Author: admin_shaman

1937 онд тосгонд хоёр орон сууцны 10 байшин, дэлгүүр, талх нарийн боов, халуун усны газар, морины талбай, дотуур байр байсан. 1938 онд бага сургууль баригдсан. 1945 онд Японд олзлогддог 700 хүн Бөө рүү авчирчээ. Одоо тосгоны төв байрладаг газар өргөст тороор хүрээлэгдсэн бүс, харуулын дөрвөн цамхаг, дайнд олзлогдогсдын харуулууд байв. Удалгүй хуаранд хижиг өвчин гарчээ. Олон япончууд нас баржээ. 1948 онд цөллөгт байсан Литвийн 700 орчим хүнийг Шаманка руу авчирчээ. Литвачуудын заримыг Эрхүү мужийн нэгдлийн фермд илгээж, заримыг нь Куйтун тосгонд илгээж, хуарангуудаар хуваарилжээ. Литвачууд оросуудтай хамтран мод бэлтгэж, Куйтун уулын эрэгт орших Куйтун тосгоныг байгуулжээ. Их хүйтэн газар байж дээ.

1971 оны 7-р сард хүчтэй үер болж, Эрхүүгийн усны түвшин 7 метрээр нэмэгдэв. Эрхүүгийн модон үйлдвэрлэлийн үйлдвэрт их хэмжээний хохирол учирсан. Үерийн дараа тосгоныг дахин босгов. 1993 онд Шаманскийн тосгоны зөвлөлийг Шаманка тосгоны захиргаа болгон өөрчилсөн бөгөөд Шаманка, Куйтун, Моты тосгонууд 1993 оны 6-р сараас хойш Шелеховский дүүргийн Шаманскийн тосгоны нэг хэсэг болжээ.
Байгаль нуурын эрэг дээр байдаг Танхой тосгоны харалдаа ой дотор үдийн хоолоо хийж идэв. Төв зам дээр буусан зорчигчид тосгоны зүг явахдаа дэргэдүүр өнгөрнө. Тэд биднийг, бид тэднийг сонирхон харцгаана.
Энэ тосгон 1901-1903 онд Транс-Байгалийн төмөр замын төмөр замын өртөө баригдсантай холбоотой юм. Тойрог-Байгаль нуурын төмөр замын хөдөлгөөн нээгдэхээс өмнө өртөө мухардалд орж, галт тэрэгнүүд Байгаль нуурыг Танхой, Байгаль нуурын хөлөг онгоцны хооронд гатлага онгоцоор гаталдаг. Танхой болон Боомт Байгалын хооронд гатлага онгоцоор холбогдохын тулд Орос улсад анх удаа радиотелеграфыг ажиллуулав. Боомт нь өөрийн цахилгаан станц, цахилгаан гэрэлтүүлэгтэй байв. Төмөр зам баригдсаны дараа Танхойн хүн ам хурдацтай өссөн. 1920 онд Сибирийн Цэргийн голын флотын “Спартак” усан онгоцыг Танхой усан онгоцны зогсоол дээр байрлуулж байв. Аугаа их эх орны дайны үеэр Танхой дахь Севастополь тэнгисийн эргийн хамгаалалтын сургуулийг нүүлгэн шилжүүлжээ. Ийм л түүхтэй тосгон ажээ.
Байгаль нуурын эргээр эмжээлэн давхисаар, зогсолтгүй явсаар урагш эргэн 21:00 цаг гээд Улан-үдэд орж ирлээ.

Судлаачдын тэмдэглэснээр баргууд XI-XII зууны үед Байгал нуурын зүүн эргийн Баргужин төхөм хэмээх газраар нутаглаж байсан бөгөөд МНТ-нд: “Хори түмэдийн газар Ариг уснаа Хорилардай мэргэний Баргужин гуа-гаас төрсөн Алун-гуа охин” гэжээ. Алунгуа нь Чингис хааны арван нэгдүгээр үеийн дээд өвөг Добу мэргэний эхнэр юм. Рашид-Ад Дин Сэлэнгэ мөрний хавиар нутагладаг ардыг Баргууд, Баргужин гэж нэрлэдэг хэмээн дурдсан байдаг бөгөөд Монголын түүхэнд Баргуд, Хори, Тулас аймаг нь хоорондоо ойр төстэй ба Сэлэнгийн зүүн этгээдийн Баргужин түхүмд хамт байжээ.
