Монголын Бөөгийн нэгдсэн холбоо

Category: Мэдээ, мэдээлэл

  • Дэлхий: 2019 онд тохиосон таатай 50 үйл явдал

    1. Дэлхийн хамгийн сүүлчийнх гэгддэг умардын цагаан хирсний долоон өндгөн эсэнд үр тогтоож чадлаа. Ингэснээр энэ төрөл аврагдах боломжтой болж байгаа юм.
    2. Малавийн засгийн эрхэнд эмэгтэй дайчид гарч ирж, хүүхдүүдийг хүчээр гэрлүүлэх 1500 тохиолдлыг цуцаллаа. Түүнчлэн энэ уламжлалыг халж, охидыг сургуульд нь эргэж сургаж эхэлжээ.
    3. Шведэд цусны доноруудад цус нь хэзээ хэн нэгний амийг аварсан болохыг мэдээлдэг болжээ.
    4. Амазоны омгууд нефтийн компаниудын эсрэг нэхэмжлэл гарган шүүхэд ялж, ширэнгэн ойд өрөмдлөг хийх боломжгүй болголоо.
    5. Нэгэн энэтхэг эр өдөр бүр нэг мод тарьсаар Төв цэцэрлэгт хүрээлэнгээсээ ч том ойтой болжээ.
    6. Норвеги улс 53 тэрбум еврогоор үнэлэгдэх нефтийн нөөцтэй Лофотений арлуудад өрөмдлөг явуулахаас татгалзаж, эко системээ аварч үлдлээ.
    7. Тэнгисийн яст мэлхийн төрөл зүйлийг хамгаалах хуулийн ачаар энэ зүйлийн амьтны тоо 980%-иар өсчээ.
    8. Тайландын супермаркетууд гялгар уутнаас татгалзаж, ногоог гадилны навчаар ороож зардаг болжээ.
    9. Лондонд ХДХВ-тэй нэгэн эр үүдэл эс суулгаснаар вирусээс бүрэн салсан дэлхийн хоёр дахь хүн боллоо.
    10. Нидерланд улс албан ёсоор нэг ч золбин нохойгүй орон болжээ.
    11. Өмнөд Солонгост 65-аас дээш насны хүмүүсийг ганцаардал, зөнөгрөлөөс аврахын тулд өдрийн дисконы газар ажиллуулдаг болжээ.
    12. Ромд өдгөө метроны зорчих тасалбарыг хуванцар саваар худалдан авдаг болжээ. 350 000 гаруй хуванцар савыг энэ аргаар цуглуулж, боловсруулсан байна.
    13. Фермерүүд нугас шувууг цагаан будааны талбайд пестицидийн оронд ашиглаж байна. Энэ шувуу хортон шавж, хогийн ургамлыг нь иддэг хэрнээ цагаан будааны тариалалтад огт хүрдэггүй байна.
    14. Канадад далайн хав, гахай зэрэг амьтдыг зугаацуулах зорилгоор хүчээр тэжээхийг хоригложээ.
    15. Калифорнийн дэлгүүрүүдэд өдгөө амьтны асрамжаас ирсэн нохой, муур зэргийг л худалддаг болжээ.
    16. Голландад автобусны буудлууд өдгөө зөгийнд зориулсан “амьд үүр”-тэй болжээ.
    17. Исланд улс эрэгтэйчүүд, эмэгтэйчүүдийн хөдөлмөрийн тэгш хөлсийг хуулиар тусгасан анхны орон боллоо.
    18. Германы цирк амьтадтай зүй бус харьцахтай тэмцэх зорилгоор голограммыг ашиглаж байна.
    19. Финляндын эрдэмтэд зөгийн мөхөлтэй тэмцэх вакцин боловсруулж байна.
    20. Сан-Францискод халуун орчин, хайр энхрийлэл, хөдөлгөөн үгүйлэгдсэн настай хүмүүс, хөгшин нохдыг тэврэх клуб нээгджээ.
    21. Их шүрэн арлын хуучин хэмжээг сэргээхийн тулд шүрний авгалдайг энэ аралд тусгай роботоор хүргэж байна.
    22. Энэтхэгийн нэгэн тосгонд охин хүүхэд төрөх болгонд 111 мод суулгадаг уламжлал тогтжээ. Одоогийн байдлаар 350 000 мод суулгаад байна.
    23. Эрдэмтэд хуванцраар хооллодог мөөгөнцөр илрүүллээ. Ингэснээр хог хаягдлыг устгах боломжтой болж байгаа юм.
    24. Шведэд амиа хорлолтоос урьдчилан сэргийлэх дэлхийн анхны сэтгэлзүйн түргэн тусламжийн үйлчилгээ нээгдлээ.
    25. Ховор төрлийн хорт хавдартай 5 настай хүүг аврахын тулд үүдэл эсээ өгөх гэсэн 4 855 хүн бороонд хэдэн цагаар дугаарлажээ.
    26. Өмнөд Солонгост хог цуглуулах, био савлагааны системийн дагуу хүнсний хог хаягдлын 95%-ийг нь дахин боловсруулж байна. Өмнө нь энэ нь ердөө 2%-тай байсан юм.
    27. YouTube хэдэн мянган сувгийг хааж, арьс өнгөөр ялгаварлан гадуурхах үзэгдлийг сурталчлахтай тэмцлээ.
    28. Перуд далдуу модны тос олборлохын тулд ой модыг тайрах үзэгдэлд цэг тавих үүрэг хүлээлээ. Ингэснээр биологийн олон төрөл зүйл аврагдах юм.
    29. Тариачид Энэтхэгийн заануудыг хүйтнээс аврахын тулд аварга том цамцнууд нэхжээ.
    30. Экологичдын хүчин чармайлтын үр дүнд бөгтөр халимны тоо толгой хэдэн зуу байснаа 25 000 болтлоо нэмэгджээ.
    31. Лондонд зөгийн үржлийг дэмжих зорилгоор бал цуглуулах цэцгүүдээс бүрдсэн 7 миль “зөгийн коридор” бий болгов.
    32. Мексикийн эрдэмтэд кактусны шүүсээр хийдэг, нэг сарын дотор задардаг хуванцар зохион бүтээжээ.
    33. Африкийн зэрлэг зааны тугалыг цирк, амьтны хүрээлэнгийн зориулалтаар барьж авахыг дэлхий дахинаа хориглолоо.
    34. Нидерландад дархан цаазат хиймэл таван арал байгуулжээ. Эхний хоёр жилд энд 30 000 шувуу, 127 төрлийн ургамал суурьшуулсан байна.
    35. Эрдэмтэд бүх бүлгийн цусыг нэгдүгээр бүлэг болгон хувиргаж чаддаг боллоо. Ингэснээр донорын цусны хүрэлцээ нэмэгдэж, хэдэн мянган хүний амийг аврах юм.
    36. Тайвань нь ижил хүйстний гэрлэлтийг хүлээн зөвшөөрсөн Азийн анхны орон боллоо.
    37. Fortnite-г үүсгэн байгуулагч Тим Суини мод олборлолтыг зогсоох зорилгоор хэдэн мянган га ой худалдаж авчээ.
    38. Их Британид нүүрс-усны ялгаралт 6 жил дараалан буурчээ. Өдгөө 1888 оноос хойших хамгийн доод түвшиндээ хүрээд байна.
    39. Нохой үнэрлэх чадвараараа хорт хавдрыг илрүүлж чаддаг болох нь шинэ судалгаагаар батлагджээ.
    40. АНУ-д хар арьстнуудын 57% нь дундаж болон чинээлэг давхаргад хамаарч байна. Харин хар арьст ядуусын тоо 1960 онд 41% байсан бол манай цаг үед 18% болжээ.
    41. Тэнгисийн игуана хэмээх амьтан Галапогоссын арлууддаа анх удаа ирлээ. Энд энэ амьтан идээшдэг тухай Чарльз Дарвин 200 жилийн өмнө дүрсэлж байсан юм.
    42. НАСА-гийн хиймэл дагуулаас дэлхий 20 жилийн өмнөхөөсөө илүү ногоон болжээ.
    43. Дэлхийн эрчим хүний бараг 1/3-ийг сэргээгдэх эрчим хүчнээс гарган авч байна.
    44. Лагост (Нигери) эцэг эхчүүд хүүхдүүдийнхээ сургалтын төлбөрийг төлөхийн тулд хуванцар сав дахин боловсруулалтад цуглуулж тушаадаг болжээ.
    45. Колумбад хөхний хорт хавдар илрүүлэхээр тусгайлан суралцсан харааны бэрхшээлтэй хүмүүс ажиллаж байна. Тэд энгийн эмч нараас ч илүү чадварлаг илрүүлдэг байна.
    46. Дэлхий дахинаа амиа хорлолтын түвшин 1994 оноос хойш 38%-иар буурчээ. Энэ нь бараг 4 сая гаруй хүн гэсэн үг юм.
    47. Эквадорын уугуул омгийнхон Амазоны халуун ойд алт олборлолт явуулахыг хориглож, томоохон ялалт байгууллаа.
    48. Математикийн хамгийн шилдэг шагналыг анх удаа эмэгтэй хүн хүртжээ. Тэр бол Карен Уленбек.
    49. Үхрийг усны ургамлаар хоолловол хүлэмжийн хийг 99% бууруулах боломжтойг судалгаагаар тогтоожээ.
    50. Африкт 90 сая хүнийг цахилгаанаар хангах нарны эрчим хүчийг хөгжүүлэх төсөл эхлүүллээ6
    Эх сурвалж: lifter.com.ua

