Энэ тахилга хамтарч нэгдэж хийсэн анхны тахилга байсан. Хоорондын зөрчил байсан, түүнийгээ түр хойш нь тавьсан. Зарим улаач бөөлж байгаа нэгрүүгээ архины шил шидэх хүртэл үлгэргүй байдал гаргаж байсан ч Тахилга амжилттай болоод өнгөрсөн билээ. Тэрээр дараачийн дүнгийн хурлаас эхлэн бөө нарын нэгдлийг задлах үйлдлийг манлайлан хийж билээ.
Үнэн хэрэгтээ бол Хүннү гүрний үеэс Их монгол гүрний үед монголчууд бүх чиглэлд, улаач нарын хувьд ч нэгдэж чадсан юм.
9 настай зуныхаа амралтаар ээж, аавдаа очиж хонь хариулаад явж байгаад хониныхоо захад унтсан, тэгсэн зүүдэнд нэгэн өвгөн ирээд уйлаад тэнгэрт бос ,жолоогоо атга гээд л байна, сэрээд харсан юм алга.
Тэгээд тэр цагаас хойш уг гарвал маань ээрч эхэлсэн дээ ,Түүнийгээ ээж, аавдаа хэлээгүй ээ, нуусан. Тэр үед шашин нууцлаг байсан даа, Бид ч лам сайн мэдэхгүй, бөө гэж бүр мэдэхгүй байлаа.
2011 онд Өмнөговь аймгийн Хан богд сумын Цэрэн одын Цэцгээ багш дээрээ очиж эхийн талын цагааны тэнгэрийн уг гарвалаа барьж авсандаа. Тэр цаг үеэс эхлэн бөө мөргөлийн зан үйл, тэнгэр шүтлэгт зорьж явна даа Бөө хүн дээд тэнгэрийн заяатай болохоор амьтан, хүний тусын тулд харыг нь цагааруулж,хатууг нь зөөлрүүлж ,хар цагаан үйлийг нь тэнцүүлж явна даа ,
Монгол бөөгийн тэргүүн удган Байгалтөгс
Коммунист дэглэм дор, хvнд бэрх хавчлага, мєрдлєгийн дунд єнгєрсєн тvvний бага насны дурсамж бусадтай адил гэрэл, гэгээтэй байгаагvй. Тийм ч учраас єнгєрсєн тvvх, нэг намын дарангуйллын хэцvv бэрх он жилvvд тэдний амьдралд насаар нь хар сvvдэр vлдээж одож.
-Юуны ємнє цаг зав гаргаж, “Хэний хэн бэ?” буланд ярилцлага єгч байгаа танд уншигчдынхаа ємнєєс талархаж байна. Еншєєбvv Бямбын Ренчин гэдэг гурван vг бидний хувьд юунаас ч илvv ойрхон, хvндтэй сонсогддог алдар. Энэ овог, удмын vvх тvvх, сурвалжийн талаар яриагаа эхэлье?
-Би тийм сvрхий нарийн, ширийнийг мэдэхгvй юм. Гэхдээ ааваас сонсож байснаа хэлье. Еншєєбvv бол уг нь нэг омгийн нэр шvv дээ. Еншєєбvv овгийнхон одоо зvvн тийшээгээ нэлээн байдаг юм билээ. Уг нь Чингисээс ємнєх vед байсан омог.
Яагаад гэвэл Хятадын судар бичигт тэмдэглэгдсэн байдаг юм. Чингисийн vеийн Монголчууд одоогийнхоос их єєр байсан. Єєр ч байсан учраас тийм том гvрнийг бий болгож явж. Хэдий одоо vеийн Монголчууд мундаг ч Чингисийн Монголчуудын юунд ч хvрэхгvй гэдгийг хvлээн зєвшєєрєх нь зvйтэй. Судлаачдын яриагаар мянгаад жилийн дотор улс vндэстэн єєрчлєгддєг юм байна, бvх талаараа. Ухаанаараа ч тэр. Тийм ч учраас бид ийм баян, дэлгэр оронд ард тvмнээ сайхан амьдруулж чадахгvй удирдагч нартай хэдэн зуун жил болж байна.
-Та сахалгvй л болохоос аавтайгаа их адилхан юм. Та аав, ээжээсээ хэдvvлээ вэ? Их эрдэмтний vр, ач одоо чамгvй єнєр болоо биз. Их эрдэмтний авьяасыг євєлсєн нь бий юу?
-Дєрвvvлээ. Би дээрээ гурван эгчтэй, айлын отгон нь. Хоёр эгч маань эндээ байгаа. Бага эгч маань єєд болчихсон. Vр ач олон, заримыг нь би мэдэхгvй шахуу. Авъяасын тухайд бий л байх гэж найдаж байна. Илрээгvй л болохоос. Яг мэргэжлийг нь євлєсєн хvн одоохондоо байхгvй.
-Та чинь Б.Ренчингийн хvv гэхээсээ илvv vлэг гvрвэлийн Барсболд гэдгээрээ алдаршсан. Одоо ч vлэг гvрвэлтэйгээ ноцолдсоор л явна уу?
-Тэгэлгvй яахав. Монгол vлэг гvрвэлийн талаар дэлхийд дээгvvрт єрсєлддєг. Багагvй ч хувь нэмэр оруулсан байх гэж бид бахархаж байдаг юм. Манай аав ч гэсэн vлэг гvрвэлийг сонирхдог байлаа. Намайг палеонтологич болоход аав нєлєєлсєн. Бага байхад тэр vеийн их алдартай Ромер гэдэг профессорын хэвлээр явагчдын тухай маш мундаг сурах бичиг авчирч єгсєн юм. Тэр vед тийм ном олохын аргагvй цаг vе байсан. Урд хєрштэйгээ харилцаа муутай, баруун, зvvнээс харилцаа нээлттэй биш. Тийм vед аав маань тэр номыг захиж авчруулж байсан даа. Тvvнийг шуудангаар ирэхэд шалгаж, нягтална. Одоо бодоход манай тєр засаг их аймхай байсан юм уу даа. Байр суурь нь ч их муу. Манайх ч бай, Зєвлєлтийн ч тэр. Уначих болов уу гэж их айдаг байсан юм уу.
Аавыг маань гадаадаас ном захиалахад ном, захиаг нь хvртэл замаас нь авч, нууцаар шалгадаг байсан юм. Аав номыг их шvтдэг хvн байлаа. 20-р зуунаар номын соёл vндсэндээ алга болж байгаа. Одоогийн залуусыг ном уншихгvй байна гэж зэмлэх ч аргагvй л дээ. Єєрєєр хэлбэл vзэж харах юм ихтэй болчихлоо, интернет гэж том орон зай гарч ирлээ. Дургvй хvнийг сургаад ямар ч нэмэр байхгvй гэж аав маань их ярьдаг байлаа. Албадан сургалтаар хvн олигтой vр дvнд хvрдэггvй, харин єєрєє сонирхвол хvн юуг ч сурч болно. Муу багштай, техник нь хоцрогдсон, хугархай харандаагаар бичсэн ч гэсэн сурна гэж ярьдаг байсан нь их тод vлдэж
-Та чинь нэг хэсэг vлэг гvрвэл зарсан хэл аманд орооцолдов оо?
-Би юунд ч орооцолдоогvй. Манайхан чинь хэрэгтэй, хэрэггvй юм их ярих дуртай хvмvvс шvv дээ. Тvvнчлэн манайхны мэргэжил нэгтнvvдээс тийм яриаг зориуд vvсгэж, миний нэр тєрийг гутаах гэсэн байх. Би ийм юмтай их дайралдаж явна. Эхлээд ардын дайсны хvv байсан. Vvнийг би балчир байсан болохоор тєдийлєн сайн мэдэхгvй, эгч нарынхаа ярианаас мэддэг. Ардын дайсны гэр бvл, vр хvvхэд гэдэг ямар хvнд байсныг одоо vлдсэн цєєн хэдэн хєгшчvvл, тэдний vр хvvхдvvд нь мэднэ. Тухайн vед хvvхэд байсан болохоор ийм л байх ёстой юм байх гэж боддог байлаа. Дараа нь эргээд бодоход ард тvмнийхээ тєлєє юу ч хийж чадахгvй байгаа тєр засгийг хараад уур хvрдэг дээ. Монгол бол Хятад эсвэл Орос биш шvv дээ. Энэ 2 их гvрэн чинь цаанаа єндєр vvрэг, хариуцлагатай ажил хvлээдэг байсан байх. Хятад хvн амаа тэрбум л гэдэг. Vнэндээ хэн ч тvvнийг тоолж чадахгvй шvv дээ.
