Category: Мэдээ, мэдээлэл

1992 онд төрийн зүгээс зургадугаар сарын 1-нийг Эх үрсийн баяр болгон тэмдэглэхээр шийдвэрлэсэн ч иргэдийн санал хүсэлтийн дагуу 2003 оноос дахин Хүүхдийн баяр болгон тэмдэглэсээр өнөөг хүрсэн юм. Энэ л өдөр алдрай бяцхан үрсийн минь хамгийн баяр баясгалантай өдрүүдийн нэг болдог.
2021 оны 6 дугаар сарын 1-ны хүүхдийн баярын өдрийг тохиолдуулан МБНЭ-ийн ДЦХ-н гишүүдээс орон нутагт олон сайхан ажил санаачлан хийж байна. Түүний нэг нь МБНЭ-ИЙН Орхон аймаг дахь бөөгийн хүрээлэнгийнхэн уламжлал ёсоороо тэнгэрлэг аяны хүрээнд Орхон аймгийн Нийгэм халамжийн төвтэй хамтран ажиллаж, Эмэгтэйчүүдийн эрхийг хамгаалах өдрийг тохиолдуулан, Өрх толгойлсон эмэгтэйчүүд болон 50 гэр бүлд, 70ш бэлэг бэлтгэж, сэтгэлийн хандив өргөлөө. Энэ арга хэмжээг Орхон аймгийн Хөдөлмөр халмж үйлчилгээний төвтэй хамтарч буй 9 дахь жилдээ хийж байгаа билээ.
Орхон аймгийн бөөгийн хүрээлэнгийн удирдагч, Монгол бөөгийн тэргүүн дээд удган Б.Нанжаа, Монгол бөөгийн удган Солонго нар улаач нараа тэнгэрлэг аян арга хэмжээний хүрээнд уламжлалт ёсоороо зохион байгуулж, Орхон аймгийн Даваат, Шанд багийн өрх толгойлсон эмэгтэйчүүд, зорилтод бүлгийн хүүхдүүдээ эх үрсийн баярыг тохиолдуулан бэлэг өгч,хандив гардууллаа.
Бидний энэ үйл ажилгаан хүүхдүүдэд нэг баяр баясгалан бэлэглэж байгаадаа баяртай байна. Орхон аймгийн бөө нарын санаачилсан сэтгэл шингэсэн сайхан үйл ажилгаа болж өнгөрлөө.

Монгол төр, төрийн түвшинд Мөнх тэнгэрээ шүтэж, дээдэлж эхэлсэний 2223 жил, Монголд бөөгийн анхны байгууллага байгуулагдсаны 20 жил, Монголын бөө нар нэгдсэний 3 жилийн ой тохиож буй 2015 он баярлууштай, өлзий дэмбэрэлтэй үйл явдлаар эхэлж байгаад бэлэгшээж байна.
Монгол үндэсний үзэл чөлөөтэй дэлгэрч, Монголоороо бахархагчид олонхи болов. Даяаршлын эрин зуунд Монголыг монголоор нь авч үлдэх түүхэн хариуцлага бидэнд тулж иржээ. Энэ хариуцлага бол дээд өвөг, өвөг дээдсээс уламжлан бидэнд үлдээсэн онгон сайхан байгалаа хамгаалах, газар, түүний хөрсөн доор өнөөг хүртэл хадгалж хамгаалж ирсэн асар их баялгаа өмгөөлөх, зөв зохистой хэрэглэх, харийнханы олон зуун жил доромжлон гутаасан Мөнх тэнгэрийн үзлээ эргээд сэргээх явдал билээ.

Монгол туургатны төв нутагт гал голомтоо сахин суугаа хөх толбот Монголчуудын тоо гурван саяд хүрч байгаа ч Дэлхийн Монгол туургатнууд олон арван саяар тоологдоно. Тэдний нутгаа гэх сэтгэл хэмжээ хязгааргүй билээ.
Мөнх тэнгэр, эзэн Чингис хааны ариун сүнс биднийг ивээх болтугай.

МБНЭ-ийн Дээд цэцийн зөвлөл

Тэнд Монгол бөө шүтлэгээ авч яваа одоо 100 настай Монгол бөөгийн их удган Авид, 90 настай Монгол бөөгийн их зайран А.Бат, Оросвой, ид насандаа монгол бөөг авч яваа Монгол бөөгийн их зайран П.Батжаргал, Д.Одонхүү, Б.Баяраа (моко), Төмжий (Нэргүй), Монгол бөөгийн их удган Б.Бадамсүрэн, Болд (Улаан уулын), Сонинжаргал (Завханы), та нарын үеийн боловч, өөрийгөө товойлгох гэж орилж чаралж, оодроод байдаггүй залуу удган, зайран Б.Нанжаа, Ш.Нямдорж, Б.Нарангэрэл, А.Оюунсувд, Я.Мөнгөнсувд гээд хэдэн арваар тоологдох залуу улаач нар байж л байна.
Тэдний “сөнөөсөй” гэж хараагаад яахнав дээ. Адилхан улаач нар. Тэгээд та нарын хэлснээр болчихдог ч юм биш. Ийм юм бичсэнээрээ та нарын нэр хүнд л унана.
МБНЭ-ийг СӨНӨӨСӨЙ хэмээн мөрөөдөх ямар их хүсэл тачаал, шунал вэ. Даана ч улам бүр бэхжээд байх юм даа-МБНЭ.

