Author: admin_shaman

МУИС 1-р сургууль – Япон 1942
ГХЯ – Япон, 1947
Элдэв Очирын хүүхдийн кино театр – Япон 1948
ДБЭТ- Япон 1949
Төв Номын Сан – Япон
УБ Төмөр Зам – Орос 1949
Багшийн Дээд Сургууль – Япон 1951
Төрийн Ордон – Хятад, Орос, Япон, Монгол 1951
Байгалийн Түүхийн Музей – Хятад 1953
Буянт Ухаа Нисэх буудал – Орос 1956
Энх Тайвны гүүр – Хятад 1958
Хүүхдийн Урлан Бүтээх Төв – ? 1958
Монголын хүүхдийн ордон – Орос 1958
Улсын Драмын Эрдмийн Театр – Орос 1960
1-р 40 мянгат – Орос 1960
Улсын Их Дэлгүүр – Хятад 1961
Улаанбаатар зочид буудал – Хятад, Монгол 1961
50 мянгат – Хятад 1964-аад он
ДДЦС болон магистраль шугам – Орос 1966
Ард, Сансар, Хөдөлмөр, Од кино театрууд – Орос, 1960-аад онууд
2-р 40 мянгат – Оросуудын төлөвлөснөөр Монгол 1965
Үндэсний Соёл Амралтын Хүрээлэн – Орос, Монгол 1966
1-р эмнэлэг – Чехсловак 1971
2-р эмнэлэг – Орос
120 мянгат – Хятад
220 мянгат – Хятад
2, 12, 15, 19, 16, 3, 4, 5, 10, 11,13, 6-р орон сууцны хорооллууд – Орос, Монгол 1962-1987
Цэцэрлэг, ЕБС-н ихэнх барилгууд – Орос, Монгол
Улсын клиник эмнэлэгүүд – Орос
За тэгээд….
Цирк – Румын 1971
Зайсан Толгойн Зөвлөлтийн дайчдын дурсгалын цогцолбор – Орос 1971
Дулааны 3-р ЦС – Орос 1971
Төв Цэнгэлдэх Хүрээлэн – Хятад, Монгол 1971
Гэрлэх ёслолын ордон – Орос 1974
МҮЭ-ийн соёлын төв – Орос 1975
Дулааны 4-р ЦС – Орос 1981
Энх Тайван Найрамдлын Ордон – Орос?
Идэр техникчдийн ордон –
Өсвөрийн Зохион Бүтээгчдийн Төв Сургууль –
Шинжлэх ухаан техникийн ордон – Орос
Спортын Төв Ордон – Хятад
Халдвар Судлалын Үндэсний Хүрээлэн – Орос
Төв Шуудан – ?
Кино Үйлдвэр – ?
Ленин клуб – Орос
Үйлдвэр комбинат – Орос
Барилгын комбинат, трастууд – Орос
Гутлын үйлдвэр – Чехсловак
Говь комбинат – Япон
Хивсний үйлдвэр – Герман
Мах комбинат – Герман
Мебелийн үйлдвэр – Польш
Цагаан шохойн үйлдвэр – Польш
Био комбинат – Унгар
Талх Чихэр, Алтан Тариа, Сүү гээд хүнсний бүх ууган үйлдвэрүүд – Оросууд
Сүлжмэлийн үйлдвэр – Орос
Арьс ширний үйлдвэр – ?
АПУ- Герман
/Өөрсдөө хэдэн барилгын төслүүдээ санхүүжүүлж, барилцаж байсныг судалж амжаагүй шүү/
Соёлын Төв Өргөө – Орос 1988
Өргөө кино театр – Орос 1989
Чингис Хаан зочид буудал – Юугослави 1991
За тэгээд зогсоогүй ээ. 21-р зуунд бас л гаднынхан хот байгуулж өгсөөр байна.
Нарны зам, гүүр – Япон
Хөшигийн Хөндийн нисэх буудал – Япон 2019
Яармагийн, Шинэ гүүр – Хятад 2019
Монгол-Япон Сургалтын Эмнэлэг – Япон 2019
Хөгжлийн Бэрхшээлтэй Хүүхдийн Сэргээн Засах Хөгжлийн Төв – Хятад 2019
Ус Цэвэрлэх байгууламж – Хятад
Газрын тос боловсруулах үйлдвэр – Энэтхэг
ЖИЧ: Хамгийн олон барилга барьсан тоогоор ОРОС, ХЯТАД ТЭРГҮҮЛЖ БУЙ. Удаах нь манай улсын хэмжээнд 244-дэх барилга байгууламжаа барьсан тухайгаа саяхан ил тод зарлажээ.

 

 

 

Раднаа зайран бадарч хэмээх хүүхэд нь өвдсөн айл очиж өрхийг нь бүтээлгээд зулын унтраалгаж бгаад архи ууж бгаад онгодоо дуудан бөөлж бсанаа тулгыг нь тойроод нэг юм хөөж бсанаа бариад авав бололтой галруу хийчихээд за боллоо одоо галаа сайн түл гээд мөнгөн аягандаа цайн боорцог дэвтээгээд охинд өгсөнд цаатах нь шууд л идээд эхэлжээ.хэд хоногоос охин бүрэн эдгэсэн бна.