XIII зууны эхээр Монгол угсааны олон аймаг нэгдэх үед Байгал орчмоор нутаглаж байсан нүүдэлчин аймгууд 1207 онд Их Монгол Улсын харъяанд, дараа нь Чингис хааны отгон хөвгүүн Тулуйн угсааныхны мэдэлд орж, 1368 онд Юан улс мөхсөний дараа шинээр үүссэн Дөрвөн Ойрадын холбоонд Барга аймаг орж байжээ. XY зууны үед Ойрадууд баруун зүг нүүдэллэхэд Барга, Буриад аймгууд Батмөнх Даян хааны харьяат зургаан түмэн монголын Зүүн гурван түмний нэг Урианхай түмний бүрэлдэхүүнд багтаж, Сэлэнгэ, Байгал, Онон, Хөлөнбуйр, Хянганы нурууны хооронд нутаглаж байжээ. XYI зууны үед Урианхай түмэн хуваагдсанаар Барга, Буриад нь Халх түмний харьяалалд орж, улмаар Халхын Түшээт хан, Засагт ханы захиргаанд хамаарагдах болжээ. XYIII зууны эхээр зохиогдсон “Алтан хааны тууж” хэмээх зохиолд Алтан (1507-1522) хааны үед Юншөөбү, Түмэдийн дотор барга иргэн багтаж байсан тухай тодорхой тэмдэглэжээ.
Баргачууд түүхийн тодорхой хугацаанд Сэцэн хан аймгийн нутагт оршин сууж бэйс Жанчивдоржийн хошуунд харъяалагдаж байхдаа Галдан бошигтын эсрэг дайнд оролцож, улмаар Манжийн хаанд захиргаанд орохдоо Хөлөнбуйрын нутагт суурьшин нутаглах зарлиг хүлээжээ. Ийнхүү 1734 онд Хөлөнбуйрт нүүдэллэн очиж манж найман хошууны зохион байгуулалтанд орсон байна. Манж найман хошууны зохион байгуулалт гэдэг бол засаг захиргааны нэгж хошуу бөгөөд “цэрэгт барьдаг” тугийн өнгөөр нэрлэгдэнэ. Барга найман хошуу нь хөвөөт цагаан, хөвөөт хөх, хөвөөт улаан, гүл хөх, гүл цагаан, гүл шар, гүл улаан гэх нэртэй болсон байна.
Богд хаант Монгол улс байгуулагдахад 1912 онд Баргад Манж-Хятадын эсрэг бодлого гарч өөрсдийгөө Богд хаант Монгол улсын харъяат хэмээн зарласан байна. Гэвч 1915 оны Хиагтын гурван улсын гэрээгээр баргуудыг хятадын бүрэлдэхүүнд хэвээр үлдээжээ. Энэ үеэр барга, буриадууд дорнод хилээр Монгол нутаг руу уван цуван нүүдэллэж эхэлсэн билээ. 1945 онд нүүж ирсэн баргууд Дорнод аймгийн Хөлөнбуйрт суурьшсан ба хүний тоо 1000 орчим, малын тоо 89 мянга орчим байжээ. Баргачууд эдүгээ Дорнод аймгийн Гурванзагал, Хөлөнбуйр, Төв аймгийн Сэргэлэн, Баян, Баянцагаан, Завхан аймгийн Их-Уул, Ургамал, Сантмаргац, Сүхбаатар аймгийн Уулбаян, Баянтэрэм зэрэг сумдад аж төрж байна.