Улмаар 1951 онд Олон улсын ардчилсан эмэгтэйчүүдийн холбооноос хүүхдийн эрхийг хамгаалах өдрийг улс орон бүр тэмдэглэж, хүүхэд багачуудаа баярлуулж байхаар шийдвэрлэсэн бөгөөд Монгол Улс 1952 оноос “Хүүхдийн баяр”-ыг тэмдэглэж ирсэн түүхтэй.
Үүний дараа 1959 онд 11-р сарын 20-ны өдөр НҮБ-ын Ерөнхий ассамблей “Хүүхдийн эрхийн тунхаглал”-ыг баталсан ба энэ нь Хүний эрхийн түгээмэл тунхаглал бусад хүний эрхийн талаарх болон олон улсын эрх зүйн баримт бичигтэй уялдаатай байлаа. Дээрх тунхаглалд “Хүүхэд нь бие бялдрын болон оюун ухааны хувьд төгс боловсроогүй байдлыг харгалзан, түүнийг төрөхийн өмнө ч, төрсний дараа ч тусгай асрамж, хамгаалалтыг, үүний дотор эрх зүйн зохих хамгаалалтыг шаарддаг” гэж заасныг НҮБ анхааралдаа авч хүүхдийн эрхийн тусгай конвенц байх шаардлагатай хэмээн үзсэн байна. Ийнхүү Хүүхдийн эрхийн тухай конвенц 1989 оны 11-р сарын 20-нд НҮБ-ын Ерөнхий ассамблейн чуулганаар батлагдаж, түүнд дэлхийн 191 орон нэгдэн орсон нь эдүгээ хамгийн олон оронд хүлээн зөвшөөрөгдсөн Конвенц болж чадсан юм. Манай орны хувьд хүүхдийн байгууллага, хөдөлгөөн анх 1925 оны 5-р сарын 8-нд Их зохиолч Д.Нацагдорж болон тухайн үеийн хүсэл зориг нийлсэн хэсэг залуучуудын санаачилгаар байгуулагдаж байсан түүхтэй.
Монгол улс Хүүхдийн эрхийн конвенцид 1990 онд 5 дахь орон болон нэгдэн орж, конвенцийн үзэл санаанд нийцүүлэн “Хүүхдийн эрхийг хамгаалах тухай” хуулийг боловсруулан,
1992 онд төрийн зүгээс зургадугаар сарын 1-нийг Эх үрсийн баяр болгон тэмдэглэхээр шийдвэрлэсэн ч иргэдийн санал хүсэлтийн дагуу 2003 оноос дахин Хүүхдийн баяр болгон тэмдэглэсээр өнөөг хүрсэн юм. 1996 оны 5-р сарын 8-нд батлан гаргасан бөгөөд 6-р сарын 1-ний өдрөөс мөрдөж эхэлжээ.
2002 онд “Хүүхдийн төлөө За гэж хэлье” дэлхий нийтийн хөдөлгөөнийг эхлүүлсэн НҮБ-ын Ерөнхий ассамблейн хүүхдийн асуудлаарх Тусгай чуулган 5-р сарын 8-ны өдөр хуралдсан бол Монгол улс 2002 оны 6 сарын 1-нд үндэсний кампанит ажлаа орон даяар зохион байгуулж байлаа. Үүний үр дүнд Хүүхдийн хөгжил, хамгааллыг сайжруулах Үндэсний арван жилийн Хөтөлбөрийг /2002-2010/ Монгол Улсын Засгийн газар хэлэлцэн баталж, хэрэгжүүлсэн юм. Монгол улс жил бүрийн зуны сарын эхэн буюу 6-р сарын нэгнийг Хүүхдийн баярын өдөр болгон 1952 оны тэртээгээс тэмдэглэж эхэлсэн бөгөөд дэлхийн ихэнх улс орнуудад хүүхдийн баярыг энэ өдөр тэмдэглэдэг. Манай орон хүүхдийн баярыг үндэсний хэмжээнд, амралтын өдөр болгон хуульчлан тэмдэглэдэг цөөн орны нэг юм. Өнгөрсөн 1952 оны түүхэнд 6-р сарын 1-нийг 1995 оноос Эх үрсийн баяр болгосон ба иргэдийн санал хүсэлтийн дагуу 2003 оноос дахин Хүүхдийн баяр болгон тэмдэглэсээр өнөөг хүрсэн.
Энэ л өдөр алдрай бяцхан үрсий минь хамгийн баяр баясгалантай өдрүүдийн нэг болдог.
Энэ өдрийг тохиолдуулан МБНЭ-ийн ДЦХ-н гишүүдээс эмэгтэйчүүд, удган нар, дэдний үр хүүхдүүдэд баярын мэндчилгээ дэвшүүлж байна.

 

АНУ-ын Элчин сайдын яамны ажилтан Лорин Ховистой МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхантай уулзав. Уулзалтаар хамтын ажиллагааны талаар санал солилцлоо.
МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан МБНЭ-ээс ойрын хугацаанд хийгдэх ажлын талаар танилцууллаа. Лорин Ховис өөрийн сонирхосон асуудлаар МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан хариулт авлаа. Ярилцлага ажил хэрэгч болж өнгөрлөө.

МБНЭ-ийн Дээд цэцийн Залуучуудыг зөвлөлийн гишүүд энэ өдрийг хүнд хэлбэрэээр өвдсөн гишүүдээ эргэх өдөр болгон зохион байгууллаа. Албан ёсоор бол Залуучуудын зөвлөлөөс төлөөлөл сонгон гишүүдээ эргэхээр томилсон боловч санаачлагаараа олон залуус нэмж хүрч ирсэн байлаа. Бид нэг өдрийг өвчин эмгэгээ мартан хөгжилтэй дурсамжит үеээ ярилцан өнгөрөөлөө. Өвчин хэлж ирдэггүй “хийсч” ирдэг. Гэнэтийн явдал улаач хүнд олонтой тохиолдоно. Тэр үед биеэрээ эдлэх ч үе байна. Анд нөхдийн туслалцаа авах ч үе ч тохионо. Ийм үед хамт олонтой байхын хэрэг гардаг билээ.