     

  • ШИЛДЭГИЙН ШИЛДЭГ ХЭН БАЙВ.

     ХӨВСГӨЛИЙН БАЯНЗҮРХ СУМЫН БУЯНДЭЛГЭР ЗАЙРАН /БӨМБӨГӨР ЗАЙРАН/, АГАРЫН ХАЙРХАНЫ НАРИНЫ АМ, ДЭЛГЭР МӨРНИЙ ЭХ ЖАЛАМД НУТАГЛАДАГ БАЙСАН. ТҮҮНИЙ ЗЭЭ ОХИН НЬ ЮМ.
     МОНГОЛ БӨӨГ УЛАМЖЛАЛТ ЁСООР ХӨГЖҮҮЛЭХИЙН ТӨЛӨӨ БҮХИЙ Л АМЬДРАЛАА ЗОРИУЛСАН,
     МБНЭ-ИЙН ОРОН НУТГИЙН БАЙГУУЛЛАГЫГ БАЙГУУЛАХАД ҮНЭТЭЙ ХУВЬ НЭМЭР ОРУУЛСАН.
     ДАРХАН УУЛ АЙМГИЙН БӨӨГИЙН ХҮРЭЭЛЭНГ АНХЛАН ЗОХИОН БАЙГУУЛСАН.
    • 2012 .05.13-ны өдөр. Сэлэнгэ аймгийн Мандал суманд болсон Хүннүгийн     
          “Ноён уулын Нэгдсэн тахилга”-т оролцсон.
    • 2012.06.22-ны өдөр. Хэнтий аймгийн Цэнхэр мандал сумын Хар Зүрхний Хөх нуурт болсон Чингис хааны мэндэлсний 850 жилийн ойг тохиолдуулан “Эзэн Чингис хаан”-ы ариун сүнсэнд хүндэтгэл үзүүлэх 2200 бөө нар оролцсон Нэгдсэн Их Тахилга, тайллагад оролцсон.
    • 2014.05.15-ны өдөр. Өмнөговь аймгийн Ханбогд сумын нутаг дахь Ханбогд хайрхан, Оюутолгойн Монгол говийн Нэгдсэн их тахилгыг удирдаж, Нарны Тахилгад оролцсон.
    • 2014.06.22-ны өдөр. Улаанбаатар Хүй долоон худагт болсон “Нарны залбирал”-д оролцсон.
    • 2014.07.3-4-ний өдөр. Хөвсгөл аймгийн Хатгал сумын нутагт “Хөвсгөл” нуурын Нэгдсэн их тахилгад оролцсон.
    • 2014.09.22-ны өдөр. Улаанбаатар хот. Монгол үндэстэн баатруудынхаа хүндэтгэлийн цогцолборын шав тавих нээлтийн ажиллагаанд оролцсон. 
    • 2015.6.25. Төрийн “Хар сүлд”-ний тахилгад оролцсон.
    • 2015.10.10 Мөнх тэнгэрийн сургаалийг Монгол төр дээдлэн төрийн шүтлэг хэмээн   тунхагласаны 2225 жил, Монголын “Тэнгэрийн улаач” нарын нэгдсэний 3 жилийн хүрээнд Монгол туургатны нэгдсэн Их Хуралдайд оролцсон
    • 2015.05.20-ны өдөр. “Бурхан Халдун”-ны нэгдсэн залбиралд оролцсон.
    • 2016.05.15-ны өдөр. “Бурхан Халдун”-ны нэгдсэн тахилгад оролцсон.
    • 2016.08.10 Хөвсгөл нуурын нэгдсэн тахилгад оролцсон.
    • 2017.06.03-ны өдөр. “Бурхан Халдун”-ны нэгдсэн тахилгад оролцсон.
    • 2017.06.15-ны өдөр. Төрийн “Хар сүлд”-ний тахилгад оролцсон.
    • 2017.06.22-ны өдөр. Нарны залбиралд оролцсон.
    • 2017.07.20-ны өдөр. Отгонтэнгэр хайрханы нэгдсэн тахилгад оролцсон.
    • 2018.06.17-ны өдөр. Говийн нэгдсэн тахилгыд Лусын тахилнын толгойлж бөөлсөн.
    • 2018.07.17-ны өдөр Отгонтэнгэр хайрханы нэгдсэн тахилгыг зохион байгуулж, Лусын тахилгыг толгойлж бөөлсөн.
    • 2019.07.29-ны өдөр Отгонтэнгэр хайрханы нэгдсэн тахилгыг зохион байгуулж, Лусын тахилгыг толгойлж бөөлсөн.
       Мөнх тэнгэрийн төлөө “Долоон од” одонгоор шагнагдсан.
     “Хүрэл шонхор” медалиар шагнагдсан.
      “Мөнгөн шонхор” медалиар шагнагдсан.
     “Алтан шонхор” медалиар шагнагдсан. 