Энэ их хvн амыг тэжээх, амьдруулах vvргийг тэд хvлээдэг. 2.5 сая хvн амтай Монгол бол нэг их ядрахгvй шvv дээ. Би их сайн санаж байна, 90-ээд оны vе бvх юм картын системд ороод яг л дайны vе шиг хэцvv цаг байлаа. Яг тэр vеэр манайхны хэдэн ардчилсан vзэлтэй залуучууд НVБ-д Монгол хэцvvдэж байна, идэж, уух юмгvй боллоо, туслаач гэж хандсан юм. Тун удалгvй хариу нь “Танайх 2 сая гаруй хvн амтай, 25 сая /тэр vеийн байдлаар/ малтай. Гэтэл Африкт хэдэн арван сая хvнтэй, мал байхгvй, талх, тариа байхгvй, гантай, иргэний дайнтай, бvр баларч, хатаж, vхэж байгаа улс байна. Бид тэднийг яая гэж байхад та нар юу ярьж байгаа юм бэ? Тийм єргєн уудам нутагтай, байгалийн баялагтай, хvн ам цєєн, єдий, тєдий малтай оронд ингэж амьдарч байгаа нь та нарын л буруу. Та нарт тусламж єгєх аргагvй юм. Харин ч та нарыг зэмлэмээр байна” гэсэн утгатай хариу єгсєн юм шvv дээ. Тэгээд би боддог юм л даа, ухаантай Монголчууд нь Чингисийн vед л байсан байх.
Тэд нь устаж, алга болоод хэдэн зуун жил Монголчууд зовж, зvдэрч явна. Бичгийн их соёлтой, он удаан жилийн тvvхтэй, тухайн vед тийм том тєр байгуулсан ард тvмэн цєєн хэдэн зуун жилийн дараа ингэтлээ хоосорч, доройтно гэдэг дэлхийн тvvхэнд байхгvй vзэгдэл. 19, 20-р зуун гэхэд Монгол vндэстэн устаж, байхгvй болж байсан шvv дээ. Vvнд гадны нєлєє их байсан. Чингисийн vед эзлэгдэж явсан улс, vндэстнvvд ийм байдлаар л Монголчуудыг дарж, vгvй болгоё гэж бодсон байх. Туйлдаа хvртлээ ядарчихсан, євчиндєє баригдчихсан, юу ч хийж чадахгvй болтлоо шалчийчихсан ард тvмнийг Оросууд босгосон нь vнэн. Энэ бол Оросуудын гавьяа юм.
-Их эрдэмтний хойморт єссєн бага насныхаа дурсамжаас хуваалцаач. Айлын отгон, ганц хvv нэлээн эрх дураараа байсан биз?
-Их эрдэмтэн гэдгийг би тэр vед мэдэхгvй шvv дээ. Мэдэхийн ч арга байхгvй. Эгч нар ч мэддэггvй байсан. Хєшєєнийх нь нээлт болсон єдєр одоогийн Ерєнхийлгєгч, тэр vед их хурлын дарга байсан Н.Энхбаяр их сайхан vг хэлсэн юм. Тэндээс буцаж явахад том эгч Нямаа маань “Чи бид 2 их хvний дэргэд єссєнєє одоо л мэдэрч байгаа биз дээ” гэж хэлж байсан юм. Бага байхад аав маань байнга л юм бичээд сууж байна. Тиймээс их хvний дэргэд єсч байна гэхээс илvv бид нийгмийн бололцоотой орчноос хасагдсан хvмvvс юм уу даа гэсэн ерєнхий мэдрэмж тєрдєг байсан.
-Таны аав оюун санааны хувьд хэлмэгдэж, хавчигдаж, хvнд амьдрал туулсныг мэднэ. Тэр бvхэн гэр бvл, vр хvvхдvvдэд нь хэр мэдрэгддэг байв?
-Мэдрэгдэлгvй яахав. Багаасаа ардын дайснуудын бэлтрэгvvд гээд нэг хэсэг явлаа. Дараа нь хувьсгалын эсэргvv, vндэсний vзэлтний эсрэг гэдэг болов. Одоо энэ vг их хол хєндий, энгийн сонсогдож байвч тэр vед хамгийн муу нэр, аймаар vг энэ байлаа. Явцуу vзэл шиг аймаар зvйл байхгvй шvv дээ. Тэр vеийн манлай намын vзэл. Одоо тэр нэрийг нь зvvсэн нам нь энэ нэрийг vлдээгээд байдаг. Би vvнийг vнэхээр ойлгодоггvй. Яах гээд байгаа юм. Нэг муухай жишээ ярьчих уу. Жишээлбэл, бидний vзэн яддаг нацист нам, фашист нам гэж байлаа шvv дээ. Уг нь бол Германы ажилчны социалист нам. Улаан тугтай. Муугаар ярьвал МАХН гэдэг чинь vvнтэй л адил зvйл шvv дээ. Ангийн тэмцлээсээ татгалзсан, пролетарийн дэглэмээ нураасан, тэгвэл нэрээ солихоос юунд нь айх юм.
-Дээр vед эсэргvvний хvvхдvvд хамаагvй сургууль соёл сургадаггvй байсан?
-Тиймэрхvv тал байсан. Гэхдээ суларч байсан л даа, vндсэндээ. Большевик гээд ард тvмнээ иддэг залуу vеийн хурц шvдтэй махан идэшт vлэг гvрвэл шиг айхтар vе нь єнгєрч байсан юм. Би Москвад сургууль тєгссєн. Єєр хаашаа явахав. Уг нь Америк явах гэж зvтгээд дийлээгvй юм аа. Америкийн vлэг гvрвэл судлаач нэртэй эрдэмтэн намайг урьсан юм. Миний тэр асуудлыг хэлвэл та нар итгэхгvй л дээ. Тэр vед гадаад явах асуудлыг Намын тєв хорооны нарийн бичгийн дарга нарын хурлаар оруулж хэлэлцэж байж шийддэг байсан юм. Хожим би 80-аад оны vед хvрээлэнд захирал болоход мєн л тэдний хурлаар орж батлагдана. Хєгийн инээдтэй байгаа биз. Нарийн бичгийн дарга гэдэг чинь их том албан тушаал шvv дээ. Гэтэл нэг муу жижигхэн академийн жижиг дарга нарын асуудал авч хэлэлцэж байдаг. Улс орны хєгжилтэй холбоотой єдий, тєдий асуудал байхад шvv. Vvнийг хvмvvс засч болно гэж ярьдаг. Vгvй. Тийм социализм, Зєвлєлтийн хандлагатай социализмыг засч болдоггvй юм. Хvний нvvртэй социализм гэдэг. Энэ бол зvvд. Хvний нvvртэй социализм гэж байдаггvй юм. Мангасын нvvртэй социализм гэж бий. Vvнийг бид vзсэн.
-“Мангаа Догийн эцсийн зvvд” гээд таны аавын айхтар єгvvлэг байдаг. Тэр их эрдэмтний туулсан амьдралын нэг хэсэг байсан байх. Тэр цагийг эргэж дурсахад таньд их хvнд байдаг бололтой юм?
-Vнэхээр тэр Мангаа Догийн эцсийн зvvд чинь миний аавын туулсан амьдрал гэдэг vнэн шvv. Сэтгэл хєндvvрлэлгvй яахав. Зvгээр нэг тайван байдлаар дуугармааргvй байдаг юм. Ийм ч учраас би энэ намын нэрийг ч хєндчихлєє л дєє. Уг нь бол нэрээ єєрчил гэх эрх ч байхгуй. Гэхдээ иргэний хувьд ярьж байна.
-Б.Ренчин гуай айхтар мэдрэмжтэй, бэлэн цэцэн vгтэй хvн байсан. Тэр бvхэн нь єдгєє ардын аман зохиол адил афоризм болон vлджээ. Гэртээ бас хошигнох уу?
