Category: Мэдээ, мэдээлэл

– 2012 онд гэрээ нэрийн дор Монголын тухайн үеийн албан тушаал хашиж байсан түүхчид 640 мянган нүүр архивийн баримтыг ХЯТАД улсад өгөв
– Хятад улсад архивийн баримтаа өгөх гэрээнд өнөөгийн Соёлын сайд С.Чулуун, Төрийн соёрхолт, түүхч Д.Өлзийбаатар нарын дөрвөн хүн гарын үсэг зуржээ.
– 237 жилийн түүх өгүүлэх АРХИВИЙН баримтуудаа Монгол улс Хятадтай оюуны өмчийн хувьд хамтран эзэмшиж байна
– 237 жилийн түүх өгүүлэх АРХИВИЙН баримтыг ХЯТАДУУД ном болгон хэвлээд 3000 доллараар зарж байхад Монгол улс ямар ч ашиг хүртэхгүй байна
ЭРЭН СУРВАЛЖЛАГЧ У.БОЛОРТУЯА

Өчигдөр Элчин сайд Клечески, Хатагтай Клечески нар ЭСЯ-ны Сар шинийн мэндчилгээн дэх өөрсдийн хэсгийг бичүүллээ. Монгол Улсын Засгийн газраас өгч буй эрүүл мэндийн зааварчилгааг биелүүлэхийн сацуу ЭСЯ-с Монгол соёлыг хүндэтгэн дээдэлдэг уламжлалаа үргэлжлүүлж байгаадаа бид баяртай байна.
Ambassador Klecheski and Mrs. Klecheski finished recording their part of the Embassy’s annual Tsagaan Sar greeting video yesterday. We are proud to continue our tradition of paying respect to culture while promoting the Mongolian government’s guidance on social distancing!
#ЦахимЗолголт
#Mongolia
Мэндчилгээг эндээс үзээрэй / Watch the greeting here: https://www.facebook.com/USEmbMongolia/posts/5765622843463292

Хувцас зарим нэг зан үйлийн хувьд ялгаатай боловч онгод сахиус буулгаж байгаагаараа ижил юм. Зөвхөн төрийн үйл хэргийн төлөө буух, айлын үйлийн төлөө буух гэж хоёр янз буудаг. Чойжин буухын өмнө 7хоног цээр хийж ЖОЛХ хэмээх номыг уншиж бэлгтэдэг байна. Монголын хамгийн сүүлийн шашин төрийн чойжин нь VIII Богд Жавзандамба хутагт өөрийн дүү Чойжин лам Лувсанхайдав байжээ… Түүнд зориулж “ЧОЙЖИН ЛАМ” –ын сүмийг 1904 онд барьж эхлэн, 1908 онд ашиглалтад орсон байна… Лувсанхайдав чойжин лам хүний хувийн явдалд буудаггүй улсад тохиолдох аюул гайг арилгахын төлөө буудаг байж. 

Лувсанхайдав лам Чойжин буулгахдаа…Их чогчин дуганын голд их суудал дээр суух бөгөөд дөрвөн талаас нь гинжилдэг байна. Эргэн тойрон лам нар ном уншиж байх бөгөөд Чойжингийн хэлмэрч лам тусгайлан байдаг. Тэр лам Чойжингын сунганд толгойгоо хүргэн чагнаж аврал айлдыг дамжуулдаг. Тэндэх лам Чойжингын сахиусыг залах номыг уншихад тэр нь оршилоо гэж хэлхэд 2-р хүн Чойжингын дуулгыг өргөж тэргүүнд нь өмсгөнө. Тэгээд Чойжин сэлэмээ түшин босож сагалдаргаа унжуулан цамнан зүүн баруун дэгдэн цамнаж, сэлмээ цавчилан, үзүүрийг нь эвхэн зангидаж шидэлнэ. Тэр үед хэлмэрч лам суганд нь тулж аврал айлтгаж хүмүүс мэдээлнэ. Ингээд бууж дуусах үед сэлмээ газар шаан, хөдөлгөөн нь намдан сулрахад араас нь хоёр хүн түшиж авна. Тэгж бууж байх үед амнаас нь цагаан хөөс цахран байдаг. Ингээд хэсэг байгаад ухаан орж, дуулга тайлаад хуучин хэвэндээ ордог байна. эдүгээ ч 14 далай ламын дэрэг Найчүн гэдэг Чойжин ажилладаг байна…Мөн хүний хувийн хэргийн төлөө буудаг Чойжин лам нар одоо ч монголд байдаг билээ…