Барга эрчүүдийн дээл нь өргөн захтай, энгэр нь дугуйвтар бөгөөд тавиу өргөн, нударга бүхий урт ханцуйтай, хормой нь дугуйвтар өргөн, зах энгэр нь дан эмжээртэй байх нь нийтлэг. Дээлэн дээр суран ба даавуун бүс бүсэлдэг. Суран бүсийг адуу, үхрийн ширээр хийж, гадна талыг төмөрлөг эдлэлээр товруу гаргаж гоёдог уламжлалтай. Бүсний өнгө хул шар, улбар шардуу байх нь элбэг. Даавуун бүсийг эр хүн шөнө унтахдаа аман хүзүү (халх) зангиагаар зангидаж дэрнийхээ доод талд тавьдаг заншил нь салсныг эвлүүлэх, алив задгайг бэхлэн батжуулах бэлгэдлийн утгыг агуулдаг.
Нөхөрт гарсан барга эмэгтэй хүн түнтгэр ханцуйтай эхнэр дээл өмсөнө. Ханцуйнд хуниастай хоргойгоор нударга хийж гоёдог. Эхнэр дээл уужтай, ууж нь таван мөнгөн товчтой, уужны хажуу талд богос оёж хоргой туузаар чимэглэнэ. Уужны энгэр талыг өргөн хоргойгоор эмжиж, хоёр ташаанд нь оноо гаргадаггүй байна.
Барга гутал нь буриад гуталтай төстэй, хамар нь шантгаргүй, гутлын зулагт тахир угалз, зуузай ба шагайд пүүз тавьж гоёх ба ирмэг улыг эсгий, даавуугаар ширж хөмөөр уллана. Бойтог гутлыг хонь, ямааны арьсаар зулаглаж оёно.
Элдээ мууз малгайтай барга эрчүүд: Барга ястангууд нь Дорнод, Сүхбаатар, Төв, Завхан аймгаар аж төрдөг. Баргуудын хувцас гоёл нь олон талаараа Монголчуудынхтай төстэй боловч өөрийн гэсэн өвөрмөц онцлог төрх хэв маягийг бүрдүүлэн уламжилж иржээ. Барга эрчүүдийн малгай хэд хэдэн төрөлтэй. Тэд “элдээ мууз” хэмээх сампин тав хадсан босоо өндөр оройтой, дөрвөн чихтэй, залаагүй үнэгэн болон хурган үстэй малгай, “маахууз” хэмээх нилээд эртний хэв маягтай, юүдэн шиг оройтой, үс хадсан малгайг өвлийн улиралд өмсөж байжээ. Харин зун нь эсгий малгай эсвэл цагаан өнгийн алчуур толгойдоо зангиддаг байжээ. Мөн буриад гуталтай төстэй, мөлгөр хоншоортой гутал өмсөж байв. Энэ гутлын зулагт угалз, зуузай болон шагайд пүүз хээ тавьж гоёдгоороо ялгагдна. Түүнчлэн Барга эрчүүд алт, мөнгөн бөгж зүүж, хэт хутга, бэл хөөрөгний сав даалин, хавтага, цагаан хашин гаанс хэрэглэдэг байжээ.
Барга эхнэрүүд үсний гэр хэрэглэдэггүй байжээ: Барга бүсгүйчүүд толгой, үс, ар өврийн болон мөрний гуу, ээмэг, бугуйвч, бөгжөөр гоёдог ба уужны хоёр ташаандаа алт мөнгөөр хийсэн хаан бугуйвч, хатай сүйх хэлбэртэй бэл, эргэн тойрон шүрэн шигтгээтэй хавчиг татуур хэмээх толгойн зүүлт зүүдэг байжээ. Хавчиг нь үс хавчихын зэрэгцээ нүүрний хажуугаар дугуйрах зориулалттай гоёл юм. Энэ үс засалт нь Барга эхнэрийг бусад ястнаас ялгаруулдаг. Үсний угаар хавчих эхний том хавчгийг “зантгар” гэдэг. Бусдыг нь нарийн савхан хавчиг гэх бөгөөд зөвхөн нэг талын үсэндээ 9-14 ширхэг хавчиг зүүдэг, хавчиг доошлох тусмаа богиносдог ба төгсгөлд нь туйв байх юм. Туйваар даруулаад үсний үзүүрийг гурав сүлжиж энгэр рүү урагш унжуулна. Барга эхнэрүүд бусад ястны эхнэр шиг үсний гэр хэрэглэдэггүй, үсний үзүүрээ ил байлгадаг онцлогтой.
