Category: Мэдээ, мэдээлэл

Өдрийн хоолны дараа ОХУ-ын бцриадаас ирсэн зочиддоо өнгөрсөн жил хийгдсэн хаврын Лусын тахилга, Байгаль нуурын Ольхонд хийсэн киног үзүүлсэн юм.
Олон улсын эмэгтэйчүүдийн баярын мэндчилгээг Монгол бөөгийн их удган Отгонсүрэн дэвшүүлж баяр хүргэж оройны амралтын ажиллагааг эхэлсэн билээ. Оройн зоогоо “хорхог” хийж хүртэн, хамтдаа хөгжилдөн ярилцлаа.
Цэвэр агаарт дуугаа дуулж, цэнгүүнд бүжиглэж баярын сэтгэлээр хөөрөлдөн нэгэн оройг өнгөрүүллээ. Нэг нэгнээ ойлгон, хамтарч нягтарч ажиллахад чөлөөт амралт боломж өгч байдаг.
Энэ жилийн хувьд хоёр Нэгдсэн их тахилга, гурван орон нутгийн тахилга хийнэ. Энэ бүхэнд хамт олноороо сэтгэл нэгдэн хамтран ажиллахад та бүхний хүчин туслалцаа их билээ. Ийнхүү манай хамт олон хоёр баяраа нэгтгэн хамтдаа тэмдэглэж өнгөрүүллээ.
Б.Цэлмүүн

Япон бүсгүй Казакстанд ажиллаж байхдаа бөөгийн тухай анх сонсож, казакын бакен нартай уулзаж байжээ. Тэгээд лавшруулан сонирхосоор Монгол бөөгийн талаар судлаж, унших болжээ.
Монгол бөөгийн тухай, монголын бөөгийн байгууллагын талаар МБНЭ-ын сайтаар дамжин дэлэгрэнгүй мэдээлэл авч, улмаар монголд ирж бидэнтэй уулзлаа. Хоёул орос хэлээр ярилцаж, хоорондоо чөлөөтэй санал, бодолоо солилцлоо.
МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан, японы оюутан Мезукитай ярилцаж, түүний сонирхосон асуултад хариулт өглөө. Ирэх зун болох Монгол бөө нарын нэгдсэн тахилгын үеэр ирж, бөөгийн талаар илүү мэдээлэл авч болохыг санал болгосон юм. Мезуки ч урилгыг хүлээн авч монгол бөөгийн арга хэмжээнд оролцохоо илэрхийллээ.
Б.Банзрагч

Орчлон ертэнцөд өөрчлөн байгуулалт өрнөж, 90 оны эхээр, монголд ардын армийн олон анги нэгтгэлүүд татан буугдав. Олон мянган цэрэг эрс энгийн амьдралд шилжиж, шинэ цаг үед зохицон амьдрах болов.
Энгийн амьдралд шилжигсэд улс орныхоо янз бүрийн салбарт хүчин зүтгэх болов. Засаг захиргааны сум, аймаг, хот, нийслэл, төрийн удирдлага, нийгэм, эдийн засаг, шинжлэх ухаан, боловсрол, эрүүл мэндийн салбарт цэргийнхэн орж ирэв. Сүүлийн 30 гаруй жил цэрэг эрсийн улс орныхоо янз бүрийн салбарт хувь нэмрээ оруулсан “алтан үе” болон өнгөрч байна. Ойрын хэдэн жилдээ цэргийнхэн бусдад нөлөөтэй цаг үе байх нээ. Энэ нөхцөл байал бидэнд “Цэргийн андууд”-д дахин, дахин уулзах болотж олгож байна.
Монгол цэргийн өдрийг тохиолдуудан Ерөнхий сайд У.Хүрэлсүх “Цэргийн андууд” уламжлалт уулзалтаа энэ жил Буянт-Ухаа цогцолборт 1100 хүний хүлээн авалтаар зохион байгууллаа.
ЦНДС үе үеийн төгсөгч, ажилчид, багш хамт хамны “Цэргийн андууд” уулзалт арга хэмжээнд оролцон, хамт олон, шавь нартайгаа уулзан нэг үдшийг өнгөрүүллээ.