Олон улсын валютын сангийн судалгаанд тулгуурлан, 2010 оны дэлхий улс орны ҮНБ/GDP/-ийг авч үзвэл, Хятад 2, Япон 3, Энэтхэг 11, Солонгос дэлхийд 15-д тус тус орсон байдаг. Харин үүний эсрэгээр буддизмыг дараагүй, олон зуун жил гол шүтээнээ болгон архагшуулан шүтэж ирсэн улс үндэстэн явах тутам хоцрогдон, доройтож ирсэн байх юм. Дээрх судалгаагаар Мьянмар дэлхийд 83, Балба 107, Камбож 119, Лаус 135, Бутан 162-д тус тус орсон бөгөөд Монгол улс Лаустай зэрэгцсэн даруухан үзүүлэлттэй байна.
2. Буддизмыг туйлшруулсан улс үндэстэн төрөө алдан, иргэншил нь мөхөн сөнөж байсан нь:. Буддизмыг дарсан боловч, дахин сэргээсэн улс үндэстэн мөхөн сөнөсөн буюу харьд эзлэгдэн тусгаар тогтнолоо алдсан байх юм. Сяньби, Хятан зэрэг эртний улсууд нь түүхэндээ буддизмыг туйлшруулан шүтэж байсан ба эдүгээ нэгэнт мөхөн алга болж, бид зөвхөн түүхийн хуудаснаас уншдаг билээ. Тангууд Төвд нар ч энэ ангилалд багтах ба 841 онд Ландарма хаан буддизмд их цэвэрлэгээ хийсэн боловч, ялагдлаар төгсөж, Төвдөд дахин улангасан дэлгэрсэн. Сяньбигийн Туват хаан /408–452/ ба Юү Вэн Юүнг/МЭ543–578/ хэмээх Сяньби гаралтай хаан тус тус буддизмыг дарж байсан боловч ялагдлаар дуусаж байсан юм. Буддизмыг дэмжиж байсан хаадууд хятадчлах бодлого хэрэгжүүлж ирсэн нь бас нэгэн түүхэн онцлог юм. Жишээ нь: Сяньбичуудын байгуулсан Вэй улсын Тувахун/МЭ467–499/ хаан нь буддизмыг туйлшран дэмжиж, Лүнг Мэн, Шао Лин зэрэг олон сүм хийд байгуулсан ба Утайн хийд ч гэсэн энэ үед хөгжиж эхэлсэн. Мөн үүний зэрэгцээ улс даяар Сяньби хэлээр ярьж, Сяньби хувцас өмсөхийг хориглон Хятадаар ярьж, Хятад хувцас өмсөхийг хуульчлан, Хятад хүнтэй гэрлэхийг сайшаан, Сяньби овгийг устаж, Хятад овог хэрэглэхийг хүчээр тулгасан байв. Хожим нь 1691 онд Монголын шарын шашны тэргүүн Өндөр гэгээн Занабазарын Манжид дагаж орсон зүйл явдал нь мөн түүхэн энэхүү үзэгдлийн бодит жишээ юм.
3. Буддизмыг гол шүтээнээ болгосон улс орон өнөөдөр дэлхийн хамгийн ядуу улс оронд тооцогдож байгаа нь: НҮБ-аас дэлхийн улс орнуудыг хөгжсөн, хөгжиж байгаа, хөгжлөөр хоцрогдсон хэмээн 3 ангилан үзэж иржээ. Хөгжлөөр хоцрогдсон улс орныг “хамгийн ядуу улс орон” гэх буюу “дөрөвдөх ертөнц” хэмээн нэрлэдэг. Одоогийн байдлаар ийм тодотголтой улс орон 49 байгаа аж. Тухайлбал: Африкийн 33, Австралийн 5, Төв Америкийн 1, Азийн 10 улс байгаа юм. Азийн энэ 10 улсын дотор дотоодын дайнтай,тусгаар тогтноод удаагүй, байгалийн гамшигтай, өлсөглөн, дэд бүтэц нь хөгжилгүй Мальдив, Зүүн Тимор, Йемен, Афганистан, Бангладеш зэрэг 5 улсыг эс тооцвол бусад 5 улсад нь нийтлэг оршиж буй нэг онцлог ажиглагдсан юм. Тэр нь эдгээр улсуудын дийлэнх нь түүхэн буюу орчин үед буддизм хэт туйлшруулсан улс орон болно. Одоогийн байдлаар Балба-ын 10, Лаусын 60, Мьянмар 89, Камбожийн 90 хувь нь буддын шашинтай. Бутан бол Төвдээр дэлгэрсэн буддизмыг албан ёсоор төрийн шашнаа болгож буй орчин үеийн цорын ганц улс юм.
Эндээс харахад түүхэн турш буддизмын хүнд тахалд нэрвэгдэн архагшуулан шүтэж байсан бөгөөд өнөөдөр ч гэсэн эрүүлжиж чадаагүй, тус өвчний вирусийг тээж байгаа улсууд нь жирийн хоцрогдол биш, дэлхийн улс орнуудын адаг болох хамгийн ядуу тарчиг улс орны тоонд орсон болохыг НҮБ- судалгаа харуулж байна юм.
Өнгөрсөн хорин жил Монгол улсад улс орноо бүтээн байгуулахаас илүү сүм хийд засан сэлбэсэн, шинжлэх ухааны ололт амжилт гаргахаас илүү бурхны баримал бүтээн, улс оронд хэрэгтэй боловсон хүчин бэлдэхээс илүү лам нарын тоо толгойг өсгөжээ. Монголчууд нь энэ хурдаараа буддизмд орж явбал адгийн арвын тоонд ороход ойрхон байгаа бөгөөд сэрэмжийн хонх нэгэнт дуугарч эхэлсэн гэж хэлэхэд хэтрүүлэл болохгүй билээ.
4. Монголчуудын түүхэн сургамж ба дахин давтагдаж болзошгүй аюул занал: Сяньби, Хятан нар буддизмаас болж мөхжээ. Юань гүрэн ч үүнээс зайлж чадаагүй, “Юань улсын судар”-д Монгол хаад буддизмаас болж төрөө алдсан гэж тэмдэглэсэн нь буй. Юань гүрний үеийн доройтлоос хойш XVI зуунд Монгол улс арай сэргэж иртэл буддизм дахин орж ирээд улс төрийг бутарсан дээр нь бутаргаж, Манжийн колони болсон. Манжид эзлэгдэх үед шашин дэлгэрээд 100 орчим жил болоод байсан тул, дайд явах цэрэггүй, хөдөлмөр эрхлэх боловсон хүчингүй болж, иргэншил мөхөж байсан нь харьд эзлэгдэх гол нөхцөл болсон юм. Манжийн ноёрхолд байсан хугацаанд шашнаас өөр хийх ажилгүй болж, бүхэл бүтэн Монгол улс тэр чигтээ нь сүм хийд болж хувирсан. Манж унаж, Монгол улс тусгаар тогтносон боловч, байгуулагдсан улс нь шашны улс байж, Төвд лам хаан суусан нь шарын шашны хөгжлийн оргил, мунхаг бишрэлийн туйл болсон. Тийм ч учраас Хятад цэрэг биш, Гамингийн дээрэмд эзлэгдэн, Монголчууд гутаан доромжлогдсон. Оросын улаан хувьсгалын нөлөөгөөр Монголд орчин үеийн улс байгуулагдсан. Буддизм Монголд 400 жил дэлгэрсний эцэс буюу XX зууны эхэнд болоход Монголчууд дэлхийн соёл иргэншлийн хөгжлөөс мөн тэр хэмжээгээр хаягдаж, буддизмаар 100 хувь тархиа угаалгаж, үзэл ухамсрын хувьд амьдралыг зовлонгоор төсөөлөх болж, өрсөлдөн хөгжих, байгалийн шалгарлаар явах чадвараа бүрэн алдсан байсан. Хүн ам хорогдон хасах өсөлттэй болж, эрчүүлийн дийлэнх лам байжээ. Ийм нөхцөлд улс орон хөгжих бололцоо байхгүй, тухайн үед маш эмгэнэлтэй байдалд байв. Гучаад оны хэлмэгдүүлэлтээр олон лам алагдсан, үүнд төр ба намыг буруутган, XXI зууны бошгон дээр дахин сэргээх шалтаг болгож байна. Энэ нь дахин сэргээхийн шалтаг биш, харин хэзээ ч дахиж буддизмыг дэлгэрүүлэхгүй цээрлэж явах сургамж болой. Учир нь буддизм байгаагүй бол лам байх ёсгүй, Монголчууд лам болоогүй бол цуст аллагад өртөхгүй байсан. Өөрөөр хэлбэл, их хэлмэгдүүлэлтийн бурууг тухай үеийн нам төрийн удирдагчаас биш, харин буддизмын тус биеэс хайх учиртай. Хэрвээ хууль байдаг бол олон Монголчуудын толгойг эргүүлж, лам болгоод дараа нь төрийн төмөр нударгаар алуулж байсных нь төлөө буддизмыг шүүхэд өгвөл зохиолтой. Одоо дахид хуучин сүм хийдүүдийг сэргээж, олон мянган хүүхэд залуучуудыг уруу татан лам болгох болжээ. Буддын ном зохиол, мэдлэг ухаан, соёл уламжлалыг сурч судлахаас илүү орчин үеийн соёл шинжлэх ухааныг эзэмших нь улс орны хөгжил, ард түмний амьжиргаанд тус дэм болох юм. Эх орны төлөө хүчин зүтгэх олон сайхан идэрчүүд сүмд суун өдөр хоног нөхцөөж, ард түмнийг мунхаг бишрэлд удирдан оруулах болжээ. Хэрвээ уламжлалаа сэргээх шаардлагатай гэж үзвэл Чингис хааны Их Монгол улсын төрд ёсны уламжлал, Мөнх тэнгэрийн шашин- философи сэтгэлгээнээс сурч судлан хөгжүүлж дэлгэрүүлэх нь буддзимын хоосон орон зайг нөхөх хамгийн бололцоотой үзэл баримтлал болох талаар энэхүү илтгэлд дэлгэрэнгүй өгүүлсэн болно.

