Category: Мэдээ, мэдээлэл

Тодруулбал дэлхий дээр диметилсульфат /DMS/ хэмээх молекул зөвхөн амьдрал байх үед л илрэх боломжтой байдаг. Харин одоогоор К2-18b гэж нэрлэж буй тус гарагаас уг молекулыг илрүүлжээ.
Мөн судлаачид гарагийн агаар мандлаас метан болон нүүрсхүчлийн хийг олсон нь тус гараг дээр далай байж магадгүйг илтгэж байгаа аж. Уг судалгааг удирдаж буй эрдэмтэд амьдрал байгаа эсэхийг тогтооход нэмэлт мэдээлэл шаардлагатай байгааг дурдаж, жилийн дотор судалгааны үр дүнг гаргана гэв.
Өмнө нь НАСА-ийн Hubble дуран К2-18b гарагийн агаар мандлаас усны уур илрүүлж байсан тул сайжруулсан Жеймс Вебб дурангаар хамгийн түрүүнд уг гарагийг судалж эхэлсэн байна. Ямар нэг гараг дээр амьдрах боломжтой эсэх нь агаарын температураас хамаардаг. Харин уг гарагийн агаарын хэм амьдрах боломжид нийцэж байгаа аж.
Эх сурвалж: ВВС

1937 онд тосгонд хоёр орон сууцны 10 байшин, дэлгүүр, талх нарийн боов, халуун усны газар, морины талбай, дотуур байр байсан. 1938 онд бага сургууль баригдсан. 1945 онд Японд олзлогддог 700 хүн Бөө рүү авчирчээ. Одоо тосгоны төв байрладаг газар өргөст тороор хүрээлэгдсэн бүс, харуулын дөрвөн цамхаг, дайнд олзлогдогсдын харуулууд байв. Удалгүй хуаранд хижиг өвчин гарчээ. Олон япончууд нас баржээ. 1948 онд цөллөгт байсан Литвийн 700 орчим хүнийг Шаманка руу авчирчээ. Литвачуудын заримыг Эрхүү мужийн нэгдлийн фермд илгээж, заримыг нь Куйтун тосгонд илгээж, хуарангуудаар хуваарилжээ. Литвачууд оросуудтай хамтран мод бэлтгэж, Куйтун уулын эрэгт орших Куйтун тосгоныг байгуулжээ. Их хүйтэн газар байж дээ.

1971 оны 7-р сард хүчтэй үер болж, Эрхүүгийн усны түвшин 7 метрээр нэмэгдэв. Эрхүүгийн модон үйлдвэрлэлийн үйлдвэрт их хэмжээний хохирол учирсан. Үерийн дараа тосгоныг дахин босгов. 1993 онд Шаманскийн тосгоны зөвлөлийг Шаманка тосгоны захиргаа болгон өөрчилсөн бөгөөд Шаманка, Куйтун, Моты тосгонууд 1993 оны 6-р сараас хойш Шелеховский дүүргийн Шаманскийн тосгоны нэг хэсэг болжээ.
Байгаль нуурын эрэг дээр байдаг Танхой тосгоны харалдаа ой дотор үдийн хоолоо хийж идэв. Төв зам дээр буусан зорчигчид тосгоны зүг явахдаа дэргэдүүр өнгөрнө. Тэд биднийг, бид тэднийг сонирхон харцгаана.
Энэ тосгон 1901-1903 онд Транс-Байгалийн төмөр замын төмөр замын өртөө баригдсантай холбоотой юм. Тойрог-Байгаль нуурын төмөр замын хөдөлгөөн нээгдэхээс өмнө өртөө мухардалд орж, галт тэрэгнүүд Байгаль нуурыг Танхой, Байгаль нуурын хөлөг онгоцны хооронд гатлага онгоцоор гаталдаг. Танхой болон Боомт Байгалын хооронд гатлага онгоцоор холбогдохын тулд Орос улсад анх удаа радиотелеграфыг ажиллуулав. Боомт нь өөрийн цахилгаан станц, цахилгаан гэрэлтүүлэгтэй байв. Төмөр зам баригдсаны дараа Танхойн хүн ам хурдацтай өссөн. 1920 онд Сибирийн Цэргийн голын флотын “Спартак” усан онгоцыг Танхой усан онгоцны зогсоол дээр байрлуулж байв. Аугаа их эх орны дайны үеэр Танхой дахь Севастополь тэнгисийн эргийн хамгаалалтын сургуулийг нүүлгэн шилжүүлжээ. Ийм л түүхтэй тосгон ажээ.
Байгаль нуурын эргээр эмжээлэн давхисаар, зогсолтгүй явсаар урагш эргэн 21:00 цаг гээд Улан-үдэд орж ирлээ.

Хан шувуу ноён, Ойхон уулын арын элгэн хаданд байрладаг vхлийн аюулыг сахигч бух толгойт vнэгний хөвгvvн Ажрай ноён, Энэ ертөнцийн хаадууд болон, Эрлиг номуун хааны албат ардыг нийлvvлэхгvй сахиж байдаг.