-Тэгэлгvй яахав. Гэртээ ч бас тийм байна. Их хєгжилтэй хvн байсан ш дээ. Ажил, зовлон, дарамтаасаа хєндийрчихєєрєє их хєгжилтэй, их сонин, шогч хvн байсан юм. Ажил дээрээ ч дургvй нь хvрэхээр тэр vеийн дарга нарын тухай айхтар хурц хошин юм ярьдаг байсан гэнэ лээ. Єнєєдєр монгол хэл, бичгийн соёл гэж ярьж байна. Тэр vед ингэж ярьвал буруутна. Монгол хэлийг хоцрогдсон, феодализмын vеийн хэл гэж шvvмжилж бvр “Vнэн” сонинд бичиж байлаа шvv дээ. Єєрєєр хэлбэл, бид хоёрын одоо яриад сууж байгаа энэ хэл хоцрогдсон, феодализмын хэл юм байна, тэр vеийнхээр. Монгол хэлийнхээ уран, тансагийг мэдэрдэг хvнд vvнийг уншихад ямар байсан бол? Бодоод vз дээ. Vvнийг мэддэггvй, хєнгєн ханддаг хvн бол за яасан ч яахав, тийм л юм байгаа биз гээд єнгєрнє биз. Тэгж чадахгvй, “Чихну чимэг болсон аялгуу сайхан монгол хэл” гэдэг хvн vvнийг сонсчихоод энэ дэлхийд, ийм хvмvvсийн дунд яаж амьдарна даа л гэж бодож амьдарч явсан. Их тэрсэлдэж, зовж, vнэхээр хэцvv амьдарч байсан даа, аав минь.
-Амьдралынх нь сvvлийн мєчид та дэргэд нь байж чадсан уу? Бурхан болохдоо ч гутрангуй байсан байх?
-Байсан. Євчтэй байсан юм. Гутрангуй байлгvй яахав. Сvvлийн хэдэн жил их олон удаа “Цаг бага байна, хийх юм, бичих юм их байна. Би амжихгvй л болчих болов уу” гэж их ярьж, зовниж байсан даа.
-Аав тань хvvхдvvддээ хэр хатуурхдаг байсан бол? Зааж сургасан, хэлж захисан vг нь одоо ч сэтгэлд байдаг биз?
-Аав ярьж, хэлж биш байгаа байдлаараа биднийг хvмvvжvvлдэг байсан санагддаг. Бидэнд хааяа л сурах хэрэгтэй, их унших хэрэгтэй гэж хэлдэг байсан. Номыг жаахан ураад, хуудсыг нь нугалаад муухай болгочихвол vнэхээр их дургvйцдэг байж билээ. Номонд vнэхээр хайртай. Дахиад нэг муу дурсамж сєхєхєд єєрийнх нь бичсэн, Монгол хэлний зvйн талын 4 дэхь ботийг нь шатаасан шvv дээ. Энэ ШУА-ийн хvрээлэн дээр шатааж байсан тvvхтэй. Гэхдээ хvрээлэнгийн академич, эрдэмтэн биш тєр засгийн vvрэг даалгаврыг их дуртай биелvvлж байсан хvмvvс шатааж байсан юм. Одоо ч амьд, сэрvvн байдаг гэсэн.
-Их эрдэмтний намтар тvvх, бvтээлийг бид сайн мэднэ. Харин арын албыг нь авч явсан хvний талаар тэр бvр мэддэггvй. Хvчирхэг эр хvний ард 2 дахин хvчирхэг эмэгтэй байдаг гэж vг бий. Таны ээж эрдэмтнээс дутахгvй ухаалаг, цэцэн цэлмэг хvн байсан гэж би сонсож байсан юм байна?
-Vнэхээр сайхан хvн байсан. Ээж маань нэгдvгээрт, залуудаа их гоё эмэгтэй байж. Бараг мисст орохоор шахуу. Тэр vед нь сонинд зураг хєрєг нь гарч байсан юм билээ. Ийм гоё Азийн эмэгтэй байна гэж. Их ухаантай хvн байсан даа. Орчуулагч мэргэжилтэй. Тавь нэлээн гарсан хойноо, тэтгэвэрт гарсан байхдаа англи хэлний курсэд суралцаж тєгсч байсан. Ємнє нь бага сага гадарладаг байсан л даа. Ном зохиол их сайн мэднэ. Оросын хаадын тvvхийг их сайн мэднэ. Бvvр их сайн ярина. Би одоо ч сайн ялгахгvй байх. Александр II, III гээд жаахан тєєрнє байх. Ээж бол их сайн мэднэ.
Тэгээд тийм хvнд амьдралыг туулж, гучин долоо, найман онд нялх хvvхдvvдтэй vлдээд, ажлаасаа хєєгдєєд бvр цэргийн дотуур хувцас оёж байсан шvv дээ. Нэг хар гэрт амьдарна. Гэхдээ шантраагvй. Эмэгтэй хvн гэдэг эр хvнээс айхтар сэтгэлийн хаттай байдаг юм билээ. Нэг дурсамж ярихад 20-иод оны сvvлээр ээж нэг Москва орж. Тэнд нэрт Монголч эрдэмтэн Козловтой таарсан юм байна. 20-иод оны vед Семековтой Монголд ирж байсан хvн. Семековыг мэднэ шvv дээ, манай С.Зоригийн хєгшин аав нь шvv дээ. Дараа нь Монгол явсан тухай нь ном гарсан юм. Ээж тэр хэдэн Монголчуудаас ганц уншсан хvн нь байж. Тэгээд Козловт ярихад баярлаад, нулимс унагасан гэдэг. Тэгээд баярласандаа ээжид александр чулуун шитгээтэй бугуйвч бэлэглэсэн нь ээжид байдаг байлаа.
-Таны 2 хvv, Б.Дэнзэн, Б.Лигдэн нарыг манай уншигчид андахгvй. Б.Дэнзэн гуай євєєгийнхєє болоод С.Зориг агсны хєшєєг барьсанаар нь бид сайн танина. Б.Лигдэн гуай МУИС-ийн Герман хэлний тэнхимийн эрхлэгч байсан. Одоо хvvхдvvд тань хаана байгаа вэ?
-Эндээ байгаа. Лигдэн манайхан, судалгаа шинжилгээний хєдєє хээр явах асуудлыг зохицуулж байдаг хvн. Надад их тус болдог юм. Уг нь хоёулаа багаасаа говиор их явж байсан хvvхдvvд. Дэнзэн одоо Бээжинд байгаа. Дэнзэн их айхтар. Тvvх их сайн мэддэг юм. Тvvх мэдэхдээ боловсронгуй Хятад хvнтэй Хятадынх нь тvvхийг яриад сvvлдээ цаадах нь юу билээ гээд vлдэж байсан удаа олон доо. Цаадуул нь vгээ бардаг юм гэсэн. Дэлхийн тvvх их сайн мэднэ. Би бvр гайхдаг юм. Дэнзэнгийн уншсан номыг би ч бас уншсан. Тэгэхдээ Дэнзэн шиг тийм айхтар нарийн ширийн мэддэггvй.
-Чех гэргийтэй, Чехэд амьдраад байсан буурь сэлгэжээ. Та ч Чех, Монгол хоёрын хооронд жим гартал нисээ биз?
-Гэргий нь Монголч эрдэмтэн. Их сайн монгол хэлтэй. Одоо Чехэд суугаа ЭСЯ-нд нэлээн том алба хашиж байгаа. Би Чехэд нэг л удаа очсон. Хэдий би дэлхийгээр нэлээн явсан ч гэсэн Чехэд ноднин л анх удаагаа очлоо.
М.Уранчимэг
Биднийг очиход тэр эгч хөдөө явах гэж байсан санагдана. Тэр эгчид учир байдлаа дуулгалаа.
Тэгээд эгч явахаа больж хуур манжигаар төөрөг тавьж үзсэн. Өнөөдөрийн дотор яаралтай засал дом хийлгэж, гал голомтоо ариулж, лусыг аргадаж, хорлолыг холдуул гэсэн.
Бэлтгэх ажлаа амжуулаад хүүхдээ аавд нь түр харуулаад засал зан үйлээ хийлгэсэн юм. Маргааш охин минь ухаан нь ороод л бид Улаанбаатар хотруу явсан. Ирээд эмчилгээ сайнхан болж, охин минь өдрөөс өдөрт эдгэрч эхэлсэн.
Тэр эгчийн онгодын зан үйл одоо хүртэл сэтгэлд тод байдаг юм. Одоо миний охин 9 настай, 4 дүгээр ангид ангид суралцаж, эрүүл, саруул сайхан амьдарч байна. Миний гэр бүлд амьдрал, аз жаргал хайрласан Байгальтөгс эгчдээ маш их баярлаж явдаг даа.