(Эх сурвалж: Ч.Буянбадрах “Монгол орны лавлах” эмхэтгэл номоос)

Хүйсийн найман нуур нь уулын тагийн бүслүүрийн хөрстэй, шилмүүст болон Сибирийн хар мод, хушин ой, галт уулын чулуулагтай тэгш тал, нүцгэн оройтой уулсаар хүрээлэгдсэн байдаг. Энд мөн Урт жалгын тогоо, Довын тогоо, Ар битүүгийн тогоо, Ногоон нуурын тогоо нэртэй сөнөсөн галт уулын тогоонууд бий. Хангайн нурууны араар орших Ханбаян хэмээх галт уул дэлбэрч түүнээс урсах халуун хайлмал бодис царцан Цагаан-Азарга голын урсгалыг хааснаар үүсэж бий болсон нуурууд юм. Энэ бүс нутагт эрс ховордсон эмийн ургамал ургадгаас гадна 18 зүйлийн хөхтөн, 39 зүйлийн шувуу байнга болон нүүдлийн хэлбэрээр амьдардаг. Найман нуур болон эргэн тойрны газрыг хамруулан нийт 11.5 га талбайг 1995 онд Байгалийн дурсгалт газар гэсэн ангиллаар улсын тусгай хамгаалалтанд авчээ.
Хангайн нурууны гол хэсэг болох Шуранга, Гятруун, Битүү, Зэс улаан, Цэгээний хуниас, Ив зэрэг уул нуруудын араар, Орхон голын эхэнд орших ой хөвчит уулсын ам хөндийг дүүргэн оршдог учраас байгалийн маш өвөрмөц тогтоц, үзэсгэлэнт байдлаараа эрс ялгардаг онцлогтой. Ойн бүтцийн хувьд навчит ба шилмүүст ой голлон ургадаг бөгөөд 85 хувийг шинэс ба хуш мод, 1 хувийг улиас бургасны төрлийн навчит мод эзэлдэг. Халиут, Бугат, Хүйс нуурууд нь жижиг гол горхиор холбогддог бөгөөд бороо хур багатай үед ус нь эрс багасдаг нуурууд юм. Эхний нуур болох Ширээт нууранд доктор А.Дулмаа анх загас үржүүлэх ажлыг зохион байгуулснаас хойш Халиут, Бугат нууранд Байгаль нуураас омуль загас авчирч үржүүлсэн байна. Уянга сумаас Хүйсийн найман нуур луу явах замд Шурангийн цохио хэмээх том хадан чулуу тааралддаг. Энэхүү чулууг давуулан чулуу шидэж чадвал хүсэл нь биелэгддэг гэсэн домогтой. Хүйсийн найман нуур нь анх Хүйсийн есөн нуур гэгддэг байжээ. Ес дэх нуур нь маш жижигхэн байсан бөгөөд бороо хургүй үед бүүр ширгэчихдэг байжээ. Өдгөө Хүйсийн найман нуурын гурван л устайгаа үлдэж бусад нуурууд нь ширгэжээ. Хамгийн жижиг 2 нуур нь эргээд сэргэхээргүйгээр бүрмөсөн ширгэсэн байна.

Батноровын хойт хэсэг, Өмнөдэлгэр бүтнээрээ шахуу Цэнхэрмандал зүүн хойт хэсгийг хамарсан өргөн уудам нутагтай хошуу байсан гэдэг. Төв мөргөлийн газар нь Ар халхын Утай гүмбэн гэж алдаршсан Балдан Бэрээвэн хийд, аймгийн төв нь өнөөгийн Чингис хот байгаа газар юм. Жонон вангийн хошуугаа сэргээж, улмаар нийт Монгол даяараа эртний уламжлалтай аймаг, хошууны засаг

Хан шувуу ноён, Ойхон уулын арын элгэн хаданд байрладаг vхлийн аюулыг сахигч бух толгойт vнэгний хөвгvvн Ажрай ноён, Энэ ертөнцийн хаадууд болон, Эрлиг номуун хааны албат ардыг нийлvvлэхгvй сахиж байдаг.