Гал улаан сэлэм далайсан хуа цолбон Догшин ноён Баргатны эзэн-Бархан өндөр ууланд байрладаг. Хажир цагаан ноён Бөөгийн амьтайн ( бөөгийн өмсгөл ) эзэн Агуй Буумал ноён, Доод ангарын эзэн Ам цагаан ноён, Эрхvvгийн эзэн Хан заргач ноён, нарийн Зулхын ноён эзэн Эрдэмт цагаан ноён, Байгаль далайн эхний Мундрага өндөр ууланд байрладаг. Бух ноён хэмээх 13 ноёдоос гадна тэдний хатад болон анд нөхөд олон байдаг гэнэ. Өмнө зvгийн 44 ноёдын нэр тодорхойгvй байдаг.
Мөн Мундрага ууланд тэнгэрийн охид өнөр эх Бууман Борогvинтойгоо 33 буумалууд бий гэж тэдгээрт итгэж биширдэг. Буриад бөө нар урьд цагт нас барсан бөө, удганыхаа сvнсийг уул хад, ус гол, ой модны эзэд онгод чөтгөрvvд, болоод хvн амьтны заримд нь тус хvргэж, бас заримд нь гай гамшиг учруулж байдаг гэж vздэг.
2023 оны 08 дугаар сарын 23-ны өдөр. Байгаль далайн хамгийн том арал болох Ольхон дээр сэрлээ. Майханы цонхоор далай харагдана. Яг л миний төсөөлж байсан шиг. Ингээд бүгд цуглараад Андрей тахиан махан шорлог, манайхаас Сайхнаа хорхог хийв. Хоол болж байх хооронд бүгдээрээ далайн усанд орлоо. Тунгалаг гэж жигтэйхэн. Бүр гармааргүй л санагдаж байлаа. Жаахан даараад байвал гарч ирж халуун элсэн дээр хэвтаад л үнэнхүү жаргав. Ийнхүү эрэг дээр усан дээр гарч, орж, 17:00 цаг хүртэл байж байгаад майхан хамаг юмаа хураагаад бөөгийн аралруу явлаа.
Бөөгийн 13 овоо байна. Бөөгийн арал дээр Монгол бөө нар ирсэн бөөлж байхтай таарав. Очиж мэнд мэдэлцэн танилцаад тэдний бөөлөлтийн зураг авлаа. Бөөгийн арлын өндөрлөг хадан дээр гараад л харвал эргэн тойрон үнэхээр үзэсгэлэнтэй төгөлдөр харагдана. Ямар гоё юм гэж би бүр уулга алдсан. Нар жаргах арай л болоогүй гэхдээ л нарны тусгал ингээд та нар хараарай гэсэн шиг гялтганан тусаж байх ажээ. Доошоо харвал маш олон усан онгоц том жижгээрээ ярайн харагдана.
Нөгөө талын эрэг дээр нь Пляж буюу Beach байна. Хүмүүс тэнд бүр наран шарлаг хийж буй харагдана. Зураг авалтуудаа хийсээр тэнд бараг хоёр цаг гаран байсан байх. Биднийг ийн байх зуур Андрейн гэр бүл хойноос ирээд овоонд залбирчихаад салах ёс хийхээр иржээ. Тэдний охин маргааш Москвад сургуульдаа явах тул харьж бэлтгэлийг нь базаах хэрэгтэй. Ингээд хамтдаа тэрүүгээр тойрон яваад салах ёс хийн үдэж өгөв.
Оройхон ч болж манай багийнхан хаана хонох яах ийх талаараа хэлэлцэн хөдлөв. Өмнө майхан бариад хонодог байсан газарт аралын захиргаанаас хориг тавьдаг болжээ. Энэ нь аргагүй асуудал. Жуулчинг зочид буудалд байрлуулж буудлаа ашиглах нь зүйн хэрэг. Доошоо жоохон уруудаад Монгол хүний ажиллуулдаг буудал байдаг гэж нөгөө бөөлсөн залуугаас сонссон тул тийш уулзахаар очив. Хэтдээ бөө нарын аялалын маршрут гарган аялах талаар санал солилцлоо. Ингээд бид уулзчихаад замаас нэг их холгүй хороолол дунд майхнаа бариад хонолоо.
2023 оны 08 дугаар сарын 24-ны өглөө 08:00 цаг гээд сэрцгээв. Эрт босож гурилтай шөл хийж идээд хөдлөв. Харанхуй байсан болохоор орой буусан газраа сайн хараагүй тэгсэн дажгүй газар буужээ. Дахиад нэг л хоночихсон бол яг сэтгэл ханах байлаа. Тэгээд шууд хөдөллөө. Сэтгэл хоргодон хоргодон явлаа даа. Буцах зам хурдан байдаг юм байна аа. Замдаа замын дагуу худалдаж буй ориг зөгийн бал авав.
Худалдаачин нь өөрийнхөө зургийг хэвлээд тавьчихсан, бас нэрийн хуудастай гэж байгаа. 13:00 цагийн үед Эрхүү хотод ирэв.