Тиймээс өөртэйгөө болон хүмүүстэй харьцахдаа, ямарваа нэгэн шийдвэр гаргахдаа сэтгэл хөдлөлөө анзаарч байх хэрэгтэй. Ууртай үедээ шийдвэр бүү гарга гэдэг бол шинжлэх ухааны үндэстэй зөвлөгөө бөгөөд “Ямааны мах халуун дээрээ” буюу хэрүүлтэй үедээ асуудал шийдэх нь тийм ч оновчтой арга биш ажээ.
2.Хүнд “сэтгэл хөдлөлийн” тархи байдаг. Энгийнээр бол хүнд 3 тархи байдаг. Бага тархи нь хамгийн түрүүнд үүссэн бөгөөд амьсгалах, тэнцвэр олох гэх мэт автомат үйлдэл хариуцдаг. Дунд тархинд сэтгэл хөдлөл, санах ойн үйлдлүүд явагдах ба их тархи нь сэтгэн бодох, төлөвлөх, логик сэтгэлгээг удирддаг. Дунд тархинаас эх авч 100 сая гаруй жилийн өмнөөс их тархи үүсэж эхэлсэн гэж эрдэмтэд барагцаалдаг.
Харьцуулахад дунд тархи нь 360 сая гаруй жилийн өмнөөс сүүн тэжээлтэнгүүдэд үүсэн, их тархинаас олон зуун сая жилийн турш бидний өвөг дээдэс болох сүүн тэжээлт амьтдыг удирдан, амьд явах, сүргээ олох, үржих зэргийг зохицуулж ирсэн. Хүүхэд эхийн хэвлийд бүрэлдэхэд мөн энэ дарааллаар тархи нь бойждог бөгөөд эргэцүүлэн бодох, ухамсарлах, сэтгэл хөдлөлөө (биеэ) барих зэргийг үйлддэг их тархины хөгжил дунджаар 25 нас хүртэл үргэлжилдэг ажээ. Тиймээс хүүхэд байхад сурсан сэтгэл хөдлөлүүд хүнд гүнзгий үлдэж насанд хүрч бойжтолоо сэтгэл хөдлөлөөр асуудалд хандах нь олонтой. Заримдаа насан хүрсэн хүмүүс ч хүүхэд мэт аашлах нь сэтгэл хөдлөлдөө дэндүү захирагдсаныг илтгэнэ.
3. Сэтгэл нь гадаад орчин, өөрт тохиолдож буй зүйлийг тусган авах мэдрэмжээс үүснэ. Мэдрэмжийг бид сэтгэл хөдлөлийг удирддаг тархи болох дунд тархиндаа хамгийн түрүүнд тусган авч санах ойдоо тулгуурлан сэтгэл хөдлөл болгох бөгөөд дунд тархинаас тухайн сэтгэл хөдлөлд тохирсон үйлдэлд оруулах гормоныг ялгаруулж биеийг эзэмдэж удирддаг. Хүний бие физиологи ихэнхдээ гормоны нөлөөнд байх бөгөөд тайван амгалан байх гутрангуй үзэлтэй байх зэрэг нь өөр өөр гормон ялгаруулдаг тул аль болох биеийг сэргэг, эрүүл байлгах гормон ялгаруулахын тулд сэтгэл хөдлөлдөө анхаарал тавьж удирдах хэрэгтэй.
4. IQ болон EQ-ийн тэнцвэрийг олох нь зөв шийдвэрт хүргэнэ. Араатан амьтан шиг биш эсвэл хиймэл компьютер шиг биш байх нь хүний IQ болон EQ тэнцвэрээ олох дээр тогтдог. Сэтгэл хөдлөл нь биднийг юунаас айж болгоомжлох, юунд итгэж найдах, юуг идэж болохыг хормын зуур шийддэг байхад сэтгэн бодох нь тухай бүрийн боломж, үр уршгийг харьцуулдаг. Шийдвэрийн чухал яаралтайгаас шалтгаалан аль тархиндаа илүү найдахаа мэдэж сурах нь сэтгэл хөдлөлийн ухааны нэг хэсэг. Хүн ядарсан, стрэсстсэн үед их тархины үйл ажиллагаа саармагжиж сэтгэн бодох, тунгаан ажих чадвараа гээж сэтгэл хөдлөлөөр асуудалд ханддаг. Нөгөө талаараа их тархиндаа ачаалал бага өгөх тусам сурах, ойлгох, сэтгэх чадвар муудаж мөн л сэтгэл хөдлөл нь гол шийдвэр гаргах суурь нь болно. Ажил амралтаа тохируулах нь цаашлаад хүн сэтгэл хөдлөл болон оюун бодлоо тэнцвэржүүлэх чадвартай байхад чухал нөлөөтэй.
5. Бурхны шашны сургаалууд нь үндсэндээ EQ-г заадаг. Буддын шашны тэргүүн гэгддэг Далай багшийн үндсэн сургаал нь Тайван бай, Нигүүлсэнгүй бай гэдэг. EQ өндөртэй буюу тайван хүн сэтгэлийнхээ гүнд өөртэй итгэлтэй буюу тухайн хүний оршин тогтнох аюулгүй байдал нь хир барaгийн гадны нөлөөнд автахгүй гэдгийг ухамсарласан байдаг. Аз жаргалын мэдрэмж нь хүний биеийг тайван амгалан байдалд оруулж хир баргийн гаднын нөлөөнд гайхах, уурлах, гуниглахын эсрэг бие махбодийг бэлддэг.
6. Нигүүлсэнгүй байх нь бусдыг ойлгож өршөөх сэтгэл. Өөрийгөө аз жаргалтай байлгаснаар тайван амгалан болж тайван байдал нь эргээд аз жаргал авч ирдэг. Өөрийгөө хайрладаг хүн ихэвчлэн аз жаргалтай, тайван байх бөгөөд бусдын жаргал зовлонг өөр дээрээ мэдрэх эмпати чадвартай байдаг. Эмпати чадвартай хүмүүс бусдыг ойлгож бусдад өөрийгөө ойлгуулахдаа гарамгай байдаг. Хүмүүсийг ойлгодог хүн тэр болгон бусдыг шүүж буруушаахгүй, хамтрах эсвэл холдох арга замаа олдог. Хүмүүстэй ойлголцож чаддаг хүн асуудал шийдэх, амжилт гаргах ба бусдыг манлайлах давуу талтай.
7. Тайван хүн эго-гоо дарж чаддаг. Хүний тархины гол зорилго нь хүний бие физиологийг амьд байлгах. Үүний тулд үргэлжид аюул заналаас хамгаалах сэрэмж хэрэгтэй бөгөөд энэ нь сэтгэл хөдлөлд эго болж хэрэгждэг. Эго-н сайн тал нь өөрийгөө хамгаалах, үнэлэхэд байдаг ч сөрөг тал нь бусдаас өөрийгөө илүүд эсвэл дутуу үзэх, салан тусгаарлахад байдаг. Тайван бус стрэссдэж сандарсан, санаа зовнисон хүн өөртөө итгэх итгэлээ алдан эго-н сөрөг талаар түлш хийж амьдардаг. Эд баялаг, мөнгө хөрөнгө, албан тушаал, бусдын бишрэл хүндлэл хүртэх хураах хүсэл нь хүний амьд явахаа бататгах гэсэн эго-гоо тэжээх гэсэн оролдлого болдог. Гэвч эдгээр тус бүр нь өөрийн гэсэн асуудал, эрсдэл, айдас дагуулах нь олонтой. Үүний оронд хүн тайван байх нь хамгийн том давуу тал, баялаг болно.
8. Сэтгэл хөдлөлийн тархи нь хүүхэд төрөхөд бүрэн бүрэлдсэн байдаг бөгөөд насанд хүрэх хүртлээ төлөвшдөг. Тийм учраас нярайгаас авахуулаад бүрэн дунд сургууль төгсөх хүртэлх насны хүүхдийн EQ боловсрол маш чухал. EQ боловсрол дээр анхаардаг гэр бүл, сургууль, орчинд бойжсон хүн өөртөө итгэлтэй, зоригтой, зөв шийдвэр гаргадаг, өөрийн гэсэн бодол байр суурьтай, өөдрөг, тууштай, өөрийгөө тайвшруулах чадвар өндөртэй байдаг тул аз жаргалтай байхын үндэс болдог гэж үздэг.
9. Ганцаардах нь сэтгэл санаа, бие физиологид гүнзгий сөрөг нөлөөтэй. Гэр бүл, найз нөхөд, хамт олны дотно дулаан харилцаа хүний сэтгэл зүй, сэтгэл хөдлөлд чухал нөлөөтэй бөгөөд ганцаардах нь өөрийг нь хамгаалах сүрэггүй, амьд явахад нь аюул учирсан мэт мэдрэмж хүний сэтгэл зүйд төрүүлдэг. Ганцаардал нь тамхи татахаас дунджаар 2.5 дахин хүний биед хор нөлөөтэй бөгөөд хүний сэтгэл хөдлөлд хурцаар нөлөөлснөөр эмгэгийн байдалд оруулж сэтгэлээр унах, цочир аашлах, улам бүр ганцаардах шийдвэр гаргах зэрэгт хүргэдэг.
10. Насанд хүрсэн хүмүүс ч сэтгэл хөдлөлийн ухаанаа сайжруулах боломжтой. Хүмүүстэй харьцах харилцаанд сөрөг байдал гарсан тохиолдолд тухайн хүний оронд өөрийгөө тавьж түүний сэтгэл хөдлөлийг ойлгох, түүний тухай эерэгээр бодох, асуудал хурцадсан үед завсарлага аван тайвшрах зэргээр харилцаагаа үр дүнтэйгээр удирдах EQ ухаанд суралцан, уншиж судалж, лекц семинарт суухыг зөвлүүштэй.