  • ОДОО БА ИРЭЭДҮЙ ҮЕ ХАМТАДАА

  • МОНГОЛ БӨӨГИЙН ЭРХЭМ ХҮНДЭТ ЦОЛУУД ХҮРТЛЭЭ.

    Тэр нүдэндээ нулимас цийлэгнүүлэн “би үүнийг хүлээж байсан” гэсэн юм. Бүх амьдралаа түмэн олондоо зориулсан түүнд цол, шагналыг өөр хаанаас өгөх билээ. Цол, шагнал хоёр эзнээ олсон байлаа. Мөнх тэнгэр түүнд эрхэм хүндэт цолоо хайрлаж байсан биз, түүнийг түшээгээс аар хүн мэддэггүй. Хөвсгөлийн алдарт зайрангууд Монгол бөөгийн Тэргүүн дээд Зайран цол Төмжий, Батбаяр нар авлаа. Тэдэнтэй хамт Монгол бөөгийн Тэргүүн дээд удган цолоор Б.Нанжаа, Я.Мөнгөнсувд нар энэ эрхэм цолыг хүртлээ. Энэ цолыг хүртсэн нь бидний дараа үе гарч ирж байгааг тунхаглалаа. Цолын хүртэх нэг хэрэг түүнийг “агуулж”, дааж явна гэдэг маш их хариуцлага, түүнийг цаг хугацаа харуулна. Одоо цагийн улаач нар Монгол бөөгийн цолоо хүлээж авсан. Хойч үе маань бэлтгэгдэж байгаад МБНЭ-ийн удирдлага маш их баяртай байгаа. Улаачийн тэнгэр нэг, тиймээс зорилгоо огоорон тал, тал тийшээгээ “үсчиж” яваа улаач нар жинхэнэ л уламжлалт бөө л юм бол нэгдэх нь цаг удахгүй юм. Энэ удаа Монгол бөөгийн Тэргүүн зайран цолоор Б.Нарангэрэл, Монгол бөөгийн Тэргүүн удган цолоор А.Оюунтуул, Б.Цэвэлмээ, Монгол бөөгийн зайран цолоор Х.Эрдэнэ-Очир, Б.Эрдэнэ-Очир, Ганбаатар, Монгол бөөгийн удган цолоор Маахүү, Лхагва, Сайнцэцэг, Маам, Х. Эрдэнэцэцэг, Цэндсүрэн нар, Монгол туургатан улаач нараас Монгол бөөгийн Тэргүүн зайран цолоор Галсанов Юрий Субанович- ОХУ-ын Буриадын, Комушку Виктор Николаевич-ОХУ-ын Тувагийн, Монгол бөөгийн Тэргүүн удган цолоор Сарыг-оол Сары Каадыр-ооловна-ОХУ-ын Тувагийн, Дэвий Долана Каадыр-ооловна- ОХУ-ын Тувагийн, Ондар Татьяна Шаннаевна-ОХУ-ын Тувагийн, Нарангуа-БНХАУ-ын Өвөрмонголын улаач, Монгол бөөгийн зайран цолоор Дүгэр Каадар Оолович- ОХУ-ын Тувагийн, Монгол бөөгийн удган цолоор Туяна Бимбаявна Иосифавно- ОХУ-ын Буриадын нар МОНГОЛ БӨӨГИЙН ЦОЛ ХҮРТЛЭЭ. Бид улам бүр олуулаа болж байгаад баяртай байна. Энэ бол Монгол бөөгийн бодлогын ялалт, хамтын зүтгэлийн үр шим юм.

     