Эрхүүгийн зугаалга үүгээр дуусч, Ольхон явахдаа бэлдэж хүнсний зүйл авахаар китай город зах орлоо. Мах авахаар Махны дэлгүүр орлоо бага ястан хоёр залуу ажиллуулж байна. Биднийг хаанах вэ гэж их л сонирхож асуултууд асууж байлаа. Нээрээ энд тэнд явахаар Хятад уу, Солонгос уу гэж их асууж байсан шүү. Махаа аваад нөгөө хоёртой уулзад шууд хотоос гарав. Ольхоны зүг ийн аялал эхэллээ.

Бид замдаа зогсон зураг буулгасаар байгаад нилээн хоцорчээ. Урд явсан Андрейн гэр бүл биднийг хүлээгээд зогсчихсон бас цай унд бэлддчихсэн байж байв. Сүүлдээ хүлээлгэсэндээ жаахан санаа зовов. Нийлж аваад л цааш давхилаа.
14:00 цагийн үед “Харгын хоёр бүргэд” гэсэн бөөгийн онгон дээр очиж, зураглал авлаа. Хадаг уясан онгоны газар зураг дарав.
Ингээд жаахан яваад Усьт Ордынский явдаг замын уулзвар дээр ирлээ. Морь унасан баатрын хөшөө байх. Замын эсрэг талд нь “Хан юрта” гэсэн хоолны газар, буудал маягийн газар шинээр баригдсан байв. Замд мөн “Золотоя орда” гэсэн нэртэй этнопарк дайралдав. Сайн харвал дотор нь Монгол гэр харагдаж байна шүү. Хил гарсанаас хойш хамгийн анхны харсан Монгол гэр байлаа.
Баяндаевский район дайрав. Цагаан бугын хөшөө байх нь тэнд бууж зураг татуулав. Замаараа бас хэдэн шуудай мод авлаа. Очоод гал түлж хоол унд хийх санаатай. Цааш жаахан яваад бүргэдийн хөшөөтэй таарлаа. Энэ газар нутагт бүргэд шувууны бэлэгдэл болсон сүрлэг хөшөө байгуулжээ. Замаас жаахан гараад очиж зураг татуулав. Цааш Ольхонруу нэвтрэх наад талын тосгонруу эргэхийн даваан дээр нэгэн баатар гэхүү юугхүү нэг хүний хөшөө байв бууж сонирхон зураг татуулав. Энэ хөшөөний цааш харвал нөгөө нэвтрэх тосгон харагдана. Ингээд 18:00 цагийн үед Ольхонруу нэвтрэх эрэг дээр ирлээ. Манайхаар бол бирвазаар гарна гэдэг шиг 10 10н машинаар нь усан онгоцоор зөөдөг юм бна. Машинууд нилээн урт цуваа үүсгэн зогсоцгоож байв. Нилээн олон аялалын жиптэй /rubicon / хятад залуучууд бас байлаа нүдэнд тусав. Заа тэр их оочирт юу хийхэв камераа авч буун тэр хавиар зураг даран байгалийг ажиж баахан явав. Том бичлэгийн камер хүмүүсийн нүдэнд их өртөнө өө. Бичлэг хийхээр гараа даллаад л. Телевизийн зураглаач шиг л явж байна гэж хардаг бололтой байгаа юм. За бараг 2 3 цаг оочирлож байж бидний ээлж ирлээ. Машинаа усан онгоц дээр оруулаад өөрсдөө машинаас буун юм харуулдан зогсоцгооно. Явсаар төд удалгүй Ольхон арал дээрээ буулаа. Ямар газар байх бол гэж тэсэн ядан хүлээлээ. Буугаад цааш 25км яваад өмнө нь буудаллаж бgaсан газарт нь очиж майхнаа барив. Ямар том арал вэ 25 км явсан гээд боддоо. Очиход бараг нар жаргах гэж байсан тул юмс сайн харагдсангүй. Харанхуйд майхнаа барьчихаад хоол хийж идэн ширээ тойрч суун элдэвийг ярилцав. Нааш нэвтрэх үед Аюунагийн ах нар гэх хамаатан хоёр гэр бүл бидэнтэй нэгдсэн билээ. Танилцан яриа өрнүүлээд, амарцгааж билээ.

Тэгсэн харин жимс биш мөөг байдаг байгаа. Буриадууд л зарж байгаа харагдана.
Улаан горхон өнгөрөв. Одоо буцаад Эрхүү явах төв замруу явж байна. Захтуй өнгөрөв, Сасалтуй өнгөрөв, Шанай өнгөрлөө гэх зэргээр тосгод, голууд өнгөрсөөр явав.
Үргэлжлүүлэн цааш яваад Слудянка ороод Эрхүүгийн гол замруугаа нийлэв. Төд удалгүй Култукын давааг давлаа. Баруун гар талд далай харагдана. Огцом огцом 2-3 эргэлээ. Үзэмж нь их гоё харагдах юм гээч эндээс.
Тэгээд хурдны зам дээрээ том машинуудтайгаа уралдаад л, Монгол дуугаа сонсоод л давхиж гарлаа даа. 16:00 цагийн үед Эрхүүд орж ирлээ. Дөнгөж орж ирээд манайхаар мишээл шиг худалдааны төвөөр жаал хэсэв.