2023.11.25
Хамгийн их ойжиж байгаа газрыг дурдвал Өмнөговь аймгийн төвийн хойд хэсгээр 600 га талбайд мод усалгаа, Төв аймаг Лүн сумд 600 га талбайд мод усалгаа, Багануур дүүрэгт 120 га гэх зэрэг газрууд байна. Энэ жилд Дорноговь, Ховд, Өмнөговь, Хэнтий, Дундговь, Сэлэнгэ мөн Улаанбаатар хот орчмоор гээд хэд хэдэн аймагт энэнхүү буянтай ажлаа хийжээ. Хамгийн том ажил нь Сэлэнгэ аймгийн нутгаар 7 сумаар нийтдээ 130 га газар хүлэмж барьж, Шаамар сумын нутагт 1500-аад мод тарин иж бүрэн усалгаатай зуны 30м хүлэмжтэй аж ахуй байгуулж хүлээлгэн өгчээ.
Түүний энэ их олон жил эх орон, газар шороондоо хийж буй буянтай ажлыг нь төр засаг үнэлж Залуучуудын хүндэт тэмдэг, Ой модны салбарын 90 жил одон тэмдэг, Байгаль орчны яамны салбарын тэргүүн, Хөдөө аж ахуйн яамны жуух, ХАА яамны салбарын тэргүүн, Баянгол дүүргийн хүндэт жуух, мөн 2023 оны 10 дугаар сарын 03-ны өдөр Төрийн дээд одон болох “Алтан гадас” одонгоор тус тус шагнажээ. Манай залуусаас төрийн одонгоор шагнагдсанд бид баярлаж байна.
2015 оноос хойш Дорноговь аймгийн иргэдэд өөрийн онгодын мэргэн сургаалийг үзүүлж нэмэр тус болсоор байна. 2021 онд олон жил хүлээсэн Даян Дээрхийн Агуйд залбирал хийж үүнийгээ богино үгээр МБНЭ-д өгч “Даян Дээрхи ороход учир бий” нэртэй өгүүлэл нийтэд дэлгэсэн. Мөн 2021 онд Их Удганы хамтаар тв1 телевизээр бөө мөргөлийн тухай цуврал нэвтрүүлэгт ярилцлага өгсөн байдаг. Мөн өөрийн мэдлэг чадвар, бөөгийн онгодын захиасаар уламжлалт бөө мөргөлийг түгээн дэлгэрүүлэхийг зарим онгод тэнгэрийн шавь авах тухай үйл хэргийг хэрэгжүүлж яваа. Тэнгэрийн шавь авах тоог баримталж энэ учрыг олохын төлөө яваа улаач юм.
МБНЭ-ийн шагнал: Мөнх тэнгэрийн төлөө “Хүрэл шонхор”, “Мөнгөн шонхор”, “Алтан шонхор”, МБНЭ-ийн Дээд Цэцийн гишүүнээр 7 дахь жилдээ ажиллаж байна.
Улаач хүн ер нь амьдралаа төвхнүүлж хажуугаар нь улс эх орондоо, байгаль дэлхийдээ ээлтэй, ард иргэддээ тустай ажил хийж зон олондоо дээд тэнгэрийн хайрласан билэг оюунаа харамгүй хайрлаж, онгод тэнгэрээ ихэд шүтэх, хатуужилтай, хүмүүжилтэй, ухаантай, хүч чадалтай, худал хуурмагийг үл тэвчиж, элдэв гаж зуршилгүй хүмүүний итгэлт хүн болж явах учиртай юм. Түүний төлөө хичээж буй зүтгэлтэй улаачаа өнөөдөр танилцуулж байна.
Энэ бүс нутгийн Монголын үеийн хүн чулуун хөшөөд нь Сүхбаатар аймгийн Дарьгангын нутагт илүү их бөөгнөрөн байрласан байх ба Монгол нутгийн төвөөс баруунтийших нутгуудад ганц нэгээрээ цөөн олдсон байгаа юм. Иймээс эдгээр хөшөөнүүд ньМонгол угсаатны уугуул нутаг орныг бүхэлд нь
хамран тархсан дурсгал биш, харинтодорхой нэг нутгийн хүрээнд хамрагдах дурсгал ажээ [Баяр, 2001]. Мөн зүүн өмнөдхэсгийн хүн чулуун хөшөөнүүдээс гадна манай хилээс урагш БНХАУ-ын ӨМӨЗО-ны Шилийн гол аймгийн нутагт ийм чулуун хөшөөнүүдэд багагүй байгаа нь уугуулМонголчуудын оршин суудаг нутаг байсныг гэрчилнэ.Монгол говийн бүс Өмнөговь аймгийн нутгаас Номгон сумын нутаг Уртынамралтын хүн чулуун хөшөө, Ханбогд сумын Баянхөөвөр, сумын төвийн хүн чулуунхөшөө бөгөөд эдгээрээс анхны байрандаа байгаа Баянхөөвөрийн хүн чулуун хөшөөнийхашлага чулуун эвдэрч, зэл чулуу мэдэгдэхгүйгээс гадна энэ бүс нутагт одоогоор тухайнүед холбогдох нэг ч тахилын чулуун хашлага олдоогүй байгаа нь сонирхолтой юм. ҮүнийгЗүүн Түрэгийн хаант улсын өмнөд зах хязгаар нутаг буюу хүн амьдрах цаг уурынтааламжтай бус нөхцөлтэй холбоотой хэмээн үзэж болох хэдий энд үлдэж хоцорсонцөөн тоотой хүн чулуун хөшөө, зэл чулуу зэргийг хэрхэн тайлбарлах нь асуулт хэвээрээүлдэж байна.
Олон он цагт хамаарах хүн чулуун хөшөөний хийц загварын ялгаа
Хүн чулуу хөшөө нь ихэнхдээ цоолборлон урлахад эвтэй, тухайн нутаг оронд элбэголддог чулууг ашиглан янз бүрийн ур хийцтэйгээр урлан бүтээсэн дурсгал юм. Чулуундямар хэлбэр дүрс оруулсан, хэрхэн урласан, холбогдох байгууламж, дүрслэлийн хэлбэр,хийц загвар гэх зэрэг олон зүйлсэд тулгуурлан судлаачид түүхэн он цагийн ялгаа, утга учир холбогдол он цагуудад хуваан үзсээр иржээ. Эдгээр цаг үед хуваан ангилал нь өөрхоорондоо дүрслэл, утга учир, хийц загвараа эрс ялгардаг боловч чулууг цоолборлон урласан хүний дүрс оруулсан гэдэг утгаараа хүн төрөлхтөн өөрсдийгөө дүр төрх, тухайнүеийнхээ биет эд өлгийн зүйлсийг чулуун дээр дүрсэлдгээрээ ижил хэмээн үзэж болно.
Хийц загвар.
Хүн чулуун хөшөөг судалсан эрдэмтэд түүнийг хийж бүтээсэн арга ажиллагаа, хүний биеийг яаж дүрсэлсэн, юуг дүрсэлсэн, дүрслэлийн дэг жаяг, хөшөөнийзохиомж зэрэгт үндэслэн хэд хэдэн янзаар ангилсан байна.Ангилалыг хийхдээ олон газар, янз бүрийн арга барилаар үйлдсэн өөр өөр цаг үедхолбогдох хүн чулуун хөшөөдийг нийтэд нь хамруулан зохиомжид тулгуурлан хийх ньзөв хэмээн үзэж бүрэн, заримдаг, тойм гэсэн хэсэгт хуваан авч үзэв.
Түрэгийн үеийн хүн чулуун хөшөөний хийц загварын тархалт
Хүн чулуун хөшөөдөөс хийц дүрслэлийг нь тодруулж болохуйц хэмжээндхадгалагдсан үлдсэн хөшөө дийлэнхи нь боловч зарим нь эвдэрч гэмтсэнээс анх чухамямар хэлбэр дүрстэй байсан нь мэдэгдэхгүй болжээ. Гэхдээ Түрэгийн үеийн хүн чулуунхөшөөний хийц загварыг тодорхойлж болох бүрэн дүрслэлтэй хөшөө, 270, заримдагдүрслэлтэй хөшөө 83, тойм дүрслэлтэй хөшөө 15, мэдэгдэхгүй 23 тус тус байна.Хүний биеийг толгойноос хөл хүртэл бүтнээр нь урласан хүн чулуун хөшөөдийгдотор нь мөн суугаа ба босоо байрлалтай хэмээн хоёр ангилдаг [Баяр , 2001].