  • МӨНХ ТЭНГЭРИЙН ТӨЛӨӨ-ШОНХОРУУД

    2019 онд Манай хамт олон, зан үйл, хөдөлмөр, хүчээ зориулж ажилласан зүтгэлийг үнэлж АЛТ, МӨНГӨ, ХҮРЭЛ шонхор медалиудаар шагнагдсан байна. Мөнх тэнгэрийн төлөө-шонхорууд: “Алтан шонхор” медалиар Монгол бөөгийн зайран Одбаяр, “Мөнгөн шонхор” медалиар Б.Энхбаатар, Б.Отгонжаргал, Б.Буянцэцэг, Л.Мөнх-Очир, А.Оюунтуул, Эрдэнэбаатар,  “Хүрэл шонхор” медалиар Цэндсүрэн, Б.Цэлмүүн, Отгонжаргал, Б.Балжмаа, Гэнэнхүү, Г.Түмэндэмбэрэлбодьсүрэн, Э.Мөнх-Өлзий, Г.Гарамханд, Б.Хүнбиш, Ц.Тамжид, С.Мөнх-Эрдэнэ, Лхагвасүрэн, Т.Баттулга, Д.Цогбадрах, Гавааренчин, Хандам нар шагнагдсан байна. Үүнд:
    -ОХУ-ын буриадын “Тэнгэри“ байгууллагын урилгаар Улан-Үдэ хотод байгуулсан бөөгийн анхны сүмийн нээлтэд,
    -ОХУ-ын буриадын “Дээж“ байгууллагын зохион байгуулсан Байгаль нуурын тахилгад,
    -6 дугаар сарын 22-ны Нарны залбирал, 
    -Өвөрмонголын нутаг дахь Хувилай хааны зун ордоны туурин дээрх залбирал,
    -Хар зүрхний Хөх нуурт болсон нэгдсэн их тахилга, 
    -Монгол Улсын хайрхадын сүлд болсон ОТГОНТЭНГЭР Хайрханы нэгдсэн их тахилга,
    -ОХУ-ын Тува улсад бөөгийн байгууллагуудаар зочилж, хамтарсан тахилга, 
    -Байгаль нуурийн Ойхоны арал дээр болсон Сибирийн галт түймрийг унтраахад чиглэсэн нэгдсэн тахилга,
    -9 дүгээр сарын 22-ны Галын тахилга,  амжилттай болсон.
    -Монгол Удсад суугаа АНУ-ын Элчин сайд Майкл С. Клечески, МБНЭ, Монгол бөөгийн өргөөнд зочилсон, 
    -Өмнөговийн бөөгийн хүрээлэнгийн хамт олон Монгол Улсын их говийн нэгдсэн тахилгыг, 

  • Ази тивийн алтны бүслүүр Монголоос илрэв үү?

    Ази тивийн алтны бүслүүр Монголоос илэрсэн тухай гадныхан шуугиж байна.
    Саяхан “Erdene Resource Development” компани “Алтан нар” орд дээр өнгөрсөн улиралд явуулсан судалгааны эцсийн дүгнэлтээ танилцуулж тэр нь Торонтогийн Хөрөнгийн бирж  дээрх тус компанийн хувьцааны ханш 40 орчим хувиар өсгөсөн юм.
    Баянхонгор аймагийн нутаг дэвсгэрт байрладаг “Алтан нар” ордын талаар “Erdene Resource Development” компанийн ерөнхийлөгч Петр Акерли “Хамгийн сүүлд явуулсан өрөмдлөг нь бидний итгэлийн улам нэмэгдүүлж байгаа. Тус орд Төв Азийн алтны бүслүүрт хамаарагддаг байхыг үгүйсгэхгүй. Тэгээд ч бидний ажлын эхний үр дүн төсөөлснөөс илүү сайн байгаа” хэмээн байр сууриа илэрхийлсэн.
    Судалгааны үр дүнд “Алтан нар” ордын “Union North” гэж нэрлэгддэг хэсэгт 19 метрийн гүн дэх нэг тонн хөрс тутамд 8.9 грамм алт, 66 грамм мөнгө болон бусад металл байгааг тогтоожээ. Мөн 7 метрийн гүнд тонн хөрс тутамд 20.2 грамм алт, 138 грамм мөнгө байгаа гэж үзсэн байна.
     
    Харин “Union South” гэж нэрлэгддэг хэсэгт 10 метрийн гүнд тонн хөрс тутамд 4.5 грамм алт, 9 грамм мөнгө байгааг тогтоосон аж. Ийнхүү “Алтан нар” орд нь Оюутолгойн дараа орохоор нөөцтэй болох нь тогтоогдоод байгаа юм.
     

  • ЖАК УЭТЕРФОРДЫН МЭНДЧИЛГЭЭ

    Монгол бахархалын өдөрт зориулсан
    Монгол түүх судлаач, зохиолч
    ЖАК УЭТЕРФОРДЫН МЭНДЧИЛГЭЭ
    Эрхэм хүндэт нийт Монголчууд аа,
    Энэрэн нигүүлсэхүй нинжин сэтгэлийг эрхэмлэн сайн үйлийг түгээж, түмэн олны найрсаг харилцааг өргөжүүлэн буй Та бүхэнд, та бүхний ажил үйлс, зохион байгуулж буй уулзалт, арга хэмжээнд арвин их амжилтыг билэгдэн хүсье.
    Өнөөгийн ертөнцийг үндэслэгч Эзэн Чингис хаан,
    алтан ургийн үр хойчис IV дүрийн Далай лам Ёндонжамц,
    анхдугаар Богд Жавзандамба хутагт Өндөр Гэгээн Занабазар нарын суут хүмүүсийг төрүүлсэн Монголчууд бүхий л шашныг хүндлэн хүлээн зөвшөөрдөг
    саруул ухаанаар даян дэлхийг нэгтгэн амар амгаланг тогтоох үйлсэд цаг үргэлж манлайлан тэргүүлэгч байсаар ирсэн.
    Өнөөдөр эх дэлхийд маань урьд өмнөхөөс илүүтэйгээр энэхүү санаа нэн чухал болжээ. Эв нэгдэл, энх амгаланг эрэлхийсэн Монголын ард түмнээ нэгдэн нягтруулах үйлсэд Та бүгдийн хүнлэг сэтгэл, хичээнгүй хөдөлмөр тус болох хийгээд Монголчууд энэ эрин зуундаа даян дэлхийн оюун санааны
    аугаа их сүр хүчин ахин болж чадна гэдэгт би гүнээ итгэдэг.
    Мөнх хөх тэнгэрийн
    Алтан нарны гэгээ
    Монголын сайхан орныг
    Мөнхөд ивээх болтугай
    Хүндэтгэсэн,
    Жак Уэтерфорд
     
     
     

  • Монгол эрдэмтэн БНХАУ-ын дээд шагналаар шагнагджээ.

