Category: Мэдээ, мэдээлэл

Дөрөвдүгээр сарын 22 нь НҮБ-ын Дэлхийн өдөр бөгөөд ёслол цар тахлын улмаас онлайнаар Zoom-ээр явагдах юм.
Ёслолд ОХУ-ын Буриад, Сибирь, Урал, Москва, Хятад, Монгол, Герман, Австрийн бөө нар оролцоно. Мөн Африкийн бөө мөргөлийн тэргүүн Мессана Амадегнато нийт 40 орчим холбоогоо төлөөлөн оролцох болжээ.
М.Сугар-Эрдэнэ. Zindaa.mn

Ертөнцийн үндсэн суурь дөрвөн хүчний нөлөөгөөр огторгуй ертөнцийн бүх биет хоорондоо хэрхэн харилцахыг шийддэг билээ. ИБУИНВУ-ын Шинжлэх ухаан, технологийн зөвлөл “Туршилтын үр дүнд ертөнцөд хүн төрөлхтний нээн илрүүлж амжаагүй суурь хүч, дэд атомын бөөмсийн харилцан үйлчлэл бий гэдгийн хүчтэй нотолгоо олдлоо. Гэхдээ энэ нь одоохондоо шинэ нээлт гэхэд эрт байна” хэмээн мэдэгдсэн байна.
Туршилтыг удирдан зохион байгуулсан профессор Марк Ланкастер “Муонуудс (одоогоор мэдэгдэж буй хамгийн жижиг, цаашид дахин задрахгүй биетүүдийн нэг)-ын харилцан үйлчлэл өдгөө дэлхий даяар хүлээн зөвшөөрсөн стандарт загварын онолтой нийцэхгүй байгаа нь анзаарагдсан” гэжээ. Харин Манчестерийн их сургуулийн судлаач “Үүнээс харахад бидний өмнө хүн төрөлхтний хэзээ ч олж анзаараагүй суурь хүч, маш том нээлт хүлээж байгаагийн баталгаа юм” хэмээн ярьжээ.
Хорвоо ертөнцийг бүрдүүлэгч атомоос ч жижиг хэсгүүд олон. Тэдгээр дэд атомуудын зарим нь цааш улам жижиг хэсгүүдэд задардаг бол зарим нь цааш дахин задрахгүй суурь хэсгүүд болдог. Муон гэдэг нь тэдгээр суурь хэсгүүдийн нэг юм. Муон электронтой төстэй хэдий ч массын хувьд 200 гаруй дахин их байдаг аж.
Туршилтыг хийхдээ эрдэмтэд 14 метрийн цагариг дотор муонуудыг тарааж, соронзон орноор үйлчилжээ. Одоогийн баримталж буй стандарт загварын дагуу тэдгээр дэд атомууд соронзон орны нөлөөнд ормогцоо тогтмол хурдаар чичрэх ёстой. Гэтэл түүний оронд муонууд санаснаас хэтэрхий хурдан чичирч байв. Эрдэмтэд үүнийг өмнө нь огт мэдэгдэж байгаагүй шинэ хүчний нөлөө байж магадгүй хэмээн дүгнэсэн байна.
Гэвч одоохондоо тус болзошгүй шинэ хүч муонуудаас бусад зүйлд чухам хэрхэн үйлчилдгийг хэн ч мэдэхгүй байна. Түүнээс гадна зарим эрдэмтэд дээрх туршилтын үр дүнг мэдэгдээгүй суурь хүч биш, илрүүлж амжаагүй өөр дэд атомтой холбоотой хэмээн үзэцгээж байгаа аж.
Хүн бүрд хэдийн танил болсон таталцал болон цахилгаан соронзон хүчнүүдийг бодвол чанга, сул хүчнүүд нь дэд атомуудын харилцан үйлчлэлийг зохицуулдаг суурь хүчнүүд юм. Харин тав дахь болзошгүй суурь хүч сүүлийн хэдэн арван жил эрдэмтдийн толгойг гашилгаж буй зарим асуултуудад хариулт болж магадгүй юм. Жишээлбэл, орчлон ертөнц эрс хурдтай тэлж байгааг ихэнх эрдэмтэд нууцлаг хар энергитэй холбон тайлбарладаг ч зарим судлаачид үүнийг ертөнцийн тав дахь хүчтэй холбоотой байж магадгүй хэмээн үздэг.
Эх сурвалж: BBC