Францын уран бүтээлчид, МБНЭ-ийн хамт олонтой хамтран монгол бөөг сурталчилах ажлын хүрээнд хамтарсан арга хэмжээг зохион байгуулахаар хийх ажлаа зөвшилцөх 4 дэхь видео ярилцлагыг хийлээ.
Уг ярилцлагад хамтарсан арга хэмжээнд оролцох бүрэлдэхүүн, хийгдэх үйл ажиллагаанд оролцох гишүүд санал бодлоо солилцлоо. Санал солилцох уулзалтад Бөөгийн зөвлөл, Залуучуудын зөвлөлийн удирдагч нар, гишүүд оролцож байгаа билээ.

Ёслол, хүндэтгэлийн ажиллагаа Монгол Улсын Ерөнхийлөгч, Зэвсэгт хүчний Ерөнхий командлагч, Батлан хамгаалахын сайд, ЗХЖШ-ын дарга нар Агуйт уулын тахилгат овоонд хадаг өргөн, Бүх цэргийн Их хар сүлдийг Агуйт уулын оргилд тусгайлан зассан суудалд байрлуулснаар эхэлсэн юм.
Бүх цэргийн Их хар сүлдийг цэнгүүлэх тайлгын ёслолыг Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн 2017 оны тавдугаар сарын 29-ний өдрийн 126 дугаар зарлигийн хавсралтаар батлагдсан тусгай журмын дагуу Төрийн хонжин удирдан гүйцэтгэлээ.
Бүх цэргийн Их хар сүлдийн тайлга нь монгол цэргийн оройн дээд шүтээн Бүх цэргийн Их хар сүлдээ хүндэтгэн цэнгэл баяслыг нь хөгжөөж, түүнд цэрэг эрсийнхээ эрдэм чадал, ид хав, сүр хүчийг илтгэн харуулж буй ёслол хүндэтгэлийн ажиллагаа бөгөөд цэнгүүлэх тайлгыг хоёр жилд нэг удаа, цагаалах тайлгыг жилд нэг удаа хийдэг.
Төв аймгийн Эрдэнэ сумын нутагт орших туг сүлдний зохилдлоготой Агуйт уул нь Баянзүрх хайрханы салбар уул бөгөөд Чингис хааны түмэн хишигтэн цэргүүд байрлаж байсан, их хааны ташуур олдсон газар гэж түүхэнд тэмдэглэгдсэн онцлогтой газар юм.