 

Улаачийн дэг журамгүй үйлдэл тэнгэрийн хатуу гэсгээлийг хүртдэг. Энэ бичигдээгүй хуулийн нэг. Цаашилбал үр хүүхдэд ч нөлөөлөх байдал гардаг. Тиймээс өөрт ашиггүй, өрөөлд үлгэрлэл муутай үйлдлийг улаач хүн гаргаж болохгүй, хатуу цээрлэж байвал зохино.
Энэ удаагийн галын тахилга Монгол бөөгийн их зайран Балжирын удирдлага дор маш сайн зохион байгуулалт, дэг журамтай бөөлөлт боллоо. Өнгөрсөн есөн жилийн хугацаанд энэ удаагийн галын тахилга зохион байгуулалтын өндөр түвшинд болж өнгөрлөө.
Галын тахилга хийх газар бэлтгэлээ эрт хангаж дууссан байлаа. Татсан гортиг, хүн болгоны идэвхитэй оролцоо, хэн хүнгүй бэлтгэл ажилд хувь нэмэрээ оруулах гэсэн зүтгэл бэлтгэл ажлын хангахад чухал үүрэг гүйцэтгэлээ.
Тэнгэрт одод гийх мөчид Монгол бөөгийн их зайран Э.Балжир галын тахилгадаа толгойлон бөөлж эхэлсэн. Түүний дараа Монгол бөөгийн тэргүүн удган С.Бямбасүрэн дараалан босч шавь нараа дагуулан бөөлсөн.
Түүний шавь нар зайран Бямбасүрэн, Мөнхбат, Жавхланцогт, Ж.Ганболд нар хуяглан бөөлж эхэлээ. Галын тахилгадаа хүч нэмэн удган Долгорсүрэн, Зулаа, Бумдарв, Пүрэвсүрэн, Бямбасүрэн, зайран Эрдэнэбат нар хуур манжигаар бөөлнө билээ. Ийнхүү галын тахилга маш сайхан болж өнгөрлөө. Өмнө хийж байсан галын тахилга заавал нэг зөрчил агуулж байсан байдаг. Энэ удаа галын тахилга тэрхүү буруу зүйлийг таслаж маш сайхан эмх цэгц, дэг журамтай болж өнгөрсөн.

Хаан III Чарльз өдгөө 73 настай бөгөөд 24 жил хаан ширээнд суусны эцэст 2046 онд 97 нас сүүдрийг зооглох юм. Вангагийн зөгнөл үнэн бол тэр ээжээсээ нэг жилээр илүү урт наслах хэрэгтэй болох нь. Одоогоор хатан хаан II Элизабет хамгийн удаан хаан ширээнд суусан дээд амжилтыг эзэмшиж байна.
Вангагийн таамаглалуудаас дурдвал тэр 2046 он гэхэд хүн төрөлхтөн 100 насыг өлхөн насладаг болно гэж хэлж байв. Энэ нь эрхтэн шилжүүлэн суулгахтай холбоотой шинжлэх ухаан, судалгааны ажил урагштай байж, хүмүүс өмнөхөөсөө хамаагүй урт наслана гэсэн үг аж. Мөн 2022 онд дэлхий дээр их үер болно, АНУ-ын 44 дэх ерөнхийлөгч африк гаралтай америк хүн байна зэрэг таамаглал дэвшүүлж байв.
Эх сурвалж: DAILY STAR

 

Суут хөгжмийн зохиолч Б.Шаравын мэндэлсний 70 насны ой, тэмдэглэгдэж амжаагүй Хөдөлмөрийн баатар цолны мялаалга “Баярлалаа” хүндэтгэлийн концерт өнгөрсөн амралтын өдрүүдэд Соёлын төв өргөөнд боллоо. Б.Шаравын уран бүтээлийн сан хөмрөг бол хязгаар нь хараа үл гүйцэх, гүн нь чанадын чанад орших далай. Энэ далайгаас монгол түмний сэтгэлд хоногшсон дуу, хөгжмийн шилдэг бүтээлүүдийг хэрхэн сонгохоо шийднэ гэдэг найруулагчийн хувьд амаргүй ажил мэт. Тиймээс дууны бүтээл, хөгжмийн бүтээл хэмээн концертыг хоёр хэсэг болгож, урлагт хайртай, Б.Шаравын хөгжимд дуртай үзэгчдийг хоёр өдөр жаргаав.

I.ДУУНЫ БҮТЭЭЛҮҮД
“Баярлалаа” дууны бүтээлийн концертыг Урлагийн гавьяат зүтгэлтэн, төгөлдөр хуурч Б.Чинбат алдарт “Баярын мишээл”, “Сургууль минь баяртай” дууны хөгжмийн эрч хүчтэй аялгуугаар нээсэн.
Үүний араас “Сонин хангай” романс, ДБЭТ-ын гоцлол дуучин, Гавьяат жүжигчин Ө.Уянга “Таны төлөө дуулъя”, “Яг түүн шиг” шоугаар олонд танигдсан залуу дуучин Ч.Мишээл “Миний охин сайн хүн болоорой” дууг нь дуулж, түүний багш Б.Чинбат төгөлдөр хуурын яруу эгшгээр хоршив. ДБЭТ-ын гоцлол дуучин, Гавьяат жүжигчин А.Эрдэнэтуяа “Ээж нутаг хоёр”, хөгжмийн зохиолчийн ээждээ зориулсан “Очоод золгоно доо” дууг ДБЭТ-ын гоцлол дуучин, Гавьяат жүжигчин Б.Гомбо-Очир, тус театрын гоцлол дуучин Э.Отгонбат “Хөгжим ба нулимс”-ыг дуулсан.