Эхний өглөө зочид буудлаас гараад машин хүлээж зогсохдоо замын голд зогсох зохицуулагч цагдааг анзаарав. Гудамжаар бараг машин явахгүй байх бөгөөд уулзварын
гэрэл ажилладаггүй ажээ. Хаяа ирэх машинд зохицуулагч чигийг нь зааж зохицуулалт хийнэ. Бидэнд үйлчлэх “бензүүд” ирлээ.
Эхний бенз бусдаас ялгарна, хоёр дахь машины моторт нь клапаны тохиргоо алдагдсан, гурав дахь нь бөгсөнд араа солисноос улбаатай улих дуу гарна.
Олон жил ашигласан ийм машин 500 гаруй байдаг тухай манай элчингийн жолооч хожим тодотгон ярьсан юм. Учир нь гадаадын төлөөлөгчийг ийм унаагаар үйлчилдэг бөгөөд нэгэн баярын арга хэмжээний үед дээрх тооны бенз цугларсан тухай ярьж байсан.
Пхеньяны төвөөр өнгөрөх өргөн голын эрэгт байрлах Солонгосын бэлэгдэл болсон алх, хадуур, бийр бүхий хөшөөнөөс миний аялал эхлэв. Хөшөөний доор байрлах музейд хүлээх танхимтай. Бүх танилцуулга Солонгосын их удирдагчдын тухай түүх, тэрхүү объектод хэдийд, хэдэн удаа ирж байсан тухай яриагаар эхлэнэ. Их удирдагчид хэдэн удаа ирсэнийг улаан дэвсгэр дээр бичсэн он, сараар тодорхой мэдэж болохоор ажээ.
Бүх шинэлэг зүйл зөвхөн Их удирдагчдын санаачилга, бүтээлч санаагаар эхэлсэн тухай тайлбарлагч заавал ярина. Тэндээс бид Их удирдагчдын нэрээр нэрлэсэн цэцгийн үзэсгэлэнд очлоо.
Энэхүү цэцгийг хэрхэн бүтээж, аугаа их удирдагчид нэрийг өгсөн тухай уг үзэсгэлэн өгүүлнэ. Энэ үзэсгэлэн хотын төв хэсэгт орших бөгөөд түүний дэргэд их удирдагчийн санаачилга, өгсөн үүргийн дагуу байгуулсан орчин үеийн нэгэн микрорайон байх бөгөөд Солонгосын бэлэгдэл болох алх, хадуур, бийр бүхий сүрлэг хөшөө сүндэрлэх ажээ.
Бидний дараагийн үзэх зүйл нь алдарт Парисын хаалганаас арван метрээр өндөр, Пхеньяны хотын сүрлэг хаалга байлаа. Энэ хаалганы эргэн тойронд спортын цогцолбор, стадион байрлана.
Солонгосын телевиз хоёр сувгаар теле нэвтрүүлгэ цацна.
Эндээс холгүй орших телевизорын цамхаг нь 300 метр өндөр юм. Телевизын тогтмол хоёр сувагтай бөгөөд ням гаригт нэг суваг нэмэгддэг. Голдуу их удирдагч болон эх орончдын тухай түүхэн сэдэвтэй кино гарах ажээ.
Парисын хаалгатай өрсөлдөн, түүнээс өндөр барьсан энэ хаалга ур хийц өгүүлэмжээр сонин шийдэлтэй.
ЗУРГАА. ЭМНЭЛЭГҮҮД, ШИНЖЛЭХ УХААН ТЕХНИК ТЕХНОЛОГИЙН ҮЗЭСГЭЛЭНГ ҮЗЛЭЭ
Цэргийн эмнэлэгийн академи дээр очиход байгууллага бүрт байдаг зочдыг хүлээн авч ажлаа танилцуулдаг танхимд оров. Улаахан хамартай эмнэлэгийн орлогч дарга бидэнд ажлаа танилцууллаа.
Энэхүү эмнэлэгийн тоног төхөөрөмжүүд нь 2002 он үйлдвэрлэсэн хаягтай. Дорно дахины эмнэлэгийн үйлчилгээнүүд хийж байгаатай танилцуулав. Гол үзлэгийн танхимуудаар орж, эхо, зүрхэний бичлэг, зүү төөнүүр, шүдний эмчилгээ хийж байгаа үзлэгийн танхимуудаар оруулав. Өрөөнүүдийн тавилага нилээд хуучирч, олон жил ашигласан дүр төрх тодорно.
Эмч нарын ур чадвар, боловсон хүчний нөөц боломж ихтэй. Бүх үйл ажиллагаагаа эдийн засгийн хэмнэлтийн зарчимд тулгуурлан зохицуулдаг байна.
Тариа хураалтын цаг учраас албан байгууллагуудын хүмүүсээ тариа хураалтад оролцуулахаар хөдөө явуулсан учир хотод хүн болон машины хөдөлгөөн бага байгаа тухай элчингийнхэн ярина билээ. Манайд байгаад аль хэдийн үзэгдэхээ байсан ГАЗ-51 машин нь солонгосын музейд байгаа фото зурганд аль хэдийн 50-аад оны үеээс үлдсэн байх бөгөөд өнөөдөр хүртэл ашиглагдсаар байна. Хаяа нэг ЗИЛ-130 маягийн ачааны авто машин явах бөгөөд түүнтэй төстэй хэлбэрийн ачааны авто машин өргөн хэрэглээнд байдаг нь харагдана. Тэднээс олонх нь зам дээр “хамар”-аа онгойлгон засвар хийн зогсохтой олонтой таарах болно. Хожим мэдэхнээ шатахуунаа хэмнэж уураар ажилладаг автомашинууд усаа хөргөхөөр зогсож байсан нь тэр байлаа.
Орой ажил тарсаны дараа автомашины хөдөлгөөн бага зэрэг ихсэх бөгөөд голдуу хуучин маркын суудлын машин харагдана. Тралейбус, хоёр давхар автобус байх авч ажил тарах үер хүмүүсийн маш их урт дараалал үүсэх ажээ. Хүмүүс нь хотоос тариа хураалтад оролцохоор явсан үед ийм байгаа юм чинь бусад үед бол автобус хүлээх урт дараалал үүсдэг болов уу гэж дотроо төсөөлөн бодож явлаа.
Миний дараачийн очих газар нь 1500 эх, хүүхдэд үйлчлэх зориулалтай эхчүүдийн төрөх эмнэлэг байлаа. Энэ эмнэлэгээ бас л их удирдагчийн санаачилгаар байгуулагдсан гэх бөгөөд жирэмсэн эхчүүд, эмэгтэйчүүд олноор ирж эмнэлгээр үйлчлүүлдэг . Миний үзсэн аль ч эмнэлэгт эмчийн өрөөний үүдэнд суудал байдаггүй нь харагдсан. Энэ эмнэлгийн коридорт эмчээ хүлээн явган суусан өвчтөнтэй олон таарав.
Нэгдүгээр давхарт төрсөн эхчүүдтэй давхар бүрт холбоо барих тусгай камер байх бөгөөд энэхүү камераар эх нь уулзах хүмүүстэйгээ ярилцаж бас хүүхдээ үзүүлэх боломжоор хангагдсан байдаг.
Солонгосын ард түмний бүтээн байгуулсан зүйл асар их байх бөгөөд түүгээр бахархах сэтгэл төрж байлаа. Гэвч дотоод нөөц бололцоогоо ашиглана гэсэн уриа лозун нь бусдын богино хугацаанд хүрсэн амжилтыг үл тоон өөрсдийн хүчээр зүтгэн цаг их үрэх, хэтэрхий хүч хөдөлмөр зарах замаар удаан урагшилж, улмаар зогсонго байдалд хүрчихсэн дүр төрх тодорч байв. Энэ байдлыг өнгөлөн далдлах үйлдэл нь хэт үзэл сурталчилсан сурталчилгаа байлаа.
Шинжлэх ухаан техник технологийн үзэсгэлэн зургаан хэсэг барилга бүхий үзвэртэй бөгөөд бид тэднээс их удирдагчийн үйл хэргийг харуулсан эхний хэсэг, хүнд аж үйлдвэрийн болон сансрын технологийн хэсэг зэрэгтэй танилцлаа.
Хүнд аж үйлдвэрийн хэсэг нь голдуу уул уурхайн аж үйлдвэрийн техник, технолог байх бөгөөд тэнд солонгос-өмнөд солонгостой хамтран байгуулсан үйлдвэрийн бүтээгдэхүүн болох автомашин, мотоциклын шинэ загвар тавьжээ. Гэвч бүтээгдэхүүнийг нь худалдан авагч байхгүй учир үйлдвэр нь зогсонги байдалд байгаа тухай мэдээ байв.
Сансрын ололт амжилтын тухай музейн дугуй танхимд
сонирхолтой үзмэр үзэх болно.
Сансрын техникийн ололт амжилтын тухай үзэсгэлэнгийн танхим руу цахилгаан шатаар очно. Сансрын хиймэл дагуулын түүхтэй танилцаад төв хэсэгт байрлах суудалд сууна. Танхимд гэрэл унтарч тэнгэрт одод түгэв. Дэлгэц дээр солонгосын пуужин үзэгдэж, хөдөлгүүр асан пуужин хөөрөх агаад тэнгэрт дүүлэн сансар огторгуйд харван орж, хиймэл дагуул болон оддын дунд шингэнэ. Тэнгэрт байгаа гариг, оддын байрлал онцлагыг тусгасан энэ үзвэр нь нэн сонирхолтой байлаа. Энэ бол миний хувьд Оросын Москва, Калуга хотод байрладаг сансар судлалын музейн дараа үзэж байгаа сансрын тухай гуравдах музей, үзэсгэлэн байлаа. Музейд одод гариг эрхэсийн талаар тодорхой мэдээлэлийг нүдээр харах боломжтой юм. Үзэсгэлэнгийн эхэнд их удирдагч энэхүү музейг хэрэхэн санаачилан байгуулсан тухай, хэдэн удаа ирж заавар зөвлөгөө өгсөн тухай өгүүлнэ.