Гэвч мундаг шинжлэх ухаанч vзлийн хурц хутгаар энэ бvх болсон болоогvй нь мэдэгдэхгvй гэгддэг тохиолдлуудыг хошин vзэгдэл дээр гардаг шиг “аан худлаа, худлаа” гэж vгvйсгэхийн өмнө арай өөр өнцгөөс авч vзэцгээе.

Амь насанд ноцтой аюул учирсан vед ашиглах ёстой нөөц эрч хvч, чадвар гэж хvн болгонд байдаг гэдэг. Наад захын жишээ нь нохойноос айгаад гурвана метр өндөр хашаан дээгvvр давж байгаа эмээ. Эмээ жирийн vед гурван метр өндөр хашаа байтугай өндөрхөн босгон дээгvvр арай гэж давдаг байсан биз. Гэвч нохойд уруулах, тvvнээс vvдэн амь насанд нь учрах заналхийллийн өмнө дотоод ухамсар /дотор хvн ч гэсэн болно байх/ нь онц аюултай vед ашиглах нөөц эрч хvчийг дайчилснаар эмээ өөрөө ч мэдэлгvй тэр өндөр хашаан дээгvvр даваад гарчихсан хэрэг. Аминд тулсан богино хугацааны хvнд стресст орсон vедээ дийлдэггvй байсан хvндээ өргөж, давдаггvй байсан өндөр дээгvvр гарчихаад, дараа нь өөрөө ч итгэхгvй байх явдал хvн болгонд шахуу тохиолдож байсан биз. Хvнд заяагдсан ч тэр болон илрээд байдаггvй бас нэгэн чадвар буюу цаг хугацааг «сунгах» чадварын талаар энэ удаад өгvvлэх гэж байна.

Юуны өмнө хvний харааны онцлогийн өгvvлэх хэрэгтэй байх. Хvний нvд орчин тойрноо дуран шиг тасралтгvй ширтээд байдаггvй харин хэсэг хэсгээр буюу зургийн аппараат шиг асар богино хугацаанд хэд хэдэн кадр дараад, тvvнийг нь тархин дахь хараа хариуцсан төвд тасралтгvй хөдөлгөөн болгон нийлvvлэн боловсруулж байдаг. Хvний нvд секунд 24 кадр гvйхийг тасралтгvй хөдөлгөөн гэж хардаг буюу нэг ёсондоо секундэд 24 кадр дардаг. Харин ялаа секундэд 260 кадрыг тасралтгvй хөдөлгөөн болгож хардаг. Тиймээс ялааны хувьд хvний хөдөлгөөн нь удаашруулсан кино шиг л харагдах нь. Энэ ямар хэрэгтэй юм бэ гэвэл….

Зарим тохиолдолд цаг хугацаа ер бусын байдлаар сунаж, нэг агшин нь минут тvvнээс ч илvv удаан vргэлжилдэг. Ийм явдал маш хvчтэй айж цочрох, амь насан ноцтой аюул тохиолдох зэрэг хvнд стрессийн vед ажиглагдах бөгөөд хөндлөнгийн хvмvvст мэдрэгдэхгvй. Хvнд учирч болох хамгийн стресстэй нөхцөл байдал нь дайн, зэвсэгт мөргөлдөөн болохоор тэнд байсан хvмvvс цаг хугацаа резинэн мэт сунах vзэгдэлтэй хамгийн их таардаг.

Дэлхийн хоёрдугаар дайны vед Ил-2 нэртэй дайрагч онгоцны нисгэгч байсан Колыбины тvvх vvний тод жишээ юм. Тэрээр гvvр устгах даалгавартайгаар нисчээ. Гэвч онгоц нь дайсны суманд оногдон унаж эхлэхэд даалгавраа биелvvлэхийн тулд шатаж байгаа онгоцоо гvvр рvv чиглvvлсэн байна. Гэхдээ гvvрийг мөргөхийн өмнөх агшинд онгоц нь хашлагыг нь далавчаараа шvргэж хөмрөхөд Колыбин онгоцноосоо унажээ. Яг тэр эгшинд тvvний хувьд цаг хугацаа зогсож, секундын хэд хэд хуваасны дайтай vргэлжлэх ахар богино хугацаанд тэрээр гvvр хэрхэн дэлбэрч, германчууд яаж гvйлдэж байгааг нэг бvрчлэн нарийн харсан төдийгvй, заримынх нь нvvрний хувирал, хурууны хөдөлгөөнийг нь ч сайн харж чаджээ. Дашрамд дурдахад Колыбин нь дайны vед онгоцоороо газар дээрх объектийг таран /халз мөргөх/ хийгээд амьд vлдсэн цорын ганц нисгэгч юм.

Явган цэрэг байсан Филатов гэгч нь хэдхэн алхмын зайд унасан их бууны сум дэлбэрэхдээ хэрхэн эхлээд аажмаар цууран задарч, хэлтэрхийнvvд нь удаашруулсан кинон дээрх шиг аажмаар тал тал тийш бут vсэрч байгааг «хэдэн минутын» турш ажиглаж байсан тухайгаа дурссан байдаг. Yнэн хэрэг дээрээ газар унасан их бууны сум хэлтэрхий болон дэлбэрэх нь секундыг зуу хуваасын хэдтэй тэмцэх ахар богино хугацаанд болж өнгөрдөг болохоор «хэдэн минутын турш» гэсэн нь өөрийнх нь хувийн мэдрэмж юм.