Б.Шарав гуай нэгэн дууг “Харанга”-ын Б.Лхагвасүрэнд зориулан бичсэн нь “Алаг нүд шиг эх орон”. “Соёлын гавьяат зүтгэлтэн, яруу найрагч Загдын Түмэнжаргал Б.Шарав хоёрын үерхэл амьдрал, уран бүтээлийн үерхэл байжээ. “Сургууль минь баяртай” бол Багшийн сургуульд байхдаа зохиосон Б.Шаравын анхны дуу. Энэ дууны шүлгийг З.Түмэнжаргал бичсэн. “Очоод золгоно доо” мөн л энэ хоёр уран бүтээлчийн дундаас төрсөн. “Алаг нүд шиг эх орон” дууг найрагч эрүүл мэндийн хувьд нэлээд хүнд үедээ бичсэн гэж дуулсан” хэмээн хөтлөгч, On’n Off продакшны гүйцэтгэх захирал Т.Нансалмаа тодотгоод, тайзнаа Гавьяат жүжигчин, дуучин “Харанга”-ын Х.Лхагвасүрэн, гитарчин Ц.Энхманлай нарыг урилаа.

Найзуудын хамгийн сүүлчийн хамтын бүтээл зохиолчдынхоо алсад одсоноос хойш буюу 2020 онд дуун эгшиг болж, одоо та бидний сонорыг мялааж байна.

“Харанга”-ын Х.Лхагвасүрэн дуугаа дуулаад, концертын тайзны хойморт хүндэтгэн залсан агуу Б.Шаравын хөрөг зураг руу харж, нөхөрсгөөр ёслон үзэгчдийг хөгжөөгөөд, хөнгөн гуниглуулаад авна лээ.

Тэрбээр, “Б.Шарав гуайдаа баярлалаа, З.Түмэнжаргал гуайдаа баярлалаа. Ийм л айхтар дуу зохиодог аваргууд даа. Харин дараагийн дуугаа надад шинээр зааж өгөөд, тэнгэрт одсон юм. Үгийг нь та нар мэднэ” гээд дуулав.
…Яндаж болдоггүй далай шиг
Яасан баян нутаг вэ… гэх сурагч байхдаа цээжилсэн, нээрээ л сайн мэдэх Төрийн шагналт яруу найрагч Д.Сэнгээгийн “Эх орон” шүлэгт зориулан шинэ аялгуу зохиосноо дуучин Х.Лхагвасүрэнд зааж өгснийг “Баярлалаа” концертыг үзэгчид бид анхны сонсогч нь болж хүлээн авлаа.
Ардын уран зохиолч Т.Галсангийн үг, Б.Шаравын аялгуу “Аав ээж хоёр минь” дууг Ардын жүжигчин, дуучин А.Долгор өөрийн шавь “Сүлд” чуулгын залуу дуучин Т.Санжаатай хоршин дуулав. Мөн дуучин А.Долгор “Бүүвэй тэнгэр ижий” дууны хөгжмийн найруулгыг Морин хуурын чуулгын Уран сайхны удирдаач, Урлагийн гавьяат зүтгэлтэн Д.Түвшинсайханы шинэчлэн найруулснаар хүргэлээ.

Ардын жүжигчин А.Долгор, Б.Шарав бид 20-иодхон наснаасаа нөхөрлөсөн олон сайхан дурсамж бүтээсэн багын найзууд. Б.Шаравынхаа Монголын тал нутаг, Эгнэгт жаргаах эх орон, Бүүвэй тэнгэр ижий, Аав ээж хоёр, Зүрхний хайртай эх орон, Сувдан долгио Хараа, Бүүвэй тэнгэр ижий гээд 10 гаруй дууг би дуулжээ. Найз минь “Зүрхний хайртай эх орон“ дуугаа бичээд “Хоёулаа уралдаанд орно оо” гээд ирсэн. Тэр дуугаараа бид хоёрдугаар байр эзэлж байв. Бас “Чингис хаан” дуурийн Өүлэний ари-г аваад ирсэн. Өүлэний ари-г хамгийн анх “Чингис хаан“ дуурь тоглогдохоос өмнө нэг концертод найзынхаа хүсэлтээр дуулж байлаа хэмээн дурсамжаасаа хуваалцлаа.