Үзэсгэлэн байрлуулсан Солонгосын хамтарсан үйлдвэрийн
үйлдвэрлэсэ Автомашины загварууд байв.
Бидний ажлын уулзалт харилцан санал бодлоо солилцож, дараа нь оройн зоогоор барьсанаар өнөрдөрлөв
ДОЛОО. ИХ УДИРДАГЧ КИМ ИР СЕНИЙ ХӨШӨӨНД ХҮНДЭТГЭЛ ҮЗҮҮЛЖ, СОЁЛ, УРЛАГ, ИХ СУРГУУЛИУДТАЙ ТАНИЛЦЛАА.,
БНАСАУ-ын төв талбайд байрлах их удирдагч ким ир сений хөшөөн дээр очлоо. Их удирдагчийн хөшөө нь өвөрмөц материалаас хийсэн бөгөөд өнгө, үзэмж нь өвөрмөц содон байлаа.
БНАСАУ-ын төв талбайд байрлах их удирдагч Ким ир сений хөшөөн дээр очлоо. Хөшөөний ар тал, хажууд их удирдагчийн тухай бүхэл бүтэн музей байрладаг. Гурав дөрвөн тасалгаа дутам нэг ведио бичлэг гаргах төхөөрөмж тавьжээ. Музейг үзэх үед олон залуучуудыг жагсаалаар авчирч үзүүлж байлаа. Зарим тасалгаанд тэднийг суулган тайлбарлагч яриа хийж байгаа харагдав.
Пхеньяны техникийн их сургуулийн цогцолборын хамгийн сүүлд ашиглалтад орсон элекроны номын сангаар зочлов. Төв корпус нь дагнасан номын сан, уншлагын болон компьютерийн танхимуудаас бүрдэх бөгөөд уг номын санд оюутнууд нь тусгай карт бүхий нэвтрэх үнэмлэхээр орно.
Энэхүү номын сан, уншлагийн болон компьютерийн танхимууд нь орчин үеийн тоног төхөөрөмжөөр тоноглогдсон, интернетид орохдоо тусгай зөвшөөрөл авдаг.
Солонгосын нийслэлийн орчин үеийн хорооллын барилгуудтай танилцах завшаан тохиов. Хот төлөвлөлт, орчинтойгоо зохицсон байдал зэрэг нь манай хотын ажил хариуцсан хүмүүст туршлага болохоор санагдана.
Шөнийн цагаар зочид буудлын цонхоор харахад оршин суугчдын барилгуудын цонх харанхуй харагдах ба цахилгааны хэмнэлтээс болоод тэр үү хот шөнөдөө харанхуй байх агаад харин хоёр барилга бусдаас тодрон гэрэлтэнэ.
Бидэнд үйлчилж байгаа жолооч нар зөвхөн хотын батлагдсан маршрутаар явна. Яг огцом хөдөлдөг тоглоом мэт замын уулзварт зохицуулагч цагдаа үйлдэл хийнэ. Тэд өдрийн халуун, хөдөлгөөнөөс шалтгаалан уулзварт зохицуулах цаг нь 10-20 миутад ээлжлэн зогсдог гэсэн.
Хаяа нэг дээрээ дохиотой замын цагдаагийн машин харагдах бөгөөд мотоцикл бүхий офицерууд, шууд удирдах дарга нь тэднийг шалгаж яваа нь харагдана. Уулзварт зөвхөн эмэгтэй зохицуулагч үүрэг гүйцэтгэх ажээ.
Хотоос гадна явахдаа дугуй унасан замын загдаа явж байхтай тааралдав. Хот хооронд өдрийн цагт автомашинтай тааралдах нь ховорхон байв. Анх би ачааны автомашин дээр 200-300-ийн пошка ачсан машин явж байна гэж бодож байсан нь эндүүрэл байжээ. Тэрхүү пошканаас уур савсан байх нь уураар ажилладаг автомашин явж байгаа нь тэр бөлгөө.
Мёхян уулнаас буцаж 180 орчим км замыг туулж явахдаа ганц ачааны машин, нэг бензтэй таарсан билээ.
Хүүхдийн ордон, иж бүрэн цогцолбор нь орчин үеийн барилгын өвөрмөц шийдлээр баригдсан, төрөл бүрийн дугуйлангууд ажилладаг. Энэ удаа хүүхдийн ордонд концерт тоглох тул зочид их байлаа.
Эхлээд сонгодог бүжиг болон ардын уламжлалт бүжгийн дугуйлангийн хичээлэлтийг үзэв. Дараа нь үндэсний хөгжим болон баян хөгжмийн хүүхдүүдийн дугуйлангаар орж тэдний чадварлаг тоглох нэг, нэг номеруудыг үзэж сонирхов. Монгол болсон тэмцээнд энэ ордоны хүүхдүүд оролцож нэгдүгээр байр эзэлсэн тухай өгүүлж байлаа.
Ханз бичгийн дугуйланд долоон настай нэг охиныг бидэнтэй танилцуулсан бөгөөд тэр ханз үсгийг бийрээр уран чадварлаг бичиж сурахыг ихэд хичээж байв.
Үзэгчдийн их танхимд бидний суудал хамгийн урд эгнээнд төв хэсэгт байв. Энэхүү суудлын байрлал нь бидэнд хүндэтгэл үзүүлж байгаа хэрэг юм. Суудалд суухын өмнө орчуулагч бидэнд цэцэг авахыг санал болгов. Тоглолтын эцэст төлөөлөгчид урлагын тоглолт хийсэн хүүхдүүдэд цэцгийн баглаа бэлэглэдэг уламжлалтай .
Удалгүй гадаадын зочин төлөөлөгч суудал эзлэв. Тайзны өмнө оргилох усан оргилуурууд гэнэт зогсож, хөшиг онгойн тайз эргэж, эгнэн зогссон хүүхдийн найрал дуучид гарч эрэв. Шалны янз бүрийн хэсгээс микрофонууд машины автомат антенн шиг дээш сунан гарч, дуучид байрлалуудаа эзлэв. Сүрлэг сайхан дуугаар концерт эхлэх бөгөөд нэг цаг гучин минут үргэжилсэн концерт мөн л найрал дуугаар өндөрлөв. Тайзан дээр цэцгийн баглаа барьсан хүмүүсээр дүүрч, тэдэн дотор монголчууд бидний төлөөллийн цэцэг өргөн баригдлаа. Хүүхдүүдийн чадварлаг тоглолт, өөрсдөдөө итгэлтэй хөдөлгөөн, авьяас чадвар, энэ бүхэн цаанаа багш нарын ур чадварыг давхар илтгэж байлаа
Биднийг гарахад үүдэн дээр машинууд тулж ирж зогсон суулгаад зочид буудлын зүг хөдлөв.
Бидний дараачийн үзэх зүйл нь Солонгосын төв музей байлаа. Энэ музей нь Пхеньяны төв талбайд байрлах бөгөөд Солонгосын ард түмний түүхийг тусгасан гол музей юм. Музейн хаалгаар оронгуут их удирдагчийн сууж байгаа дүр бүхий хөшөө угтах бөгөөд бүх музей, үзвэрийн газрын үүдэн хэсэгт ийм хөшөө, эсвэл дурсгалын самбар заавал байрлуулсан байна.
Уг музейг тохижуулахад ихээхэн анхаарал тавьсан нь мэдрэгдэнэ. Хоол идэх цаг тулсан байсан тул музейг бага хугацаанд хурдан үзэв. Эхний хэсэг бидэнд заадаг байсан хүний нийгмийн хөгжлийн үе болох хүй нэгдлийн үеэр эхлэнэ. Солонгосын олон ангит киноноос үзсэн эртний солонгосын тэнгисийн цэргийн жанжины хэрэглэж байсан хуягт усан онгоц харвах төхөөрөмжийн загварууд байна.
Монгол хатадын оршуулгийн макет байна. Тэр талаар тайлбарлагч яагаад ч юм үг дуугаралгүй өнгөрөв. Түүхийн нэгэн үед монгол хатад солонгосын түүхэнд эерэг үүрэг гүйцэтгэж байсан түүх музейд өөрийн гэсэн байраа эзэлсэн байна.
Хүний нутагт байгаа миний нутгийн тасархайн эзэн буюу БНАСАУ-д суугаа онц бөгөөд бүрэн эрхэт элчин сайд Ломбо гуйатай уулзаж, нутгийн болон одоо цагийн сонин сайханыг хуучлан ярилцав. Хаана ч ажлаа мэддэг хүмүүс хүнд сайхан сэтгэгдэл төрүүлдэг. Тийм хүмүүсийн нэг нь элчин сайд байлаа. Би дотроо эртний болон одоо цагийн солонгосын түүх бас хамтын ажиллагааны амьд түүх болсон тэр хүнээр бахархаж байлаа. Эмч, багш, цэрэг, дипломат зэрэг удах дутам туршлага нь арвижаж үйл ажиллагаа нь төгөлдөржиж байдаг хүмүүсийн хүчийг зөв ашиглавал төрийн ажилд тун хэрэгтэй, манай орны хөгжил дэвшилд том хүч болох билээ.