Эрхүү хотын төвөөр давхилаа. Машины сэлбэгийн дэлгүүр хэсэж, бас бус зүйлсийг худалдан авав.
Андрейн гэр бүлтэй Ярко молл гэх газарт уулзахаар болоод шууд тийш очив. Тэд биднийг Грузин ресторанд хоолонд урьж байна. Яг Ангар мөрний эрэг дээр байх ажээ. Хоол нь ч гэсэн маш олон төрөл сайхан амттай. Ер нь мах ихтэй хоолтой юм билээ. Бас аймаар том хийлсэн хуушуур тэр бол үнэхээр өвөрмөц байсан. Мөн рестораны дүрэмд төрсөн өдөр нь тохиож буй хүнд 60 градусын архи уулгадаг ёстой гэнэ. Зөөгч нар нь дуу тавиад л бөөн дуу шуу болж төрсөн өдрийн эзнийг тойрч зогсоод уулгах нь тэр. Багийн гишүүн Сайхнаа Грузины үндэсний хувцас малгайг өмсөж зураг даруулав. Манайханд бол зохихгүй юм билээ. Хоолоо идчээд шууд амрахаар хөдлөв. Бидэнд байр бэлджээ.
Манайхнаар бол 40 мянгатын байр шиг тэрийгээ хүмүүст хоногоор хөлслүүлчихдэг юм байна. Унтлагын 2 өрөөтэй яг буудал шиг нэг удаагийн хэрэглэлүүдтэй бараг буудлаас тухтай санагдав. Ингээд амарцгаав.

Хамар дабан гэдэг нэртэй хоолны газар хооллочихоод шууд буга үзэхээр явлаа. Дотроо ч ойруу ороод л холоос харах байх гэсэн төсөөлөлтэй байлаа. Яг үзэх гээд очиход зөөлөн шивэрч байсан бороо зогсож бүтэн солонго татах нь тэр. Үнэхээр үзэсгэлэнтэй. Борооны дараа нар гарахад ямар гоё байдаг билээ яг тийм. За дотогшоо орлоо газрын нэрийг “Сараяны марал” гэнэ. Хүний зам дагаад л хойд зүгрүү алхлаа модон өндөр хашаатай хаалга байна онгойлгоод цааш гарлаа үлгэрийн орон шиг л санагдлаа үнэхээр.
Борооны дараах үзэсгэлэнтэй байгаль дээр нэмээд өчнөөн олон буганууд байж байх нь тэр. Хүмүүс тэдэнд овъёос өгдөг юм байна. Үнэхээр үзэсгэлэнтэй зүйл үзсээн үнэхээр гайхалтай. Яг тэр үеийг бичих гэхээр дүрсэлж хэлэх үг олдохгүй нь. Дэлхий ертөнц минь ийм гайхалтай гэжүү гэж шагшин магтмаар. Ард нь Саяаны уулс цэнхэрлэн сүндэрлэнэ. Сүрлэг гэж яана. Наана нь модтой тэгээд ногоохон зүлэг үргэлжилнэ. Буга чөлөөтэй бэлчинэ.
Ийм сайхан хүлээж авч байгаа Андрейн гэр бүлийнхэнд үнэхээр их баярлалаа. Шагшин биширсээр үзэж дуусаад хөдөллөө. Гэртээ очоод зургаа үзлээ. Тийм сайхан мөчийг буулгахгүй бол өөр юу үлдэнэ гэж. За тэгээд оройн хоолны цаг болж Андрей шорлог, бууз, десерттэй гээд л төрөл бүрийн хоолоор дайлав. Тэгээд унтахаар зэхлээ. Оросод Фэйсбүүк орохыг хориглосон юм билээ. Хэсэгхэн интернэт ухаж байгаад амрав. Маргааш Эрхүү орно.
Ингээд Эрхүү орох замдаа Бух ноёны бунханд өргөл өргөхөөр зогсов. Уламжлалаа бодож, дарга цэрэг хувцасаа өмсөж, өргөлийн зүйлсээ дэлгээд залбирч эхэллээ. Өргөл өргөөд л яг дуусч байхад Саяаны нуруугаар хэсэгхэн газарт бороо орж эхэллээ.
Бороог хараад явахаа түр азнав. Баруун талаас эхэлсэн бороо нүүсээр, асгарсаар Бух ноёны хээрийн онгонд дээр нүүж очлоо. Ингээд холоос ирсэн бид чинь сүсэглэн залбирч, биднийхээ өргөлийг хүлээж авлаа хэмээн баясав.
Цааш яваад Торы гэх газрын ойролцоо хөшөө байхаар бууж зураг дарав. Дотор нь яваад ортол лам нарын нэг үйл ажиллагаа болж байгаа бололтой. Ярьж байгаа зүйлийг нь сонсоод маш сайн ойлгож байна шүү, тэгсэн нээрээ Монгол лам нар байж л дээ. Тэгээд л сайн ойлгоод байж. Ингээд цааш явалтаа үргэлжлүүлэв.