“Цэргийн андууд” уулзалт арга хэмжээг нээж Монгол Улсын Ерөнхий сайд У.Хүрэлсүх үг хэлж, УИХ-ын гишүүн, БХЯ-ны сайд Н.Энхболд мэндчилгээ дэвшүүлэв. Энэ арга хэмжээнд Зэвсэгт хүчин, хилийн цэрэг, Онцгой байдлын алба, Цагдаа болон дотоодын цэрэг, Төрийн тусгай хамгаалалт зэрэг төрийн цэргийн байгуулалтын бүрэлдэхүүн хамарсан байна.
Энэ үдэш цэргийн албанд 41 жилийн турш хамтран зүтгэсэн олон зуун анд нартай гар барин мэндчилэх ховорхон хувьтай өдөр байлаа. Түүнээс цөөн хэдийг тодотгон бичиж байна.
УИХ-ын гишүүн, БХЯ-ны сайд Н.Энхболдтай богинохон ярилцах боломж олдов.
Монгол Улсын Ерөнхий сайд асан Р.Амаржаргал бид хоёр БХИС-ийн Улс төрийн хэлтэст ажиллаж, нэг өрөөнд 2 жил хамт суусан цэргийнхэн.
Хоёр амидаа таарч дурсгалын зураг татуулав. Монгол Улсын гавьяат жүжигчин Д.Жаргалсайхан бол монголын тэнгэрлэг хүмүний нэг билээ.
Дэд хурандаа Лувсаннямтай 35 жилийн дараа уулзав. Тэр үед цэл залууханаараа хамтдаа алба хааж байжээ.
Миний удирдлагад ажиллаж байсан цэрэгтэйгээ энд уулзлаа. Цэргийн сургуульд хамтдаа сурч байхдаа хэзээ нэг цагт би хурандаа, анд маань улаач болно гэж бодож байсангүй. Цэргийн сургуульд анд явсан Ганбаттай 40-н жилийн дараа уулзаж байна.
Монгол Улсынхаа хилийг гурвантаа тойрсны хувьд отрядын дарга нар миний сэтгэлийн гүнд дотны андууд билээ.
Цэргийн бидэнд амьдралынхаа бүтэн үеийг хамтдаа өнгөрүүлсэн андуудтайгаа учирна гэдэг ховор тохиох мөч билээ. Заал дүүрэн цугларсан олны ихэнхийг таних болсон минь Зэвсэгт хүчин, хилийн цэрэг, Онцгой байдлын алба, Цагдаа болон дотоодын цэрэг, Төрийн тусгай хамгаалалт, тусгай албад зэрэг төрийн цэргийн байгуулалтын бүрэлдэхүүнтэй харьцдаг ажил хийж байсны үр дүн юм.
Д.Жаргалсайхан

удалгүй халуун дотно ярилцлага болж өрнөсөн билээ. Монгол бөөгийн өмнө тулгамдсан олон асуудлыг хэрхэн шийдвэрлэх тухай, мөнх тэнгэрээ шүтэн бишрэгчдээ түгээн дэлгэрүүлэх талаар оролцогчид санал хүсэлтээ илэрхийлж билээ. Бидний яриа уулзалт дууссан ч үргэлжилсэн юм. Уулзалтын үеэр МБНЭ-д нэг зуун гишүүн элсэж байгаагаа илэрхийлсэн билээ.
Цугларсан олны төлөөлөл биднийг Баянхонгор хотоос гарах хүртэл хамт байж биднийг үдсэн билээ. Мөнх тэнгэрээ шүтэгчдийн тоо өдрөөс өдөрт улам нэмэгдэж байгаад бид бүхэн баяртай байлаа

