Author: admin_shaman

Тэрбээр энэ удаа “Бөөгийн домог” зохиолоор кино хийхээр болсон байна. Энэ ном нь зохиогчийн 4 дэх роман бөгөөд Буриад түмний үндэс угсаа ба соёл ухамсрын сүйрлийг бөө мөргөлийн сэдвээр бэлэгдэн дүрсэлсэн, түүнчлэн хайр дурлалын сэдвийг хүний оюун санаан дахь далд орон зайд дэвсгэрлэн хөндсөн зохиол юм.
Б.Дэжид

Баяр удганы эхийн уг: Баяр удганы ээж нь Сүрэн удган. Багш нь Дамдин зайран буюу хадам ах нь, Сүрэн удганы авга эгч нь Цэмбэл удган, Цэмбэл удганы авга ах нь Пунцаг зайран, Пунцаг зайрангийн аав нь Мачир зайран, Мачир зайрангийн аав нь Эрмээлж зайран, Эрмээлж зайрангийн өвөө нь Хаж зайран, Хаж зайрангийн аав нь Жотог зайран.
Баяр удганы эцгийн уг: Баяр удганы аав нь Банзрагч. Банзрагчийн ээж нь Чөегө удган Өргөсөн ээж нь буюу нагац эгч нь Дашдаваа удган, Чөегө удганы ээж нь Цэвэг удган, Цэвэг удганы аав нь Галсан зайран. Ээжийн талаас 8 дахь үе, аавын талаас 6 дахь үеийн удам дамжсан удган байлаа.
Агни төв

Нэг. МБНЭ-ийн Дээд цэцийн хуралдайн гишүүд, Сурталчилгааны материалаас өдөр дутам өөрт таалагдсан нэгээс дээш материалыг, гишүүд долоо хоног дутам нэгээс дээш материалыг тус тус хувилан тарааж хэвшүүлсүгэй.
Хоёр. Энэ асуудалд хяналт тавж ажиллахыг ДЦХ-н гишүүн А.Оюунтуулд хариуцуулж, сар бүр дүнг танилцуулж байхыг үүрэг болгосугай.
ДЭЭД СЭЦ-ИЙН ХУРАЛДАЙ

Мөнх тэнгэрийн номлол сургаал бол манай монголчуудын дэлхийг байлдан дагуулж нэгэн тэнгэр дор нэгтгэх тэр их хүчирхэгжилт, сэргэн мандалтын оюуны гол хүчин зүйл хамаарал нь болж ирсэн юм.
Тиймээс “МНТ”-ны нууц бол Чингис хааны тэнгэрлиг язгуур, мөнх тэнгэрийн хүчийг олсон явдал эзэн хааны гайхамшигт ид шидийн нууцлал байлаа. Өнөөдрийн монголчууд удам угсаа уг гарлаа мэдэж, түүнийгээ залгамжлан, Их Монгол улсынхаа гал голомтыг бадрааж, монгол үндэстэн оршин тогтнох, мөнх тэнгэрийн үзэл номлолын хүчинд хөгжин цэцэглэж байгаа билээ. Энэ номлолоо улам боловсронгуй болгож хүн бүхэн ахуйн хэрэглээ болгох зайлшгүй шаардлага гарч байгаа нь нэн тодорхой бус уу? Үүнийг зөвхөн монголчууд өөрсдийнхөө хүрээнд авч үзэх нь эндүүрэл болой. Харин хямралдан дайтаж байгаа, зовлон шаналалд умбаж байгаа, хэтэрхий жаргалдаа ташууран гэм нүгэлтэн ард түмний энх амгалан, зол жаргалын төлөө энэхүү мөнх тэнгэрийн шашныг хөгжүүлж дэлгэрүүлэх учиртай билээ.
Энэ бол мөнх тэнгэрийн санаа байсан ба монголын их хаадуудын алтан хайрцагны бодлого байсан гэж нэрлэж болох талтай билээ. Үнийг эрдэмтэд системчлэн судласны хүчинд тодорхой амжилтанд хүрсэн байна. Иймээс мөнх тэнгэрийн номлол сургаалыг гүн ухаан, соёл, ёс зүй, зан заншил, нийгэм-улс төр, эрх зүйн хүрээнд товчхон авч үзэхийг хичээсэн болно.