Энэ түүх 1700 -аад он. Канадын хийдэд илгээсэн байсан бөгөөд Францын язгууртан, түүхийг өгүүлдэг ч, замд тэр үгийг нь жинхэнэ анд утгаар нь түүний толгой … алджээ. Эсэх нь хэт зүтгэлтэй арьс наймаачид хийх, эсвэл алуурчид болон эрдэнэсийн ангуучдын нэг хос, харин тэд түүнийг сүнс одоо түүнийг толгой хайж ойн Францын Форт Cove-д холддоггүй гэж хэлж байна.

Цагаан 2. Lady.
Хэд хэдэн зууны турш “харах нь” хамгийн алдартай хий үзэгдэл нэг юм. Энэ охин үйлдсэн амиа хорлох сүнс гэж үздэг юм байна, одоо энэ нь нас барсан нь бэлэг дэмбэрэл шиг харагдана.

3. Olive Томас.
Энэ нь чимээгүй кино жүжигчин 25 насандаа нас баржээ. Тэр санамсаргүйгээр архаг тэмбүү нь түүний нөхөр нь эмчилгээнд зориулагдсан мөнгөн усны хлорид, архи уудаг. Тэд түүний сүнс хүмүүстэй сээтэгнэх Шинэ Амстердам, Нью-Йорк дахь хааяа гарч, дараа нь алга болдог гэдэг. Түүний домог ажилчид дүр зураг, шөнө нь орхин, үргэлж хэлнэ, театр маш сууж байдаг гэхэд хилсдэхгүй “Bye, Olive.”