Гал улаан сэлэм далайсан хуа цолбон Догшин ноён Баргатны эзэн-Бархан өндөр ууланд байрладаг. Хажир цагаан ноён Бөөгийн амьтайн ( бөөгийн өмсгөл ) эзэн Агуй Буумал ноён, Доод ангарын эзэн Ам цагаан ноён, Эрхvvгийн эзэн Хан заргач ноён, нарийн Зулхын ноён эзэн Эрдэмт цагаан ноён, Байгаль далайн эхний Мундрага өндөр ууланд байрладаг. Бух ноён хэмээх 13 ноёдоос гадна тэдний хатад болон анд нөхөд олон байдаг гэнэ. Өмнө зvгийн 44 ноёдын нэр тодорхойгvй байдаг.
Мөн Мундрага ууланд тэнгэрийн охид өнөр эх Бууман Борогvинтойгоо 33 буумалууд бий гэж тэдгээрт итгэж биширдэг. Буриад бөө нар урьд цагт нас барсан бөө, удганыхаа сvнсийг уул хад, ус гол, ой модны эзэд онгод чөтгөрvvд, болоод хvн амьтны заримд нь тус хvргэж, бас заримд нь гай гамшиг учруулж байдаг гэж vздэг.
2023 оны 08 дугаар сарын 23-ны өдөр. Байгаль далайн хамгийн том арал болох Ольхон дээр сэрлээ. Майханы цонхоор далай харагдана. Яг л миний төсөөлж байсан шиг. Ингээд бүгд цуглараад Андрей тахиан махан шорлог, манайхаас Сайхнаа хорхог хийв. Хоол болж байх хооронд бүгдээрээ далайн усанд орлоо. Тунгалаг гэж жигтэйхэн. Бүр гармааргүй л санагдаж байлаа. Жаахан даараад байвал гарч ирж халуун элсэн дээр хэвтаад л үнэнхүү жаргав. Ийнхүү эрэг дээр усан дээр гарч, орж, 17:00 цаг хүртэл байж байгаад майхан хамаг юмаа хураагаад бөөгийн аралруу явлаа.
Бөөгийн 13 овоо байна. Бөөгийн арал дээр Монгол бөө нар ирсэн бөөлж байхтай таарав. Очиж мэнд мэдэлцэн танилцаад тэдний бөөлөлтийн зураг авлаа. Бөөгийн арлын өндөрлөг хадан дээр гараад л харвал эргэн тойрон үнэхээр үзэсгэлэнтэй төгөлдөр харагдана. Ямар гоё юм гэж би бүр уулга алдсан. Нар жаргах арай л болоогүй гэхдээ л нарны тусгал ингээд та нар хараарай гэсэн шиг гялтганан тусаж байх ажээ. Доошоо харвал маш олон усан онгоц том жижгээрээ ярайн харагдана.
Нөгөө талын эрэг дээр нь Пляж буюу Beach байна. Хүмүүс тэнд бүр наран шарлаг хийж буй харагдана. Зураг авалтуудаа хийсээр тэнд бараг хоёр цаг гаран байсан байх. Биднийг ийн байх зуур Андрейн гэр бүл хойноос ирээд овоонд залбирчихаад салах ёс хийхээр иржээ. Тэдний охин маргааш Москвад сургуульдаа явах тул харьж бэлтгэлийг нь базаах хэрэгтэй. Ингээд хамтдаа тэрүүгээр тойрон яваад салах ёс хийн үдэж өгөв.