маягаар үүсч өөртөө дайсагнасан бүхний эсрэг чиглэсэн хэрэглүүр болсоор иржээ. Тэр нь гүнзгийрсээр сүүл сүүлдээ өөрийгөө хамгаалах шаардлагагүй үед ч өрөөл бусдыг хөнөөх чиглэл¬тэй болон туйлширсан гэж болно. “Бөөгийн хараал” гэж бараг биеэ даасан төрөл зүйл бөөгийн шүтлэгт үлджээ. Харын бөө, шажны хараал, жатгын төрөл зүйл гэж байсан бөгөөд гол төлөв хараалч бөө, удган, гүртэн, чойжин, зодоч, лүйжингүүдийн хувийн нууц тул олон түмэнд төдий л их дэлгэрээгүй байна. Монголчууд хараал үгнээс цэрвэж, бас хараахаас ч цээрлэж, ёс суртахууны хувьд түүнээс аажмаар татгалзаж байгаа учраас бараг мөхөж байгаа төрөл гэж хэлж болно. Тэр цагаас эхлэн хараал харгис бурангуй шинжтэй болж, аажмаар жигшигдэн гээгдэх ёр буужээ.

Хүн анхандаа нүдээрээ хараадаг байж. Хүний уураг тархинд боловсорсон сөрөг эрчим хүч духан тушаах боргоцой маягийн булчирхайд хуримтлагдан төв¬лөрч улмаар гадагш гарахдаа нүдээр дамждаг. Манай тооллоос өмнөх дөрөвдүгээр зуунд түүхч Платон хүний харц дотроос гадагшлахдаа гаднаас нүднээ нэвтрэх гэрэлтэй нэгдэн улмаар нүдний гал үүсгэдэг тухай бичиж байв. Харц бол уураг тархинаас илгээж буй маш нарийхан био¬цацраг дамжуулагч юм. Тэрхүү нарийн эрчим хүч буюу цацрагийн давтамж нь 10 герцээс дээш гэж эрдэмтэд үзжээ. Хүний нүдний торон саваанууд био цацраг ялгаруулах чадалтай ажээ. Харцанд ийнхүү далд хүч агуулагдсан болохоор тэр нь илүүтэй байсан үед хүнд өөрийгөө хамгаалах дараа нь өрөөл бусдыг хөнөөх зэвсэг маягаар ашиглагдаж явсан цаг бий бололтой.

Хүн хэлд орсоноосоо хойш хэл амаараа хараадаг болжээ. Манай тооллоос өмнөх нэгэн мянган жилийн тэртээ Евро-Азийн чилгэр уудам хязгаарт ерөөлийн сайхан үгтэй хамт хараалын хахир үгс ч хаа сайгүй цуурайтаж байсны гэрч цөөнгүй үлджээ. Хүн биеэсээ цагаан эрчим хүчээ гадагшлуулбаас ерөөл, хар эрчим хүчээ гадагшлуулбаас хараал болон хувирдагийг даган хар, цагаан бөө төрөн гарч бөө мөргөлийн шүтлэг олон зууны турш энэ л хоёр мөрийг хөөн явжээ. Монгол бөөгийн дуудлага нь гараараа өвчин, зовлон, өстөн дайсан, хар санаа, хайр сэтгэл, байгалийн аюул, эд баялаг, эрх мэдлийн хэрэгцээг хангахад чиглэсэн арга¬дах, залбирах, айл¬гах сүрдүүлэх утгыг агуулсан зан үйлийн илрэл байжээ.

Хараал хэдийгээр бэлгэдлийн шинжтэй сэтгэл зүйн үзэгдэл боловч хүний уураг тархи хяз¬гааргүй боломж¬той, нээгдээгүй олон нууцтай маш хүчирхэг эрчим хүч үүсгэгч гэдгийг мартаж болохгүй. Хоёр хараалч бие биеэ хараагаад нэг бол хоёулаа үхдэг нэг бол хэн нэгнээ дийлэхгүйд хүрдэг ч удаа байдаг нь хүч тэнцүүгийн шинж бас хоосон чанарын нэг тал ч гэмээр.