1984 онд Афганистанд байлдаж байсан орос цэргийн яриа «…гэв гэнэт тавхан метрийн зайнаас эгц өөдөөс шvрших гар пулеметын гол төмөр надад том, бvр санаанд оромгvй том харагдах шиг болоод цаг зогсчихсон. Эргэн тойронд чив чимээгvй болж бууны гол төмрөөс сум хэрхэн гарч намайг чиглэн ирж явааг олж хараад, сандралгvй хажуу тийш бага зэрэг холдоход сум миний зvvн талаар гараад өнгөрсөн. Дараагийн агшинд хэн нэгэн нь товчлуур дарсан мэт бvх зvйл хэвийн хэмнэлдээ эргэн орж, дуу чимээ ч сонсогдож эхэлсэн». 1986 онд Афганд дайтаж явсан байлдагчийн яриа «душман эр миний толгой руу буудсан юм. Би буудах чимээг сонсоогvй ч гэлээ гол төмрөөс нь дарьны хий хэрхэн аажмаар тvрэн гарч, задардаг сум миний хажуугаар шунгинан гарч, чулууг буталж байхыг харсан».

1992 онд нисэхийн шоуны vеэр Оросын МиГ-29 сөнөөгч онгоц vзvvлэх нислэг хийж байгаад унаж, дэлбэрснийг зарим нь санаж байж магадгvй. Тэгэхэд онгоц эхлээд элгээрээ газар шvргээд ойгоод ахин хэдэн метрийн цаана унадаг бөгөөд тэгэж унахаас хэдхэн агшины өмнө нисгэгч нь катапульт /ослын vед нисгэгчийн дарьны тийрэх хvчээр онгоцноос гаргаж шиддэг аврах төхөөрөмж/ ашиглан эсэн мэнд газардаж байгаа нь харагддаг. Харин ослын дараа тусгай комисс ирж дvн шинжилгээ хийгээд маш их гайхсан гэдэг. Учир нь сөнөхийн өмнөх тэрхэн агшинд нисгэгчийн хийсэн бvх vйлдлийг энгийн vед давтахад хамгийн багадаа минут гаруй хугацаа орж байсан бөгөөд амьд vлдсэн нисгэгч нь тэр хэдхэн агшинд хийсэн өөрийнхөө vйлдэл бvрийг нарийн тайбарлаж ярих гэж бvтэн цаг зарцуулж байжээ. Тэгтэл нисгэгч нь секундын хэд хуваасны дотор хийчихсэн гэдгийг хувь хvн өөрөө төдийгvй нислэгийн vед нисгэгчийн хийсэн, ярьсан бvхнийг тэмтэглэн авдаг хар хайрцаг нь батлаад байдаг. Энэ нь аюул тохиолдсон vед хувь хvний цаг хугацааны мэдрэмж асар нарийсдаг гэдгийг харуулж байгаа хэрэг.

«Yхлийн дараахь амьдрал» нэртэй номоороо сая сая уншигчдын танил болсон Раймонд Моуди ч гэсэн vvнтэй төстэй олон жишээг өгvvлсэн байдаг. Ачааны машин барьж яваад осолд орсон жолооч “Би гэв гэнэт аймшигтай муухай чахрах чимээ гарахыг сонсоод буруу талын дугуй буудчихлаа гэдгийг мэдсэн… Тэгээд би юу болж байгааг ойлгоод маш их айсан. …машин бөрөөрөө эргэж гvvр рvv хар эрчээрээ гулсах тэр хэдэн хоромд би амьдралдаа болж өнгөрсөн бvхнийг эргэж хардаг юм байна. Миний өмнө кино шиг л өнгөрсөн. Дараа нь кино гарахаа байж, би машинаа ширтээд зогсож байсан. Машин маань юу ч vгvй болсон, харин би яагаа ч vгvй. Гvvр мөргөхийн өмнө нь би салхиныхаа шилний онгорхой зайгаар кабинаас гараад vсэрчихсэн юм. Одоо ч гэсэн би тэр vед харсан бvхнээ эргээд санаж чадна. Гэвч ингэж санахад доод тал нь 15 минут болно. Харин тэр vед бол секундээс бага хугацаанд болоод л дууссан” гэж дурссан байдаг.

Мөн хvний цаг хугацааны мэдрэмжийг нарийсгадаг тусгай бэлдмэлvvдийг том гvрнvvдийн тусгай албад хийчихсэн, төрийн тэргvvний хамгаалалт, тусгай ажиллагаа зэрэгт өргөн ашигладаг тухай зарим эх сурвалжууд дурддаг.

Хvмvvс өөрт заяагдсан асар их боломжийн өчvvхэн хэсгийг нээсэн, цаашид нээж, олж мэдэх, сайн сайхны төлөө ашиглах нууцлаг зvйл асар их байгаагийн нэг жишээ нь энэ. Эртний мэргэд хvний энэ бvх нууцлаг чадварыг сайн мэддэг байсан бөгөөд нээж, илрvvлэх тусгай аргачлал олныг сэдсэн байдгаас дорно дахины олон тооноы тулааны урлаг, йог, буддын бясалгал гээд олныг нь бид өнөөдөр ч гэсэн мэдэж, ашиглаж байгаа. Гэхдээ тэдгээр нь гол төлөв маш нууцлагдсан байдгаас гадна хувь хvнээс бие, ёс суртахуун, оюун ухаанаа асар их дайчилж, уйгагvй зvтгэхийг шаарддаг болохоор эзэмшсэн нь хуруу дарам цөөн гэдэг.

Далд ертөнц
Далд ертөнц 
Ихэнх хvмvvс тархиныхаа дөнгөж 10 хvрэхтэй vгvйтэй хувийг ашигладаг гэсэн тооцоо бий. Магадгvй vvнээс болж хvмvvс байгалиас заяагдсан олон авьяас, чадвараа ашиглах нь бvv хэл байдаг гэдгийг нь ч мэдэлгvй явцгаадаг биз.