– Бөөгийн шашны философи: ХIII зууны эхэнд монголчууд ертөнцийг 2 хэсэг болгон үздэг байсныг философид дуализм хэмээн нэрлэсэн байдаг. Ж-бэл: манай монголчуудын ойлголтоор эцэг тэнгэр бол ухамсрын шинжтэй, эх газар бол матерын төлөвтэй гэж үздэг байв. Хүн насан эцэслэхийг өөд боллоо гэдэг бол Чингис хааныг МНТ-д “Тэнгэрт халив” гэсэн байдаг. Энэ бол монгол хүний ухамсар, оюун ухаан, сүнс тэнгэрээс ирээд түүндээ буцдаг гэсэн санааг баталгаажуулж байсан жишээ мөн юм аа. Харин махан биеийг газар бүтээж түүндээ буцааж шингээдэг билээ. Чингис хааны мөнх тэнгэрийг ухаарсан явдал бол философийн талаар хийсэн хамгийн том нээлт байсан бөгөөд ертөнц дахиныг нэгэн дээвэр дор захирсан их хааны минь философийн төр, эрх зүйн үндэс болбоос мөнх тэнгэрийн монотеист номлол сургаал болох болой.
– Бөөгийн шашны ёс зүй: Бидний монголчууд эрт дээр үеэсээ хүмүүсийг хайрлан хүндэтгэн энэрэнгүй хүлээцтэй байсан ард түмэн билээ. Энэ нь Эзэн Чингис хааны их засаг хуулинд тодорхой тусгагдсан байдаг. Бид чинь хулгай дээрэм хийх, бусдыг зэрлэг хэрцгийгээр зодох, эрэмдэг зэрэмдэг болгох, тамлан тарчлаах, тахир дутуу болгох, тоглоом шоглоомоор алан хядах зэрэг бусармаг заваан үйлдлүүдийг хийж байгаагүй их жигшин зэвүүцсээр ирсэн билээ. Хүнийг уучлан өршөөх, туслан дэмжих, хайрлан энэрэх, хүндэтгэн харьцдаг шудрага үнэний зарчмыг гол болгодог байсан. Энэ нь түүхэн сурвалжуудад Их Монгол Улсын нийгмийн эмх цэгц урьд өмнө байгаагүй сайн байсныг өгүүлсэн байдаг. Харин бусармаг булай, зүйл бус янз бүрийн үйлдлүүд огт тэмдэглэгдээгүй үлдсэн нь нэн сонирхолтой байна. Бодит амьдралд ч гэсэн ХIII-р зуунд монголчуудын дэлхий дахиныг өдрийн наран, шөнийн саран мэт соён гэгээрүүлж удирдаж байсан дээд ёс бол мөнх тэнгэрийн ёс зүй байсан юм. Мөнх тэнгэрийн ёс зүйн гол зангилаас болбоос: Гаж буруу зүйлийг гэсгээн цээрлүүлж ертөнц дахинд шудрага ёсыг тогтооход оршино.
– Мөнх тэнгэрийн улс төр – нийгмийн үзэл: ХIII-р зуунд монголчууд:
“Хоёр наран ургаваас худагын ус хатью
Хоёр хаан сууваас хамаг улсаа баръю”,
“Тэнгэрт гэрэл гэгээ цацруулахын тулд наран саран заяажээ, харин газар дээр 2 хаан яахын байж болох вэ? ”
хэмээн үздэг байсан нь дээрхи ишлэлээс илэрхий байна. Үүнээс үзвэл монголчууд нэгдсэн төртэй, нэгэн удирдагчыг хүсэж байсны илрэл мэдэгдэнэ. Эндээс томъёолвол: Мөнх тэнгэр бол цор ганц эзэн тэнгэр гэсэн бол Чингис хааныг мөнх тэнгэрийн хүчийг олж ертөнц дахинаа илч гэрэл цацруулан гэгээрүүлсэн тэнгэрлиг хөвгүүн буюу тэнгэрийн хүү гэж хэлж болох ажээ. Ийнхүү эзэн хааны удирдлага нь жам ёсны эрх болж ард түмэндээ уламжлагдсан билээ.