…Би монгол гэдгээрээ бахархдаг. Монгол хүн мэргэжлийнхээ бүх чиглэлээр чадварын хувьд дэлхийн хэмжээнд байх ёстой. Миний зохиосон хөгжмийн уран бүтээлүүд монгол хүний сэтгэхүйг, сэтгэлийг илэрхийлнэ. Энэ бүтээлүүд л намайг төлөөлж, Шарав гэж хэн бэ? гэдэгт хариулах ёстой доо…

Б.Шаравын Хэрлэнгийн домог хөгжмийн бүтээлээр 2005 онд Нобелийн шагнал гардуулах ёслолын ажиллагааг нээж байсан. Хөгжмийн зохиолчийн Гавьяат жүжигчин, уртын дуучин Г.Хонгорзулын аялгуут хоолойд зориулан бичсэн энэ бүтээл дэлхийд хэдийнээ цуурайтсан бол Монголын үзэгчдэд анх удаа хүрсэн нь энэ байв.

II. ХӨГЖМИЙН БҮТЭЭЛҮҮД.
1952 оны луу жилийн өвөл 11-р сарын 13-нд Хэнтий аймгийн Жаргалтхаан сумын Өлзийт толгойн өвөрт өөрийнх нь хэлснээр Хүннүгийн малчин ардын гэрт агуу хөгжмийн зохиолч, суут Б.Шарав мэндэлжээ. Түүний мэндэлсний 70 насны ойн өдөр Б.Шаравын хөгжмийн бүтээлүүд эгшиглэв.

…Би ганцхан дуурьтай, “Чингис хаан” дуурь. Миний төрж, өссөн Хан Хэнтий нутгийн түүх, эрч хүч надад нөлөөлж, тийм бүтээл бичүүлсэн байх гэж боддог.

…Би эх орны хүүхэд, Монголын хүүхэд. Би бол ахуйгаас бий болсон уран бүтээлч. Эхлээд би монгол ахуйд байлаа. Дараа нь миний сурч байсан Свердловск хотын М.П.Мусоргскийн нэрэмжит Уралын хөгжмийн их сургуульд үнэхээр л дэлхийн хөгжмийн том эрдэмтэд багшилж байлаа. Тэнд би олон жил, найман жил сурсан. Тэр бол дэлхийн хөгжмийн шилдэг сайн орчин. Тэс өөр энэ хоёр ертөнц надад зэрэг цогцолсноороо миний хувьд өвөрмөц сэтгэлгээ, өвөрмөц хөгжим бичих Монголын нүүдлийн мал аж ахуй дагасан том соёлыг дэлхий дахинд хүргэхэд гол үүрэг гүйцэтгэсэн болов уу… гэжээ.
Хөгжмийн концертын нэг онцгой хэсэг нь “Чингис хаан” дуурь. Чингис хаан дууриас Залуу Тэмүүжиний ари, Ван ханы ари, Хадааны ари, Жамухын ари-г ДБЭТ-ын залуу уран бүтээлчид хүргэсэн бол Бөртэ хатан энхрий зөөлөн, намуухан агаад тансаг аялгууг Улсын филармонийн гоцлол хөгжимчин М.Хулан хийл хөгжмөөр тоглож, Урлагийн гавьяат зүтгэлтэн Д.Түвшинсайхан удирдав.

Хийлч М.Хулан, Удирдаач Д.Түвшинсайхан

…Цэлмэг ухаант Өүлэн шиг эх надад байсангүй
Цэцэн оюунт Бөртэ шиг хатан надад заяасангүй
Хасар, Бэлгүтэй хоёр шиг хайртай дүүтэй ч биш дээ
Боорчи, Зэлмэ хоёр шиг босоо өрлөгтэй ч биш дээ… хэмээх найман зууны тэртээх эмзэглэл, харууслын хэмнэл, басхүү эр зориг, эрч хүч мэдрэгдэх Гүр хан Жамухын ари-г ДБЭТ-ын гоцлооч Н.Чулуунхүү дуулан хүргэлээ.

2002 оны Дэлхийн хөлбөмбөгийн аварга шалгаруулах тэмцээнийг нээж байсан “Хүүхэн хутагтын дуулал”-ыг уртын дуучин Б.Хонгорзул, “Хөгжим ба нулимс”-ыг ДБЭТ-ын гоцлол дуучин Э.Отгонбат дуулж, үзэгчдийн сонорыг мялаасан.
Б.Шараваас ундран гарч түмний сонорт хүрч, сэтгэлд эгшиглэсээр байдаг олон сайхан аялгуу бий. Эхнээс нь нэрлэе гэвэл танд алдарт “Сэрсэн тал”, “Монгол орон бадартугай”, “Эхийн сэтгэл сэтгэл шиг”, “Сэтгэлийн эгшиг”, “Гэгээн алсад одох юмсан” тэргүүт аялгуу Таны сэтгэлд эгшиглэнэ үү?

“Гэгээн алсад одох юмсан” аялгуу сонсогчдын сэтгэлд хэдийнээ хоногшсон. Магадгүй энэ бүтээлийг нь сонсохсон гэж зорин ирсэн үзэгч байхыг ч үгүйсгэхгүй. Гэхдээ энэ бүтээлийг концертын ерөнхий найруулагч Н.Ононбат сонгоогүй. Яагаад? гэж асуусангүй, хариулт авахыг ч зорьсонгүй. Гэгээн дурсамжаар чөлөөтэй аялуулж, магадгүй уйлуулж орхих энэ бүтээл он жил өртөөлөн олон тайзнаа эгшиглэсээр байх нь эргэлзээгүй.