Ерөөл хэлэхэд хариу үг байдгийн нэгэн адил хараал хэлэхэд ч мөн тохирсон хариу үг Монголчууд хэрэглэдэг байж. “Хараал чинь ерөөл болтугай” гэж эргүүлэн тавих утгаар хараагчид хариу барьдаг байж.

Ерөөлийн үзүүрт тос

Хараалын үзүүрт цус гэж үг байдаг нь хараал муугаар төгсдөг, ер нь цустай ижилсгэхээр бурангуй юм гэдгийг илтгэсэн хэрэг. Ямарч тохиолдолд хараал гэдэг хоцрогдож, хаягдаж явуургүй болж буй үйл юм.

Хараал муугийн ёр

Хорвоо хоёр туультай. Хар нь цайж болно. Цагаан нь харлаж болно . Уурласан хүн хараал тавина, баярласан хүн ерөөл барина. Ийнхүү хүн төрөлхтөний сэтгэлийн хоёр утас буй болжээ. Уншигч та хараал гэж ямар ч шинжлэх ухаанаар батлаа¬гүй ч далд ухамсартаа их бага ямар нэг хэмжээ¬гээр хүлээн зөвшөөр¬сөн зүйлийн тухай сон¬сож байсан буй заа. Хүмүүний амьдралд юу эс тохиож, ямар хүмүүстэй учрахыг хэн эс мэд-лээ. Бидний үйлдэл, шийдвэр бас л хэн нэгэнд таалагдаагүйгээс болоод бие биеэ янз бүрээр харааж ерөөсөн тохиолд¬луудын талаар олон жишээ сонсож байгаа бизээ. Хэн нэгэн хүнд хараалын тарни туссан бол өвчин эмгэгт баригдах, ажил төрөл нь бүтэхгүй болж, хамаг бүхнээсээ хагацаж салж эхэлдэг байна. Нэгэнт хараалын тухай цухас ч болов мэдээлсэн тул хараалын хариулгын талаар дурдая. “Хорыг хороор гэдэг” зарчим хараалыг хараалаар хариулахад нэгэн адил үйлчилж байжээ. Гэхдээ үүний нилээд боловсронгуй хувилбар нь “хараал чинь ерөөл болтугай гэж хэлдэг байна. Монголд шарын шажин дэлгэрсэн цагаас хойш хараал болоод түүний хариулга нь тусгай уншлагын хэлбэрээр бие даасан төрөл зүйл маягтай тархсан ажээ. 17-р зууны эхээр барлагдсан Сундуй гэдэг их хөлгөн сударт “Цагаан шүхэртийн хараал урвуулагч оршив” гэх зэргээр хараал егүүтгэлийн болон түүнийг хариулах ном цөөнгүй оржээ. Хэл ам, ад зэтгэр, газар усны хорлолоос хамгаалах, түүний гэмийг арилгах чиглэлтэй бүхэл бүтэн ном сургааль, хараалыг төрөл зүйл бий болсон байна. Ийм тохиолдолд хариулга саармагжуу¬лаллын уншлага гэвэл “Сэдэдийн буу”, ”Миегомбын буу”, “Дамдинясангийн хорол”, “Хамчунагва” гэх мэт судар тар¬нийн номыг тусгай зан үйлтэй хослуулан уншдаг болсон ажээ. Мөн хүмүүс сахиус зүүх юмуу, зарааны өргөс, хондны шороо, цагаан тэмээний ноос зэргийг авч явдаг байна.