– Мөнх тэнгэрийн шашин болохыг утга соёлын хэд хэдэн асуудлаар авч үзэж болно.
1. Гал бол соёлын эхэн мөн.
Хүмүүн биет галыг олсноор хөгжил дэвшлийнхээ соёлын эхийг олсон билээ. Түүхий мах идэж байхдаа хүн адгууснаас ялгарах юмгүй байсан буй заа. Гал олсноор нөхөр дайснаа ялгаж, болгосон хүнс хэрэглэснээр араатнаас ялгарах ялгаа гарчээ. Монголчууд галыг эрт дээр үеэс дээдлэн шүтэж, ариун сайны эх гэж үздэг байсан. Бүх юм сүлд сүнстэй гэж үздэг билээ.
Эрийн сүлд – малгай бүс
Гэрийн сүлд – гал голомт, морин хуур
Төрийн сүлд – хар цагаан сүлд
ТАЙЛБАР
2. Тамлага, дуудлага, онгодын хэлмэр зэрэг бол АМАН ТҮҮХ-ийн үнэт сурвалж болж байна.
3. Бөөгийн үг хэллэг нь хэвшмэл, заншилтай үг хэллэгтэй язгуурын монгол үгийн сангийн үүсвэр нь болж байдаг. Үг хэллэг нь монголын яруу найргийн арвин их соёл мөн. Үүний нэг жишээ бол Д.Нацагдоржийн “миний нутаг” шүлэг болно.
4. Монгол бөөгийн эд өлгийн түүх архелогийн сурвалжууд нь утга соёлыг агуулсан байна.
5. Утга соёлын судлагдахууны нэг бол хад чулуу, хөшөө дурсгал, агуйн хана туурганаа зурсан сүг зургийн судалгаа юм.
6. Бөөгийн өмсгөл дэх манжгийн уяа зангилаа ба дээсэн бичгийн утга санаа тайлах явдал бас болно.
7. Сэтгэлзүйн ухаан юм
8. Анагаах ухаан юм
9. Одон зурхай, мэрэг төлгийн зүйл.
10. Зан үйл
11. Бөөгийн шашин утга соёл – урлаг мөн юм. Үүний шалгаан нь: Яруу найраг, дуу, хөгжим, бүжиг, бясалгал, бүтээл, бие бялдрын урлаг, хийн урлаг, тохрох хувилах урлаг зэрэг болох талтай.
– Мөнх тэнгэрийн шашин болох нь: Монголчууд мөнх тэнгэрийг ухааран шашны сэтгэлгээнд оруулж ирснээр соёлын хөгжил, оюун санааны төвшинд их ахицтай тал бий болгосон билээ. Энэ шашныг аливаа бүхний эх үндэс, бүхнийг чадагч, бүтээгч, төгс төгөлдөр, цор ганц шүтээн хэмээн дахин шүтэж байсан билээ. Чингис хаан энэ үзэл номлолыг түгээн дэлгэрүүлж чадсанаар дэлхий дахинаа өөрийн гэсэн түүхэн үүргийг маш амжилттай биелүүлж чаджээ. Иймээс мөнх тэнгэрийн шашин бол зөвхөн монгол үндэстний шашин гэвэл эндүүрэл болно. Будда, Христ, Лалын шашинтай эн зэрэгцэхүйц даяан дэлхийн шашин юм аа. Тухайлбал энэ үзэл өнөөдөр дэлхийн 100-гаруй улс оронд бий болсон байна. Чингис хааны мөнх тэнгэрийн тухай бий болгосон үзэл бол нийгэм-улс төрийн тодорхой үндэстэй учир шашны сэтгэлзүйтэй юм. Энэ нь монголын ард түмний олон мянган жилийн ухамсрыг танин мэдэж хөгжүүлсний үр дүн харагдаж байна.
Дүгнэлт
Монголчууд өрнө, дорнын улс түмний шашин-философитой уралдуулан олон мянган жилийн байлдан дагуулалтынхаа онолын үндэс номлол сургаалиа бий болгож чадсанаар Будда, Христ, Лалын дараа гарч ирсэн дэлхийн хэмжээний 4 дэх монотеист болох юм.