Хоолоо идчихээд хэсэгхэн байцгааж байгаад 13:00 цагийн үед бүгдээрээ Кингыргы /хэнгэрэг/ хүрхрээрүү гарлаа. Дээшээ өгсөхөөс өмнөх уулын бэлд зах гарчээ. Тэнд бүх зүйлс байна. Эмийн ургамалууд яг оригоороо зарагдаж байх, хувцас хунар, дурсгалын зүйл гэх зэрэг бүх зүйлс байна. Замдаа рашаанаас нь аваад л алхаж гарлаа зураг бичлэгийг бол байнга аваастай л явна. Рашаан нь харин газтай рашаан байдаг юм байна. Өмнө нь шууд байгалиас гарч буй газтай рашаан ууж үзээгүй юм байна. Манайд байдаг Кукархуу амттай гэх юм уу даа.
Дээшээгээ цаг гаран алхлаа үнэхээр гоё тохижуулжээ. Хүмүүсийг явах модон зам барьчихсан. Дээшээ өгсөхөд ямар ч аюул алга. Замд амрах сандал, мөн кафе хүртэл байлаа. Замын талдаа ирээд цаашаагаа төлбөртэй ордог юм байна лээ нэг хүний 200 руб. Төлөөд цааш явцгаалаа. Явсаар тулж очоод хүрхрээ дээр очив. Үнэхээр гоё тогтоц харагдлаа. Хүрхрээ тийм ч өндрөөс урсаагүй ч маш хүчтэй урсгалтай мөн цайвар өнгийн харагдаж байлаа. Хүчтэй урсгалтайнх уу чулуулагаас нь болж байна уу гэж бодлоо. Хүмүүсийг үзүүлэх гээд бүр зориулалтын гүүр барьчихсан түүн дээрээс хүрхрээгээ үзээд л, усруу орох нь ороод л. Зураг авсан яг л уран зураг шиг гарч байгаа юм чинь. Үнэхээр гайхалтай. Түүнийг үзэх гэж очсон хүмүүс маш их байсан. Гүүрэн дээр ганцаараа зураг авхуулах бараг л боломжгүй байв.
Хүн болгон л энд тэнд зургаа даруулаад л байгалийн сайхныг харж биширч байсан. Бас экстрем маягийн үйлчилгээнүүд байдаг юм байна. Олсоор бэхлээд гүүрэн дээгүүр явах, олсоор нэг уулын оройгоос нөгөө уулын оройруу явах гэх мэтчилэн. Ингээд хүрхрээн дээр бараг нэг цаг гаран байсан байх. Энүүгээр тэрүүгээр нь явлаа, усанд нь ороход маш хүйтэн байсан. Удаан байвал хөл хага ташихаар байв. Зорьсон зураг бичлэгээ хийгээд доош буухаар уруудав. Буухдаа жаал ядарсанаа мэдэрлээ. Байгалийн сайханыг харж гүйсээр байгаад ядрахаа ч мэдрээгүй аж. Буухдаа харин өнөөх захаар тухтай сонирхож ганц нэг дурсгалын зүйлс авав. Ингээд буусар байтал бараг 16:00 цаг болж нилээн цаг явсан байв.
Өрөөндөө орж хэсэг тухлаад байж байтал Андрей, Аюуна хоёр оройн хоолонд дуудав. Тэдний амралтын газар байгаа тул тэдний ресторанд нь хооллоно. Эздээр нь хоол хийлгээд л холоос ирсэн хүндэт зочид. Андрей их яриа хөөрөө сайтай мундаг хүн шиг санагдав. Буриадын тухай сонирхолтой зүйлс ярьж, зарим нэгэн түүхийг хүртэл бидэнд сонирхуулж ярилцана. Одоо хамгийн халуун сэдэв болох Украйны дайны талаар ярилцав. Нэг хэсэг манай Монголд дайнаас зугтааж ирсэн Буриад залуус ихээхэн ирсэн дээ. Тэгэхээс ч өөр аргагүй яагаад гэвэл буриад залуусыг хамгийн түрүүнд дайнд татаж байгаа юм байна. Тэгээд дайнд явсан хүний ар гэрт нь сард 250,000 руб өгч байгаа гэнэ. Дайнд яваад ирсэн танилууд нь Украйныг аймар их сүнстэй гэж ярьдаг гэнэ гэх мэтчилэн зүйлсийг ярилцан сууцгаалаа.
Оросод амаржсан эх хүнд сард 100,000 руб өгдөг юм байна. Манайхаар бол одоогоор 4 сая орчим төгрөг байх. Иймэрхүү хангалттай мөнгө өгдөг бол ээж нар санаа зоволтгүй гэртээ үр хүүхдээ асарч байхгүй юу. Мөн одоо нутагтаа 40,000 гаруй Буриадууд амьдарч байна.