Харин аваар, осол, vхэл гэх мэтийн асар хvчтэй стрессийн vеэр болон дараа нь зарим хvн өөрийгөө vнэхээр хосгvй авьяастай гэдгийг олж мэддэг. Раймонд Моуди зэрэг vхэл, тvvнийг дагалдагч vзэгдлvvдийн талаарх судалгааны ажилд энэ талаар олон жишээ байдаг. Нохойноос айсандаа гурван метр өндөр хашаан дээгvvр харайгаад гарчихсан эмээ, өндөр хvчдэлд цохиулсныхаа дараа хvмvvсийн өвчнийг хараад оношилдог болсон эмэгтэй гээд зарим нь улиг болсон, зарим нь итгэхэд бэрх олон тохиолдлын талаар байсхийгээд л сонсогддог. Гэвч мундаг шинжлэх ухаанч vзлийн хурц хутгаар энэ бvх болсон болоогvй нь мэдэгдэхгvй гэгддэг тохиолдлуудыг хошин vзэгдэл дээр гардаг шиг “аан худлаа, худлаа” гэж vгvйсгэхийн өмнө арай өөр өнцгөөс авч vзэцгээе.

Амь насанд ноцтой аюул учирсан vед ашиглах ёстой нөөц эрч хvч, чадвар гэж хvн болгонд байдаг гэдэг. Наад захын жишээ нь нохойноос айгаад гурвана метр өндөр хашаан дээгvvр давж байгаа эмээ. Эмээ жирийн vед гурван метр өндөр хашаа байтугай өндөрхөн босгон дээгvvр арай гэж давдаг байсан биз. Гэвч нохойд уруулах, тvvнээс vvдэн амь насанд нь учрах заналхийллийн өмнө дотоод ухамсар /дотор хvн ч гэсэн болно байх/ нь онц аюултай vед ашиглах нөөц эрч хvчийг дайчилснаар эмээ өөрөө ч мэдэлгvй тэр өндөр хашаан дээгvvр даваад гарчихсан хэрэг. Аминд тулсан богино хугацааны хvнд стресст орсон vедээ дийлдэггvй байсан хvндээ өргөж, давдаггvй байсан өндөр дээгvvр гарчихаад, дараа нь өөрөө ч итгэхгvй байх явдал хvн болгонд шахуу тохиолдож байсан биз. Хvнд заяагдсан ч тэр болон илрээд байдаггvй бас нэгэн чадвар буюу цаг хугацааг «сунгах» чадварын талаар энэ удаад өгvvлэх гэж байна.

Юуны өмнө хvний харааны онцлогийн өгvvлэх хэрэгтэй байх. Хvний нvд орчин тойрноо дуран шиг тасралтгvй ширтээд байдаггvй харин хэсэг хэсгээр буюу зургийн аппараат шиг асар богино хугацаанд хэд хэдэн кадр дараад, тvvнийг нь тархин дахь хараа хариуцсан төвд тасралтгvй хөдөлгөөн болгон нийлvvлэн боловсруулж байдаг. Хvний нvд секунд 24 кадр гvйхийг тасралтгvй хөдөлгөөн гэж хардаг буюу нэг ёсондоо секундэд 24 кадр дардаг. Харин ялаа секундэд 260 кадрыг тасралтгvй хөдөлгөөн болгож хардаг. Тиймээс ялааны хувьд хvний хөдөлгөөн нь удаашруулсан кино шиг л харагдах нь. Энэ ямар хэрэгтэй юм бэ гэвэл….

Зарим тохиолдолд цаг хугацаа ер бусын байдлаар сунаж, нэг агшин нь минут тvvнээс ч илvv удаан vргэлжилдэг. Ийм явдал маш хvчтэй айж цочрох, амь насан ноцтой аюул тохиолдох зэрэг хvнд стрессийн vед ажиглагдах бөгөөд хөндлөнгийн хvмvvст мэдрэгдэхгvй. Хvнд учирч болох хамгийн стресстэй нөхцөл байдал нь дайн, зэвсэгт мөргөлдөөн болохоор тэнд байсан хvмvvс цаг хугацаа резинэн мэт сунах vзэгдэлтэй хамгийн их таардаг.

Дэлхийн хоёрдугаар дайны vед Ил-2 нэртэй дайрагч онгоцны нисгэгч байсан Колыбины тvvх vvний тод жишээ юм. Тэрээр гvvр устгах даалгавартайгаар нисчээ. Гэвч онгоц нь дайсны суманд оногдон унаж эхлэхэд даалгавраа биелvvлэхийн тулд шатаж байгаа онгоцоо гvvр рvv чиглvvлсэн байна. Гэхдээ гvvрийг мөргөхийн өмнөх агшинд онгоц нь хашлагыг нь далавчаараа шvргэж хөмрөхөд Колыбин онгоцноосоо унажээ. Яг тэр эгшинд тvvний хувьд цаг хугацаа зогсож, секундын хэд хэд хуваасны дайтай vргэлжлэх ахар богино хугацаанд тэрээр гvvр хэрхэн дэлбэрч, германчууд яаж гvйлдэж байгааг нэг бvрчлэн нарийн харсан төдийгvй, заримынх нь нvvрний хувирал, хурууны хөдөлгөөнийг нь ч сайн харж чаджээ. Дашрамд дурдахад Колыбин нь дайны vед онгоцоороо газар дээрх объектийг таран /халз мөргөх/ хийгээд амьд vлдсэн цорын ганц нисгэгч юм.

Явган цэрэг байсан Филатов гэгч нь хэдхэн алхмын зайд унасан их бууны сум дэлбэрэхдээ хэрхэн эхлээд аажмаар цууран задарч, хэлтэрхийнvvд нь удаашруулсан кинон дээрх шиг аажмаар тал тал тийш бут vсэрч байгааг «хэдэн минутын» турш ажиглаж байсан тухайгаа дурссан байдаг. Yнэн хэрэг дээрээ газар унасан их бууны сум хэлтэрхий болон дэлбэрэх нь секундыг зуу хуваасын хэдтэй тэмцэх ахар богино хугацаанд болж өнгөрдөг болохоор «хэдэн минутын турш» гэсэн нь өөрийнх нь хувийн мэдрэмж юм.