Монголын үеийн хүн чулуун хөшөөнд сандал дээр суусан 33, сандалгүй 26,тодорхойгүй 15 хүн чулуун хөшөө тус тус байна.
Заримдаг дүрслэлтэй хөшөөнд босоо, суугаа алин болох нь яв цав мэдэгдэхгүйболовч хүний толгой, нүүрний дүрсийг тодорхой дүрслэн гаргаад харин их биеийн бусадэрхтэн, хувцас эд хэрэглэл зэргийг хагас дутуу заримдаг байдлаар дүрсэлснийг багтаанавч үздэг. Мөн толгой нүүр дүрслэхийн зэрэгцээ гар зэрэг бусад эрхтэн, хувцас эдхэрэглэлийг бүрэн гүйцэд бус ч гэсэн ямар нэгэн хэмжээгээр дүрсэлсэн байх ажээ.Тойм дүрслэлтэй хөшөөнүүд гонзгой хэлбэртэй чулуунд хүний толгой, их биеийнерөнхий дүрс оруулж засаад нүүр, ам, нүд болон ямар ч эд хэрэглэлийн зүйлгаргалгүйгээр зөвхөн чулууны гадаргууг ялимгүй өнгөлж зассан хөшөө
бас тохиолдоно. Ихэнхдээ эвдэрч гэмтсэнээс зөвхөн дан ганц толгой, эсвэл толгойгүй, цээжин бие болонбие эрхтний бусад хэсэг нь үлдсэн хөшөө байх бөгөөд эдгээрийг тойм дүрслэлтэй хүнчулуун хөшөө гэсэн ангилалд оруулав.
Утга учир.
Хүн чулуун хөшөө цогцлон бүтээх заншил нүүдэлчин ард түмний дунднэн эртнээс буюу хүрэл зэвсгийн үеэс эх үүсэлтэй гэж судлаачид үздэг байна. Энэ нь нэгталаар эртний хүмүүсийн өвөг дээдсийнхээ хөрөг дүрсийг онголон тахих сүсэгбишрэлийн утга санаа, нөгөө талаар тэдний гоо сайхны хүсэл эрмэлзлэлийн биет илрэл мөн тул хөшөөг урлан хийхэд заавал баримтлах нарийн дэг журам тогтоход хүргэсэнбайна. Тиймээс Евразийн хээр тал нутагт идээшин амьдарч ирсэн эртний овог аймгуудаль нэг өвөрмөц хэв загвартай хэд хэдэн төрлийн хүн чулуун хөшөөг цогцлон бүтээсэн ньнүүдэлчдийн уугуул нутагт эдүгээг хүртэл хадгалагдан үлджээ. Хүн чулуун хөшөөг хэндзориулан босгож байсан талаар судлаачдын дунд хоорондоо зөрүүтэй үзэл байсаар иржээ. Нэг хэсэг судлаачдын эдгээр хөшөө нь нас барсан баатар эрсийн хамгийн хүчитдайсан этгээдийг дүрслэн үзүүлсэн дурсгал гэж үздэг бол нөгөө зарим нь нас барсанбаатрыг өөрийг нь дүрсэлсэн хөшөө хэмээн өөр өөр саналууд бий. Ихэнхи Түрэгийнтахилын онгон нь хүн чулуун хөшөө, түүний өмнө талаас зүүн урагш нь чиглүүлэнцувуулж зоосон балбал буюу зэл чулуу гэх хоёр төрлийн хөшөөг агуулж байдгаас үүдэндээрх зөрчилтэй санал гарч байжээ. Гэхдээ одоо ихэнхи судлаачид хүн чулуун хөшөө ньнас барсан баатар дайчныг дүрслэх бол харин цувуулж тавьсан зэл чулуу буюу балбал ньтүүний алж устгасан дайсан этгээдийг төлөөлдөг гэсэн саналыг баримтлах болжээ [Баяр, ,2001].
Бидний судалгаанаас үзэхэд хүн чулуун хөшөөг завилсан 48, босоо 320, сөхөрчсуусан 10, цомцойн суусан 53, утга учир нь тодорхойгүй эвдэрч гэмтэж дүрсэлбэр мэдэгдэхгүй болсон хөшөөнүүд 300 тоотой байна.
Монголын үеийн хүн чулуун хөшөөнд сандал дүрсэлсэн байдал
Дээлийн энгэр дүрслэл.
Дээл хувцас бол олон мянган жилийн турш аливаа улсүндэстний угсаа гарал, язгуур сурвалжийг илэрхийлэх нэг шинж тэмдэг болж байсныгсудлаачид тэмдэглэсээр иржээ. Бидний судалгаанд дээлийн энгэр дүрсэлсэн 114 хүнчулуун хөшөө мэдэгдэж байгаагийн зөв энгэртэй дээл дүрсэлсэн 29, буруу энгэртэй 13,хушуурсан 72 хүн чулуун хөшөөнд дүрсэлсэн байна. Үүнээс Түрэгийн зөв энгэртэй 17,буруу энгэртэй 13, хушуурсан 71 бол Уйгурын хушуурсан энгэртэй 1, байгаа болМонголын үеийн зөв энгэртэй 12, буруу, хушуурсан дээлийн энгэрийг огт дүрслээгүйбайна. Дээлийн энгэрийн талаар XIII зуун үеийн жуулчин Г.Рубрук “Түрэгүүд дээлээбуруу талдаа бүчилдэг бол Татарууд зөв талдаа бүчилдэг тул Татарууд Түрэгүүдээсялгаатай ажгуу” гэж дурдсан байдаг. Үнэхээр ч судалгааны хэрэглэгдэхүүнээс
үзэхэддээл хувцастай дүрсэлсэн Түрэгийн ихэнх хүн чулуун хөшөөнд дээлийн энгэр ямагтбуруу хандсан байх нь сурвалж бичгийн мэдээ хийгээд тусгайлан судалгааны баримтаарнотлогдож байна. Дээлийн хамгийн нийтлэг хэлбэр бол хоёр тийш эргүүлсэн өргөн захдүрсэлсэн байх ба энэ нь дотроо баруун тал руу дарж товчлох (зөв энгэртэй), зүүн тал руударж товчлох (буруу энгэртэй), мөн хааш нь дарж товчилсон тодорхойгүй энгэрийншугамыг яг цээжин голоор дүрсэлсэн гэх мэт гурван төрлийн үндсэн ялгаа агуулжээ [Баяр 2001].
(Хоёр )
Нийт хүн чулуун хөшөөнд дээлийн энгэрийг дүрсэлсэн байдал
Энд өгүүлэн буй Монголын хүн чулуун хөшөөнүүдийн дотор дээлийн энгэр заамтодорхой мэдэгдэх 12 хөшөө байгаа нь бүгд зөв энгэртэй ажээ. Мөн төв нутгаар тархсанТүрэгийн 14 хүн чулуун хөшөөнд зөв энгэртэй дээл дүрсэлсэн байна.Харин төв нутгаар тархсан Түрэгийн 13 хүн чулуун хөшөөнд буруу энгэртэй буюузөрүүлсэн захтай дээл дүрсэлсэн байх бөгөөд баруун Монголоор тархсан Түрэгийн хүнчулуун хөшөөнд зөв энгэр дүрслэлтэй цөөн, буруу энгэртэй дээл дүрслэл огт байхгүйзөвхөн дээлийн энгэрийг зөрүүлээгүй хушуурсан дээлийн энгэр дүрсэлсэн байна.Эдгээрээс харахад баруун Монголын нутагт хушуурсан энгэртэй дээл, Төв Монголыннутагт Түрэгийн хожуу хаант улсын үед зөв, буруу, цөөнх тохиолдолд хушуурсан захтайдээл, зүүн өмнөд талын Монголын үеийн хөшөөнүүдэд зөв энгэртэй дээлийг дүрсэлсэнбайгаа нь он цаг болоод газарзүйн байршил, ёс заншил, он цагийн хувьд ялгаатайболохыг тодорхой илтгэнэ. Гэхдээ төв нутгаар тархсан түрэгийн үеийн зөв энгэртэй хүнчулуун хөшөөд байгаа нь түрэг болон монголчуудын хоорондын харилцан хамаарал,газар нутгийн ялгаа зэрэг нь газарзүйн байршлаар тодорхой харагдаж байна.Энгэр дүрслэлийн өөр нэгэн ялгаа нь энгэр заамын хэлбэр бөгөөд Түрэгийн хүнчулуун хөшөө ихэнхдээ гадагш эргүүлэн өргөн захтай, бие барьсан дээлтэй байдаг болМонголын хүн чулуун хөшөөний дээл зөвхөн зөв тийш товчилсон, ташуу шулуун захтайнилээд уужим байдаг. Ийм зөв ташуу захтай дээл эртний Хятан нарт ч байсан төдийгүйМонголын хаад, хатадын хөрөг, перс номын чимэглэл зураг зэрэг уран зургийн олондурсгалд мөн дүрслэгджээ [Баяр , 2001]
. Зөвхөн хүн чулуун хөшөө дүрсэлсэн дээлийнэнгэрээс он цаг, учир утга, үндэстэн хоорондын ялгаа, харилцан хамаарал олон зүйлийгтаамаглах боломжтой тул хүн чулуун хөшөөн түүхийн судалгааны чухал биет сурвалжболох ажээ.