Саарал 4. эмэгтэй.
Их Британи даяар саарал алхах нь эмэгтэй-ий тухай түүхүүд. Тэр ч байтугай Харри Поттер киноны байна. Сүүлийн үед энд Английн Дадли цайзад энэ буудсан гарч ирсэн.

5. Lady Raynem Hall.
Хатагтай Dorothy Walpole маш ууртай нөхөр нь аймшигтай амьдарсан. Тэр тэр талд нь хэргийг байсан гэж мэдээд тэр салхин цэцэг нас барсан бол гэрт түүнийг далайд гарцгүй.House зочид удаа дараа тэд түүний сүнс харсан гэж хэлсэн байна. Нэг ч гэсэн тэрээр 1936 онд шатаар бууж явахад олон нь хуурамч гэж маргадаг боловч, түүнийг гэрэл зурагчин гэж хэлсэн.

6. Женни хашгиралт хадаж.
Jenny дараагийн Баруун Виржиниа дахь төмөр зам хотын нэг байшинд суудаг байсан нэг ядуу эмэгтэй байсан юм. Тэр гал нь өөрийгөө дулаарсан дараа түүний даашинз, юбка гал татсан, тэр галыг унтраах боломжгүй байсан. Дараа нь тэр дуугаар төмөр зам дээр гүйж, түүний галт тэрэгнээс нь тогшив. Болдогсон бол тэр нь түүний үхлийн бүрт жилийн ойн дээр унасан галт бөмбөг шиг харагдана.

7. Anne Boleyn.
Генри хаан VIII олон эхнэр адил, Anne Boleyn хаан хүү төрүүлж өгч чадахгүй байсан үед guillotine түүний амь үрэгдсэн юм. Нэн даруй 1536 онд түүнийг нас барсны дараа олон нь түүний сүнс цамхаг roams харсан гэж үзэж эхлээд байна.

8. Bell Шулам.
Теннесси муж Энэ аялал жуулчлалын хэмээн буруутгагдаад Kate Batts нэртэй сүнс гар дээр нас барсан гэр бүлийн нэрээр нэрлэгдсэн байна. Амьдралд, Betts, Жон Bell ахлах маргааныг газар дээр ч түүний нас барсны дараа тэр нь мэдээж түүнд нь дууссан байсан юм. Эцэг эх нь хүүхдүүдээ шөнө хэн нэгэн үл үзэгдэх довтолсон гэж мэдүүлсэн, дараа нь Иохан нарын сүнс хордсон. Түүний оршуулга дээр согтуу дуулж сонссон, харин сонссон байж болох хаанаас олж чадахгүй байсан юм.

9. хатагтай Делфин LaLaurie.
Lalor эхний цуваа алуурчин АНУ-ын нэг гэж тооцогддог. Түүний гэрт нь гал тэр дээврийн хөндийн түгжигдсэн боол тарчлагдаж байлаа түүний аймшигтай зүйл илэрсэн үед тэр ууртай цугласан зугатсан. Тэрээр Парист зугтаж чадсан боловч олон нь түүний сүнс нь түүний хуучин гэр салбарт дэлхийг төөрч тавилантай байдаг нь эмгэнэлтэй гэж үзэж байна. Тэдгээр нь ихэвчлэн түүний гар дахь ташуур байсан нь түүний сүнс хүүхдэд hovering харж хэлж байна.

10. Bloody Mary.
Домогт өгүүлснээр, та нар сүнс тулгарах болно “Цуст Мария» гэж хэлэх нь нэг л лаа, гурван удаа барьж, толины өмнө харанхуйд зогсож уу. Энэ нь сүнс байсан нь тодорхойгүй байгаа хэдий ч зарим нь Салем, түүний протестант нь хавчин гадуурхах, эсвэл харгис хэрцгий аллагын хохирогч нь тодорхойгүй сүнс нь шийтгэл мэт Queen Mary I сүнс нь илбэ цаазаар байсан эмэгтэйн сүнс гэж үздэг.

Цэнхэр 11. Lady.
Тэд Калифорни дахь кафе Мосс наран шарлагын газар Distillery кафе удаа хориглох хойш хөх нь эмэгтэй сүнс зочилж гэж хэлж байна. Энэ кафе нь төгөлдөр хуурч – Мэдээж энэ нь тэр өөрийн амраг хайрт нь далайн эргээр явж байхдаа алагдсан иргэнтэй гэр бүл болсон эмэгтэй юм. ажилтан, зочид урт тэрээр түүний хайрт хайж обьектуудыг өргөх, нууцлаг утасны дуудлага хийж хэрхэн харсан гэж хариулсан байна.

12. Kuchisake-onna.
Япон аргаар энэ домогт нэр нь “эвдэрхий ам нь эмэгтэй.” түүх, энэ нь нүүр нь эмэгтэй хүний сүнс тухай түүхийг өгүүлдэг, 1970-аад онд гарч ирсэн чих нь чих зүтгэв. Хүүхэд түүний мэс заслын баг татгалзах хараа хяналтгүй үлдэж, “Би хөөрхөн байна уу?” Хэрэв та “үгүй”, энэ нь та нарыг ална хариулах бол гэж хэлсэн нь Домогт өгүүлснээр тэр хүлээж байдаг. Хэрэв та хариулахгүй бол “тийм” гэж та түүнд дуртай байх болно.