НАЙМ. СОЁЛ УРЛАГ, МУЗЕЙТЭЙ ТАНИЛЦАВ.
Америктай хийсэн дайны явцад тодорсон нэгэн үйл явдлаар музей байгуулсан нь олзлогдсон Америкын цэргийн усан онгоц байх агаад тэрхүү түүхээр хоёр ч баримтад кино хийж түүнийг тус онгоцыг үзэгчдэд сурталчилна.
Миний хувьд хамгийн гүн сэтгэгдэл үлдээсэн газрын нэг бол Пхеньяны хөгжмийн сургууль байлаа. Сургалтын материалаг бааз, сурах орчин дээд зэргээр бүрдүүлсэн энэ газар монгол хүнийг сургахсан гэж дотроо бодож явлаа.
Сургуулийн хичээлийн танхим нь бүлгээр болон ганцаарчилан сургалт явуулах танхим, бичлэгийн студи хэсэгчилсэн болон театрын хэмжээний тоглолт явуулах боломжтой юм. Сургалтын байрны ар талд оюутнуудын жагсааж нэг нь урд нь зргсоод цэрэгт үүрэг өгч байгаа шиг зогсохтой тааралдав. Танхимуудад оюутнуудтай багш нь нэг бүрчлэн сургалт явуулж, бидэнд зориулж ямар нэг номёр тоглолт хийж байлаа. Хамгийн том зааланд оркёстер бүрэн бүрэлдэхүүнээр сууж сургуулилт хийх бөгөөд нэгэн баатарлаг, сүрлэг аялгууг бидэнд зориулан тоглолоо.
Сургуулийн өмнөхөн трамбайн эцсийн буудал байх агаад ажлын цагаар трамбай ажилладаггүй, ажил тарах, цугларах үед л явах нь үзэгдэнэ. Зарим газруудад зорчигч нь трамбайгаа түрж яваатай нэг бус тааралдав.
Солонгосын угсаатны зүйн музейг сонирхов.. Энэхүү музейн байдал олон жил анхааралаас хол байсан сэтгэгдлийг надад төрүүлэв. Үзвэрүүдийн тайлбар гараар бичигдсэн, зураг тавигдсан зарим зүйл хэт хуучирсан нь анзаарагдана.
Зарим танхимын үзвэрүүд давхардан тавигдсанаас гадна агааржуулах систем байхгүйгээс танхимуудаас содон үнэр ханхалж, амьсгалахад хэцүү ч газрууд таарч байлаа. Угсаатны зүйн музейн барилга нь манай байгалийн түүхийн барилгатай төстэй хэлбэртэй бас ойролцоо үед баригдсан байж магадгүй юм билээ.
Циркийн зүг хүүхдийн жагсаал цуварна. Бид хүлээлгийн танхид сууж байлаа. Солонгосын байгалийн сайханыг зурсан гурван том зургийг хананд өлгөжээ. Удалгүй биднийг үзэгчдийн танхимд урьсан бөгөөд хүндэтгэлийн тусгай зассан ложенд суудалд суулгалаа.
Цирк нь манайхтай адил дугуй талбайтайгаас гадна тусгай тоглолтын тавцантай тэр нь хөтөлгөөнтэй бөгөөд урагш тэлж томхон концертийн тавцан болж хувирах боломжтой хийгджээ. Циркын тоглолтууд жүжүигчдийн ур чадварыг илтгэнэ. Номёруудын хооронд завсар байхгүй нягт төлөвлөн тоглолтыг зохион байгуулжээ.
Хүүхдийн хөгжөөнтэй шуугиан баясгалантай дуутай хамт нэг цаг хагас үргэжилсэн тоглолт өндөрлөв. Сумогийн их аварга Даваадорж энэхүү циркын хамт олны тоглолтыг монголд тоглуулахаар урьсан тухай бидэнд танилцуулж байлаа.
ЕС. МЁХАН УУЛАНД ЗОЧИЛОВ.
Өглөө эрт Мёхян уул руу хөдөллөө. Энэ уул хүртэл 160 гаруй км замыг туулна. Хотоос бидний өмнө комби “өвгөн” бенз яваа нь оросын төлөөлөгчид байлаа. Бид тэднийг гйүцэж түрүүлэв. Мёхян уул хүртэл машинтай таарсангүй. Замын хажууд эвдэрч зогсоод зорчигчдоо буулган зогсох нэг автобус таарсан. Замын дагуу алсыг зорин яваа хүмүүс харагдана.
Уулсын хоорондыг дүүргэх тариан талбайд хүмүүс ургац хурааж байгаа нь үзэгдэнэ. Замын хоёр талаар мод тарьсан байх агаад түүний завсараар хот, тосгод үзэгдэж, тариан талбай тэдгээрийг холбоно. Хаяа шороо босгон хурдлах автомашин үзэгдэх бөгөөд тэр нь тун ховор тохиолдох зүйл юм.
Өмнө конус хэлбэрээр барилга тодрон ирсэн нь бидний зорьсон Мёхян ууланд хүрч ирсэн хэрэг байлаа. Энэхүү зочид буудлын өмнө бидний машин ороод гурван автоманшин зогсож байгааг бодоход өнөөдөр хүн цөөтэй хэрэг биз ээ.
Зочид буудалд хоолны захиалга өгч 22 ам доллар тушаав. Тэгээд цааш хөдлөн нэгэн харуулын цэг дээр ирж зөвшөөрөл авав. Тэрхүү байшингаас үндэсний хувцас өмссөн бүсгүй гарч ирсэн нь бидэнд тайлбарлах музейн ажилтан байлаа.
Дээш өгссөөр нэгэн барилгад тулж ирсэн нь их удирдагч Ким ир сений музей байх агаад түүн дотор ороход уг байшингаас цааш үргэжилэн уулын доор байрлах бэлгийн үзэсгэлэнгийн том тасалгаануудад явж очно. Эхний тасалгаа нь уламжлал ёсоор их удирдагчийн хөшөө байх бөгөөд түүнд хүндэтгэл үзүүлж мэхийн ёслоно.
Гадаадын орнуудаас өгсөн бэлэг нь вагоноос авахуулаад автомашин, алтан сэлэм зэрэг үнэхээр зүйл бүрийн бэлгээр арвин ажээ. Энд тухайн үеийн улс орнуудын хөгжлийн байдал онцлогыг тусгасан үзвэр, бэлгүүд байдаг. Тэдний дотор монголын төлөөлөгчдийн өгсөн морин хуур, хивс, мөнгөн аяга, бөгж зэрэг зүйлс байх ажээ.
Бэлгийн үзэсгэлэнгийн дээд давхарт амрах тавцан байх бөгөөд тэнд сууж цай ууж, сэтгэгдэлээ тусгай цаасан бэлтгэсэн цаасан дээр үлдээнэ. Миний хувьд байгалийн сайханы тухай, хүмүүс хамтран энх тунх амьдарч болох тухай сэтгэгдэлээ бичиж үлдээв.
Энэхүү уулын доор байрлах томоохон үзэсгэлэнгийн танхимууд хүү Ким чен ирийн бэлгийн музейд мөн адил үргэжилнэ. Тэнд монголын төр засгийн төлөөлөгчдөөс өгсөн бэлэг байрлана.
Хоёр үзэсгэлэнг үзсэний дараа уулын ширүүн урсгалт голын эрэгт тусгай зассан тавцан дээр бэлтгэсэн зүйлээр мах шаран өдрийн хоолоо хээрийн нөхцөлд идэв. Хээрийн нөхцөлд гэдэгт махаа тусгай шарагч дээр хоёр кг нарийхан зүссэн бэлтгэсэн мах шарж, хэдэн төрлийн ногоо будаагаар хачирлан хооллохыг хэлнэ.
Мёхян ууланд байрлах буддагийн хийдэд солонгосын эртний их хэмжээний ном судрууд байсан бөгөөд түүнийг сэргээн хадгалах нүсэр их ажлыг эрдэмтэд, ажилтнууд хийж гүйцэтгэжээ.
Мёхян уулнаас буцаж явахдаа хамт яваа солонгос хүмүүстэйгээ сэтгэгдэлээ хуваалцаж явав. Харилцан бие биенээс их зүйл сурсан тухай тэмдэглэн ярьж байлаа.
Цэргийнхэний их удирдагчдаа өгсөн бэлгийн музей байх бөгөөд тэр харуул хамгаалалттай нэгэн цэргийн ангид байрладаг. Цэргийн анги салбарын дайчин бүр сэтгэл, зүтгэл гарган хэдхэн мм-ийн жижиг сувд болон далайн зүйлийг цуглуулан хамт олноороо урлан бүтээсэн хөрөг зураг, макет зэрэг урлагын бүтээлээс үзэсгэлэн бүрдэнэ. Танхим болгоны эхэнд их удирдагчийн морьтой, маршилын мундиртай зураг байх бөгөөд ямар нэг өндөр уулын орой дээр салхи татуулан давхиж ирээд амыг нь огцом татан зогсоох сүрлэг дүр зураг нүдэнд буух ба орост Кутузовын ийм зураг харж байсантай тун төстэй байлаа.
Дараа нь цэргийн түүхийн музей үзсэн бөгөөд голдуу хоёр солонгосын хоорондын дайны түүхийг өгүүлж, байгуулсан ялалтаа өгүүлнэ. Үзэсгэлэнгийн макетууд тун өвөрмөц хийсэн байдаг. Ийм нүсэр хийцтэй макетуудыг амьдралдаа анх удаа харж байгаа билээ. Тухайлбал өндөр уулыг даван баатарлаг гавъяа байгуулсан жолооч нарын тухай өгүүлсэн макет тухайн үйл явцыг тайлбартай үзүүлэн танилцуулна.
Хамгийн дээд давхарт нэгэн хотыг эзлэсэн түүхэн тулалдааныг өгүүлсэн макет нь үзэгчид голд нь сууж 15 минутын хугацаанд тавцан нь эргэлдэж тухайн үеийн түүхийг өгүүлнэ. Музейн подвальд нисэх онгоц, танк, их буу, усан онгоц, автомашин зэрэг дайны үеийн түүхийн үзвэрүүд байна.
Солонгост байх хугацаа дуусч галт тэрэгний буудалд очиж, вагонд суулаа. Энэ удаа өмнө хил дээр цуг нэгэн купед сууж ирсэн хүн мөн л хамт буцахаар нэг купенд таарав. Энэ удаа манай купе идэж уух, зүйлээр бүр ч элбэг баян, бүх төрлийн хоол, пиво, архи бүгд байв. Хуучин танилаас гадна хичээл насны нэг хүн, түүний харцаар ажиллах нэг залуугийн хамт бид бээжинг зорин хөдөллөө.
Тэд намайг дэлгэж тавьсан хоолоороо дайлж, ундаалав. Тэдний хувьд лаазтай шар айрагийг хэрхэн онгойлохыг мэдэхгүй будилсаныг эс тооцвол хооллолт сайхан болж өнгөрөв. Бидний суусан вагонд Зам тээврийн сайд явсан бөгөөд түүнийг дагалдан яваа хүмүүс вагоныг дүүргэж байлаа. Вагон нь тусгай, жирийн вагоныг бодвол өөр, цэвэрхэн. Төмөр замын зогсоолууд өмнөх явалтыг бодвол хүний хөдөлгөөн бага, дэг журам сайтай, цэргийн хүмүүс үзэгдсэнгүй. Хил дээр ч нэг их нарийн шалгасангүй. Харин дөрвөн суудлын вагоноос гурав нь үлдэж, нэг нь бээжингийн зүг хөдөллөв. Анх хил дээр угтаж нэгэн купенд сууж, танилцсан нөхөр буцахад ч нэгэн купенд хамт явав. Тэгээд тэр нөхөр хятадын хил дээр үлдэв. Умард солонгост өнгөрүүлсэн хэдэн өдөр ийнхүү ард хоцров. Хаалттай гэж ярьдаг боловч монголчуудад нээлттэй энэ улсад байсан өдрүүд надад олон сонин сайхан дурсамж үлдээсэн билээ.