    БНХАУ дэлхий дахинаа нээлттэй бодлого явуулж эхэлсний дараа, 1991 оноос Хятад улсын Төрийн зөвлөлийн дэргэдэх Гадаад мэргэжилтнүүдийн асуудал эрхэлсэн төрийн захиргааны байгууллагаас жил бүр нэр дэвшигчдийг  шалгаруулж, Хятад улс байгуулагдсаны тэгш ойн жил 100, бусад жилд 50 гадаадын мэргэжилтнийг 10 дугаар сарын 1-ний өдөр буюу БНХАУ Үндэсний   баярын өдрөөр шагнадаг болсон байна. 
    Хятад улс байгуулагдсаны 70 жилийн ой тохиож буй 2019 оны шагналыг  БНХАУ-ын Төрийн зөвлөлийн Шадар сайд Лю Хэ гардуулж,  БНХАУ-ын Төрийн зөвлөлийн Ерөнхий сайд Ли Көцян баяр хүргэж үг хэлсэн байна. Өнөө  жил энэхүү нэр хүндтэй шагналаар  АНУ-ын Чикагогийн их сургуулийн профессор, Нобелийн шагналт, эрдэмтэн Жеймс Ж.Хекман, Франц улсын иргэн, Олон улсын цөмийн судалгаа, инженерийн мегатөслийн Ерөнхий захирал, доктор Бернард Бигот тэргүүтэй АНУ, Англи, Франц, Герман, ОХУ, Япон, Франц, Австрали зэрэг 31 орны 100 гадаадын мэргэжилтэн шагнагджээ. Эдгээр эрдэмтдийн эгнээнд багтсан академич Т.Ган-Эрдэнэ Монгол Улсаас тус  шагналыг хүртсэн анхны хүн юм байна. 
     

     

  • Казахстан, Татарстан Монголын түүхийг булаалдаж Алтан ордны ойг нижгэр тэмдэглэх нь