Хүйс дүрслэл.
Бидний судалгаагаар он цагт хамаарахгүй хүйс дүрсэлсэн нийт 51 хүнчулуун хөшөөд байгаагаас эрэгтэй 28, эмэгтэй 23 байна. Энэ нь зөвхөн судалгааны эххэрэглэгдэхүүнд хүйсийн тухай бичиж тодорхойлсоноор оруулав. Судлаачид эрэгтэйхүнийг эр бэлгэ эрхтэн, эмэгтэй хүнийг хөх дүрсэлсэн байдлаар ерөнхийд ньтодорхойлдог хэдий зарим тохиолдолд хоёр онцлог шинж хоёулаа байх тохиолдол басбий. Зарим тохиолдолд судлаачид хүйс тодруулсан дүрслэл байхгүй боловч хүнийнүүрний хэв шинжээрээ нь эрэгтэй, эмэгтэй болохыг тодорхойлсон байдаг.Хүйс дүрслэл нь хүн чулуун хөшөөний биеийн галбир төрх, хүйс дүрслэл ньтэдгээрийн хүйсний ялгааг харуулахаас бус он цаг буюу холбогдох угсаа хамаадлынялгааг тусгаагүй нь илт [Баяр 2013, 98] бөгөөд тухайн цаг үед хүн чулуун хөшөөг бүтээгчид хир олон хүйс дүрслэдэг байсан нь сонирхолтой.
Газрын зураг, 12. Нийт хүн чулуун хөшөөнд хүйс дүрсэлсэн байдал
Түрэгийн үеийн хүн чулуун хөшөөнд эмэгтэй дүрслэл, Монголын үед эрэгтэйдүрслэл олон тоотой байгаа юм. Учир нь Түрэгийн хаад, язгууртнуудад зориуланбосгосон цогцолбор дурсгалуудад хатад, шивэгчин дүрсэлсэн дүрслэл байгаатайхолбоотой тоо үзүүлэлт нэмэгдэж байна. Харин Монголын үеийн хүн чулуун хөшөөдийнхувьд цөөн тохиолдолд хүйс цохон гаргасан, эсвэл эрэгтэй дүрслэлд байдаг элементүүдбайхгүй [Баяр 2013, 96], өвөрмөц дүрслэл байгаа зэрэгт дулдуйдан эмэгтэй
хүнийгдүрсэлсэн хэмээн үздэг байна.
Дүгнэлт
Манай улсын археологийн судалгаанд өнгөрсөн ба өнөөдрийн судалгааг нэгтгэндүгнэх, ирээдүйн зорилтыг тодорхойлох зайлшгүй шаардлага урган гарч байгаа билээ.Үүний тулд археологийн дурсгалын тархац, хил хязгаар, он цагийн хамаарал, хэлбэрийн
ангилал зэрэг зүйлсийг багтаасан мэдээллийн санг бүрдүүлэх, улмаар түүнийгдэвшилтэт арга зүйгээр нэгтгэн дүгнэж, түүхэн зангилаа асуудлыг шийдвэрлэх гарцыгтодорхойлох хэрэгтэй юм. Иймээс эдгээр ажлын өчүүхэн эхлэл болгон хамгийн цэгцтэйсудалгаа бүхий хүн чулуун хөшөөг сонгон авч туршиц судалгааны ажлыг толилуулжбайна.Мэдээллийн санг бүрдүүлэхэд тухайн сэдэвт холбогдох нийт 30 гаруй тоонысудалгааны нэгэн сэдэвт бүтээл, эрдэм шинжилгээний өгүүлэл, тайлан эххэрэглэгдэхүүний
судалгааны бүтээлүүдээс 731 хүн чулуун хөшөөний мэдээллийгцуглуулав. Эдгээрт, хүрэл зэвсгийн үеийн хүн чулуун хөшөө 2, хүний нүүр дүрсэлсэнбуган хөшөө 14, Түрэг (VI
-VIII зуун) үеийн 6, 28 , Уйгур (VIII-X зуун) үеийн 12, Хятан (X -XII зуун) үеийн 1, Монгол (XIII
-XIV зуун) үеийн 74 хүн чулуун хөшөө багтаж байна.Хүрэл зэвсгийн үеийн хүн чулуун хөшөөд нь Алтайн нурууны өвөр биеэр цөөнтоотой тархсан бол бол Түрэгийн үеийн хүн чулуун хөшөөд нь Алтай, Хангайн нуруундилүүтэй тархаж, Говийн Алтай, Хэнтий, Говийн бүсэд сийрэг байна. Уйгурын үедхамаарагдаж буй өвөрмөц хэлбэрийн хүн чулуун хөшөөд зөвхөн Алтай нуруунд байхбөгөөд тэдний төвлөрөн сууж байсан Хангай нуруунд цөөн тоотой байгаа нь тунсонирхолтой. Хятаны үе хэмээн тодорхойлогддог цорын ганц хүн чулуун хөшөө Хангайннуруу буюу Сэлэнгийн савд байдаг. Харин Монголчуудын чулуун хөрөг нь дорнодМонголын тал хээр, Хангай, Хэнтий нуруугаар илүү олон тоотой тархсан бөгөөд ГовийнАлтайд ганц ширхэг бүртгэгдээд байна.Хүн чулуун хөшөөний хамгийн анхны баримт хүрэл зэвсгийн эхэн үе буюу НТӨ IIIмянганы сүүлийн хагаст Хээмцэгийн соёлын хүрээнд тэмдэглэгдэж байгаа бол түүнийдараа НТӨ II мянганы төгсгөлөөс НТӨ I мянганы эхний эхний хагаст холбогдох буганхөшөөнд хүний нүүрний дүрс маягтай уламжлагджээ хэмээн үзэж
болно. Үүнээс мянгагаруй жилийн дараа буюу VI зууны үеэс нилээд хэлбэржсэн маягтай хүн чулуун хөшөөддахин гарч ирэн цаашид тасралтгүй үргэлжилсээр XIV зуун хүргэж байгаа юм. Хүнчулуун хөшөөний он цагийн хэлхээсийн тасалдаж буй энэ он цагт Хүннү, Сяньби, Жужаны үеүдийг хамаарч байгаа бөгөөд энэ нь угсаа соёлын ялгаатай тал уу эсвэл энэталын судалгааг дахин нягтлан авч үзэх шаардлагатай юу гэдэг хоёр асуулт гарч ирнэ.
Энэ тахилгын үеэр зохион байгуулалтын олон асуудлууд яригдах байсан боловч МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайханыг Ноён уулын нэгдсэн тахилгын дараа баривчлан хорьж, уг ажиллагааг тасалдуулах ажлыг хийсэн байдаг. Тиймээс зохион байгуулалтын ажилд томоохон саад хийж, олон ажлууд тасалдсан түүхтэй. Энэ тахилгыг эхлэх шөнө МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайханыг хорихоос сулалсан. Шөнөжин давхиад тахилгад ирэхэд улаач нар халуун дотно угтаж билээ. Тэргүүн ёуллагдаад ирчихэж гэсэн үг майхнаас майханд түгэж билээ. Тэр өглөөний мөчийн дурсгалт зургуудыг харж байна.
Бидний тэмцэл дардан замаар яваагүй билээ.
Хамгийн хайртай хүн чинь хаяж одсон ч
Хан тэнгэр нурчхаагүй цагт бүү зов.
Гүтгэж доромжилж, бахаа ганц хангавч
Гүн тэнгэр хэмхрээгүй цагт бүү ай.
Өвчин зовлонд нэрвэгдэж, тартагтаа тулавч
Өнө мөнхийн тэнгэр шиг бай, чи ялна.