Энэхүү хаалган дээр тэмцээнд оролцоод буцаж яваа болов уу гэмээр нилээд олон залуус спорт цамц, богино өмдөөр ижилдэн хувцаслажээ. Бас тэдний энгэр дээр зүүсэн тэмдэгээр ар солонгосынхон гэдгийг андалгүй мэдэж болохоор байлаа. Нөгөө талын хаалган дээр хил орчмын нутгаа зорьж буй хятад хүмүүс бөөгнөрөн зогсожээ. Хүмүүс хөдөлгөөнд орж эхэлсэн нь хаалга онгойж зорчигчид суух галт тэрэгний чигт хөдөлсөн хэрэг байлаа. Зорчигчдын шатаар буугаад суух вагоныг зорив. Тэнд зорчигчдын хувьд андуурч болохоор зүйл байдаг нь хятадын болон ар солонгос явах галт тэрэгний дугаар ижил байдаг. Сайн асууж байж суухгүй бол бас андуурч мунгинах боломжтой. Өөрөөр хэлбэл 12,13 дугаар бүхий вагон тус бүр хоёр байна гэсэн үг. Галт тэрэгний үйлчлэгчийн хувьд нилээд хүнд сурталтай хайнгадуу асуултанд хариулна. Яагаад ч юм тэд намайг ар солонгос явах гэж байгаа солонгос иргэнтэй андуурав бололтой, хожим галт тэргэнд мөн тэгж хандана билээ. Орой унтах болоход дэрний уут, нэг цагаан давуу шидэж өгөв. Тэр нь олон удаа хэрэглэсэн өнгө алдсан тиймэрхүү даавуу байлаа. Харин хажуу өрөөнд байрласан хятад иргэнд хөнжил шинэ даавуу өгсөн нь өглөө халуун ус авахаар явахдаа анзаарч харсан юм.
Галт тэрэг битүү байсан бололтой маш халуун, бидний хэлдэгээр буузны тогоонд байгаа шиг халуу дүүгэн угтаж, миний биений бүх хөлс асгарав. Вагонд тавхан зорчигч байсны хоёр нь миний хажууд байрлав. Галт тэрэг цагтаа хөдөлж, эрч авч хурдлахад галт тэрэгний цонхоор салхи орж сэрүү татаж саяхан купег эзэгнэж байсан битүү халууныг үлдэн хөөв. Одоо ходоод хоол нэхэх болсоныг анзаарав. Харин ар талын хатуу суудалтай вагонд хүмүүс дүүрэн байлаа. Галт тэргэнд хоолны вагон байсангүй. Тийм байх болов уу гэж бодоод нэг хайрцаг гоймонтой түргэн хоол авсан нь оносон байлаа. Бид гоймон идээд тус тусынхаа купенд ороод ядарсандаа нам унтлаа. Надтай яваа хоёр солонгос гоймон, будаа, мах, кемчи, ногоо, пиво, ус гээд янз бүрийн хоол ширээ дүүрэн дэлгэж тавиад бараг нэг цаг хоол зооглов. Миний орны эсрэг талын дээд орон дээр цуг яваа солонгос нөхөр унтах үед сууж байсан. Түүнийг би авч яваа юмаа янзлаж байна гэж бодсон юм. Гэтэл шөнө дунд сэрээд харвал купе гэрэлтэй, нөгөө нөхөр тэр л суудалдаа суусаар байгааг харав. Нөгөө нэг нь миний хажуу орон дээр унтаж байгаа нь харагдлаа. Хажууд унтаж байгаа нөхөр нь дарга нь болов уу гэж бодов. Яагаад гэвэл тэр нилээд шамсгар тэгээд дуу цөөтөй, түүнийг гарангуут үлдсэн нөхөр надруу дөхөн дохио зангаагаар ярилцахыг оролдож, нөгөөгөө орж ирэнгүүт шууд л холдон суух ажээ. Хил дээр паспорт шалгах явцад миний ажигласнаар хилийн дарсан тамгаар бол тэрээр хэдхэн хоногийн өмнө хил гараад буцаж байгаа аж. Тэгэхдээ ийм цөөхөн хоногоор тэр олон удаа хил гарсан нэгэн байлаа.
Бид БНХАУ-ын хил дээр ирлээ. Воган зогсонгуут хилийн хүмүүс орж ирж паспорт хураан авав. Түүнд нэг их цаг орсонгүй. Хоёр воган, түүний нэг нь таван зорчигчтой боловч гурван цаг дэмий шахуу зогсов. Хил дээр бүх зүйл журамтай. Дэлгүүрт нь орж үзэв. Тэнд манайханы нэрлэдэгээр лангууны наймаа байх боловч нэг их бараа байсангүй.
Галт тэрэг хөдлөхөөс 30-аад минутын өмнө төмөр замын буудалд хүмүүс цугларав. Хоосон байсан бидний вагон хүнээр дүүрэв. Буудал дээр үдэгсэдийн дунд солонгосчууд байх агаад тэд ижилдсэн хувцас, зохион байгуулалтаараа ялгарна. Тэд эгнэн зогсон нэгдсэн журмаар алчуур тараан өгч уйлан хайлан дарга нараа үдэх нь нүдэнд содон тусч байлаа. Манайханы 90-ээд оны үед ганзагын наймаа эрхэлж байсан шиг тэд вагон дүүрэн ачаа бараатай явах аж.
ГУРАВ. УЛСЫН ХИЛ ДЭЭР,
Галт тэрэг аажуухан хурдаа авч хоёр улсыг холбосон гүүрийг өнгөрлөө. Хамгийн анхны хилийн цэргийн постон дээр залуухан бүсгүй АКМ буу үүрэн харуулд зогсожээ. Вагон хурдаа хасан аажуухан зогслоо.
Одоо бид БНАСАУ-ын нутаг дээр зогсож байна. Тун удалгүй хилийн шалгалт орж ирлээ. Би тэднийг гүйцэтгэж байгаа ажлаар нь нэр оноохыг оролдов. Ногоон өнгийн патлец, ханцуйн дээр ногоон тэмдэгтэй хилийн цэргийн шалгалтынхан паспортыг хураан авав. Тэд нэг хүн нь хоёр купег хариуцах ажээ. Тэдэнтэй хамт гаалийн гэж нэрлэмээр хяналтынхан орж ирлээ.Тэд эмэгтэй нь эмэгтэйчүүдийг, эрэгтэй нь эрчүүдийг “амлан” авч шалгах юм.
Хар хувцастай хэдэн хүмүүс компьютер, диск хураан авч нэгэн газар аваачиж шалгаад буцаан авчирч өгөв. Тэд цахилгаан бараа болон компьютерийн техник хэрэгслийг хураан авч нарийвчлан шалгах ажээ.
Вагон дотор 20 орчим хүн орж ирж шалгалт хийнэ гэдгийг ёстой үзүүлж өглөө. Тэд бүх зүйлийг маш нарийн шалгах ажээ. Хайрцаг, чемоданыг онгойлгон нэг бүрчлэн үзэв. Эцэст металь хайгчаар хүний биеийг тойруулан шалгаснаар энэ бүхэн дуусав.
Авч яваа эд зүйлсийн мэдүүлэгийг нарийн гаргаж өгөх бөгөөд уртын урт жагсаалт цувуулан бичсэн мэдүүлгийн хуудсыг хүн бүр гаргаж байлаа. Хажуу өрөөнд хоёр бүсгүй шалгуулж байсан бөгөөд миний хувьд цонхоны харалдаа зогсож тэднийг шалгахыг харж зогсов.
Шалгах хүмүүсээ нэг нэгээр нь куппенд оруулан ярилцсаны дараа шалгалт эхлэх бөгөөд тэр хоёр бүсгүйг металь эрэгчээр бүх биеийг нь шалгав.
Намайг тэд шалгахаар купенд оруулав. Эхлээд л хэлний бэрхшээл гарав. Би оросоор ярих гэж оролдоод хэлний ойлголцол дуусав. Хамгийн эхлээд эрхий чигчий хуруугаар гар утас байгаа эсэхийг надаас асуув. Би гар утсаа үзүүлэв. Тэр гар утсыг хурааж авав.
Шалгагч маань чемоданыг түргэн үзсэнээ нэрийн хуудсыг бариад гарч одсон билээ. Харвал тэрхүү нэрийн хуудсыг хэл мэдэх хүн болгонд үзүүлж орчуулахыг эрмэлзэж яваа харагдав. Намайг шалгах шалгалт дууссан тул вагоноос гарав.