    Чингис хаан 1218 онд Хорезм улсыг дайлахаар мордоод 1224 онд эрхшээлдээ оруулж авсны дараа эзэлсэн газар нутгаа дөрвөн хүүдээ хувь өмч хуваан өгсөн тухай Монголын түүхэн сурвалжуудад тэмдэглэсэн байдаг. Ууган хүү Зүчид өгсөн хувь эзэмшилд Эрчис мөрнөөс өрнө зүг Днепр мөрөн хүртэл Кипчакийн уудам тал нутаг, Баруун Сибирь, Хорезмын зарим хэсэг багтаж байв.Монголын эзэнт гүрний бүрэлдэхүүнд багтаж байсан томоохон улсын нэг болох Чингис хааны ууган хүү Зүчийн байгуулсан улсыг монголчууд хан эзнийх нь нэрээр “Зүчийн улс” гэдэг байсан бөгөөд хожим нь төр барьж байсан удмынхны нь нэрээр Батын улс, Бэрхийн улс гэх мэтээр ч нэрлэж байв. Харин оросууд “Государство Монголо-татар”, “Татары” гэж нэрлэдэг байсан ба монголчууд ханыхаа хүрээ буюу нийслэлийг “Ханы ордон”, “Орд” гэж ярьдаг байснаас улбаалан оросууд хоорондоо товчоор “Орда” гэж ч нэрлэдэг байжээ. Сүүлд 1566 онд хэвлэгдсэн “Казанийн түүх” хэмээх бүтээлд нэр нь үл мэдэгдэх зохиолч “Алтан ордон” гэдэг нэр томьёог хэрэглэж, түүнээс хойш оросын түүхчид “Золотая орда” гэх нэр томьёог хэрэглэх болсон аж. XX зууны дунд үеэс гадаадынхан төдийгүй Монголын түүхчид ч ийн нэрийдэх болжээ. Евразийн өргөн уудам тал нутагт төвхнөсөн “Зүчийн улс”-ын байгуулагдсан цаг хугацааг Оросын болоод бусад улсын ихэнх судлаачид 1242-1243 оноор авч үздэг. Гэвч зарим судлаачид Зүчи өөрийн улсыг бий болгох үндсийг 1224 оноос тавьсан эсвэл Бат ханы төр барьсан 1227 оноос, Бэрх ханыг төр барьсан цагаас эхлэн үзэх ёстой гэх мэтээр өнөөдрийг хүртэл санал зөрөлддөг билээ.
    Өнөөгийн ОХУ-ын Татарстан, Казахстан улсууд өөрсдийгөө Алтан ордон улсын залгамжлагчид хэмээн зарлаж, түүхийг нь далайцтайгаар судалж, судалгааны болоод урлагийн бүтээлүүд туурвиж байна.Тухайлбал, Татарстаны ШУА-ийн дэргэд Алтан ордон улс судлалын томоохон төв ажиллаж, хоёр жил тутам олон улсын форум зохион байгуулж хэвшжээ. Энэ жил долоо дахь удаагийн форумаа зохион байгуулахаар урилга заллага илгээсэн байна. Харин энэ форумд Монголын эрдэмтэд, судлаачид оролцдоггүй, сураг сонссон төдий байх аж.Алтан Ордны улс байгуулагдсаны 750 жилийн ойг тохиолдуулан ирэх онд Татарстаны нийслэлд Олон улсын эрдэм шинжилгээний бага хурал зохион байгуулах төлөвтэй байгаа талаар “Татар-информ” агентлаг өмнө нь мэдээлж байсан. Энэхүү арга хэмжээг Казанийн Холбооны их сургууль, Маржанийн нэрэмжит Түүхийн дээд сургууль зохион байгуулахаар бэлтгэл ажлаа хангаж байгаа ба Казахстан, Азербайжан, Кыргызстан, Швед, Норвеги болон Италийн эрдэмтдийг уриад байна. Алтан ордон улсын түүхийг өнөөдөр дэлхийн улс орнууд булаацалдах болсон. Энэ талаар Батлан хамгаалах эрдэм шинжилгээний хүрээлэнгийн Цэргийн түүх судлалын төвийн дарга, доктор, хошууч Т.Сүхбаатартай “Алтан ордон улс бол яах аргагүй Их Монгол Улсын бүрэлдэхүүн улс. Монголын ч түүхтэй, Оросын ч түүхтэй холбогдоно. Хэн ч үүнийг үгүйсгэж булааж чадахгүй. Аливаа хүчирхэг улсын түүхийг түүхгүй ард түмэн булаацалддаг. Жишээлбэл, аливаа нэг улс эсвэл хүчирхэг гүрэн, амбицтай улс байхын тулд нэгдүгээрт, эдийн засаг нь хүчирхэг байх ёстой, хоёрдугаарт, өөрийн гэсэн гоё түүхтэй байх ёстой байдаг. Алтан ордон улсын түүхийг булаацалддаг нэг улс бол яах аргагүй Казахстан. Казахстан улс манай улстай харьцуулахад эдийн засгийн хувьд хамаагүй илүү болчихсон. Бүс нутгийнхаа хүрээнд өөрсдийн хэмжээндээ геополитикийн тоглолт хийчихдэг. Гэхдээ энэ улс өөрийн гэсэн түүхгүй.Тэгэхээр яах ёстой вэ гэхлээр, хэрвээ чи түүхгүй бол бусад улсын түүхээс зээлж ав, нөгөө талаар, хэрвээ чи түүхээ мэдэхгүй бол чамд түүхийг чинь зохиож өгнө гэсэн үг бий. Үүнтэй адил Казахстан улс сүүлийн үед Монголын түүхийг өмчилж, үгүйсгэдэг боллоо.Алтан ордон улсын бүрэлдэхүүнд маш олон үндэстэн, ястан байсан. Түүний нэг нь кипчакууд. Гэхдээ кипчак гэдэг нэрийг халж, казах гэдэг нэршил нь нэлээн сүүлд XVII зууны үед гарч ирсэн. Кипчакууд бол түрэг угсааны хүмүүс. Тухайн үед Алтан ордон улсад түрэг угсаатай хүмүүс ноёлж байж. Учир нь, Алтан ордон улс өөрөө Кипчак болон Булгарын хаант улсын суурь дээр байгуулагдсан тул хүн амын ихэнх нь түрэг гаралтнууд байсан. Харин хэсэг бүлэг хүмүүс нийлэн Алтан ордон улсын хүчин чадал сулрах үед бие дааж салан нэг аймаг болсон нь казахууд юм. Эдгээр нэгдэл дотор эртний хэрэйд, найман, мэргид аймгийн нэрийг авсан кипчакууд үлдсэн байсан бөгөөд тэдгээрийг өнөөдөр XIII зууны хэрэйд, найман, мэргидүүд гэж үзэх үндэслэл байхгүй. ДНК ч өөр. Эдгээр нь өөрсдийгөө шууд монгол угсаатан гэж үзэн Монголын түүхийг булаацалдаж, илт гуйвуулж байна.