Дараах үндэслэлүүдээр монотеизм гэж үзэж болно.
1. Цор ганц шүтээнийг номлосон.
2. Олон улсад хүч нөлөөгөө тэлсэн
3. Олон зуун жил тасралтгүй уламжлагдан ирснээр нь монголчууд дэлхийд 4 дэх монотеист шашныг үүсгэн байгуулсан хэмээн дүгнэж болно.
“Түрүү ургасан чихнээс сүүлд гарсан эвэр хатуу” хэмээх зүйр цэцэн үгийг монголчууд хэлэх дуртай. Иймээс мөнх тэнгэрийн шашин бүрэлдэн тогтсон нь цаг хугацааны хувьд хожуу учраас бусад шашны алдаа дутагдлыг ялан давж чадсан байна. Тухайлбал:
1. Цаг хугацааны хувьд даяан дэлхийн шашны дотор хамгийн залуу шашин юм.
2. Газарзүйн байршлын хувьд Төв Азид Монголчуудын дунд үүсэн бий болж даяан дэлхийд ихээхэн нөлөөтэй байсан шашин бол мөнх тэнгэрийн шашин юм.
3. Угсаатан зүйн хувьд Аричүүд, Сүмэрчүүд дэлхийн томоохон шашнуудыг үүсгэсэн ба түүний уламжилсан бол Урал алтайн хэлний үндэстэн, тухайлбал: Монголчууд мөнх тэнгэрийн шашныг үндэслэжээ.
Тиймээс монголчууд өөрийн гэсэн шашин шүтлэгтэй байж чадсан ба уламжлагдан өнөөг хүртэл өвлөгдөж ирсэн амжилт нь гайхамшигтай юм. Монголчууд МӨНХ ТЭНГЭР-ийг шүтэж амьдарснаар манай гаригын орон зайнд өөрийн гэсэн оюун санаа, сэтгэлгээний байр суурийг эзэлж, мөхөөшгүй, өнөд сэргэн МАНДАХ болно.
Ном зүй:
“Мөнх тэнгэрийн шашин бөө мөргөл” Зайран Д.Бямбадорж /2006 он/
“Тэнгэр шүтлэгийн амин судар” Зайран Д.Бямбадорж /2004 он/
“Мөнх тэнгэрийн амин судар” Зайран Д.Бямбадорж /2006 он/
“Бурхан халдун хайрханы тэнгэрийн тахилга, бөөгийн ёс”
Зайран Д.Бямбадорж /2005 он/
“Бурхан халдун хайрханы тахилга, тайллагийн судар”
Зайран Д.Бямбадорж /2005 он/
“Монголын түүх соёлын нэр томъёоны гаргалгаа”
Н.Нагаанбуу /2005 он/
“Монгол бөөгийн шашин” О.Пүрэв /1959 он/
“Чингис хаан судлал” Н.Нагаанбуу /2006 он УБ/
“Хас шинжлэлийн тойм” Х.Энхпүрэв /2005 он/
“Үндэсний монгол судлал” ¹1 /2003 он/
“Мөнх тэнгэрээс соёрхсон Чингис хааны зарлиг буюу Их засаг хуулийн тайлбар” Н.Ням-Осор /2003 он УБ/
“Central asian shamanism (past and present)
Shamanic cosmology (worldview and mythology)
Shamanism in transition (tradition and innovation)
С.Дулам, Д.Бум-Очир /1999 он УБ/
13. “Новая модель вселенной” П.Д.Успенский /1993 он петербург/
14. “Основын миропонемания новой эпохи” А. И. Клизовский /Москва 2002 он/
15. “Концепций современного естествознания” В.М.Найдыш /Москва 2001 он/
Даариймаа
Zairan Byambadorj
26 November 2017

2. ГЭГЭЭН ШИРЭЭТ УЛСЫН ТӨРИЙН ТЭРГҮҮН ПАП ФРАНЦИС МОНГОЛ УЛСАД ХИЙЖ БУЙ ТӨРИЙН АЙЛЧЛАЛЫН ШАШИНЫ ТЭРГҮҮНҮҮДИЙН УУЛЗАЛТАД ОРОЛЦСОН ТУХАЙ
МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан
3. АНУ-ын Элчин сайд Р.Буаментай хийсэн уулзалт
4. БНТУ-ын арга хэмжээнд оролцсон тухай
5. БНАСАУ-ын Үндэсний баярын арга хэмжээнд оролцсон тухай
6. БНХАУ-ын Өвөрмонголын бүсэд ажилласан тухай
МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан
Хоёр. НЭГДСЭН БОЛОН ОРОН НУТГИЙН ТАХИЛГЫН ТУХАЙ
7. ОХУ-ын Агийн болон Улаан-Үд, Түнхэн аймагт ажилласан тухай,
МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан
8. Монгол бөөгийн Их удган, зайран цолонд нэр дэвшүүлэх санал хураах тухай.