Вагоны хоёр үзүүрт цэргийн хамгаалалт харагдсан нь түүнээс цааш явж болохгүйг тодорхой илтгэнэ. Нөгөө вагон руу орж цуг яваа дөрөв дээр очив. Тэднийг үлдээж нарийвчлан шалгаж байлаа. Вагоноос эргэж гараад шатны тавцан дээр тэднийг хүлээн цаг өнгөрөөв. Манай цувааны эхний хоёр вагон нь шуудан, ачааны зориулалттай, залгаад суудлын хоёр вагон байсан бол урд талд орон нутгийн олон вагон нэмж залгав.
Хилийн цэргийн шалгалт хийсэн нөхөр миний паспортыг цаасанд өлгийдөн боосон гар утасны хамт авчирч өгөв. Удалгүй олон хүмүүс тавцан дээр гарч суудлаа эзлэж эхлэв. Хүний хөдөлгөөн гэнэт эхэлсэн шигээ гэнэт намдав.
Хятад, солонгосын хил дээр зургаан цаг үргэжилсэн хилийн шалгалт, зогсолт дуусч өдрийн 14.00 цагт галт тэрэг хөдөлгөөнд оров.
ДӨРӨВ. НИЙСЛЭЛ ПХЕНЬЯН ХОТОД ИРЭВ.
Олон жилийн өмнө баригдаад гар хүрээгүй удсан барилгууд бүхий хот, суурин нүдэнд тусав. Галт тэрэгний цонхоор харагдаж буй барилгуудыг нэг өнгийн саарал будгаар будаж, тэр нь борооны усанд урсаж халтардсан дүрх тодорно. Нүүрэн талын барилгуудыг шохойдон дээврийн болон зарим хэсгийг улаан өнгийн болон бусад өнгөөр тодотгон буджээ. Эхний таарсан хот төв талбайгаа төмөр замын дагуу байгуулжээ. Хот болгонд байдаг нэг ижил загвараар байгуулсан баганат хөшөө харагдана. Түүний цаахантай их удирдагчийн хөрөг голлон байрлуулсан байна.
Галт тэрэгний цонхоор хөврөх хотын барилга дуусч тариан талбай залгав. Хоёр уулын хоорондыг битүү дүүргэсэн тариан талбай дээр бөхийн ажлаа хийх тариачдын хүнд хөдөлмөрийг харж явахдаа ингэж л хөдөлмөрлөж байж өөрсдийгөө хүнсээр хангах бодлогыг биелүүлдэг болов уу гэсэн сэтгэгдэл төрсөн билээ.
Тариан талбайн дунд оромжууд харагдана. Тэр нь ганц хоёроороо болон бүлэг, олууллаа байрлахаар хэмжээтэй ажээ. Тэдгээр оромж нь сүрлээр барьсан дөрвөлжин болон майхан хэлбэртэй. Харин олуулаа байрлах оромжууд нь хагас дугуй хэлбэртэй байна.
Тариан талбайд ажиллагсад нь бүгд гар ажиллагаатай нь харагдана. Тариан талбайд үхэр хөлөглөсөн анжисаар газар хагалах нь нүдэнд содон тусна. Шатахуун хэмнэж боломжоо ашиглаж буй хэрэг ажуу.
Цонхоор жирэлзэн өнгөрөх хот тосгодыг холбосон замууд нь нилээд эрт байгуулсан болов уу гэж бодогдохоор байлаа. Шороон болон засмал нь ялгахын аргагүй замаа хүмүүс цэвэрлэж зогсох нь харагдана. Нэг тосгоноос нөгөөг зорин алхах хүмүүсийн цуваа үл тасарна.
Тосгод нь голдуу нэг давхар нэг загварын барилгууд байх агаад зарим хот тосгонд нэгдсэн журмаар шинэ барилгууд барьж байгаа ажээ. Нийслэл рүү дөхөх тутам тариан талбайд ганц нэг дугуйт болон төмөр дугуйтай трактор харагдаж эхэллээ.
Замын дагуу дугуйт тракторын чиргүүл дээр хүмүүсийг битүү шахан суулгасан нэгэн тохиодолтой тааралдсан.
Өндөр уул болон тариан талбайн дунд нүдэнд туссан газруудад лоозонгуудыг тод улаан өнгөөр бичиж тавьсан байх бөгөөд хожуухан түүнийг орчуулж уншуулахад тодорхой болсон бөгөөд тэр нь “Аугаа их удирдагч Ким ир сен, Ким чен ир нар бидэнтэй хамт“ гэсэн лозун байлаа. Тийм лозунг улс орон даяар босгосон бөгөөд тэр нь олон зуугаар тоологддог тухай тайлбарлаж байна лээ.
Төв рүүгээ дөхөх тусамаа зам нь өргөн болж гүүр нь даац сайтай, зам олон урсгалтай болж байлаа.
Манай вагон дүүрэн хүнтэй болсон бөгөөд тэднийг гадаадын иргэн мөн эсэхийг энгэр дээрх тэмдэгээр ялгаж болохоор байв. Зэргэлдээ купенд хоёр хятад иргэнтэй хожим нь зочид буудалд хоолонд дээр олонтой таарч билээ.
Манай вагонд бидний нэрлэдэгээр хоёр “туулай “ байлаа. Тэр хоёр хилийн нааханаас суусан бөгөөд дөнгөж хорин нас дөхөж яваа болов уу гэмээр эрэгтэй, эмэгтэй хоёр залуу байв. Коридор хүнээр дүүрэн байх нь тэднийг бусдын нүдэнд онцгойрон тусгахаас хамгаалж байлаа.
Хил гарангуут цэргийн гэх зүйлүүд нүдэнд содон тусч байлаа. Эхлээд ачааны машин дээр зогсоогоор яваа цэргийнхэн, тэдний хажууханд цэргийн халуун хоолны тогоо харагдана. Авто зам дээр түр зогсож байгаа жип, суудлын тэрэгний дэргэд цэргийн хувцастай хүмүүс тамхи татан амраж зогсохтой таарав.
Галт тэрэг хоёр цаг орчим яваад зогсов. Энэхүү зогсоолд галт тэрэг цөөн минут зогссон боловч цэргийхэн олноор харагдаж байлаа. Харин бидний сууж яваа сүүлчийн хоёр вагон нь завсарт байрлах багажны хоёр вагоны ачаар нийтийн зогсоолоос холтгож нийтээс тусгаарлаж байлаа.
Зогсоол бүрт цэргийн зэвсэглэсэн цэргийн харуул зогсоно. Манай хоёр вагоны хоёр үзүүрт төмөр замын хувцастай зохицуулагч байж, зорчигчдод нэг үг хэлэхэд тэд чиглэлээ өөрчлөх буюу тэр хавьдаа зогсон галт тэрэгийг хөдлөхийг хүлээх нь ажиглагдана.
Цэргийнхэний цэвэрхэн хувцас бас энгэр дүүрэн одон медалийн туузаар бусдаас ялгарна. Энэхүү зогссон буудал дээр усан цэргийнхэн олноор зогсох нь ойрхон усан флот байдагтай холбоотой болов уу.
Цэргийн харуулууд АКМС-ээр зэвсэглэсэн байх агаад галт тэрэг хөдлөж биднийг дөхөж ирэхэд эргүүлийн цэрэг буугаа өвөр дээр тавьж, өвдөг дээрээ явган сууж зэвсэгээ нуух нь харагдлаа. Гурваас таван хүнтэй зэвсэглэсэн эргүүл гардаг бололтой.
Харин буудал дээр зогсох вагон болон объектын харуул нь АК-аар зэвсэглэсэн байна. Ачааны галт тэргүүд коррозод ихээхэн идэгдэж, цоорч ачаа ачихад их түвэгтэй болсон нь харагдана.
Зарим ачааны вагон дотор хүмүүс байгаа нь харагдав. Ийм халуун нөхцөлд төмөр саванд хүмүүс суугаа нь хачирхалтай. Дараа дараагийн буудлуудад мөн цэргийнхэн олноор вагонд сууж, буух бөгөөд тэд цоглог байдал, алхаа гишгээгээр бусдаас ялгарч харагдана.
Бидний явах замд шинжлэх ухаан техникийн ололтыг тусгасан барилга байгууламжуудыг сонирхож явлаа. Эхлээд миний анзаарсанаар Богд ууланд байдаг шиг одон орон судлалын барилга харагдав.
Замын дагуух утсан холбоо шонгууд мод байх агаад өндөр хүчдэлийн шугамын шонгууд манай 70-аад оны байдлыг санагдуулж байлаа.
Дараа нь радиогийн дамжуулах станц харагдав. Жигдхэн нэг хэвийн барилга байшин бүхий хот, тосгон үргэжилсээр нэг л мэдэхэд Пхеньян хотод бид дөхөж ирлээ. Хамгийн түрүүнд нүдэнд Пхеньянд баригдаж буй хамгийн өндөр барилга туслаа.