13. Хар Aggie.
Мэрилэнд дэх Druidic оршуулгын тухай ерөнхий Феликс Ангус, түүний эхнэр нь булшинд дээр байрлах энэ нь Creepy хөшөө. Сүнс, сүнс, харанхуйд гэрэлтэж нүд талаар олон домог, цуу яриаг шалгах булш уруу эвдэж олон хүмүүсийг удирдаж байна. Үүний үр дүнд, Вашингтон ДС дахь харшид Долли Мэдисон руу нүүжээ.

Түүх, соёлын арвин уламжлалтай Ухань хот 3500 гаруй настай. Байгалийн баялаг, өндөр хөгжсөн усан тээврийн ачаар тус хот Хятадын болон гаднын соёлыг хослуулсан төв болжээ. Ухань хот бол БНХАУ-ын Хубэй мужийн нийслэл хот бөгөөд Төв Хятадын хүн ам хамгийн нягт суурьшсан хот юм. Зүүн хэсгээр ЖианХань, Янг Зи мөрөн болон Хан мөрний уулзвар дээр оршдог. Тус хот 166 нууртай бөгөөд нийт талбай нь хотын газар нутгийн дөрөвний нэгийг эзэлдэг. Дунху нуурын эрэг дагуу 101 км үргэлжлэх ногоон зам дэлхийн хэмжээний хотын ногоон замд тооцогддог.Хот дотор аялна гэдэг үзэх юм ихтэй.
Ухань хотыг тойрон 1000 км радиуст нэг тэрбум хүн амьдардаг. Ву Чанг, Хан Коу, Хань Янг гэсэн гурван хотуудаас бүрдсэн, Ухань хот нь 9 мужууд руу нэвтрэх замтай гэдгээрээ олонд танигдсан газар болно. Мөн зам тээврийн гол төв бөгөөд олон арван төмөр зам, авто зам болон хурдны замууд энэ хотоор дайран өнгөрдөг. Хурдны галт тэрэг, хурдны зам тавигдсан болохоор хаанаас удаж төдөлгүй энэ хотод ирэх боломжтой.
Дотоодын зам тээврийн гол үүрэгтэй учраас Ухань хот нь 2017 онд Дэлхийн загварын нийслэлээр тодорч, “Хотын инновацийн шагнал”-ыг хүртсэн Хятад улс дахь цорын ганц хот болж байжээ. Дэлхийн хамгийн урт гүүрнүүдийн 50 хувь, Хятадын өндөр хурдны төмөр замын 60 хувь нь Уханий дизайнеруудын бүтээл байдаг.
2017 онд Ухань хот Дэлхийн загварын нийслэлээр тодорч, “Хотын инновацийн шагнал”-ыг хүртсэн Хятад улс дахь цорын ганц хот болж байжээ. Дэлхийн хамгийн урт гүүрнүүдийн 50 хувь, Хятадын өндөр хурдны төмөр замын 60 хувь нь Уханий дизайнеруудын бүтээл байдаг.
Ухань нь Төв Хятадын засаг захиргаа, эдийн засаг, санхүү, соёл, боловсрол, зам тээврийн төв хэмээн хүлээн зөвшөөрөгдөж чадсан хот юм.
Ухань хот нь Бээжин, Шанхай хотын араас орох Хятадын шинжлэх ухаан, боловсролын гурван төв хотын нэг мөн. 2011 онд дэлхийн хамгийн их элсэгч оюутантай хотоор нэрлэгдэж байсан байна. Ухань хот нь Уханий Их Сургууль, Төв Хятадын Технологийн Их Сургууль гэх мэт 85 орчим дээд боловсролын байгууллагуудтай. Их сургуулийн хотхон дотор автобус үйлчилдэг гэхээр талбайн хэмжээг их том гэдгийг хялбар ойлгож болно. Нийт 1.3 сая оюутан суралцдаг. Ухань хот нь шинжлэх ухаан болон боловсролын үзүүлэлтээрээ бүх Хятад даяараа 3-р байранд жагсдаг байна. Үндэсний хөгжлийн 3 бүсүүд, шинжлэх ухаан болон боловсролын хөгжлийн 4 хүрээлэн, мөн түүнчлэн нэлээдгүй олон хэвлэлийн инкубатор, 350 гаруй судалгаа шинжилгээний төвүүдтэй, 1470 өндөр технологи хэвлэлийн үйлдвэр, мөн 400000 давсан мэргэжилтэн шинжээч, техникчидтэй. Үндэсний 36 их, дээд сургуулиудаас 8 их дээд сургууль нь Ухань хотод байдаг нь энэхүү хотын бас нэгэн бахархал яах аргагүй мөн билээ.
Хятадын Ухань хотын усан сан алдартай газарт тооцогдоно. Усан бассейн томоохон газарт тоологддог болохоор энд нэг өдөр бүтэн аялсан юм. Тэнд үдэшлэг, хөгжмийн наадам хийгддэг. Нийт 11 сая хүн амтай тус хотод 400 орчим аялал жуулчлалын дурсгалт газар, жуулчдын ихээр зорин очдог газрууд байдаг. Хятадын бүс нутаг бүр өөрийн уламжлалт хоолоор онцлого байдаг. Хубэй хоол нь Хятадын олон арван хоолны төлөөлөл дундаас Хятадын үндсэн 10 хоолны төрөлд багтдаг. 2000 гаруй жилийн хөгжлийн явцад Хубэй хоол нь эртний Чу хоолноос үүсэлтэй.
Уханьд коронавирусийн халдвар гарснаас хойш Хятадын талын авч хэрэгжүүлсэн арга хэмжээг судлан тэмдэглэж, сонирхов.
2019 оны 12-р сарын сүүлч, Хубэй мужийн Ухань хотын Халдварт өвчин хяналтын төв тодорхойгүй шалтгаанаар үүсгэгдсэн уушгины хатгалгаа өвчний тохиолдлыг илрүүлэв.
12-р сарын 31-ний өдөр, БНХАУ-ын Үндэсний эрүүл мэндийн хороо зохион байгуулалт хийж ажлын хэсэг болон мэргэжилтний багийг өвчний нөхцөл байдалд арга хэмжээ авч хэрэгжүүлүүлэхээр Ухань хот руу томилон өвчин гарсан газарт шалгалт, шинжилгээ эхлүүлэв.
1-р сарын 3-ны өдөр, Хятадын тал Дэлхийн эрүүл мэндийн байгууллага болон холбогдох улс орон, бүс нутгийн байгууллага, Хонконг, Макао, Тайваньтай холбогдож өвчлөлийн нөхцөл байдлын талаар тогтмол мэдээлэл өгч эхлэв.
1-р сарын 4-ний өдөр, БНХАУ-ын Халдварт өвчин хяналтын төвийн дарга АНУ-ын Халдварт өвчин хяналтын төвийн даргатай утсаар холбогдож өвчний нөхцөл байдлыг танилцуулав.
1-р сарын 5-ны өдөр, Дэлхийн эрүүл мэндийн байгууллага анх удаа Хятадын Ухань хотод гарсан тодорхойгүй шалтгаанаар үүсгэгдсэн вирусийн халдварт уушгины хатгалгааны талаар мэдэгдэл хийв.
1-р сарын 8-ны өдөр, БНХАУ-ын Үндэсний эрүүл мэндийн хорооны мэргэжилтний багийн эхний дүгнэлтээр уг өвчний үүсгэгч нь шинэ төрлийн коронавирус болохыг тогтоов.
1-р сарын 9-ний өдөр, БНХАУ-ын Үндэсний эрүүл мэндийн хороо уг өвчин нь шинэ төрлийн коронавирусээр үүсгэгдсэн болохыг Дэлхийн эрүүл мэндийн байгууллагад хүргүүлэв.
1 сарын 12-ны өдөр, Хятад улс ДЭМБ-д коронавирусийн геномын дарааллын мэдээллийг хүргүүлж, дэлхий нийтэд хуваалцсан.
1 сарын 21-ний өдөр, ДЭМБ албан ёсны веб хуудаснаа 1 сарын 20-21-ний өдрүүдэд мэргэжилтний багийг Хятадын Ухань хот руу илгээж, нөхцөл байдалтай танилцсан гэж мэдэгдэв.
1 сарын 22-ны өдөр, АНУ-д анхны тохиолдол бүртгэгдсэн гэх мэдээг авав.
1 сарын 23-ны өдөр, Ухань хот замын хөдөлгөөний хязгаарлалт хийв.
2 сарын 16-ны өдөр, ДЭМБ-ын хамтарсан мэргэжлийн шинжээчийн баг 9 өдрийн хугацаатай Хятад улсад ажиглалт, судалгааны ажлыг эхлүүлэв.
2 сарын 27-ны өдөр, Ши Жиньпин, Бээжинд дэмжлэг үзүүлэхээр тусгай нислэгээр ирсэн Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Х. Баттулгатай уулзав.
3 сарын 12-ны өдөр, ДЭМБ, хамтран Бээжин хотод видео хурал зохион байгуулж Хятад улсын халдварт өвчинтэй тэмцсэн туршлагыг олон улсад мэдээлэв.
3 сарын 18-ны өдөр, Хятад улс Монгол улстай халдварт өвчний талаар видео хурал хийв.