    Үүнээс гадна, Татарстан гэж улс байна. ОХУ-ын харьяа Бүгд найрамдах Татарстан улс юм. Тэд өөрсдийгөө монгол гаралтай, Алтан ордон улсын залгамжлагчид гэж үздэг. Харамсалтай нь, тэд монгол биш түрэг гаралтай. Тэд зүгээр л татар хэмээх нэрийг зээлчихсэн түрэг гаралтай улсууд. Тэд өөрсдийгөө XIII зууны үеийн Монголын татар аймгийн үр удам гэж улаан цайм худлаа ярьдаг. Тэд бол тухайн үеийн татаро-монгол гэж ярьдаг байсан татар хэмээх нэрийг авчихсан л улс. Татарстан бол ОХУ-ын Бүгд Найрамдах улс дотроо эдийн засгийн хувьд хүчирхэгжиж байна. Саяхан Оросууд бүс нутгийнхаа амьжиргааны түвшнийг тодорхойлох судалгаа явуулсан байна лээ. Тэрхүү судалгаанд амьжиргааны түвшин хамгийн өндөр үзүүлэлттэй гарсан нь Москва, Татарстан байсан бол эсрэгээрээ Халимаг, Тува, Буриад нь амьжиргааны түвшин доогуур байгаа нь ажиглагдсан.Үүнээс ажиглахад, Татарстан эдийн засгийн хувьд хүчирхэг болж байгаа нь харагдаж байна. Иймээс тэдэнд өөрийн гэсэн түүх хэрэгтэй. Тэд Алтан ордон улсыг 1269 онд байгуулагдсан гэж үзээд өнөөдрийг хүртэл тоолоод үзэхээр 750 жил болж байгаа юм. Үүнийгээ олон улсад зарлаж байна. Гэхдээ энэ тоолол бол Алтан ордон улс байгуулагдсан он цаг биш. Учир нь, 1269 онд Алтан ордон улсын хаан Мөнхтөмөр (1266-1282) хаан ид төрийг барьж байсан түүхтэй. 1269 онд Алтан ордон улсын хаан Мөнхтөмөр Цагаадайн улсын хаан, Өгөөдэйн удмын хан хөвгүүд нар нийлж, Таласын чуулганыг зохион байгуулсан байдаг юм. Энэ чуулганаар тэд өөрсдийгөө Монголын эзэнт гүрний харьяа улс биш бие даасан, туурга тусгаар улс гэдгээ зарласан байдаг юм. Үүнээс өмнө Алтан ордон улсын хаанаар өргөмжлөгдсөн хүнийг Монголын эзэнт гүрний нийслэл Хархорумд батламжилдаг байсан. Тэд Монголын эзэнт гүрэнд албаа барьж, үнэнчээ илэрхийлдэг байв. Ингээд Таласын чуулганаар тэд өөрсдийгөө Хархорум явах шаардлагагүй гэж үзэн, тусгаар улс хэмээн зарлаж, хэрвээ Монголын Юань гүрнээс энэ байдлыг нь цэргийн хүч эсвэл ямар нэгэн хүчээр дарах гэж оролдвол хамтарч тэмцэнэ гэсэн стратегийн том гэрээ байгуулсан байдаг. Энэ цаг мөчөөс улбаалаад Алтан ордон улсыг 1269 онд байгуулагдсан гэж Татарууд дураараа ярьж төөрөлдсөн байх магадлалтай. Энэ үед Татарстан гэж улс байтугай Алтан ордон улсыг байгуулагдсан гэж үзэх үндэслэлгүй. Харин Алтан ордон улс Монголын эзэнт гүрний харьяанаас гарах гэж оролдсон гэж үзэж болно.Гэхдээ түүнээс хойш 1360 он хүртэл Алтан ордон улсын хаад Монголын эзэнт гүрэнд алба гувчуураа тушааж, үнэнчээ илэрхийлээд явж л байсан. Яахав, өнгөн дээрээ өөрсдийгөө тусгаар тогтносон мэт зарласан боловч Хархорумаас хараат байсан” гэж ярьсан байна.
    Татарстаны ШУА-ийн Түүхийн хүрээлэнгийн тэргүүн Рафаэль Хакимов “Реальное время” цахим сэтгүүлд “Их Монгол Улсын Чингис хааныг залгамжлагчдын дотор хэн хаан ширээнд суух талаарх маргаан Бат хааны үед л гарч байсан. Үүнээс болоод Бат хаан Монгол Улсаас тусгаар бие даасан бодлого явуулж эхэлсэн юм. Монголын эзэнт гүрэн дөрөв хуваагдах нь тэр үед тодорхой болсон. Алтан Ордны Өзбег хааны үед исламын шашныг төрийн шашин болгосон нь Чингис хааны Их Яса буюу Их Засаг хуулийн “Бүх шашин тэгш эрхтэй” гэснийг шууд зөрчсөн хэрэг байлаа. Алтан Орд, Ил Хаант Улс, Цагадайн улсын хооронд дайн гарч, энх тайвны гэрээ байгуулахдаа хил хязгаарыг тогтоосноор Монгол улс Алтан Орд, Ил Хаант Улс, Цагадайн улс, Юань гэсэн дөрвөн улс болон задарсан. Алтан Ордны улстай харьцуулчихаар улс орон тэр үед байгаагүй. Эдийн засаг, дэд бүтэц, санхүүгийн систем, цэргийн хүч гээд Алтан Ордны улс хамгийн соёл иргэншилтэй улс байсан. Хэн нэгэнд таалагдахгүй байж болох ч энэ бол түүхэн үнэн. Оросын жижиг улсууд өөр хоорондоо алалцаж байхад Алтан Орд л зогсоож, тэднийг нэгтгэсэн. Европ тив ядуу хоосон, олигтой зам ч байхгүй, хэдэн жижиг улс хоорондоо дайтаж байсан. Бат хаан Унгарт довтлохдоо Европын нэгдсэн армийг хялбархан бут цохисонд гайхах зүйлгүй. Бат хаан Серб хүртэл явсан ч Монголд Их хаан таалал төгсөөд буцах хэрэгтэй болоод л зогссон юм. Тиймээс Алтан Ордны улстай хөгжлөөр эн тэнцэх битгий хэл харьцуулж үзэх улс ч тэр үед байгаагүй. Орост татаруудыг муулдаг түүхэн уламжлалтай. Гумилев үүнийг “Хар домог” гэж нэрлэсэн. Алтан Ордны улсын бүрэлдэхүүнд л Орос цэцэглэж эхэлсэн. Оросууд хэзээ ч татаруудтай байлдаж байгаагүй. Мэдээж улс оронд нь халдан дайрах нь хэнд ч таалагдахгүй. Гэхдээ Бат хаан Европ явахдаа Оросоор зүгээр дайраад гарсан хэрэг. Хэдэн хот шатаасан л гэнэ, цөөхөн хэдэн хот шүү дээ. Түүний эсрэг дайтах цэрэг байгаагүй болохоор оросууд эсэргүүцэн тэмцсэн гэдэг түүхийн хэтрүүлэг. Мэдээж дайнд явж байгаа хойно их цэргээ хооллох хүнс хураан авч таарна. Гэхдээ дараа нь Бат хаан Оросын эдийн засгийг сэргээхийн тулд татвараас чөлөөлж байлаа.
    Мөн Алтан Ордны улсын үед Үнэн алдартны шашин цэцэглэн мандсан гэдгийг мартаж болохгүй. Татвараас чөлөөлөгдөж байсан болохоор маш олон сүм хийд байгуулагдаж байлаа.Алтан Ордны улс Оросыг эзлэн түрэмгийлээгүй. Ямар ч цэргийн анги байрлаж байгаагүй. Арван хувийн татвар авдаг байлаа, хариуд нь зам барьж, аюулгүй байдлыг нь ханган, санхүүгийн тогтвортой систем нэвтрүүлсэн. Хаад ноёдыг нь томилдог байсан. Казахстан улс өөрсдийгөө Алтан Ордны улсын залгамжлагч гэж зарлаад мөн 750 жилийн ой тэмдэглэнэ гэж яриад байгаа. Энэ талаар тэдэнтэй ярилцах болно. Казахстаны талтай Засгийн газрын түвшинд хамтран ажиллаагүй. Харин казах эрдэмтэдтэй харилцаж, тэднийг энд ирж, хэд хэдэн гэрээ байгуулахыг санал болгосон. Ер нь Алтан Ордны улсыг судалдаг түүхч, эрдэмтдийг урьж байгаа. Алтан Ордны улс судлалд юу болж байгааг нийтэд нь харж, дүгнэх шаардлагатай байна. Алтан Ордны улсыг судалдаг эрдэмтэдмаш олон. Сүүлийн үед улам нэмэгдэж байна. Биднээс түрүүлээд энэ сэдвээр доктор болж байгаа хүн ч олон байна. Алтан Ордны улс судлалаар Москва, Петербург сайн. Орос орон хаанаас үүссэн бэ гэдэг асуулт бидний өмнө байна. Үүнд Киевийн Русь, Новгород гэсэн хоёр тайлбар эрт үеэс байлаа. Одоогийн нөхцөл байдалд Оросыг Киевээс үүссэн гэж хэн ч хэлэхгүй болсон. Мөн 14-хөн мянган хүнтэй Новгородоос яагаад Орос үүснэ гэж. Ингэхээр Алтан Ордны улс л үлдэж байгаа юм. Өзбег хаан лалын шашныг нэвтрүүлэхэд маш олон татар Москвад очиж байлаа. Москва хот бол Мөнхтөмөр хааны үед үүссэн хот. Алтан Ордод байр суурьгүй болсон хүн Москвад, Орост очдог байлаа. Борис Годунов, Семион Бекбулатович гээд маш олон татар хүн Оросын арми, флотод өндөр албан тушаал хашиж явсан. Орос хэлийг аваад үз л дээ, маш олон татар үгтэй. Орос гүрэн орос, татарчуудын хамтын холбоон дээр үүссэн юм.