Монгол бөөгийн тэргүүн удган Р.Маахүү
Гурав. БОДЛОГЫН АСУУДАЛ
9. Хар сүлдны тахилгад оролцох, залбирал үйлдэх, хүсэлтэд олон жил хариу өгөхгүй байгаа тухай МЭДЭЭЛЭЛ
Дөрөв. МЭДЭЭЛЭЛ, СУРТАЛЧИЛГАА
10. МБНЭ-ийн сурталчилгааг өргөжүүлэх, чанаржуулах, ДЦХ-н гишүүдийн хариуцлагыг сайжруулах тухай
Монгол бөөгийн их зайран Д.Одонхүү
Тав. ДОТООД АЖИЛ
11. МБНЭ-ийн Дүрэмд нэмэлт оруулах тухай, Байгууллагын бүтэц, үйл ажиллагааг шинэчлэх тухай
12. Төлөөлөл, Манлайлалын зөвлөлийн удирдагчийн сонгууль хийж, томилох
Монгол бөөгийн тэргүүн дээд удган А.Оюунтуул
Зургаа. ЦАГ ҮЕИЙН АСУУДЛУУД,
13. Дотоод зарим асуудал

нэгдсэн их тахилгыг удирдан зохион байгуулсан ба журамын 3.3-т заасан МБНЭ-ийн Дээд цэцийн хуралдаанаар нэг бүрчлэн хэлэлцэж, 2023 оны 10 дугаар сарын 21-ын өдрийн МБНЭ-ийн Дээд цэцийн хуралдайн 100 дугаар хуралдааны нууц санал хураалтын дүн үндэслэн ЗАХИРАМЖЛАХ НЬ:
Хоёр. Монгол бөөгийн Их удган цолыг
ОХУ-ын Буриад Улсын иргэн Балгахинов Балжимсу Батуевнад олгосугай.

Монгол бөөгийн уламжлалт ёс зүйг чанд сахидаг, өөрийн отог язгуурт тэргүүлэх түвшинд хүлээн зөвшөөрөгдсөн, нэгдсэн их тахилгыг удирдан зохион байгуулсан ба журамын 3.3-т заасан МБНЭ-ийн Дээд цэцийн хуралдаанаар нэг бүрчлэн хэлэлцэж, 2023 оны 10 дугаар сарын 21-ын өдрийн МБНЭ-ийн Дээд цэцийн хуралдайн 100 дугаар хуралдааны нууц санал хураалтын дүн үндэслэн ЗАХИРАМЖЛАХ НЬ:
Нэг. Монгол бөөгийн Их зайран цолыг
ОХУ-ын Буриад Улсын иргэн Дашдондиков Зоригтод олгосугай.

Өглөө 6.00 гэж босов. Амгалан гуай аль эрт босчихсон банштай цай хоол унд бэлдчихсэн байв. Багийн гишүүдийн хэн нь ч байсан Улан-Үдээр ирэхээр бол ирж байгаарай гэж сайхан сэтгэлээр урьлаа.

Хоол ундаа идчихээд шууд хөдөллөө. Биднийг үдэн гаргаж өгөв. Бороотой өглөө байв. Бүтэн солонго татчихсан түүнийг хараад сэтгэл өөдрөг хөдөлцгөөлөө.