Монголын бөө нарын урилгаар ирсэн Өмнөд Солонгосын бөөгийн төлөөлөгчид Монгол Улсад аялж, Дорноговь аймгийн зарим нутаг, Хөвсгөл аймгийн Хатгал суманд очиж нутгийн байгалийг үзэж, зон олонтой уулзсан байна. Энэхүү аялалыг зохион байгуулж байгаа Хөвсгөл аймгийн залуу бөө нар өмнө нь Өмнөд солонгост уригдан айлчилсан бөгөөд хариу айлчилж ирсэн зочидоо хүлээн авч Монгол Улсаа, орон нутгаа танилцуулж яваа ажээ. Монголд аялаад буцаж байгаа Өмнөд Солонгосын бөөгийн төлөөлөгчид Монгол бөөгийн албан ёсны байгууллагатай уулзахыг хүссэн байна.
Аялалаа өндөрлөөд нутагаа буцахын өмнө МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхантай уулзаж, оройн хоолонд хамт орж, цаашдын хамтын ажиллагааны талаар санал солилцлоо. Монгол бөө нарын санаачилгаар байгуулсан Монгол туурагтан баатруудын хүндэтгэлийн самбаруудыг үзэхийг урьсан юм, гэвч аялалыг зохион байгуулж байгаа залуучууд маань тийм цаг боломжийг зочдод гаргасангүй.
Өмнөд Солонгосын Yaksuamбөөгийн байгууллагын Ким Жинг Хээгийн удирдсан нэг галын хэсэг Солонгос бөө нар Монгол Улсын зорин ирж, байгалийн сайханыг бишрэн үзэж, зарим газарт бөөлсан тухайгаа ярив. Тэдэнд Монгол орны онгон байгаль, хүмүүсийн найрсан дотно харилцаа сэтгэгдэл үлдээсэнийг хэлж байв. Мөн Монгол бөө нартай хамтарсан бөөлөлт хийх сонирхолтой байгаагаа хэлсэн юм. Монгол бөө нарын үйл ажиллагаанд оролцохыг сонирхож байгаа бол нэгдсэн Тахилгад оролцож танилцаж болохыг зөвлөлөө.
МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан Монголын бөөгийн байгууллагаас зохион байгуулж байгаа ажлуудаа танилцуулж, МБНЭ-ээс жил бүрийн 6 дугаар сарын 22-ны өдөр зохион байгуулж байгуулдаг Нарны залбиралд оролцохыг урилаа. Мөн Монгол Улсад аялахыг сонирхож байгаа бөө нараа цаг агаарын хувьд дулаан улирлыг сонгож байхыг зөвлөлөө. Монголын бөө нар албан ёсны харилцаа тогтоож хамтарч ажиллахад бэлэн байгаагаа хэллээ.
Д.Хүрэлбаатар