Оройхон ч болж манай багийнхан хаана хонох яах ийх талаараа хэлэлцэн хөдлөв. Өмнө майхан бариад хонодог байсан газарт аралын захиргаанаас хориг тавьдаг болжээ. Энэ нь аргагүй асуудал. Жуулчинг зочид буудалд байрлуулж буудлаа ашиглах нь зүйн хэрэг. Доошоо жоохон уруудаад Монгол хүний ажиллуулдаг буудал байдаг гэж нөгөө бөөлсөн залуугаас сонссон тул тийш уулзахаар очив. Хэтдээ бөө нарын аялалын маршрут гарган аялах талаар санал солилцлоо. Ингээд бид уулзчихаад замаас нэг их холгүй хороолол дунд майхнаа бариад хонолоо.
2023 оны 08 дугаар сарын 24-ны өглөө 08:00 цаг гээд сэрцгээв. Эрт босож гурилтай шөл хийж идээд хөдлөв. Харанхуй байсан болохоор орой буусан газраа сайн хараагүй тэгсэн дажгүй газар буужээ. Дахиад нэг л хоночихсон бол яг сэтгэл ханах байлаа. Тэгээд шууд хөдөллөө. Сэтгэл хоргодон хоргодон явлаа даа. Буцах зам хурдан байдаг юм байна аа. Замдаа замын дагуу худалдаж буй ориг зөгийн бал авав.
Худалдаачин нь өөрийнхөө зургийг хэвлээд тавьчихсан, бас нэрийн хуудастай гэж байгаа. 13:00 цагийн үед Эрхүү хотод ирэв.

5. Дуу аялж, заримдаа чанга дуулж бай.
6. Дуртай хоолоо амттай хийж сур. Ямар ч хоолыг хэнээс ч дутахааргүй хийдэг бол гайхамшиг биш гэж үү. Өөрөө жор зохио. Эмэгтэй хүн өөрийн гараар хоол бэлтгэж, хайртай хүмүүсээ дайлах нь энергийн эх үүсвэр юм.
7. Гол нуур далайн эргээр зугаалах. Ус эмэгтэй хүний ямар ч нөхцөлд дасан зохицох чадвартай, хүчирхэг болгодог.
8. Цэцгийн баглаа худалдаж авах. Цэцэг эмэгтэй хүнийг аз жаргалтай болгохоос гадна сөрөг энергийг үргээдэг.
9. Хувцасны шүүгээгээ цэгцтэй байлгах. Хэрэггүй, хуучин хувцас, хэрэглэл эмэгтэй хүний энергийг султгадаг.
10. Ойрын өдрүүдэд юм уу сар, жилийнхээ төлөвлөгөөг гаргах. Ямар ч эмх замбараагүй байдал эмэгтэй хүнийг сүйтгэдэг. Хэрэв та ингэж хэвшээгүй бол ядаж ойрын хоногийн төлөвлөгөөгөө боловсруулаарай. Цаашид ч сар, жилээр нь гаргадаг болж болно.
11. Эрүүл зөв хооллолт. Муу зуршлуудаас хол бай. Зөвхөн тамхи, согтууруулах ундаа ч бус залхуурал, хараалын хэллэг зэргийг хэрэглэдэг бол татгалз.
12. Сайн сайхан аж төрж буй хүмүүсийн талаар болон танин мэдэхүй, оюуныг цэнэглэх мэдээлэл бүхий ном сэтгүүл унш. Элдэв хов жив, хар мэдээлэлтэй сэтгүүлээс хол байсан нь дээр.
13. Номын дэлгүүрээр тогтмол зочилж бай. Орох болгондоо ном худалдан авах албагүй ч гарсан ном, зохиолын хуудсыг эргүүлэн орчин үетэйгээ хөл нийлүүл. Номын дэлгүүрээр зугаалах нь эмэгтэй хүнийг ихэд тайвшруулж, сайхан энергитэй болгодог уу, найз бүсгүйтэйгээ өдөрт ядаж хагас цаг агаар амьсгалж алх. Эмэгтэй хүн гал голомт хамгаалагч хэдий ч байгальтай тогтмол холбоотой байх хэрэгтэй.
14. Явган зугаалгад цаг гаргаж бай.