2023 оны 08 дугаар сарын 26-ны өдөр, Хиагтын зүг давхиж явна. Буцах зам хурдан байдаг юм байна ухааны юм бодон явна. Хиагт дээр яг 11:00 цаг гээд ирлээ. Очёрт зогсохоосоо өмнө энд байх Абсолют дэлгүүрээр орцгоолоо. Бүгд тусдаа багахан юм аваад дариухан хөдөлцгөөв. Шууд очоод оочирлож зогсов. Урд хэдхэн машин байна.
Хилийн шалган дээр ачаагаа бүгдийг буулгаж, шалгуулав. Шалгагч хоёр залуу байв. Бидний ачааг хараад байгаль хүрээ юу гэж асууж байна. Угаас бидний ачааг харсан хэн ч аялалаар явсан гэдэг нь харагдахаар байв. Энд бараг 2 цаг болсон байхаа. Хил нэвтрээд Монголын гааль дээр мөн бүх ачаагаа буулгаад шалгуулав.
Бидний ард наймаачин бололтой Сэлэнгийн бүсгүй явна. Бидний ачааг хараад та нар аялаа юу л гэж байна. Жаахан яриа өрнүүлтэл манай гаальчид одоо надаас юм хараад унана бүр сурчихсан эд нар заваан юмнууд л гэж байна. Ийн яриа өрнөөд хил гараад л тоос манаргаад замаасаа салцгаав. Оросын тосгон их харсан болохоор хил гараад л бас л яг нэг Оросын тосгонд явж байгаа юм шиг л санагдлаа.
Сэлэнгийн төвөөр дайраад гарлаа. Замд олон улсын худалдааны төв гэж байна, содон санагдав. Мөн аюулгүйн тойрог маягийн замын голд шар тариан түрүүн хөшөө байна. Билэгдэл нь байх. Сэлэнгийн төв дээр таньдаг айлаар оров. Тэднийх Улаанбаатар хотод амьдарч байгаад Сэлэнгэ аймагруу ирж амьдрахаар шийдэн нүүж ирээд байгаа билээ. Хоол унд гээд сүйд. Бид ч хэрэггүй гээд хөнгөн цайлаад гарая гэв.
Тэндээс цаг гаран давхиад Дархан хот орлоо. Цээгээ хүлээн авч угтан хоолонд урив. Дарханы гоё газруудын нэг бололтой гаднаа террасстай юм. Дулаан байсан болохоор гадна сууж хооллоё гээд сууцгааж байтал салхилаад эхэллээ. Тэгэхээр нь дотогш орж сууцгаав. Замд идэж уух, айлууд дайлж цайлах гээд л үнэндээ идэж уухаар тансаг явж ирлээ. Монгол хоолоо бас санажээ. Бүгд дор бүрнээ хоолоо захиалав. Удган Цээгээтэй сонин сайхан хөөрөлдөн хооллов. Өөрийн нь үйлийн талаар, Дархан хотын бөөгийн одоогийн байдал гэх зэргээр хөөрөлдөв. Бас хөөрхөн удаан сууцгаасан байна лээ шүү. Ингээд хооллож дуусаад 19,00 цагийн үед Дархан хотоос хөдлөв.