Якутын найруулагч Д.Давыдовын якут хэл дээрээ хийсэн удган бөө хүний цаад жинхэнэ амьдрал, үйлийн үр, бодол санаа, бөөлөөний үйл гэж юу байдгийг яг харуулсан уран сайханы кино бүтээжээ.
Энэ киног үзсэн олон хүний сэтгэлийн утсыг хөндөж чадсан байна. “Мануухай” нэртэй энэ кино “Кинотавр” кинонаадмын Гран-при шагналыг хүртжээ. Энэ кинонд метафора жинхэнэ ноёлж байна даа.

Тэдгээр шугамыг хөөж, гарал үүсэл нутгийн бүсийг нь тогтоосноор Чингис хаанаас гадна генетикийн өөр 10 эх үүсвэр /эцэг/ гарч ирсэн  байна. Заримынх нь нэр түүхэнд үлдэж хоцорсныг манжийн ван Гиочанги гэжээ. Нурхучийн /1559-1629/ ач хүү,  1582 онд нас нөгцсан энэ ноён Цин гүрний анхны эзэн хаан болж байсан гэнэ. 

Азийн эрчүүдийн дээд өвөг бусад “эцгүүд” нь Ази, Ойрхи дорнодоос зүүн Өмнөд Азийн нутагт манай эрний өмнөх 2100 оны үеэс манай эриний 700 орчим оны үед амьдарч байсан гэж  avufa.ru бичжээ. 
Энэ эрдэмтдийн үзэж байгаагаар бол Азийн нийт хүн амын 40 хувь нь  ийнхүү 11 эцгийн удам угсаа болж таарч байна. 

Миний бие БНАСАУ-д 2007 оны 6 дугаар сарын 12-19-ны өдрүүдэд зочилж Солонгосын эдийн засаг, соёл, шинжлэх ухаан, техникийн хүрсэн амжилт, ололттой танилцсан байдаг. Энэ нь одоогоос даруй 14 жилийн өмнөх үйл явдал, тэмдэглэл гэдгийг онцлон тэмдэглэж байна.

НЭГ. ТОВЧ ТАНИЛЦУУЛГА.

Танилцах хөтөлбөр нь гурван хэсгээс бүрдсэн бөгөөд шинжлэх ухаан, соёл урлагын ололт амжилтаа танилцуулж, Хувьсгалын музей, Мангендэ дахь байр, Ким Ир Сен, Кем Чен Ирийн нарын музей, Хүүхэд, эхчүүдийн ордон, Гурван хувьсгалын хөгжлийн музейгээс Ким ир сений зохиол бүтээлийн болон хүнд аж үйлдвэр, сансрын шинжлэх ухааны ололтын салбар музей, Мёхян ууланд дахь Олон улсын найрамдлын музей, түүхийн музей зэргийг үзэж танилцав.
Мангендэний өсвөрийн ордонтой танилцуулж, хүүхдийн урлагын концерт, монголд тоглолтоо хийх циркийн үзүүлбэр, Ким Вон Гюны нэрэмжит консерваторын сургалтын явц, Техникийн их сургууль, Ардын ордоны электроны номын сангийн ажилтай танилцуулсан.
Хоёр дахь хэсэг нь цэргийн бодлогын ололт, амжилтыг танилцуулж, цэргийн эмнэлэгийн академи, Зэвсэгт хүчний үзэсгэлэн, Дэлхийн П дайны ялалтын музей, Америкийн тагнуулын онгоц “Пуэбло”–гийн үзвэр зэргийг үзүүлэв.
Энэ явцдаа гурав дах хэсэг болох Солонгосын талтай таван удаа уулзалт, яриа, санал солилцсон юм. Санал солилцохын өмнө Элчин сайд Ж.Ломботой хоёр удаа уулзаж зөвлөлгөө авсан.
Эхний удаа “Солонгос улсаа хөгжүүлэх Чучхегийн үзэл санааны тухай” сэдвээр Нийгмийн ухааны эрдэмтэдийн солонгосын нийгэмлэгийн секторын дарга Ким Чоло Хотой уулзалт ярилцлага хийв. Ярилцлагын явцад харилцан сонирхсон асуудлаа чөлөөтэй тавьж байсан.
Хоёр дахь удаа Нийгмийн ухааны эрдэмтэдийн солонгосын нийгэмлэгийн дэд ерөнхийлөгч Рим Хое Сонг хүлээн авч уулзсаны дараа оройн зоог барьсан.
БНАСАУ эдийн засгаа сэргээн хөгжүүлэх талаар дэлхий нийтийн хандлагад нийцүүлсэн зарим алхам хийх, Солонгосын хойгийн болон бүс нутгийн байдлыг тогтворжуулах, Өмнөд Солонгостой эв зүйгээ ололцож, хамтран ажиллах, гадаад харилцаагаа өргөжүүлэх зэргээр идэвхтэй үйл ажиллагаа явуулж байна.
Пхеньян хотноо зохиогддог урлагийн их наадамд манай уран бүтээлчид жил бүр амжилттай оролцдог. 2007 онд манай улсаас Засгийн газрын соёлын төлөөлөгчид болон 84 хүний бүрэлдэхүүнтэй урлагийн хамтлаг амжилттай оролцсоныг дурьдав.
Гурав дахь удаагийн уулзалтаараа “Сонгун”-ы арми, цэрэг дайны бодлогын тухай Нийгмийн ухааны эрдэмтэдийн солонгосын нийгэмлэгийн хэлтсийн дарга Чое Ен Чолтой санал бодлоо солилцов. Энэ хүн харьцангуй залуу хүн байсан бөгөөд Солонгос улс нь цөмийн зэвсэг бүхий их гүрэн болсон тухай тайлбар өгч байв.
Дөрөв дэх уулзалтаараа Нийгмийн ухааны эрдэмтэдийн солонгосын нийгэмлэгийн Ерөнхийлөгч Чой Санг Сунтай уулзаж, хоёр орны хамтын ажиллагааны талаар санал солилцов. Солонгосын тал хамтын ажиллагаагаа идэвхтэй хөгжүүлэх сонирхол байгаа нь ажиглагдаж байлаа. Эдүгээ Солонгосын ард түмний их удирдагч Ким Чен Ир хоёр орны уламжлалт харилцаа, хамтын ажиллагаанд их ач холбогдол өгч, Монгол Улстай тогтоосон харилцаа, хамтын ажиллагааг бэхжүүлэн хөгжүүлэх талаар заавар, чиглэл өгдөг хэмээн тэмдэглэн ярьдаг.
Тав дахь уулзалтаараа Нийгмийн ухааны эрдэмтэдийн солонгосын нийгэмлэгийн нарийн бичгийн дарга, Ази-далайн бүс болон Олон улсын байгууллагуудын гүйцэтгэх захирал Ри Сонг Илтай уулзаж, цаашид уулзалт харилцаагаа хөгжүүлэх асуудлаар саналаа солилцсон бөгөөд их удирдагч Ким Ир сенийг Монгол Улсад айлчилж байхад намайг хүндэт харуулын намын даргаар ажиллаж, төрийн ёслол хүндэтгэлийн ажилагааг амжилттай зохион байгуулж байсанд талархал илэрхийлж байв.
Мөн Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Н.Энхбаяр 2005 оны 12 дугаар сард Хятадад айлчлах үеэр Гадаад хэргийн сайд Ц.Мөнх-Оргил хэвлэлийн бага хурал дээр дүрвэгсдийн талаар Засгийн газрын байр сууриа дээрх хэлбэрээр илэрхийлсэнд Солонгосын тал талархалтай хандаж буй ажээ.
Пхеньян цөмийн хөтөлбөрийн үр дүнд зарим амжилт олж, өмнөд солонгос бүс нутаг болон дэлхийн эдийн засагт нөлөөгөө тэлэх, өргөжүүлэхэд ихээхэн чармайх бодлого хэрэгжүүлж байна.

Д.Жаргалсайхан

Энэтхэгийн хууль хяналтын байгууллагын түшмэдүүд мэдэгдсэнээр бол Murasi Бангалор хотод төрж өссөн бөгөөд 1903 онд Варанасид шилжин суурьшсан байна. Тэрээр 1957 он хүртэл гуталчин хийж байсан бөгөөд тэтгэвэрт гарахдаа бүр 122 насалчихсан байжээ.
Түүний үр хүүхдүүд, ач гуч нь бүр олон жилийн өмнө нас барсан учраас тэрээр өөрийгөө үхэж өгдөггүй мөнх наслах лайтай төрсөн амьтан гэж үзэх болжээ. Харин өндөр настанд төрсний гэрчилгээ, холбогдох албан ёсны ямар ч баримт бичгүүд үлдэж хоцроогүй тул түүний билогийн бодит насыг тодорхойлох боломжгүй байгаа аж.
Эмнэлэг, анагаах ухааны судалгаагаар ч түүний бодит насыг тодорхойлох аргаүй учир өндөр настан ухаан санаа самуурч төрсөн оноо буруу бодсон, эсвэл үнэхээр үнэн хэлж байгаа эсэх нь тодорхойгүй.

Тэд газар гэсэх үед өвөг, дээдсийнхээ шарилыг эргэ¬дэг. Харин монголчуудын хувьд тийм ёс огт байгаагүй. 1990-ээд оноос л талийгч¬дынхаа газрыг эргэж очдог гэсэн ойлголттой болсон байх. Түүнээс өмнө ханш нээгдэхээр эргэж очдоггүй байсан. Ханш нээх өдөр гэхээр хүмүүст ямар нэгэн онцгой өдөр мэт санагддаг байх. Гэтэл тийм биш. Шинэ улирал эхэлж байгаа жирийн л нэг өдөр. Хятадын уламжлалт ханш нээх өдөр нь 2500 гаруй жилийн түүхтэй. Хятад соёлын нөлөөгөөр Манж, Хэжэ, Жүан, Орцон, Түн, Түза, Мюо, Юо, Ли, Шүй, Жин, Чань зэрэг Хятадын 24 үндэстний цөөнхийн ханш нээх өдрийг тэмдэглэлт байдлаар өнгөрөөх заншилтай болжээ. Ханш нээх өдрөөр өвөг дээдсийнхээ шарил онгоныг хүндэтгэж, цэвэрлэн ариутгаж ёслол үйлддэг.