Хараалчийн махан хэл хар буюу хар цоохор байдаг гэж монголчууд үздэг. Түвдүүд бол хэлээ гарган хоёр эрхий хуруугаа гозойлгон мэндэлдэг байв. Үүгээрээ хараал тээж, гартаа зэвсэг бариагүй гэсэн утгатай ажээ. Хараалч хүний хэл хар өнгөтэй байдаг гэж физилогийн талаар шинжлэх ухаан нотолсон юм үгүй ч хүмүүсийн ахуй ухам¬сарт ийм ойлголт нэгэнт буй болжээ. Олон жилийн ажиглалтаас ийм дүгнэлт хийсэн байж болох ч гарцаагүй үнэн гэх баталгаа өнөө хэр байхгүй юм.

Хүн байгалийн бүтээгдэхүүн, амьд байгалийн эд эс, өөр хоорондоо уялдан найрсан нарийн тогтолцооны хэлхээнд багтдагийн хувьд маш олон төрлийн үелз¬лээр долгио, луг¬шилт, хэт нам, хэт өндөр авиа, гэрэл чичирхийллийн давалгаан дунд амьдрах чадалтайгаа байгалийн шалгарлаар харуулжээ. Тэр хувь заяандаа хүн өөрөө эзэн юм.

цаг авсан тул Өвөрхангай аймгийн засаг дарга Тогтохсүрэнгийн өрөөнд уулзалт болсон юм. Монгол тэнгэр үзэл дэлгэрүүлэх цаг үеийн шаардлага, бөөгийн байгууллагын талаар ярилцаж, дэмжлэг үзүүлж байхыг засаг даргаас хүссэн юм.
Аливаа юм шинээр эхлэхэд хүний хүчин зүйлээс олон зүйл шалтгаалдаг. Өвөрхангай аймагт Бөөгийн хүрээлэнг байгуулахад хувь хүний хүчин зүйл чухал байв. Удган Дуламжав өөрийн боломжоороо байр бэлтгэж, тэнгэр шүтлэгтэн иргэдийг цуглуулсан байв. Харьцангүй цөөн хүн цугларсан гэлээ ч энэ бол тэнгэр шүтлэгтэнгүүд сэтгэлээрээ цугларсан анхны учрал байлаа.
Баруун зүг Монгол бөөгийн байгууллагаа байгуулахаар хөдөлсөн бидний хувьд анхны уулзалтаа Арвайхээр хотод хийж, Өьөрхангай аймгийнм бөөгийн хүрээлэнгээ байгуулж, анхны удирдагчаар Дуламжав удганыг сонгосон түүх энэ билээ.
Энэ удаагийн баруун аймгуудын аялалд зайран Дарьчулуун түшиг болж, анханы бөөгийн байгууллага байгуулахад зохион байгуулалтын ажилд өөрийн хувь нэмэр, туслалцаа үзүүлсэн юм.

Хөвсгөл аймгийн засаг дарга Л.Ганболд, МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан нарын хоёр дахь удаагийн уулзалт юм. МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан Монгол бөөгийн өнөөгийн байдал болон өмнөх уулзалтаас хойш хийгдсэн ажлуудаас төр засгийн түвшинд анхаарал татсан арга хэмжээнүүдийн тухай танилцууллаа.
Хөвсгөл аймгийн засаг дарга Л.Ганболд Хөвсгөл нуурын “Мөсний баяр” уламжлал болон зохион байгуулагдаж, түүний нэг арга хэмжээ нь бөөгийн тахилга, галын наадам болж байгаа тухай ярьж, олон сайхан улаач оролцсонг тэмдэглэсэн билээ.
Цаашид хийгдэх арга хэмжээнүүдийн талаар ярилцаж, зарим арга үйл ажиллагаанд оролцуулахаар тохиролцсон байна. 2019 онд Хөвсгөл аймгийн МБНЭ-ийн бөөгийн хүрээлэнгээс хоёр томоохон тахилгыг зохион байгуулах юм.
Д.Хүрэлбаатар