    Харамсалтай нь Екатерина хатан хааны үеэс Барууны нөлөө орж ирэн, түүхийг өөрөөр бичиж эхэлсэн. Хуучны судар бичгүүдийг шатаасан тул баталгаа, нотолгоо үлдсэнгүй. Олон улсын форумд Москва, Петербург хотын төлөөлөл, Унгар, Польш, Румын, Серб, Их Британи, АНУ, Монгол, Япон, Иранаас эрдэмтэд ирнэ. Бид Оксфордод “Дэлхийн түүхэн дэх Алтан Ордны улс” зохиолоо танилцуулахаар очиход олон түүхч анх удаагаа ийм улсын тухай сонсож байна гэж байлаа. Тийм судлал тэнд огт байгаагүй. Тэд монголчуудын талаар судлаж байсан болохоос татар гэж сонсоогүй байсан. Бусад оронд ч ялгаагүй. Дэлхийн түүхийг Алтан Ордны улсгүй ойлгох боломжгүй болохоор сүүлийн үед энэ сэдэв олны анхаарлыг ихэд татаж байна. Бүгд л Монголын Их гүрэн гэж яриад байдаг. Үнэндээ Хааныхаа нэрээр л Монгол гэж байгаа ч тэнд халх, ойрд гэсэн монголчууд бараг байгаагүй. Алтан Ордны улс монгол, түрэг гэсэн албан ёсны хоёр хэлтэй байсан гэж түүхчид бичдэг. Тэгвэл монгол хэл дээр бичигдсэн ямар нэг баримт бичиг үзүүл дээ. Юу ч байхгүй. Алтан Ордод монгол хэлээр бичиж байгаагүй. Харин татараар бол бичиж байлаа. Өөр нэг зүйл бол хэрэв энд монголчууд ирж, захирч байсан юм бол одоо тэдний үр сад, удам нь хаана байна. Бид татаруудын дунд генетикийн судалгаа явуулдаг. Монголчууд маш цөөхөн таардаг. Энд Чингисийн удмынхан хэдэн үе хаанчилж, хаанууд нь олон хатантай байсан гэдэг. Тэгвэл тэдний ул мөр хаана байна. Алтан Ордны улс бол санхүүгийн тогтвортой системтэй, чанартай сайн замтай, хил хязгаараа найдвартай хамгаалдаг, хууль дүрэмтэй, хүчирхэг улс байсан. Таарсан болгоноо дээрэмддэг дээрэмчин улс биш соёл иргэншилтэй улс байлаа. Орчин үеийн улстөрчид татаруудыг салган бутраагчид гэж үздэг, харин татарууд төрт засгийг тогтоогчид байсан гэдгийг түүх харуулж байна. Татарууд ямар нэг улс байгуулаагүй үе түүхэнд байхгүй. Москвагийн сэтгүүлчид надад “Та нар салан тусгаарлагчид. Тусдаа гарахаас өөр юм боддоггүй” гэж хэлдэг. Харин би “Яагаад бид Алтан Ордны улсаас тусдаа гарах гэж. Энэ чинь манай эх орон. Орос бол Алтан Ордны улсын залгамжлагч” гэж хариулдаг” гэж ярилцлага өгсөн байна.
    Казахстанаас Татарстан улсад суугаа Ерөнхий консул Еркин Тукулюв “Алтан Орд улсын 750 жилийн ойг тэмдэглэнэ гэдэг үнэхээр гайхамшигтай санаачилга. Ах дүү татарууд маань юм хийх гэж байна. Би та нараараа бахархаж байна. Алтан Орд улс бол Казахстаны түүхийн салшгүй хэсэг. Алтан ордны хаадын өвөг дээдэс, Чингис хааны ууган хүү Зүчийн булш Казахстаны нутагт байдаг. Энэ нутагт Алтан Ордны худалдааны төв нэг нийслэл Сарай-Жук хот оршиж байсан. Тийм учраас Алтан Ордны улс байгуулагдсаны 750 жилийн ойд зориулсан арга хэмжээнүүд нь Казахстаны хамтарсан төсөл байх ёстой. Казань хотод болох бүх арга хэмжээнд Казахстаны төлөөлөгчид заавал оролцоно” гэж мэдэгдлээ. Алтан Ордны түүхийг судлах, өөрсдийн түүхэндээ наах ажлыг Н.Назарбаев Ерөнхийлөгч байх үеэсээ дэмжиж ирсэн байдаг. Казахстаны шинэ Ерөнхийлөгч Касым-Жомарт Токаев Алтан Ордныг үндэслэн байгуулагч Зүчийг оршуулсан газрын дэд бүтцийг дээд зэргийн болгохыг үүрэг болгосон. Зүчи хааныг Улытау хэмээх газар оршуулсан бөгөөд энэ нь газар зүйн хувьд авч үзвэл Казахстаны яг төв нутагт оршдог аж. Манайхаар бол Өвөрхангай Хархорин шахуу юм даа. Ерөнхийлөгч К.Токаев саяхан Алтан Ордны улсын ойг тэмдэглэх гэж буйтай холбогдуулан ард түмэндээ хандаж хэлсэн үгэндээ Зүчийн түүхэнд оруулсан хувь нэмрийг онцлон, ойн томоохон ямар ажлууд зохион байгуулах тухайгаа зарлигласан байгаа юм.
    Гадаадын улс орнууд монголчуудын түүхээр ийн хүүдэгнэж байхад уугуул ус, урсах цус нэгтэй төв голомт Монгол Улсад маань Алтан Ордны улсын ойн талаар ямархан байр суурьтай буйг сонирхож ШУА-ийн Түүхийн хүрээлэнгийн академич, доктор цолтой хэд хэдэн хүнтэй холбогдож тандаж үзлээ. Харамсалтай нь, Хубилай хааны мэндэлсний 800 жилийн ойг БНХАУ тэмдэглэхээр болоход л манайхан сэрсэн юм шиг хэвлэлийн хурал зарлаж байсантай адил явдал болж байна. Алтан Ордны улсын 750 жилийн ойг үндсэндээ Монгол Улс тэмдэглэх талаар одоогоор яригдсан юм юу ч үгүй байгаа гэж эрдэмтэд хэлж байна.

     

  • Дэлхийн олон орноор явж Бөөг судалж байна.

     Япон Улсаас ирж Монголын Их эзэн Чингис хааны мэндэлсний 850 жилийн ойд зориулсан Их тайлга тахилгад оролцсон Кевин Тюрнертай МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан уулзаж санал бодлоо солилцсон юм.  Ноён Кевин Тюрнертай хэлэхдээ “Энэ олон бөө нар  нэг дор цуглаж Тахилга, тайлга хийсэн нь маш сонирхолтой үйл явдал боллоо. Монголчууд олон гайхамшиг чанартай улс юм. Түүний нэг нь бөө юм” гэж онцлов.
    Ноён Кевин Тюрнер Тахилгад оролцсоны дараа Монголд 15 хоног байж, Монголын бөөгийн талаар судалгаагаа үргэлжлүүлэн хийх болно. Бөөгийн чиглэлээр хамтран ажиллах бөгөөд Монгол Бөөгийн чиглэлээр бичсэн материалаа МБНЭ-д өгөв. Уулзалтад МБНЭ-ийн Дээд хяналтын Зөвлөлийн гишүүн удган Л.Загдаа оролцов.