Ийнхүү хооллочихоод 21:00 цагийн үед халуун рашаанд орохоор явцгаалаа. Очоод нэг цаг гаран оочирлоод хүлээлээ. Буриад нэг эгч ажиллуулж байна шүү ааштай гэж жигтэйхэн. Хүлээх зуураа буриад хоолны газар бууз идэв. Энэ рашааны онцлог нь дээрээс хүчтэй даралтаар халуун рашаан гоождог юм байна.
Анх удаа ийм рашаанд орлоо. Хүмүүс яагаад оочирлоод байсныг сая ойлгов. Хуян, нуруун дээр хүчтэй даралттайгаар ингэж оруулах маш гоё байдаг юм байна. Яг л бариулчихсан юм шиг болов. Тэгээд ирээд шууд амарлаа.

Бас нээрээ манай “Шөлөндөө” хоолны газар бас энд “Шулөндө” гэсэн нэртэй байдаг ажээ. Замаа ахиухан хороох зорилгоор дараагийн маршрут руугаа шууд хөдөлцгөөлөө. Угаасаа буцахдаа Улан-үдэ дайрах тул тэр үед тухтай газруудаар явах юм. Ингээд 10:30 цагийн үед Улан-үдэ хотоос гараад давхилаа.
Улан-үдээс гараад Аршан орохоор аялалдаа гарлаа. Замын дагуу өнгөрөх байгалийн сайхныг харсаар л биширсээр, үнэхээр хязгааргүй их ой мод байгаа нь атаархмаар ч юм шиг. Ийм сайхан газар нутаг манайх байсан бол яасан сайхан бэ гэсэн бодол дотор минь байн, байн орж ирж гол харлуулж байсныг нуух юун. Харамсмаар ч юм шиг нэг тийм сонин мэдрэмж байнга төрж байв.
Газрын зургаас харахад замдаа бид 40 гаруй том жижиг тосгодуудыг дайрч явахаар харагдаж байв. Хаа очиж харин тосгодууд нь ойр, ойрхон байдаг юм байна лээ. Их хүн амтай улсад тэгдэг байх л даа. Ямар манайх шиг гуравхан сая хүн тэр их тал нутгаар тарж суурьшиж байгаа биш.
Явсаар 13:00 цагийн үед зам дагуу хооллохоор зогсов. Каменскийн ойролцоо байх. Ачааны машинууд зэрэгцэн зогсчихсон, замын нөгөө талд тосгоны хүмүүс жимс, мөөгнүүдээ худалдан зогсоно. Эргэн тойрон битүү мод, алсын газрыг харах боломжгүй болгох ажээ.
Зогсоод 00-ын үнэ 30 руб байлуу даа тэгэж санаж байна. Бүгд биеэ суллаж аваад л хоолны газар орцгоолоо. Модтой газар гэсэн шиг энэ хоолны газрын тохижилт нь дан мод байв. Яг ингээд явж байгаа нь энгийн буриад амьдралын соёлын бодит байдлыг мэдрээд л явж байгаа гэсэн үг. Төмстэй пирошки идээд хөдлөв. Мөн л өөрсдөө халуун савтай усаа авч ороод л цай кофе юу байна дуртайгаа уучихаж байгаа юм. Үнэхээр тухтай сайхан явж байна. Дахин ийм сайхан явалтыг хэзээ ч үзээ билээ дээ гэх ухааны юм бодоод л..
Явсаар 14:30 цагийн үед байгаль далайн зах харагдаж эхэллээ. Юутай сайхан, далай үнэхээр сүрлэг цэнхэрлэн харагдана. Сэтгэл хөөрөөд л бүгд дуу алдан гайхширна. Зөвхөн зах хэсгийг нь харчихаад шүү дээ. Боярский тосгоноос эхэлж байгаль нуур харагддаг юм байна. Яг далайн өмнөд хэсгээр явж байгаа хэрэг. Баруун талд минь Байгаль нуур жирэлзэн өнгөрнө. Хурдны замаар явж байгаа тул зогсох боломжгүй харж биширсээр л явлаа. Хурдны замаа яг нуурын эрэг дагуу барьжээ. Зам дээр том том машинууд маш их зөрнө басхүү их хурдтай явах ажээ. Машин дотроо монгол дуугаа тавьчихсан, сэтгэл догдлоод л нэг л тийм тогтворгүй. Хоёр цаг гаруй нуурын эргээр хурдны замаар давхиад Слудянка гэх тосгон дээр ирлээ. Ямар гоё цэвэрхэн тосгон бэ. Тосгон гэхэд хөгжил сайтай, зам дагуу нилээн их барилга байрнуудтай, хотхон гэмээр улбар шар өнгийн нилээн их барилгууд барьчихсан. Зам дагуу шон дээр цэцэгнүүд өлгөчихсөн, энд тэндгүй мод цэцэг навч. Далайн эрэг дээр тул уур амьсгал нь хүртэл чийглэг үнэхээр сэтгэлд тод үлдсэн газар байлаа. Бүр энд баймаар ч юм шиг.