орших Хатгал тосгонд ирэв. Хүн ихтэй буудал олдохгүй байгаа мэдээлэл авсан тул тэндээс цааш Жанхайн давааг давахаар хөдлөв. Цас орж мөстсөн учраас зам гөлгөр гулгаатай байв. Наад талаасаа өгссөөр хөтөл даваад цааш огцом уруу ажээ. Тэнд л жолоочийн ур шаардаж байлаа. Харанхүй болсон учраас далай ээжийн мөсөн дээгүүр явахаас болгоомжилж, хүндхэн замыг сонгосон нь энэ билээ. Мөстсөн, гөлгөр, гулгаатай тахир уруу замыг туулсаар зорьсон амралтын газарт ирлээ.
Өглөөний наран мандах мөч, цээж дүүрэн амьсгалах цэвэр агаарт далай ээжийг харж зогслоо. Өглөөний хоолоо идээд мөсөн замаар шууд Хүслийн хад руу очсон юм. Хүн ихээр цугларч, хамт олноороо уухайлан хашиграх сонсогдоно. Далай ээжийн мөсөн дээр хөл тавихад өвөрмөц сэтгэгдэл төрнө.
Хөвсгөл нуур буюу түрэг хэлээр “их устай нуур”, эртний “Ариг ус”, “Хөх сувд” гэж нэрийдэж байсан ажуу. Хүслийн хаднаас Сүхбаатар хөлгийн дэргэд захиалсан гэрийн зүг хөдөллөө. Өвлийн зогсоолдоо амрах” Сүхбаатар” хөлгөөс хэдхэн метрийн зайнд гэр байрлана. Зун ирж амрагсадад зориулсан дулаалаггүй гэр хоногийн нэг зуун мянган төгрөгийн үнэтэй байлаа.
Биднийг өнгөрсөн намар Мөрөнд болсон хуралдаанд аймгийн бөөгийн хүрээлэнгийн удирдагчаар сонгогдсон зайран Эрдэнэбаатар, Хөвсгөлийн Алаг-Эрдэнэ суманд амьдардаг Хөвсгөлийн алдарт зайран Дамдины охин удган Батчулуун нар угтлаа.
Зайран Эрдэнэбаатарыг дэлхийн уртрага, өргөрөгийн 100, 50 орших бөөгийн өргөө, Дулаанхан хайрханы тахилгыг хийж байснаар нь нутгийн олон танидаг. Дэлхийд ийм цэг ЗУ-1000, ХӨ 500 нь Монгол Улсад, БУ-1000, ХӨ-500 нь Канад Улсад, БУ-1000, ӨӨ-500 нь Номхон далайд, ЗУ-1000, ӨӨ-500 нь Энэтхэгийн далайд оршдог байна.
Мөсний баяр мөсөөр урласан монгол гэр, цаа буга, олон янзаар урласан хээ угалзаар чимсэн сийлбэрүүд нүд булаана. Энэ бүхнийг Хөвсгөл аймгийн Мэргэжил сургалтын төвийн сурагчид, зураач урчуудын холбоотой хамтран бүтээсэн байна.
Аялал жуулчлалыг татах зорилготой энэхүү баярыг 19 дэх удаагаа зохион байгуулж байгаа юм. Гадаадаас ирсэн жуулчид монгол хүмүүсийн найрсаг зан, залуусын эрч хүчийг биширч буйгаа хэлж байлаа. Тэдэн дотор монгол үндэсний дээлээр гангарсан хүмүүс цөөнгүй байсан юм. Жуулчид монгол хувцас биед эвтэйхэн, дулаахан, бас гоёмсог гэж тодорхойлж байлаа.
Хөвсгөлийнхөн мөсний баяртаа хуран цугларчээ. Түүн дээр бүх аймгуудаас иргэд хүрэлцэн иржээ. “Хөх сувдын орон-2019” мөсний баяр мөсөн шагайн тэмцээн, унадаг дугуй, тэшүүрийн тэмцээн, мөсөн дээрх авто машины уран жолоодлого, тахтай хатирах морьдын уралдаан, мөсөн дээрх сүмо бөхийн барилдаан, Аймгийн Хөгжимт драмын театрын урлагийн тоглолт болов. Мөн монгол үндэсний хувцас загварын үзүүлбэр гадна, дотны аялагчдын нүдийг хужирлав.