Хүн нэрээ, тогос өдөө
Нэр хугархаар, яс хугар
Нэр төрөө хамгаалан өөртөө ч, бусдад ч үнэ цэнэтэй байя. Эцэст нь хэлэхэд, нэр төрийн төлөө биш нэр төртэй байя.
Ингээд өөр өөрсдийн нэрсийн утгыг сонирхоё. Нэрсээ үе үеэр нь үзээрэй. Жишээ нь, Цэрэнханд бол цэрэн, ханд 2-ыг үзээд нийлүүлээрэй.

А

Ачиймаа-Лхам бурханы нөхөр
Б
Бадам- лянхуа цэцэг
Бадмаа- Бадам
Бал- цогт
Балжин- цог өргөгч
Базар- санскритаар очир
Бавуу- баатар
Баасан-сугар гариг
Бямба- санчир гариг
Бум- бум, 100 мянга
Балдан- цог төгс
Банзад-
Биндэряа- лянхуа цэцэг
В
Вандан- эрхт
Ванчиг- эрх баялагт
Г
Гарав- цагаан
Гүнд- бүхэнд
Гунгаа- бүхнийг баясгагч
Гомбо- итгэлт, гомбо сахиус
Гончиг- чухаг дээд, эрдэнэ
Гэндэн- хуварга
Гиваа- буянт, буянтан
Галсан- хувь сайт
Гонгор- цагаан итгэлт, цагаан гомбо, гонгор сахиус
Гармаа- од (тэнгэрийн)
Д
Дорж- очир
Дулам- дарь эх
Дулмаа- Дулам-тай адил
Даш- өлзий
Дагва- мөнх
Даваа- сар
Дамцаг- тангараг
Дэндэв- үнэнг бүтээгч, шүтээн бүтээгч
Должин- ногоон дхрь эх
Долгор- цагаан дарь эх
Дэмчиг- дээд амгалант, дэмчиг бурхан
Данзан- шашныг баригч, номлолыг баригч
Дагийранз- Гомбо бурханы нөхөр
Дарам- санскритаар ном
Дамба- шашин, дээдэст, увьдаст
Даржаа- дэлгэрүүлэгч
Дондов- тусыг бүтээгч
Дондог- хоосон чанарыг оногч
Дэжид- жаргал
Дэжидмаа- жаргалт эх
Дамчаа- дээдийн номт
Ё
Ёндон- эрдэм
Ж
Жавзан- гэтэлгэгч
Жавзмаа- гэгэлгэгч эх
Жүгдэр- үснэр
Жав- аврал
Жамц- далай
Жигжид- айлган үйлдэгч, жигжид бурхан
Жамсран- ах дүүс, жамсран сахиус
Жумдээн- төгс ялсан
Жамбал- зөөлөн цогт, манзушир бурхан
Жамъян- зөөлөн эгшигт, манзушир бурхан
Жунай- гарах орон
Жанцан- дуаз,
З
Зандраа- санскрит үг
Замбал- эдийн тэнгэр замбала бурхан
Зундуй- хичээнгүй
И
Иш- билиг билгүүн
Ичин- сэтгэлчлэн
Л
Лодой- оюун ухаан
Лувсан- сайн оюунт
Лхагва- илүү, буд гариг
Лхам- охин тэнгэр, лхам бурхан
Лхамаа- лхам-тай ижил
Лүнриг- эш язгуур
М
Молом- ерөөл
Мягмар- улаан нүдэн, ангараг гариг
Мядаг- цэцэг
Н
Нансал- зул, гэгээн
Нансалмаа- гэгээн эх
Ням- нар, өдөр, адъяа гариг
Намсрай- тийн сонсогчин хөвгүүн, эдийн тэнгэр, намсрай бурхан
Намбар- сайтар, огоот
Нанзад- гийгүүлэн зохиогч
Нанжид- 8 гэгээн
Намжилмаа- сайтар ялсан эх
Намхай- огторгуй
Норов- чандмань
Нямбуу- шим
Нүрзэд- түргэн бүтээгч
Нацаг- элдэв
О
Од- гэрэл
Одмаа- гэрэлт эх
Ойдов- шид
П
Пүрэв- гадас, бархасбадь гариг
Пунцаг- хотол чуулган, төгс төгөлдөр
Пунсалмаа-
Пагма- хутагт эх
Пэрэнлэй- үйлс
Р
Раднаа- санскритаар эрдэнэ
Равсал- маш тод, маш гэгээн
Ринчэн- эрдэнэ
Равжаа- машид дэлгэрүүлэгч
Ригзэдмаа-
Равдан- маш бат
С
Самбуу- сайн
Самдаг- нууцын эзэн, очирваань бурхан
Самдан- санаат, сэтгэл бат, даяан
Сэдэд- цагаан шүхэрт бурхан
Сэнгээ- арслан
Содном- буян хишиг
Сундуй- зарлигийн хураангуй
Сүрэн- сахиус
Санги- нууц
Сэр- алт, алтан
Сүглэгмаа- сайхан дүрст эх
Санжай- ариусан дэлгэрсэн, бурхан
Т
Тавхай- мэргэн аргат
Тамжид- бүгд
Түвдэн- чадагчийн шашин
Түдэв-хүч, чадал
Ү
Үржин- нэгэн орны нэр
Х
Хорол- хүрд
Ханд- дагина
Хажид- огторгуйгаар явагч, нархажид бурхан
Хажидмаа- огторгуйгаар явагч эх
Хайдав- мэргэн бүтээлч
Ч
Чанцал- мөргөх
Чүлтэм- сахил
Чагнаа- мутартаа, гартаа
Чойжоо- номын хаан, чойжоо сахиус
Чадраабал- гомбо бурханы нөхөр
Чой- ном
Чоймаа- номт эх
Чойен- номын агаар
Чодин- суварга
Чимэд- үхэлгүй, үхэшгүй
Ц
Цэрэн- урт наст
Цэвээн- насны эрхт, насны авшиг
Цүлтэм- сахил
Цамба- эсрүүн тэнгэр
Цэдэн- наст, батнасан, амин гавъяат
Цэнд- насны аюуш бурхан
Цэдэв- насны бүтээл
Цэвэл- нас уртасгах, нас арвидах
Цэвэлмаа- нас арвитгагч эх
Цэндмаа-
Цэгмид- цаглашгүй наст, аюуш бурхан
Ш
Шийрэв- билгүүн
Ширнэн- билгийн шим
Шагж- энэтхэгийн эртний овгийн нэр
Ю
Юмчмаа- бага хатан, их хатан
Юндэн- Ёндон
Я
Ядам- чанд, бат сэтгэл, ядам бурхан
Янжин- уран дуут
Янжмаа- уран дуут эх
Янжинлхам- урлагийн тэнгэр янжинлхам бурхан