Энэхүү сонгодог аялгуудыг Үндэсний урлагийн их театрын Төрийн их найрал хөгжим, Улсын филармонийн найрал хөгжил, Морин хуурын чуулга бүрэн бүрэлдэхүүнээрээ Соёлын төв өргөөний тайзнаа хуран чуулж, Шаравын үнэнч сонсогчдын хайр, хүндэтгэл дунд Б.Шаравын нэгэнтээ хэлсэнчлэн “Үгээр илэрхийлж болдоггүй гайхамшгийг эгшгээр илэрхийлж”, хөгжмийн хэл, сүр хүчийг сэтгэл зүрхнээ сийлэв ээ.

Монголын хөгжмийн ертөнцийн илэрхийлэл, сүр жавхлан болсон гурван том симфони оркестр нэгэн тайзнаа хоршин эгшиглэхийг сонсох нь үзэгчдийн хувьд ховор тохиол. Энэхүү гайхамшигт найрлуудыг Урлагийн гавьяат зүтгэлтэн Н.Туулайхүү, Г.Буянбаатар, Д.Түвшинсайхан, Д.Нямдаш тэргүүт өнөө цагийн сор болсон удирдаачид дохин яруу тансаг аялгууг нь хүртэн мэдрэх, догдолж талархсандаа аньсага чийгтүүлэх боломж олгосон билээ.

АГУУ хэмээх үгийг чухам ямар үед хэлэх боломжтойг тодорхойлсон нь үгүй. Гэвч энэ тодорхойлолтод багтах суу билэгтэн ховор ажээ. Б.Шаравын бүтээлүүд он цагийн уртад мөнхөд эгшиглэх, цагийн шалгуур давах агуу аялгуу гэдэгтэй маргах сонсогч, урлагч судлаач байгаа бил үү? Хоёр өдөр дараалан тоглосон “Баярлалаа” концертыг хөтлөгч агуу Б.Шарав хэмээн нотолсоор байсан нь хэтрүүлэл хийгээд хий хоосон магтаал огтоос биш билээ…
Б.Шарав амьдралынхаа сүүлийн мөч хүртэл уран бүтээлээ туурвисаар, хөдөлмөрлөсөөр байжээ. Бие нь тааруухан байхдаа хотын нүргээнээс зайдуухан сэвэлзүүр салхитай газар “Асем вилла” хотхонд хэсэг хугацаанд тухлах ахуйдаа “Асемийн тэмдэглэлүүд” хөгжмийн бүтээл, үүнээс өмнөхөн төрж өссөн Жаргалтхаан нутагтаа амарч байхдаа “Жаргалтхааны тэмдэглэлүүд” хөгжмийн бүтээлээ туурвисныг Улсын филармонийн симфони найрал хөгжмийн аялгуугаар дамжуулан анхны сонсогчид болов оо, бид.

Би ээжтэйгээ 60 гартлаа хамт байсан, ээж минь 93 настайдаа бурхан болсон. Ээж миний уран бүтээлд маш их анхаарал тавьдаг. Радиогоо дэргэдээ тавьчихаад, хүүгийнхээ аялгууг сонсож суудаг. Манай дүү нар ярьдаг. Ээж минь залуугаасаа байнга гэрээ тойрч мөргөдөг. Тэр зан үйлээ өндөр настай болоод ч таслаагүй. Хэдэн хүүхдийнхээ сайн сайхны төлөө залчирна. Надад зориулсан залбирал нь тусдаа. Уран бүтээлч хүүг минь ивээсэн дээрээ ивээгээч! гэж бурхандаа залбирна. Миний уран бүтээл өдий дайтай яваагийн гол шалтгаан нь ээжийн минь залбирал хэмээн насан өндөр ээжийгээ дурсан өгүүлсэн бичлэгийг найруулагч онож сонгосон нь тоглолтыг нэгэн чимэг.

Б.Шаравын ээждээ, хорвоогийн гайхамшигт ээжүүдэд зориулсан олон бүтээл энэ тайзнаа олонтаа эгшиглэсээн.

Эхнээсээ дуусах хүртэл үзэгчдийн гүн хүндэтгэл, талархал, алга ташилтын дунд үргэлжилсэн концертын хаалтыг үзэгчдийн сэтгэл бишрэлийн дээд цэгт хүргэсэн найруулагч, Урлагийн гавьяат зүтгэлтэн Н.Ононбат танд баярлалаа. Агуу Б.Шаравын 70 насны ойг түмэн олонтойгоо тэмдэглэх санаачилга гарган концертыг зохион байгуулсан “Таван нүдэн” брэндийг үүсгэгч Б.Батзаяа танд баярлалаа. Б.Шарав сан болон суут хөгжмийн зохиолчийг алдаршуулахад хувь нэмэр оруулсан, хамтран ажилласан бүх эрхэм хүмүүст талархаж байна.