Өрөөл бусдад тоогдохоо байж, мартагдавч
Өндөр тэнгэр дээр чинь цэлийж буйг бүү март!
Яг л амьдрал чинь дуусаж, явах замгүй болсон ч
Яадгаан алдалгүй хүлээ, тэнгэр шиг бай!
Яруухан санаа мехөсдөж, хулгай зэлгийд өртсөн ч
Ядмагхан амьтдыг бүү тоо, тэнгэр шиг бай!
Олз омог чамд үүдээ хаасан ч тэнгэр шиг бай.
Олон түмэн нүүрээ буруулсан ч тэнгэр шиг бай.
Одод гялалзаж, наран саран ээлжлэх цагт
Орчлон дээр аавын хүү шантрах ёсгүй!
Уур омог урин мунхгийг мартаж, тэнгэр шиг бай
Уйтан хорвоогоос илүү гарч, жигүүрээ дэлгэ.
Цөхрөл чамайг багалзуурдаж, цөлийн чоно шиг болгосон ч
Цөс ихтэй хүний үр гэдгээн бүү мартаарай!
Цорын ганц хүү минь, бас охид минь, хүүхдүүд минь
Цохолж ирэх үйлийн үрээс бүү зугт, бүү ай!
Хувь заяатай ямагт эвлэрч, тэвчээртэй бай.
Хуучин цагийн мэргэд хүлээж сурсан юм шүү!
Орох оронгүй болсон цагтаа орчлонг бүхэлд нь олно, чи!
Онцлох нөхөргүй болсон цагтаа хүнийг бас ойлгоно чи!
Аз жаргал ирнэ, гэвч удалгүй алга болдог юм
Аюул зовлон тохионо, гэвч төдөлгүй арилдаг юм.
Жамаараа ертөнцөд юм бүхэн өдөр, шөнө шиг ээлжилнэ
Жаргал зовлонгийн алинд ч мөнх тэнгэр шиг бай!
Атаатан түмэндээ мууг үйлдэвч, хариуд нь сайныг бүтээ .
Ариун сэтгэлийн нугад буяны цэцэгс дэлгэрдэг юм.
Ямагт чиний зөв байх албагүй, сайтар тунгаа
Ярьж хэлэх, хөдлөх бүхнээ өерөө хяна, сэтгэ
Хүсэл бүхэн биелэх албагүй, чандалж хорь,
Хүрэхийн эцэсгүй тэнгэр шиг бай, үнэнийг тэмтэр!
Юм бүхэнд өөрийн цаг буй, сөрөөд нэмэргүй
Юлд атгасан хүн тулаанд хэрэгтэй, хуриманд нэмэргүй
Нохой болохоос нь өмнө гөлгийг хазаж хэмлэдэг юм.
Ноён болохоос нь өмне хөвгүүнийг басаж доромжилдог юм.
Самуун дэгдээгчид үйлээн тайван хийг
Сандарч тэвдэх хэрэггүй тэнгэр шиг бай!
Салхи цагаа болохоор бүхнийг хийсгэдэг юм
Саваагүй амьтдын зиндаанд бүү уна!
Эрх мэдэлтэй хүн хилэнц нүглээс зайлахгүй.
Эд баялагтай хүн хүсэл шуналаас хагацахгүй.
Ертөнцийн бүх юм хэмжээтэйг бүү март
Ер цагаа болохоор хумхийн тоос шиг сарнина.
Энгийн хүн ардад ээлтэй бай, хайртай бай
Элдэв бусармаг явдалд бүү орооцолд!
Үнэтэй цайтай бүхнээ бусдад өгч сур, бүү харамс
Үүрд оршихгүйн учир тус болох үйл бүтээ!
Гаднаан ямагт бусдаас доорд бай, даруу бай
Гайхуулах хэрэггүй, дотроон тэнгэр мэт агуу бай!
Үг яриа хэрэггүй газарт харцаараа өгүүлж сур,
Үнэн худлыг ялгах аргагүй цагт бурхандаа залбир!
Өнөөдөр чамайг, маргааш бусдыг хуурах хүмүүст
Өөр шигээ бүү итгэ, мөрийг хөөж чигийг барь!
Хүү минь, хамгийн эцэст хэлэхэд нохой явдлыг дээдэл,
Хүлцэн тэвчихээс илүү гавьяаг би мэдэхгүй!
О.Дашбалбар
Ховд аймгийн Ховд хот, Манххайрхан, Зэрэг, Мянгат, Буянт, Булган, Үенч, Наранбулаг, зэрэг олон сумдаар солонгос хүлэмж, иж бүрэн усалгааний систем, сургалт угсралт зохион байгуулсан.
Увс аймгийн Ховд, Зүүнговь, Баруунтуруун, Хяргас, Түргэн сумдаар Том, жижиг хүлэмжүүд, сүүлийн үеийн трактор болон бусад техникүүдийг нийлүүлж, сургалт суурилуулалт хийсэн бално.
Завхан аймгийн Улиастай хот, Сонгино, Нөмрөг, Тосонцэнгэл сумдаар том жижиг хүлэмжүүд, усалгааний систем, тоног төхөөрөмжүүд нийлүүлж, сургалт угсралт зохион байгуулж ажиллалаа.
Говь-Алтай аймгийн Бигэр, Чандмань, Тайшир, Баянтоорой, Цогт, Тонхил, Бугат, Алтансоёмбо гээд олон сум, хүн ам ихтэй суурингуудад хүлэмж усалгааний систем угсарч, тоног төхөөрөмж, трактор, сэлбэгэ хэрэгсэл нийлүүлж, сургалт суурилуулалт хийсэн болно.
Ийнхүү Монгол орныхоо хөдөө орон нүтгаар 19 жил тасралтгүй ажиллаж иржээ. Ер нь хийж байгаа ажил маань байнга цаг агаараас хамаарч ажилийн маань бүтээмж явагддаг. Тийм болохоор ямарч газар орон нутагт ажилласан тэр уул хайрханий эзэн, савдагтай шаардлагатай тохиолдолт харицаж хуурдаж, явган бөөлж залбирал хийж салхи бороог түр зуур зогсоож ажилаа амжуулж явдаг. Тийм болохоор улаач болсондоо бахархаад ханашгүй итгэл дүүрэн онгод тэнгэрээ шүтэж дээд тэнгэртээ баярлаж явдаг даа
(Хоёр. Дундговь, Өмнөговь, Дорноговь,Өвөрхангай, Баянхонгор аймагт )
ДУНДГОВЬ аймагт. Дуу хуурийн өлгий болсон энэ аймагт мөн олон жил хэд хэдэн сумдаар ажилласан. Хүлэмж усалгаа тоног төхөөрөмж гээд олон техник угсарч сургалт явуулсан билээ.
ӨМНӨГОВЬ аймагт 2004 оноос эхлэн ихэнх сум бага хөдөө хотонд хүлэмж усалгаа мод тарилцсан. Ханбогд суманд усалгаа хүлэмж мод, Даланзадгад хотын хойд талаар мод иж бүрэн усалгаа, Цогт-Цэций суманд мод усалгаа гээд нийт 200 гаруй мянган мод, 700 гаран га талбайд ажиллаж энэ аймагт бүх сумдаар хамгийн анхний гэх бүх хүлэмж техник тоног төхөөрөмж иж бүрнээр угсарч хүлээлгэн өгсөн. 2023 зун очиж үзээгүй Сэврээ сумаар очих хүсэл маань биелэж бүх сумаар нь очсон билээ. Сайхан нутагдаа.
ДОРНОГОВЬ АЙМАГТ. Энэ аймаг их онцлогтой аймаг. 2008 онд анх очсон. Зургаан сумаар мод тарих ногоочидод ил талбайд ногоо тарих, багаж усалгааний систем хэрэглэх, хүлэмж ашиглахад тохиромжтой эсэхээр судалгаа хийж очсон. Сумийн ногоо тарих сонирхолтой хүмүүст тухайн үед аймагийн анхний орчин үеийн хүлэмж усалгааний системийг нийлүүлж сургат явуулж угсарч өгсөн. Түүнээс хойш олон жил очиж ажиллаж байна. 2023 оний хавар бүх суманд хүлэмж арга хэмжээний хүрээнд 350 хүлэмж нийлүүлж сургат угсралт хийсэн болно.