Ингээд Слудянка өнгөрөөд огцом зүүн эргээд Аршаны зүг эргэлээ. Одоо замын хойд хэсгээр Саяаны нуруу эхэлж байгаа. Д.Дашдоржийн ”Хэнтий, хангай, саяаны өндөр сайхан нуруунууд” гээд “Миний нутаг” шүлэг урсаад эхлэв. Сүндэрлээд л сүрлэг харагдана гээч.Ингээд л үргэлжлээд Увсын чигтээ ард орших Саяаны даваа хүртэл үргэлжилнэ.
Цааш явсаар л баруун талд Саяаны нуруу сүндэрлээд л нэг л тийм огшоод ч байгаа юм шиг сонин, сонин мэдрэмжүүдийг өнөөдөр их авлаа. Үүнээс цааш тосгодууд нь хоорондоо ер нь ойр, ойрхон байна. Энэ хавиар бол дандаа буриадууд амьдардаг юм байна. Модон байшин, өвс ногоо сайхан тал газар, хадлангаа авчихсан яг л зурган дээр гардаг шиг тансаг юм аа. Орос үлгэр дээр гардаг шиг л яг тийм сайхан газар үнэхээр таалагдлаа. Биширсээр л явна. Нүд баясаж сэтгэл жаргана гэж энийг л хэлдэг байх аа.
Одоо Булган аймгийн харалдаа, хөвсгөлийн нутгийн захруу ороод ирсэн гэж байгаа. Зам үнэхээр сайхан нисээд л байх юм. Цааш явлаа Аршан гээд халуун рашаанлуу явж байгаа.
Сая Эркут гол гарлаа. Хойно Саяаны нуруу сүрлэг үргэлжилэн харагдана. Ахалик гэх нарийн гол гарлаа, Харимта гол өнгөрөв гэх мэтчилэнгээр Слудянка өнгөрөөд 10-аад тосгоноор дайрсан байна. Бид төв замаас хойш эргээд 20-оод км яваад Аршан гэх цагаан өндөр хөшөөн дээр ирэв. Манайхаар бол хаалга бололтой. Бууж зургаа дараад төврүү нь хөдлөв.
Төврүү нь орлоо үнэхээр тансаг байгальтай яасан сайхан нутаг вэ гэж багийнхан бүгд л дуу алдацгаав. Ардуур нь Саяаны нуруу сүндэрлээд үнэхээр сүрлэг юм аа. Аюуна Андрейгийн ажиллуулдаг газарт нь буусан. Тэд өөрсдөө Эрхүүгээс ирж яваа. Тухалж авчихаад орчиноо харж салхилахаар бүгдээрээ гарцгаав. Жоохон хүйтэн байна аа хүмүүс куртка өмсөөд байна. Энд бараг амьдарчихмаар санагдлаа. Амьдарчихмаар санагдсан хоёр дахь газар минь байлаа. Орой 22 цагийн үед Андрей, Аюуна хоёр ирлээ. Эднийх их сайхан амьдардаг юм байна. Ийм гоё газарт ийм гоё амралттай. Маш гоё ярианууд өрнөлөө. Андрейн дүү Александр гэх залуутай танилцав. Манайхаар бол эндхийн ИТХын Төлөөлөгч гэх болтой юм. За ирээд ресторандаа хоол унд бэлдчихсэн сайхан хооллоод 24:00 цаг өнгөрөөд унтахаар хэвтлээ.

ярилцаад зам дагуу зогсоод манайхаар бол цайны газар байхаар нь орж сонирхлоо. Нарасун гэдэг нэртэй газар байв. Хоолны меню харах зуураа зурагтаар гарч байсан хөл бөмбөгийг бас хараад амжив.

Замд монгол нэрнүүд бүхий газрууд зэрэлзэн өнгөрнө. Сая Шара Ямат гэдэг газрын нэр өнгөрөв. Бүр яг л монгол нэр шүү бараг. Гэх мэтчилэн Монгол нэртэй самбар гарах болгонд дурсгал болгон зургийг нь явах зууртаа дарсаар явав.
16:00 цаг болж, эндээс Улан-үдэ одоо 383 км байна гэж самбар дээр зогслоо. Бас хөөрхөн удаан явахаар байна шүү. Гол их тааралдах юм аа. Николаевское, Танга, Шаракул, Улястуй, Хохотуй гээд л замд ойр ойрхон тосгодууд дайралдана. Арай монголжуу нэртэй юмуу даа гэснүүдийгээ тэмдэглэн явсан нь энэ. Ингээд орой 18:00 цагийн үед Новапавлоюка дээр зам дагуу хоолонд орохоор боллоо. Эхлээд бензинээр банкаа дүүргээд замын нөгөө талд нь гараад “Кафе регион 75” гэсэн хоолны газар орлоо. Нилээн өлссөн байлаа. Борш, солянка, тефтель авцгаав. Нээрээ энд чинь төмс нь тусдаа, будаа нь тусдаа, мах нь тусдаа үнэтэй байдаг юм байна лээ. Нилээн таваг дүүрэн хоол идэе гэвэл тус тусад нь бүгдийг захиалж идэх хэрэгтэй.