Б.Шаравын алдарт “Сэрсэн тал”, “Монгол орон бадартугай” симфони удиртгалыг төрийн гурван том найрал хөгжмийн сүрлэг аялгуун дор амьсгаа даран сонсож, эцэст нь аадар бороо шаагин асгарах мэт алга нижигнүүлэн ташиж, суут хөгжмийн зохиолчид, их урлагт гүн хүндэтгэл үзүүлэн суудлаасаа босож талархлаа, хайраа илэрхийлсэн эрхэм үзэгч Танд баярлалаа. Дэлхийн хөгжмийн урлагт, Монголын хөгжмийн ертөнцөд өөрийн гэх их өвийг үлдээсэн СУУТ ШАРАВ ТАНД БАЯРЛАЛАА…

Хоёр өдрийн концертын энэхүү тэмдэглэлээ агуу Б.Шаравын “Театрт дахин очих хэрэгтэй” хэмээх үгээр өндөрлөм үү. Та театрт дахин дахин ирээрэй… БАЯРЛАЛАА

Тэр үед нутгийн хашир өвгөн Гонгор тэдэн дээр очиж энэ уул их догшин ой модонд нь хамаагүй халдаж болохгуй гэсэн боловч цаадуул нь Монгол хэлэнд маруухан байсан ч юмуу хэл амаа ойлголцоогүй гэдэг. Аргаа барсан өвгөн хуруугаараа хоолойгоо хэрчиж буй маяг хэд хэдэн удаа үзүүлээд буцсан юмсанж. Харин гэртээ ирээд энэ тухай ярихад тэр хавийн авгай нар ээ бурхан минь энэ хэдэн буруу номтон юу гээчийг хийж лус савдаг хилэгнүүлэх гэж байгаа бол доо. Мань мэтдээл лай ланчиг нь битгий ирээсэй. Ёс мэдэхгүй хүнд ёр халдахгуй гэдэг. Харь нутгийн хазгай хэлтэй улс гайгүй л байх гэлцэн цай сүүнийхээ дээжийг өргөн залбирч байж. Гэтэл ч тэр өдрийн оройхон тэнгэрийн баруун хаяанд гэнэт өтгөн хар үүл гарч ирж хуримтлагджээ. Тэр хавийнхан сэтгэл түгшин харсаар байтал зангирсан хар үүл нар халхлан эрчилсээр саадаг уулын оройг бүрхэн манантаад холоос мөндөр шуугих чимээ сонсогдож эхэлсэн байна. Гэхдээ хамгийн сонирхолтой нь ганц ч ширхэг мөндөр ороогүй бөгөөд усархаг нягт зөөлөн бороо шивэрч эхэлсэн гэдэг. Уг нь үүлний байдлаас их салхитай ширүүн аадар цутгах нь уу гэлтэй эрчлэн мушгираад л хилэнтэй нь аргагуй харагдаж байсан гэдэг. Гэхдээ удалгүй нөгөө намираа бороон дундуур гэнэтхэн хурц цахилгаан зурс хийгээд араас нь тэнгэрийн дуу хоёр ч удаа дараалан тасхийж Саадаг уулын бэл рүү чигтэй газар доргиоод явчихсан аж. Яг энэ үе нөгөө хачин намуухан бороо гэнэт тасалдан нам чимээгүй болсоноо энд тэнд тог тогхийх чимээ дуулдан худлаа хүнд зангидсан нудрагын чинээ мөсөн мөндөр унаж эхэлсэн гэдэг. Мөндөр нэг хэсэг шуугиад өнгөрхөд эргэн тойрон цас орчихсон юм шиг цэвцийсэн цагаан мөндөрт хучигдсан байжээ. Хүмүүс мөндөрөөс айн гэртээ бүгж байгаад тэнгэр үл ялиг онгойсон хойно гэрээсээ гарч ширүүн борооноор холдож алга болсон малынхаа хойноос мордоцгоож зарим нь гэрийн хаяа дарсан мөндөрийг хусан мөн гэртээ орж ирсэн усыг шавхаж бөөн ажил ундарч байтал гэнэтхэн Саадаг хайрханы зүгээс нэг морьтой хүн хар эрчээрээ давхиж ирээд хайрханы араас мод ачиж байсан өнөөх хятадууд сүйд болжээ гэсэн зар тараан тэр сураг голоор нэг тарсан аж. Хүн болгон л тэгнээ тэр ингэх гээд байсан юм. Аянга буучихаж дээ хэмээн шууд таамгаласан гэдэг. Нээрээ ч мод ачсан тэрэг нь яг голоороо сүхээр тас цавчсан юм шиг хуваагдсан байсан гэдэг. Нэг чиргүүлтэй мод нь зогсч байсан газраасаа хориод метрийн зайтай хол шидэгдэж тэр үеийн хөх төмөр чиргүүл зад үсэрч дугуйнууд нь жалгын нэг тарчихсан байсан гэдэг. Ингэж Саадаг уулын хөх савдаг харь заншилтай хазгай хэлтэй ч байсан ялгаагүй өөрийнхөө модонд хүрсэн хүмүүсийг гэсгээн цээрлүүлдэг болохоо бодитой баталсан юм. Үүнээс хойш Саадагийн арын модонд ямар ч хүн гар хүрээгүй гэж болно. Ажиглаад байхад Саадагийн арын цөөхөн мод л бусад уулын модноос эрт ногоорч орой гандаж байх шиг санагддаг байж билээ.