Д.ЖАРГАЛСАЙХАН
АЛДАРМАА

Би маргааш нь Зүйл суманд барилдаж түрүүлээд буцаж явахдаа тус сумын ЗҮҮН ХАЙРХАН УУЛАНД телливизийн станц байрлуулж явсан хэдэн залуустай тааралдсан нь тэд нэг сонин зураг надад үзүүлж энэ хайрхны савдаг нь морь унасан баатар байдаг гэсэн үнэн юм. Бид нэг орой бороо сэв хийхээр Зүүн хайрхнаад явж майханд ганц эмэгтэй инженер үлдсэн юм .Тэр уйдахдаа гадаа байглийн зураг дарж байгаад орж ирсэн нь камерт нь морь унасан эртний баатрын ийм зураг гарсан байгаа юм хэмээн надад үзүүлсэн юм Тэр зураг энэ зураг дээрхи морьтой баатрын зурагтай яг адилхан байсан юмдаа.Энэ бяцхан эссэг уншаад ЗҮЙЛ СУМАНД РЕЙЛЭНИЙ СТАНЦ тавьсан залуучууд тэрхүү гайхамшигтай зургыг тавиарай. Маш сонин юм даа.Энэ Зүүн хайрхны савд-
гийн зураг лав 300 гаруй жилийн настай байх.Миний бодлоор өндөр Гэгээн минь энэ Зүүн хайрхны зүүн суганд 1635 онд төрсөн 5 насандаа Халхын анх дугаар богд ламын сэнтийд энэ нутагийн Ширээт цагаан нуурт залагдсан .Тэгээд л Шанхын хүрээг 14 настайдаа байгуулж төрсөн Зүүн хайрхныхаа савдгийн зургыг хийсэн болов уу хэмээн зөнөг өвгөн бодол хөвөрднөм… үгүй ч байж болно доо .Мэргэд, түүхчид сэтгэгдлээ бичээрэй. Энэ зургыг арай тодруулбал сайн байна. Морь унасан баатар нум сумны хөвч татаж байх шиг бас сэлэм зүүсэн ч юм шиг… Дээр нь гурван давхар сүм байгаа болохоор ямар нэг хувраг бүтээсэн болов уу.Эндээс ойрхон Шартын давааны бурханд ууланд цагаан онгоц явахад утаа шиг зам гардаг яг тийм зам гаргаад бурхан багш бадар аягаа бариад завилж сууж явсаар Бурханд ууланд шингэсэн гэж миний найз Мэндбаяр минь анхны их хурдаас буцаж явахдаа үзээд уулын “атейст ” нөхөр жаахан либреал тал руугаа орж түүнээс хойш Цагаан сар гарахад гэртээ лам залж ном уншуулдаг болсон байгаа юм . Би өөрөө нүдээрээ үзсэн болохоор үнэмшсэн.Тэгээд ч тэр өндөр хар уулыг Бурхант уул гэдэг болсон байх.Нүдээр үзээгүй бол энэ нөхөр худлаа гүвж байна л гэж хэлэх байсан .Байгал дэлхийд олон сонин зүйл байх юм даа гэж билээ.
Жамцын Амарсайхан 2023 оны 9 сарын 6 .Хужирт Шарбулаг .
Зураг 1. ЗҮҮН ХАЙРХНЫ САВДАГИЙН САХИУС.

Уурлаж хилэгнэсэн Илогуй хүн явуулж ахдаа “эцэг маань биднийг тусдаа байг гэж хувь овог өгсөн, гэтэл та холдож яваагүй учир адуу хэмлэлдэж, биесээ хазлаа” гэж хэлүүлжээ. “Азрага бол өвс идэж ус уудаг амьтан ш дээ. Хавар болсон учир зодолдсон байх. Адгуусын хэргийг юунд хүнд тохно вэ? Салж нүүх нь амархан, маргааш би чамаас холдож түмэн газар алслан нүүсүгэй” хэмээн Тугухунь хариулж, овгоо дагуулан Иньшань уулаар дамжин Хөх нуур хавийн нутагт хүрч очсон гэдэг. 285-289 оны үед ах дүүс муудалцаж Тугухунь холчлон нүүжээ. Нүүх үедээ л Тугухунь кэхань (хаан) цолтой байжээ. Тэр “хаан” цол зүүсэн Сяньбийн анхны толгойлогчдын нэг юм. Тугухунь (吐谷渾, tu-gu-hun) хэмээх үгийг Фан Чжуаню 1930 онд монгол хэлний *toghosun/тогосун буюу “тоосон” гэсэн үг гэж оноосон. Тугухунь овгийн нэрийг тэмдэглэсэн утга үсгийн Хожуу Ханьгийн үеийн дуудлага нь *tho-kok-γun гэсэн хэлбэрээр сэргээгддэг нь Фан Чжуанюгийн тайлбартай төстэй. Л.Базин 1950 онд Тугухунийг *Tuγquγun гэж сэргээгээд Tuγquγun бол *Tuγqu-гийн хувилбар юм, Тугху гэдэг нь “тугчид” гэсэн утгатай зүйл хэлжээ. Тус нэрийг хэзээ овгийн нэр болгосон тухай хятад сурвалжид дараах мэдээ үлджээ. Түүнд Хөх нуур хүрсэн муюн нарын салаа овгийн хүмүүс Тугухунь нэрийг Тугухуний ач Еянь-ий үед өөрийн овгийн нэр болгосон гэж өгүүлдэг.