Бид ч өөрсдөө халуун савтай устай яваа тул кофе, цайгаа өөрсдөө найруулж уугаад л яваад байх нь тэр. Хооллож дуусаад цааш хөдлөв. Замд зөндөө сайхан онгоноороо байгаа тал газар, мод, гол юу л байна бүгд дайралдаж байгаа юм. Байгалийн сайхныг бишрээд л явж байлаа.
Газрын зураг дээр ажиллаж, Петровск-Забайкальсийгаар ороод гарах замыг сонгосон юм. Энэ бол тойруу зам байлаа. Гэхдээ гаргасан шийдвэртээ баттай зогсож, багийн саналыг үл хэрэгсэв. Одоо шороон бас шавартай бартаатай замаар аялах боллоо. Ой мод бүхий бартаат зам үргэлжилнэ. Цааш Хонхолой, Харашибирь, Мухуршибирь, Хошун-Узур, Тарбагатай гэх зэрэг сайхан монгол нэртэй газар тосгодуудыг дайраад 22:00 цагийн үед Улан-үдэ хотод ирлээ. Бид хотын өмнө талаас Улаан-Үд орох байсан боловч хотын эгц араас орж ирсэн нь бидний тойрч явсанг тодотгоно.
Бид өмнө бууж байсан “Алтан” гэх буудалд буухаар шууд ирэв. Буудлын үнэлгээ их өндөр болжээ. Тэгээд буудлын эрэлд гарлаа. Мап дээрээс хамгийн ойр заах буудлыг оллоо. “Иркут” гэх нэртэй буудал гарч ирлээ. Нэр нь яагаад ч юм дотно санагдав. Ингээд шууд очоод уулзаад орохоор болоод ачаа бараагаа зөөв. Бас л орой болсон байсан учир хөнгөн хооллоод амарцгаалаа. Энэ буудлын зохион байгуулалт нь яг гэр шиг байв. Дөрвүүлээ нэг өрөөнд орон дээр буйдан дээр газар гээд хуваагдан амарцгаалаа.

Даагуурын тухай асуудал ч бас хамаарна. Түүхийн хувьд сонирхолтой нутаг билээ. Тиймээс энэ л нутгийг харах гэж эртнээс зорьсон билээ.

Чита Хүнс, боловсруулах үйлдвэр хөгжиж байна. Энэ хотод боловсрол, спорт, эрүүл мэнд, соёлын байгууллагуудын материаллаг бааз шинэчлэгдэж байна.
Чита дахь Бурханы эхийн Казанийн сүм, Ортодокс сүм, Буддын шашны “Брайбунлингийн далан” дацанг байдаг. Сүүлийн жилүүдэд орчин үеийн Чита хотын хамгийн үзэсгэлэнтэй Октябрскийн бичил дүүрэг боссон. Хотын нэг онцлог бол эрчим хүч бөгөөд Чита ДЦС-1, Чита ДЦС-2 багтдаг. Мөн эртнээс компрессор, компрессорын станц, хөргөх төхөөрөмж үйлдвэрлэж, нийлүүлж ирсэн машин үйлдвэрлэлийн үйлдвэр байдаг.
Мөн керамикийн үйлдвэр, төмөр бетон эдлэлийн үйлдвэр, байшин барилга, тавилгын үйлдвэрүүд бий. Өвөрбайгалийн автомашины үйлдвэр байгуулагдсан бөгөөд улам өргөжин тэлж байна.
Тухайн үед ноосон утас, даавуу үйлдвэрлэж, Итали, Афганистан, Солонгос, Монгол, Унгар руу экспортолж байв. Франц, Япон, Итали үйлдвэрлэсэн 605 орчим нэхэх машин ажиллаж байсан.
Чита бол өндөр толгодын дунд орших маш үзэсгэлэнтэй хот юм. Гэхдээ Өвөрбайгаль, Хятадтай ойр оршдог. Өвөрбайгалийн нутаг нь нүүрсээр баялаг бөгөөд бүсийн төвийн яг захад хэд хэдэн уурхайн тосгон байдаг. Читагийн гудамжинд та орон зай цаг хугацааны мэдрэмжийг харж болно. Хот 1990-ээд онд гацсан мэт санагдаж, зарим хэсэгтээ өнөө цагийн барилга орон сууц баригдсан харагдана.
Чита хотын төв нь тухтай, хуучин байшингуудын фасад нь өнгөлөг, цэвэрхэн, кодоор тоноглогдсон боловч ойролцоох таван давхар байшингууд, ялзарсан овоохойнууд байдаг. Хоёр зэргэлдээх гудамжны нэг нь бараг төгс харагдаж байхад нөгөө нь асфальтгүй ч байж магадгүй.
Толв бичигт дурьдсанаар үзэсгэлэнтэй охидоороо той Оросын шилдэг 3 хотод оруулах болно. Микроавтобус бол Читагийн гол тээврийн хэрэгсэл юм. Чита хот нь Дагуурын тал дахь цэргийн тойргийн төв, тоо томшгүй олон гарнизонуудын нийслэл байсан, Холбооны өнцөг булан бүрээс олон зуун мянган цэргийн алба хаагчид алба хааж байсан. Чита өнөөдрийг хүртэл цэргийн шинж чанараа алдаагүй.