1984 онд Афганистанд байлдаж байсан орос цэргийн яриа «…гэв гэнэт тавхан метрийн зайнаас эгц өөдөөс шvрших гар пулеметын гол төмөр надад том, бvр санаанд оромгvй том харагдах шиг болоод цаг зогсчихсон. Эргэн тойронд чив чимээгvй болж бууны гол төмрөөс сум хэрхэн гарч намайг чиглэн ирж явааг олж хараад, сандралгvй хажуу тийш бага зэрэг холдоход сум миний зvvн талаар гараад өнгөрсөн. Дараагийн агшинд хэн нэгэн нь товчлуур дарсан мэт бvх зvйл хэвийн хэмнэлдээ эргэн орж, дуу чимээ ч сонсогдож эхэлсэн». 1986 онд Афганд дайтаж явсан байлдагчийн яриа «душман эр миний толгой руу буудсан юм. Би буудах чимээг сонсоогvй ч гэлээ гол төмрөөс нь дарьны хий хэрхэн аажмаар тvрэн гарч, задардаг сум миний хажуугаар шунгинан гарч, чулууг буталж байхыг харсан».

1992 онд нисэхийн шоуны vеэр Оросын МиГ-29 сөнөөгч онгоц vзvvлэх нислэг хийж байгаад унаж, дэлбэрснийг зарим нь санаж байж магадгvй. Тэгэхэд онгоц эхлээд элгээрээ газар шvргээд ойгоод ахин хэдэн метрийн цаана унадаг бөгөөд тэгэж унахаас хэдхэн агшины өмнө нисгэгч нь катапульт /ослын vед нисгэгчийн дарьны тийрэх хvчээр онгоцноос гаргаж шиддэг аврах төхөөрөмж/ ашиглан эсэн мэнд газардаж байгаа нь харагддаг. Харин ослын дараа тусгай комисс ирж дvн шинжилгээ хийгээд маш их гайхсан гэдэг. Учир нь сөнөхийн өмнөх тэрхэн агшинд нисгэгчийн хийсэн бvх vйлдлийг энгийн vед давтахад хамгийн багадаа минут гаруй хугацаа орж байсан бөгөөд амьд vлдсэн нисгэгч нь тэр хэдхэн агшинд хийсэн өөрийнхөө vйлдэл бvрийг нарийн тайбарлаж ярих гэж бvтэн цаг зарцуулж байжээ. Тэгтэл нисгэгч нь секундын хэд хуваасны дотор хийчихсэн гэдгийг хувь хvн өөрөө төдийгvй нислэгийн vед нисгэгчийн хийсэн, ярьсан бvхнийг тэмтэглэн авдаг хар хайрцаг нь батлаад байдаг. Энэ нь аюул тохиолдсон vед хувь хvний цаг хугацааны мэдрэмж асар нарийсдаг гэдгийг харуулж байгаа хэрэг.

«Yхлийн дараахь амьдрал» нэртэй номоороо сая сая уншигчдын танил болсон Раймонд Моуди ч гэсэн vvнтэй төстэй олон жишээг өгvvлсэн байдаг. Ачааны машин барьж яваад осолд орсон жолооч “Би гэв гэнэт аймшигтай муухай чахрах чимээ гарахыг сонсоод буруу талын дугуй буудчихлаа гэдгийг мэдсэн… Тэгээд би юу болж байгааг ойлгоод маш их айсан. …машин бөрөөрөө эргэж гvvр рvv хар эрчээрээ гулсах тэр хэдэн хоромд би амьдралдаа болж өнгөрсөн бvхнийг эргэж хардаг юм байна. Миний өмнө кино шиг л өнгөрсөн. Дараа нь кино гарахаа байж, би машинаа ширтээд зогсож байсан. Машин маань юу ч vгvй болсон, харин би яагаа ч vгvй. Гvvр мөргөхийн өмнө нь би салхиныхаа шилний онгорхой зайгаар кабинаас гараад vсэрчихсэн юм. Одоо ч гэсэн би тэр vед харсан бvхнээ эргээд санаж чадна. Гэвч ингэж санахад доод тал нь 15 минут болно. Харин тэр vед бол секундээс бага хугацаанд болоод л дууссан” гэж дурссан байдаг.

Мөн хvний цаг хугацааны мэдрэмжийг нарийсгадаг тусгай бэлдмэлvvдийг том гvрнvvдийн тусгай албад хийчихсэн, төрийн тэргvvний хамгаалалт, тусгай ажиллагаа зэрэгт өргөн ашигладаг тухай зарим эх сурвалжууд дурддаг.

Хvмvvс өөрт заяагдсан асар их боломжийн өчvvхэн хэсгийг нээсэн, цаашид нээж, олж мэдэх, сайн сайхны төлөө ашиглах нууцлаг зvйл асар их байгаагийн нэг жишээ нь энэ. Эртний мэргэд хvний энэ бvх нууцлаг чадварыг сайн мэддэг байсан бөгөөд нээж, илрvvлэх тусгай аргачлал олныг сэдсэн байдгаас дорно дахины олон тооноы тулааны урлаг, йог, буддын бясалгал гээд олныг нь бид өнөөдөр ч гэсэн мэдэж, ашиглаж байгаа. Гэхдээ тэдгээр нь гол төлөв маш нууцлагдсан байдгаас гадна хувь хvнээс бие, ёс суртахуун, оюун ухаанаа асар их дайчилж, уйгагvй зvтгэхийг шаарддаг болохоор эзэмшсэн нь хуруу дарам цөөн гэдэг.