БАЯНХОНГОР АЙМАГТ. Энэ аймагт 2010 онд анхнийх нь хамгийн том хүлэмжийг бариж байгуулж билээ. Мөн хэд хэдэн сумдаар явж иж бүрэн хүлэмж усалгааг суурилуулсан түүхтэй. Хамгийн сүүлд 2022 оны зун Шинэжинст мөн түүнээс урагш уурхайд нөхөн сэргээлтийн модонд иж бүрэн усалгааний систем хүлэмжийн усалгааг байгуулж өгсөн. Энэ аймаг мөн үзэх харах зүйл ихтэй байгалийн баялаг ихтэй сайхан нутаг юм.
ӨВӨРХАНГАЙ АЙМАГТ. Элсэн тасархайн байгалиййн элсний нүүдлийг зогсоох МУШУА ийн геолоогийн хүрээлэн судалгааний газар энд бий. Мөн мод үржүүлгийн газар байрладаг. Энэ судалгааний газрийн үржүүлгийн хүлэмж тарицанд таарсан усалгааний иж бүрэн системийн угсарч хиййсэн. Мөн хэд хэдэн сумдаар хүлэмж иж бүрэн усалгааг суурилуулсан.
Молнголын өргөн уудам нутагт байгалиа хамгаалах чиглэлээр хийсэн ажил, энэ чиглэлээр нутгийн иргэдийг сургах ажил асар их үр дүнд хүрч байгаа билээ. Тэнгэр шүтлэгтэн нэг л хүний явсан мөр, бүтээлийг харахад бахархамаар байгаа юм.
(Гурав. Хөвсгөл, Булган, Орхон, Архангай,Дархан-Уул аймагт)
ХӨВСГӨЛ АЙМАГ. Хоймор сайхан нутаг минь билээ. Сүүлийн үед энэ аймаг хүлэмжийн хэрэглээг зөв хэрэгжүүлж ашиг шимийг нь мэдэрч олонтоо хүлэмж авч байна. Зөвхөн 2022 онд л энэ нутагруу 5 удаа очиж ажилласан. Ер нь Цагаан нуур сум, Рэнчинлхүмбэ, Улаан уул, тосон, тариат, цагаан үүр, эгүүр гэх мэт олон сумаар ажиллаж, бас залбирал хийж явсан. 3 жилийн тэртээ Цагаан үүр сумийн нутагт байх ДАЯН ДЭЭРХИЙН АГУЙД 8 сарийн эхээр очиж залбирсан. Уулийн эзэнтэй хөөрөлдөж юуны тухай хөөрөлдсөнөө нийтэд бас нийтлэл бичиж байсан. Байгалийн үзэсгэлэн бүрдсэн сайхан нутаг юм.
БУЛГАН АЙМАГ. Малчид тариаланчид ихтэй хөдөлмөрч, мөн эртний үүх түүхийн гайхалтай үзүүштэй нутаг билээ. Хар бухийн цайз, Цогт тайжийн цагаан хэрэм, мандухай цэцэн хатний оршоосон газар гээд их сайхан өргөн уудам газарт ихэнх сумдаар нь очиж ажиллаж, сайхан дурсамжтай нутаг билээ.
Мөн аялал жуулчилалийн үзмэр ихтэй хүн зон нь ч мөн сайхан хөдөлмөрч тууштай хүмүүс байдаг.
ОРХОН АЙМАГТ. ЭНЭ аймаг бол монгол орны байгалийн баялаг ихтэй үйлдвэрийн бүс юм. Олон жил ажиллаж, хамгийн сүүлд улаантолгой тариалангийн бүсэд хүлэмж усалгааний систем нийлүүлж угсарч ажиллуулсан. Ингэт толгой сангийн аж ахуй гэж байсан тэнд мөн ажиллаж билээ. Энэ нутагт бас үзээ харах байгалийн юмс ихтэй.
АРХАНГАЙ АЙМАГТ. Энэ аймагт 2004 оноос очиж төвшрүүлэх, цэнхэр, тамир гэх мэт олон сумдаар, Онгоний ам, шивэртийн амралт, өгий нуур гээд газар орон нутагт ажилласан. Ер бол хамгийн олон удаа очиж ажилласан аймагий эхний 4-т Архангай аймаг багтдаг.
ДАРХАН УУЛ АЙМАГТ. Шарийн гол, Хонгор сум, бага, ходоогүүр мөн олон жил ажиллаж хүлэмж усалгааний систем бусад тоног төхөөрөмж зэрэг бусад техникийг нийлүүлж ажилласан. Энэ аймаг хөгжилөөрөө улсдаа дээгүүр байранд жагсдаг, газар тарийлангийн томоохон бүс нутаг билээ.
(Дөрөв. Төв, Дорнод, Хэнтий, Говьсүмбэр, Сэлэнгэ аймагт)
ТӨВ АЙМАГ. Энэ аймаг газар нутаг томийн дээр хүн ам ихтэй учир газар тариалан, мод тарих, хүлэмжийн аж ахуй эрхэлдэг хүмүүс маш олон байдаг. Тооцоогоор энэ аймагт л 200 гаран хүлэмж мон тооний усалгааний систем угсарч сургалт хийсэн байдаг. Төв аймагийн ЛҮН сумийн нутгийн урдуур 2008 оноос хэрэгжсэн элсний нүүдлийг зогсоох хөтөлбөрийн хүрээнд 600 гаран га талбайд мод тарихад оролцож иж бүрэн усалгааний систем угсарч удирдан зохион байгуулж ажилласан.
ДОРНОД АЙМАГ. Аймагаас урагш халхгол сум орж, сумаас урагш 30 км явж яг халх голиййн эрэг дээр шахуу хүлэмжийн аж ахуй барьсан түүхтэй. Тэр үед Мэнэнгийн талд одоогийн газрийн тос олборлодог тонголзуур гарийн 10 хуруунд багтам цөөхөн байсан. Харин одоо тэр талаар нэг болж үржээд монгол газар шороо, байгалийн баялагийг маань хайр найргүй зөөж байна. Ерөөс би уул уурхай байгальд харш ажлыг хэзээд үзэн яддаг. Ялангуяа улаач хүн хэзээ ч байгаль дэлхийгээ ухаж буруугаар харицаж болохгүй. Өөр хэдэн сумаар ажиллаж хүлэмж усалгаа иж бүрнээр суурилуусан болно.
ХЭНТИЙ АЙМАГТ. Чингис хот, Биндэр, Жаргалтхаан, Цэнхэр, зэрэг хэд хэдэн суманд хүлэмж иж бүрэн усалгааний систем, багаж, тоног төхөөрөмжийг нийлүүлж ажилласан ба Хар зүрхний хөх нуурийн урд талаар хөрөнгөтөй хүмүүс хашаалсний улмаас нийтийн аялаж зугаалах хүмүүсийн эрх чөлөөг ноцтой хашин боогдуулсанийг үзээд бид эр нь умар шуналт нийгэмд амьдараад байгааг эндээс бэлхэнээ харж болно. Энэ нуур бол эртнээс бидний өвөг дээдэс ундаалж нутаглаж, хуралдай хийж байсан ариун сайхан газар билээ. Мөн Тэнгэрийн улаач нарийн заавал очиж бөөлөх тахилгат сайхан байгалийн үзэлгэлэнт газар юм.
ГОВЬ СҮМБЭР АЙМАГТ. Энэ аймагт үе үехэн очиж ажилласан. Газар тариалан төдийлөн сайн хөгжөөгүй монгол орний хамгийн жижигхэн газар нутагтай хүн ам цөөтөй бүс билээ. Энд хүлэмж, иж бүрэн усалгааний систем, техник тоног төхөөрөмж угсарч ажилласан.
СЭЛЭНГЭ АЙМАГ. Газар тариалангий хамгийн том бүс нутаг юм. Энэ утгаараа хамгийн их олон удаа очиж ажиллаж байгаа аймагийн 2 рт ордог. 2023 онд нийт 6 сум аймагийн төв гээд энэ зуны 3 сар гаран нь энэ нутагт ажиллалаа. Хамгийн олон хүлэмжийн аж ахуйг Зүүнбүрэн суманд бариж байгуулж монгол орний хамгийн олон хүлэмжийг 1 дор барьж өглөө. Мөн иж бүрэн усалгаа бусад тоног төхөөрөмжөөр хангалаа. Энэ намар 10 р сард Шаамар суманд 1400 гаран жимс гоёлийн мод шилмүүст модийг тарьж, иж бүрэн 30 шаран хүлэмжийг угсарч сум орон нутагт хүлээлгэж өглөө.
Өнөрболор гишүүний санаачилж хийлгэсэн төсөл дээр ажиллаа.