Эртний хятад сурвалжийн мэдээ баримт Муюн аймгаас Тугухунь аймаг салбарлаж гарсаныг баталж байна.
Тугухуний дээд өвөг Тугухунь 72 насыг зооглож, жараад хүүхэдтэй байсан гэдэг. Түүний эцэг нэгтэй дүү Муюн Илогуй 333 онд 65 настайдаа өөд болсон. Үүнээс үзвэл Тугухунь III зууны жараад оны үед төрж IV зууны гучаад оны үед нас баржээ. Олон хүүхэдтэй тул Тугухунь аймаг хожмоо өсч үржин олон овогтой болсон нь тодорхой. Тугухуний 5-р үеийн Шилянь, 6-р үеийн Шулогань нар хаан байсан төдийгүй тэдний нэртэй овог байжээ. Мөн Гухунь, Пилоу, Ифу, Дугухунь зэрэг хүн ам олонтой овог, аймгууд Тугухуньд багтаж байв.
285 онд Мужуны хаан болсон Мужун Гуй ахтайгаа муудалцаж хөөж явуулсандаа их гэмшиж, ахаа санагалзан “ахын дуу”-г (агань жи гэ) зохиосон гэдэг. Нэгэн сурвалжид сяньби хэлээр ахыг “агань” гэдэг, Тугухунь ахаа санасан Мужун Гуй “ахын дуу”-г зохион, насан өтөл болсон хойноо ихэд гуниглан, энэ дууг байн байн дуулдаг байсан гэж тэмдэглэжээ. Энэхүү “агань” бол “ах-а” гэсэн монгол үг. Тугухуний үндэслэн байгуулсан Тогон улс 426 оны орчим үхсэн Ачайн үед газар нутгаа тэлж эхэлжээ. Тэр хөрш Түвэд, Ди нарын зарим нутгийг эзэлжээ. Гэвч Тогон улс Сяньбийн Табгач аймгийн Вэй улс дайсагнасан харилцаатай байсан тул үе үе тэдний зэвсгийн амтыг мэдэрдэг байжээ. Эртний хятад сурвалжид өгүүлснээр Вэй улс 445, 450, 460, 470, 491 онд Тогон улсыг их цэргийн хүчээр довтолж байжээ. 532 онд Вэй улсын Ши Нин гэгч Тугухунийг ихэд дайлж байсан байна. VI зууны дунд үеэс Тогон улсыг хүчирхэгжиж эхэлсэн Түрэг улс үе үе довтлох болов. 555 онд Баруун Вэйгийн Лянчжоу мужийн захирагч Ши Нин Түрэгийн Мухань хаантай нэгдэж гэнэт Тугухуний Куалюй хааныг довтолж хүчтэй цохьжээ. VII зууны эхээр Тугухуний Фуюнь хааны үед хятадын Суй улс өндөр тэрэгтэн аймгуудыг хатгаж Тугухунийг довтолжээ. Суй улсын Янди хаан ч өөрөө цэрэглэж Тогоныг дайлж байв. 635 онд Тангийн цэрэг, Түрэг, Циби аймгийн цэрэгтэй хамтарч Тугухунийг дайлж хүчийг нь ихэд сулруулахын зэрэгцээ Тугухунь Түвэд хоёрыг эвдэрцүүлжээ. Тэд бие биеэ байнга довтлох болов. Улмаар түвэдүүд 663 онд Тогон улсыг мөхөөжээ. Тогоны сүүлчийн хаан Мага Тогон Түвэдийн их сайдаас дээгүүр дээгүүр хэргэм хүртэж язгууртны зэрэгт багтжээ. (Б.Батсүрэн)