Монгол хувцасны тэмцээнд Хөвсгөд аймгийн бөөгийн хүрээлэнгийн удирдагч Эрдэнэбаатар оролцож тэргүүн байрыг эзэлж, аймгийн Засаг даргатай хамт дурсгалын зургаа авахуулав.
Бидний хамгийн их сонирхож байсан ажиллагаа бол оройны галын наадам байлаа. Оройны галын тахилга, наадмыг Дархан-Уул аймгийн Хаант Тэнгэрийн Самгалдай бөөгийн төвийн хамт олон 2 дахь жилдээ зохион байгуулж оролцлоо. Тусгайлан бөөгийн хотхон байгуулж, тахилга, галын наадмын бэлтгэлийг сайн зохион байгуулсан байлаа. 2015 онд нутаг, нутгийн бөө нар нэгдэж, МБНЭ-ээс зохион байгуулсан алс холын Баян-Өлгий аймагт дахь Цэнгэл хайрханы нэгдсэн тахилгад Галын тахилгыг “Самгалдай” төвийнхөн удирдаж зохион байгуулж байсан туршлагатай.
Галын тахилгыг Дархан-Уул аймгийн Хаант Тэнгэрийн Самгалдай төвийн тэргүүн, Чонос овогт Чогостхаан буюу Монгол бөөгийн тэргүүн удган Наранцэцэг толгойлон бөөлөв. Галын тахилгыг үзэж сонирхохоор олон түмэн хуран цугларсан байлаа. Түүний дараа олон бөө нар хуяглан бөөлж бослоо.
Жилээс жилд арга хэмжээ нь өргөссөөр байна. Гэхдээ цаашид анхаарвал зохих хэд хэдэн асуудал байна.
Хамгийн гол асуудал бол зочид буудал байв. Өвлийн хүйтэнийг далимдуулж үнээ хөөрөгдсөн зочид буудалд олдоц муутай. Зочид буудал, гэрүүд нь далимдуулж мөнгө олохоо бодсоноос үйлчилгээгээ мартсан байна. Ийм байхад гадаадын зочид нэг ирээд дахиж ирэхгүй. Машиндаа хоносон хэд, хэдэн гадаадын зочидтой уулзав. Би танилцуулга тараах далимдаа танилцахад ийм гомдол хэлж байлаа.
Бид онгон байгалиараа татаж байгаа юм. Өмнөд хөршид зам харилцаа, дэд бүтэц сайн хөгжсөн, зохион байгуулдаг цас, мөсний баяр үзэх юм арвинтай, үйлчилгээ сайтай, үзэгсэдийг татах талаар увьдас, чадвартай. Энэ бүхнийг давсан үйл ажиллагаа зохион байгуулж байж олон жуулчин татна. Эс тэгвээс бид өөрсдийгөө баярлуулж, өөрсдөөсөө мөнгө олох баяр болж өнгөрнө. Болж өгвөл гадаадынханыг олноор нь авчирч мөнгийг нь “саах” соёлтой үйлчилгээ шаардлагатай.
Галын наадам бол хөрш орнуудад хаана ч хийгддэг зүйл. Харин Галын тахилга бол маш өвөрмөц үйл юм. Галын тахилгын үед зарим нэг бөө хөлчүүрхэн зохион байгуулалтад нөлөөлөх байдал харагдаж байв. Оролцож байгаа хэн ч удирдаж байгаа багийн гаргасан дэг журмыг сахих ёстой. Сайн зохион байгуулж байгаа ажил дээр ирж, өөрсдийн хувийн нэр төрөө дээшлүүлэх гэж оролддог явдлыг зарим нутгийн бөө нар давтав.
Ийнхүү Мөсний баяр-2019 баяр амжилттай зохион байгуулагдлаа. Маш сайхан болж өнгөрлөө.
Д.Хүрэлбаатар