Та дэлгүүрт байгаа элдвийн сайхныг харж, өмсч үзсэн таалагдсан нэг зүйлээ удахгүй авна гэж төсөөлж болно. Үнэнээсээ сэтгэлдээ дүрслэн явсан тэр зүйл удалгүй таных болох тийм их энерги эмэгтэйчүүдэд бий.
15. Амьтан тэжээ, эсвэл цэцэг тарьж болно. Амьдрал сонирхолтой болно.
16. Дэлгүүр хэсэх. Заавал худалдан авалт хийх шаардлаггүй.
17. Hайз бүсгүйчүүдээ цуглуулан юу ч хамаагүй хий. Зүгээр дэмий хөгжилдсөн ч болно. Ингэснээр та бүхэн энерги солилцоно.
18. Иогоор хичээллэх. Эрэгтэй хүн дасгал хийдэг байлаа ч энерги хуваалцаж чаддаггүй. Харин эмэгтэй хүн төрөлх зохилдлогоороо сайн бүхнээ бусдад түгээх чадвартай. Иогийн дасгал оюун ухааныг тайвшруулж, эрч хүчийг бий болгодог.
19. Буян үйлдэж бай. Их бага хамаагүй ямар ч буян эмэгтэй хүний энергийг цэвэр утгаар нь илэрхийлнэ. Тусч сэтгэл буянаас ялгаагүй. Тусламж хэрэгтэй юм уу, өлссөн хүмүүсийг хооллож бай. Хэрэгтэй үед цагийг нь олж гэдэг шиг өчүүхэн ч атугай зүйлээр бусдыг баярлуулж бай.
20. Тансаг үнэртэй тос уусгасан юм уу, эсвэл сарнайн дэлбээ, тайвшруулах давстай онгоцонд хэвтэх. Энэ бол зүгээр нэг амралт бус, харин биедээ тайвшрал бэлэглэж, өөрөө дүүрэн энерги хүлээн авах арга.
21. Ойр дотныхоо хүмүүсийг зөөлөн дулаан үгсээрээ ч болов энхрийлэн халамжил. Хайртай хүмүүстээ хэр их анхаарал хандуулна төдий чинээ сайн, сайхан энергиэр цэнэглэж байна гэсэн үг.
Эх сурвалж http://www.info.mn

Тэрхүү тэмдэглэлд Монголын автономит төрийг устгасаны төлөө Монголын ноёд, том лам, хутагт нарт мөнгөн шагнал олгох асуудлыг хэлэлцсэн байх бөгөөд 138 хүний нэр, цол хэргэм болон олгох мөнгөн шагналын хэмжээг заасан жагсаалтыг үйлдсэн нь хадгалагдан үлджээ. Жагсаалтын эхэнд Ерөнхий сайд, Эрдэнэ шанзав да лам Гончигжалцангийн Бадамдоржид 30 мянган лан мөнгө, Дотоод яамны дэд сайд дархан чин ван Пунцагцэрэн ба дэд сайд Да лам Пунцагдорж нарт тус бүр 15 мянган лан мөнгө, Гадаад яамны сайд, Хичээнгүй гүн Б.Цэрэндоржид 20 мянган лан мөнгө гэх зэргээр нийт 354 мянган лан мөнгө олгохоор заасан байна. 1920 онд Монголын ноёд лам нарын өөрийн хүсэлтээр автономит эрхийг устгасан. Нэгэнт хэлэлцэн тохирсон зүйл хэрэгжсэн тул мөнгөн шагналаа авсан байх магадлал өндөр!

Эрхүүгийн зугаалга үүгээр дуусч, Ольхон явахдаа бэлдэж хүнсний зүйл авахаар китай город зах орлоо. Мах авахаар Махны дэлгүүр орлоо бага ястан хоёр залуу ажиллуулж байна. Биднийг хаанах вэ гэж их л сонирхож асуултууд асууж байлаа. Нээрээ энд тэнд явахаар Хятад уу, Солонгос уу гэж их асууж байсан шүү. Махаа аваад нөгөө хоёртой уулзад шууд хотоос гарав. Ольхоны зүг ийн аялал эхэллээ.