Хятад-Монголын археологийн хамтарсан шинжилгээний анги Монгол Улсын 12 аймагт есөн жил хийсэн хайгуул судалгааны ажлаа дуусгажээ. Энэ хамтарсан судалгаа нь хоёр орны соёлын салбарын хамтын ажиллагааны бодит жишээ боллоо гэж төслийг санаачлагчдын нэг болох Монголын Нүүдлийн соёл иргэншлийг судлах олон улсын хүрээлэн үнэлж байна.

Археологийн салбарт 5-10 жилийн хугацаатай хамтран ажиллах хоёр талын гэрээг 2005 онд байгуулжээ. Өвөр Монголын өөртөө засах орны Соёлын өв, археологийн хүрээлэн болон Монголын Нүүдлийн соёл иргэншлийг судлах олон улсын хүрээлэнгийн мэргэжилтнүүд оролцсон хамтарсан шинжилгээний ангийг байгуулсан байна. Энэ ангийн зорилго нь Монгол Улсын нутаг дэвсгэр дэх эртний нүүдэлчин ард түмний соёлын өвийн газруудад археологийн малтлага судалгаа хийх байв. Есөн жил судалгаа хийх явцдаа археологичид 12 аймагт чулуун зэвсгийн үеэс 19 дүгээр зуун хүртэл янз бүрийн үед хамаарах эртний түүхэн 140 газарт судалгаа хийжээ.
Эх сурвалж: www.assa.mn

МБНЭ-ийн ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан, зайран П.Батжаргал, удган Т.Одончимэг нар ОХУ-ын БНТува Улсаас Монгол Улсын Улаанбаатар хотод суугаа төлөөлөгчдийн газрын дарга Чопуй Альтаир Доржу-Белековичтай ажлын уулзалт хийлээ. БНТува Улсын байгуулагдсаны 100 жилийн ойн арга хэмжээ болох гэж байгаатай холбогдуулан МБНЭ-Тувагийн бөөгийн байгууллагатай хамтран ажиллахад холбож өгөх талаар хүсэлт тавьлаа. Мөн МБНЭ-ийн төлөөлөгчид уг арга хэмжээнд оролцох хүсэлтэй байгаагаа илэрхийллээ.
Д.Мандах