сүнс гэж юу вэ? Сүнсний тухай ярих, сүнс гэж байдаг гэвэл солиотойд тооцогддог байсан үе өөрчлөгдсөн. Байдаг, байсаар ч ирсэн, байх ч юм байна гэдгийг шинжлэх ухаан баталчихлаа. Лал, Христ, Буддын аль ч шашинд байдаг ухагдахуун бол мөнхийн амьдрал, нөгөө ертөнц, бас сүнс. Социализмын үед үгүйсгэдэг асан сүнсний талаарх ойлголт мунхарсны шинж бус юм гэдэгтэй одоо хүмүүс маргахгүй л болов уу. Монголчуудын унаган шүтлэг бөө мөрг өлд ч энэ тухай бий. Хүний бие зуурдынх, харин сүнс нь мөнх. Бөө нар сүнс, онгодоор дамжуулан нөгөө ертөнцтэй харилцдаг гэсэн санаа. Энд нэгэн зүйлийг зориуд онцлоход “Сайн цагийн мянган бөө эргэж төрнө” гэсэн итгэл, бишрэл харин өнөө цагт зальтай хүмүүсийн бизнес болчихсон, бүр цэцэглэн хөгжиж байна… Сүнс нэг биеэс нөгөөд дамжин мөнх оршдог юм бол үхэл гэдэг нэг амьдралын төгсгөл, нөгөө амьдралын эхлэл байх нь.
Хүн мэдэхгүй зүйлээсээ айдаг болохоор л үхлийг аймшигтайгаар, бараанаар төсөөлдөг байх. Амьдралын утга учир, оршин тогтнохын мөн ча нарт нэвтэрсэн хүмүүс үхлээс айдаггүй нь үүнтэй холбоотой. Өдөр тутмын амьдрал, бие хийгээд сэт гэлийн алжаал, баяр гуниг… Энэ бүхэн төгсөж, бидний үл мэдэх өөр нэгэн зүйл эхэлж байгааг л “Үхэл” гэдэг үгээр илэрхийлчихэж. Хэрэв үхлийн дараа юу болдгийг бид мэд дэг байсансан бол энэ амьдралд тэгтлээ хор годохгүй ч байж мэдэх юм.
Өмнө нь тохиолдоогүй үйл явдал, уулзаагүй хүн, мэдрээгүй амт, үнэр, чимээ яагаад ч юм нэг л танил санагддаг хачин мэдрэмж байдаг даа (франц чууд “deja vu” гэдэг). Энэ бүгд бидний урьд насанд л тохиож, учирч, мэдрэгдсэн ч байж болох. Магадгүй тэгээд л тийм дотно, танил санагддаг ч юм бил үү. Бодолдоо ээрүүлэн ийн суухдаа нэгэн зо хиол чийн үгийг саналаа. Үхэл гэдэг сонгогд соны шинж… Үхэл бол “үхэл” биш, үргэлжлэл. Амьдрал харин бид ний туулах ёстой шатны нэг гишгүүр.

Хүннүгийн үеийн 300 гаруй булш илэрсэн археологийн үнэт олдвор бүхий газар юм. Хатан хүний ухааны дээд, мандах төрийн малгай гэгддэг богтаг малгайн хэлбэрээр төв барилгыг бүтээж, 4 цагаан суварга, 9 цагаан гэрийг тойруулан барьжээ. Гол гэрийн дотор Монголын түүхэнд гавъяа байгуулж нэр алдраа дуурсгасан Өүлэн эх, Бөртэ үжин, Мандухай сэцэн гэх мэт 9 хатадын хөргийг залжээ.