Бид замдаа зогсон зураг буулгасаар байгаад нилээн хоцорчээ. Урд явсан Андрейн гэр бүл биднийг хүлээгээд зогсчихсон бас цай унд бэлддчихсэн байж байв. Сүүлдээ хүлээлгэсэндээ жаахан санаа зовов. Нийлж аваад л цааш давхилаа.
14:00 цагийн үед “Харгын хоёр бүргэд” гэсэн бөөгийн онгон дээр очиж, зураглал авлаа. Хадаг уясан онгоны газар зураг дарав.
Ингээд жаахан яваад Усьт Ордынский явдаг замын уулзвар дээр ирлээ. Морь унасан баатрын хөшөө байх. Замын эсрэг талд нь “Хан юрта” гэсэн хоолны газар, буудал маягийн газар шинээр баригдсан байв. Замд мөн “Золотоя орда” гэсэн нэртэй этнопарк дайралдав. Сайн харвал дотор нь Монгол гэр харагдаж байна шүү. Хил гарсанаас хойш хамгийн анхны харсан Монгол гэр байлаа.
Баяндаевский район дайрав. Цагаан бугын хөшөө байх нь тэнд бууж зураг татуулав. Замаараа бас хэдэн шуудай мод авлаа. Очоод гал түлж хоол унд хийх санаатай. Цааш жаахан яваад бүргэдийн хөшөөтэй таарлаа. Энэ газар нутагт бүргэд шувууны бэлэгдэл болсон сүрлэг хөшөө байгуулжээ. Замаас жаахан гараад очиж зураг татуулав. Цааш Ольхонруу нэвтрэх наад талын тосгонруу эргэхийн даваан дээр нэгэн баатар гэхүү юугхүү нэг хүний хөшөө байв бууж сонирхон зураг татуулав. Энэ хөшөөний цааш харвал нөгөө нэвтрэх тосгон харагдана. Ингээд 18:00 цагийн үед Ольхонруу нэвтрэх эрэг дээр ирлээ. Манайхаар бол бирвазаар гарна гэдэг шиг 10 10н машинаар нь усан онгоцоор зөөдөг юм бна. Машинууд нилээн урт цуваа үүсгэн зогсоцгоож байв. Нилээн олон аялалын жиптэй /rubicon / хятад залуучууд бас байлаа нүдэнд тусав. Заа тэр их оочирт юу хийхэв камераа авч буун тэр хавиар зураг даран байгалийг ажиж баахан явав. Том бичлэгийн камер хүмүүсийн нүдэнд их өртөнө өө. Бичлэг хийхээр гараа даллаад л. Телевизийн зураглаач шиг л явж байна гэж хардаг бололтой байгаа юм. За бараг 2 3 цаг оочирлож байж бидний ээлж ирлээ. Машинаа усан онгоц дээр оруулаад өөрсдөө машинаас буун юм харуулдан зогсоцгооно. Явсаар төд удалгүй Ольхон арал дээрээ буулаа. Ямар газар байх бол гэж тэсэн ядан хүлээлээ. Буугаад цааш 25км яваад өмнө нь буудаллаж бgaсан газарт нь очиж майхнаа барив. Ямар том арал вэ 25 км явсан гээд боддоо. Очиход бараг нар жаргах гэж байсан тул юмс сайн харагдсангүй. Харанхуйд майхнаа барьчихаад хоол хийж идэн ширээ тойрч суун элдэвийг ярилцав. Нааш нэвтрэх үед Аюунагийн ах нар гэх хамаатан хоёр гэр бүл бидэнтэй нэгдсэн билээ. Танилцан яриа өрнүүлээд, амарцгааж билээ.

Навааннэрэнг түүний авга ах нь өргөж авчээ. Бага насандаа хийдэд шавилан сууж хятад, манж хэлийг сурсан бөгөөд 1910 онд Дэмчигдоржид өв залгамжлах угсаа байхгүйн улмаас Навааннэрэнг Сэцэн ханы ширээнд суулгав. Тухайн үед түүний амь насанд хүртэл халдах оролдлого гарч байв.