Дүнхээ гуай гэх нутгийн өвгөн удахгуй намайг эрлэгийн элч ирж авна хэмээн ярьж хүүхдүүдээ уйлууллаг болсоноос хойш өвгөний хэлсэг үг болгоныг ихэд сонирхох болсон гэдэг юм. Дүнхээ гуай ч хэрэгт дуралсан хүмүүст тун удахгуй эрлэгийн элч ирж намайг аваачна. Нар яг сайхан мандаж байхад хамгийн түрүүнд нэг айлд бууж манайхыг асуух байхдаа гэж ярьж байсан гэдэг юм. Сүүлдээ мань өвгөн нөгөө хүн нь ямар морьтой ямар хувцастай хэдийд ирэхийг хүртэл хэлдэг болсон гэдэг. Тиймээс тэр хавиар нэг Дүнхээ гуайг есөн сарын арван тавны үдээс хойш эрлэгийн элч ирээд авч явах юм гэнэ гэсэн яриа хүртэл тархаж байв. Намрын ид ажлын үе эхэлж өдөр хоног харавсан сум шиг өнгөрсөөр нэг л мэдэхэд арван сар гарчихсан байж билээ. Гэтэл нөгөө эрлэгт залрана гэж айл амьтаны архийг шавхаж авгай нарын нулимсыг барж явсан Дүнхээ гуай маань амьд сэрүүн шогшиж явдаг байгаа. Харин тэр үед нутгийн олон дунд эрлэгийн элч ирсэн боловч Дүнхээ гуай Саадагийн савдагаар айлгаад явуулчихсан гэдэг гэсэн хачин яриа тарсан юм. Тэр нь ч үнэн байж мэднэ. Учир нь худлаа хэлэхээргүй хүмүүс 9н сарын 15ны өглөө эрт Борголжингийн хөвөөнд намаржиж байсан Содовын гэрт хөлс болсон загал морьтой улаан хүрэн цэмбэн дээлтэй цаас шиг цагаан царайтай тас хар ширвээ сахал бүхий нэгэн хижээл эр бууж Дүнхээ гуайн гэрийг асуугаад мордсон гэдэг. Тэр хүнийг Дүнхээ гуайнд ирхэд өвгөн гэртээ байсангүй. Саадагийн ар луу мордоод явчихсан гэж хүүхдүүд нь хэлжээ. Өвгөн өөрөө ийм хүн ирэхээр ингэж хэлээрэй гэж заасан юмсанж. Саадагийн арын модон дотор өөр хаана ч ургадаггүй цорын ганцхан ташуурын яргай шиг мод ургадгийг өвгөнөөс өөр хүн мэддэгүй юмсанж. Дүнхээ өвгөн яг тэр сухай улаан яргай модны хажууд очоод хүлээж байтал загал морьтой хүрэн цэмбэн дээлтэй хүн шогшоод очсон аж. Өвгөн түүнийг ирэхээс урьтаад сухай улаан яргай модыг төөлж хэмжээд сууж байж. Уг яргайнаас огтолвол Саадаг уулын савдаг өөрийн биеээр гарч ирж уг яргайг огтолсон хүнийг шийтгэдэг гэсэн домог яриа байжил дээ. Үл таних хүн ирж амар мэндээ мэдээд өвгөнийг авч явах гэж ирсэнээ хэлэхэд өвгөн за би таньтай явалгүй яахав. Гэртээ очоод биеэ бэлдэе дээ. Харин энэ улаан яргайнаас нэг төөг аваад харих гэсэн чинь миний тамир тэнхээ хүрдэггүй. Та надад туслахгуй юу гэсэн байна. Ширвээ сахалт эр ч зөвшөөрч яргайг өвгөний заасан хэмжээгээр огтлоод аваад өгсөн байна. Гэтэл яг тэр үед үл таних эрийн доороос толгойдоо зургаан урт могой арвагануулсан титэм бүхий урт саарал хүн босоод ирсэн аж. Үл таних ширвээ сахалт нөгөө могой толгойтыг хармагцаа учиргүй сандарч би биш энэ хүн надаар ийм үйл хийлгэлээ гэж тайлбарлахыг оролдсон ч урт саарал хүн хачин архирах шиг болоод хүхэр юму дарь үнэртээл явчихсан аж. Чухам юу болсоныг Дүнхээ гуай ч ойлгосонгүй нэг л мэдэхэд гав ганцаараа сууж байжээ. Харин энэ үед Саадагийн доод талаас хонио эргүүлж явсан Гансүх гэгч залуугын хажуугаар дээлийн нь тал нь шатаад хярвас болчихсон загал морьтой үл таних хүн хар эрчээрээ давхиж өнгөрсөн гэж байж билээ. Ийнхүү эрлэг тамын илгээсэн элчийг эх нутгийнхаа догшин савдагтай учруулж айлгаад нэг удаа буцаасан Дүнхээ өвгөн 105 нас сүүдэр зооглоод хорвоогоос одсон гэдэг.