Ханш нээх өдөр нь Хятадын найман том баяр дурсгалын өдрийн нэг болно. Хятадын аргын тооллын 4 дүгээр сарын 5-ны өдөр нь ханш нээх өдөр тохиодог бөгөөд хамгийн урт үргэлжилдэг тэмдэглэлт өдөр гэж болно. Зарим газар нутагт энэ өдрөөс 10 хоногийн өмнөөс тэмдэглэж эхлээд ханшийн өдөр тохиосноос хойш 8 хоног үргэлжлүүлэн тэмдэглэх тохиолдол ч байдаг байна. Энэхүү 20-иод хоног нь ханш нээх өдөртэй нягт холбоотой. 1935 онд Хятадын Засгийн газар 4 дүгээр сарын 5-ны өдрийг тэмдэглэлт өдөр болгосон бөгөөд мөн үндэсний баяр хэмээдэг байна.
Ханш нээх өдрийн үүсэл гарал нь Хятадын эртний ноёд түшмэд өвөг дээдсийнхээ шарил дээр очиж тахил өргөдөг байснаас үүдэлтэй аж. Үүнээс уламжлан ард иргэд өвөг дээдсийнхээ шарил дээр очиж хүндэтгэл илэрхийлэн тахил өргөдөг болжээ. 2006 оны 5 дугаар сарын 20-ны өдөр ханш нээх өдрийг Төрийн зөвлөлийн зөвшөөрлөөр Хятад улсын биет бус соёлын өвөөр бүртгэжээ.
Манайд бол ханш нээх бөөгийн зан үйлийг их зайран Д.Бямбадорж гуайа санаачлан ээж модонд тэмдэглэдэг болсоноос хойш 10-аад жил болж байгаа. Одоо хэдэн мянган хүн ирж тэмдэглэдэг болжээ. Энэ жилийн хувьд өмнөх жилээс цугласан хүний тоо нэг дахин багассан байна.
Монголчууд өвөг дээдсээ орчин цагийн зан үйлээр оршуулах ёсон сүүлийн хагас зуун жилийн явцад хүн төрлөхтний жам ёсны дагуу дууриан хийх болсон.
Өнөөдөр 4 цаг 55 минутад ханш нээлээ. Жил бүрийн хаврын энэ өдөр ханш нээж амьтад ичээнээсээ гардаг. Ханш нээх гэдэг нь хаврын их улирлын доторх зургаан бага улирлын тав дахь нь гэж зурхайн номд бичсэн байдаг. Бага улирал билгийн тоолол буюу сарны зурхайн ёсны хаврын дунд үе, аргын буюу нарны зурхайн дөрөвдүгээр сарын 5-6-нд тогтмол эхэлдэг. Ханш гэдэг үг нь ээлтэй сайн гэсэн утгатай. Ханш нээх улирал эхэлмэгц огторгуйн тоос арилан цэлмэж, анхны солонго татдаг. Түүнчлэн амьд байгаль сэргэж хорхой шавьж хөдлөж, ичсэн тарвага зурам нүхнийхээ ам руу харж хэвтэнэ гэдэг. Дорно зүгийн ард түмэн ханш нээх өдрийг гэгээн тунгалаг сайн өдөр хэмээн бэлгэшээн дээдэлдэг.
Энэ өдөр өмнө зүгээс хур буувал өвс муу ургаж, үр тариа тааламжгүй болно хэмээн үздэг. Хорхой гэнэт олширвол зун нь ган болно гэж шинждэг. Харин шувуу гол мөрний усанд орвол дулаарахын шинж. Хаврын цас шоргоолжны үүрийн хойд хэсгээс эхэлж хайлбал зуншлага сайхан болж, өвс ургамал тэгш ургахын тэмдэг хэмээн бэлэгддэг байна. Ханш нээх цагаар малчид мориныхоо дэлийг засч дөрвөн настай хязаалан үрээг хөнгөлдөг уламжлал бий.
Д.Хүрэлбаатар

Тамганы дардас бичмэл үсэг учир зарим хэсэгтээ гаргац муутай. Ийм учраас судалгааны олон хувилбар дэвшигдсэн. Энэ бол сайн үзүүлэлт. Судалгаа эрчимжсэний илэрхийлэл. Яг энэ хүний судалгаа тамганы утгазүйг эцэслэн тайлжээ гэж итгэж болох хувилбар гарч ирээгүй байна. Тиймээс тайлагчид ажлаа үргэлжлүүлнэ. Тийм хүний нэг нь би өөрөө. Тайлагдахгүй байгаа каллиграфи нь бидний “булха” гэж уншиж дассан үг юм. Ардаа эвэр залгасан шүдийг монгол бичигт “Л” үсэг хэмээнэ.”Л” үсэгний дараа хэдэн ширхэг шүд байгаагаас хамаарч ямар үг болохыг нь зөвөөр тогтоох ёстой буюу. Хоёр шүд байвал болан(болон), гурван шүд байвал болха, дөрвөн шүд байвал болган (болгон) гэж уншиж болно. “БО” гэсэн үеийг холбосон сэнж дээр “Л” үсэгний эврийг зоожээ. (признак Кузьма). Байх ёсгүй хаа хамаагүй газар юм.Орос дархан Кузьма, Гүег хаганы тамга, сэнтийг хийснээ надад үзүүлсэн гэж Плано де Карпини бичсэн байдаг. Яг үүнтэй холбож болмоор сэжим тамганы бичээсээс олов. Шүдний ард залгах ёстой эврийг дээш нь өргөж нум руу зоож бичжээ. Зөв бичих каллиграфийн дүрэм энд ноцтой зөрчигдөж. Бичиг үсэг мэдэхгүй хүний гаргаж болох алдаа билээ. Гадаад хүн учраас өршөөгдсөн байх. Энэ хас тамгыг дарсан захидлыг Плано Карпини ромын пап ламд их Монгол улсаас авчирч өгсөн. Тамганы дардасны жинхэнэ утгазүйг Кузьма болон Карпини яг үнэн зевөөр мэдсэн байх албагүй. Баримжаа маягаар тэдэнд хэлмэрчилж өгчээ. Эсвэл орчуулагчийн чадвар нь ийм түвшинд байж. Их хаган Гүегт зориулагдсан хас тамгыг орос дархан Кузьма хийсэн нь нотлогдвол түүнээс өмнөх их хаадууд тэдэнд хэлмэрчилж егчээ. Эсвэл орчуулагчийн чадвар нь ийм түвшинд байж. Их хаган Гүегт зориулагдсан хас тамгыг орос дархан Кузьма хийсэн нь нотлогдвол түүнээс емнөх их хаадууд өөр өөрийн цолтой тусдаа хийгдсэн тамгатай байж гэсэн гаргалгад хүргэнэ. Далай хан бол Чингисийн титул биш болж таарна. Ижилхэн цолтой байсан бол шинээр хас тамга хийлгэх шаардлага гарахгүй. Нэг тамгаа дамжуулж хэрэглэнэ. 1289 ба 1290 онуудад ромын пап лам IV Николас, францын хаган гоо Филиппэд Монгол бичгээр хүргэсэн Аргуны захидалд “ил-хан” гэсэн бичвэр хоёронтоо гардаг. Худам Монгол бичгээр далдын эсрэг утга илийг “илэ” гэж бичнэ. Буга согооны төлийг “или” хэмээнэ.
Ил-хан гэдэгтэй ижилхэн ардаа эгшиггүй “ил” гэх үг Монгол бичгийн тользүйн тайлбарт алга. Аргуны захидал дээрх ил-ханы “ил”, он сарын “жил” гэсэн бичвэр хоорондоо ихэд төстэй зурлагтай байгааг анзаарав. Хас тамганы “эл булха”-г “жил болган” гэж уншиж болох нэгэн шинэ хувилбар гэнэт зурсхийн орж ирэв.”Сударын чуулган”-ы орос орчуулгад жил гэдэг үг гарч ирэх болгонд “ил” гэж буулгасан байдаг нь сонин. Ингээд хас тамганы “булха” гэж буруу уншигдсан каллиграфыг шинээр эцэслэн тайлсан хувилбараа хүргэе. Менх Тэнгэрийн Хүчүүнд Их Монгол Улсын Далай-эн Ханы Зарлиг эв эе болон-болгон иргэнд хүрвээс бөширтүгэй, аюутугай гэж буулгав.

Хас зүйч М.Энхпүрэв