 

Тэгээд тэр хэдийгээ хайгаад хөдлөв. Хатгалын гүүр гараад модтой уулын нэг оройд тахилга хийхээр зааж өгсөн байх юм. Бүр мэдэх, мэдэхгүйгээр загнаж байгаад зааж өгсөн гэж сонсов. МБНЭ-ийн тахилга хийх дотоод ажилд бидний өмнөөс мэдэмхийрэн оролцсон асуудал гарлаа. Манай залуус ч шинэдэв. Бас буурь, суурь дутав. Бид ч муу тусалсаны тод жишээ л дээ. Гэхдээ бусдын дотоод ажилд дур мэдэн оролцох нь ноцтой алдаа, ноцтой үр дагавар авчирдаг.
Хайрханы тахилгад Монгол бөөгийн их зайран Д.Нямдаваа, Б.Баяраа \Моко\, Х.Батбаяр, \Бүдүрэ\ нар бөөлж байсан билээ. Энэ удаа зүүн тайгын төлөөлөл, болсон зайран Болд түрүүлж гарч хуур манжигаар бөөлсөн. Түүний араас Монгол бөөгийн удган Болортунгалаг хуяглан толгойлж бөөллөө. Олон улаач түүний бөөлөлтийг харж, олон ч зүйл хүлээж байсан байх аа. Түүний хариултыг бөөлөөгөөрөө өглөө.
Хайрханы тахилгыг толгойлон бөөлсөн нэгэн бол Хөвсгөл амйгийн Тосонцэнгэл сумыг төлөөлж, Монгол бөөгийн зайран Болдбаатар хуяглан бөөлж боссон билээ. Түүнийг бөөлөлт цугларсан олонд сонихон байсан. Ялангуяа түүний тамлаг, дуудлагыг таалж байгаа нь харагдлаа. Ийнхүү Хөвсгөл нуурын Хайрханы тахилга амжилттай болж өнгөрлөө.
Хайрханд бөөлөх бүрэлдэхүүн бүгд анх удаа гарч байгаа болохоор МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгчийн хувьд санаа их зовж байлаа. Хайрханы тахилгад толгойлж, тэргүүлж бөөлсөн улаач нар хамт олны итгэлийг дааж, хариуцлагатай бөөлсөн.
Тэнгэрийн үйлийн их зам биднийг хөтөлж байгаа, уламжлалт бөөгийн зан үйлийг авч яваа ахмад үе маанд бөөлөлтөө ийм нэгдсэн тахилга дээр харуулдаг, залуу үе маань түүнээс сайн суралцах шаардлага бий.

 

Лусын тахилгыг Монгол бөөгийн дархан зайран Ц.Чулуунбаатар толгойлон гарч бөөлсөн билээ. Дархан зайран маань Хайрханы тахилгад бөөлөх байсанаа өөрчилж Лусад бөөлөхөөр шийд гаргасан юм.
Түүний араас Хөвсгөл аймгийн бөөгийн хүрээлэнгийн удирдагч, Монгол бөөгийн тэргүүн удган Б.Мэндбаяр Цагааннуур сумын төлөөлөл, нуурандаа залбирч бөөллөө.
Улаан-уул сумыг төлөөлөн Зайран Пүрэвсан толгойлон бөөллөө. Хөвсгөл нуурын Нэгдсэн их тахилгад Лусын тахилгадаа анхлан бөөлөгчдийн нэг болоо.
Олондоо танил болсон Монгол бөөгийн тэргүүн зайран П.Эрдэнэбаатар Алаг-Эрдэнэ сумын төлөөлөл болон толгойлон бөөлсөн байдаг. Энэ цагийн залуу үеийн төлөөлөл болсон зайран өөрийн хүч чадлаа харуулсан билээ.
Олон зуун жил түүхэн уламжлалаа авч яваа Монгол бөөгийн тэргүүн зайран Т.Пүрэвдорж Лусын тахилгадаа толгойлон бөөлөх үүргээ сайн биелүүллээ. Тэрээр нутагтаа болж байгаа бөөлөлтөд анх удаа тэргүүлэн бөөлөлт хийлээ.
Хөвсгөлийн зүүн тайгын төлөөлөл болсон Монгол бөөгийн их зайран В.Төмжий \Нэргүй\ Лусын тахилгадаа толгойлон бөөлсөн билээ. Түүний өвөрмөц бөөлөлт бусдын анхаарлын төвд байдаг. Зайраг гарч бөөлөх хүртэл бас л түвэгтэй байдал бий болсон юм. Хожим түүх тайлбарлана. Эцсийн бүлэгт зайран зайран нуурандаа залбирч бөөлнө билээ.
Хөвсгөл нуурын Лусын тахилгыг Дархан-Уул амйгийн бөөгийн хүрээлэнгийн тэргүүн, Монгол бөөгийн их удган Б.Бадамсүрэн Лусын тахилгадаа толгойлон бөөлж дуусгалаа. Түүний бөөлөлт бүр давтагдашгүй мөн чанарыг агуулж байдаг. Их удган маань түмэн олны төлөө олон жил ачааны хүндийг үүрч өнөөг хүрч ирсэн.
Хөвсгөл нуурын нэгдсэн тахилгын Лусын тахилга улаач нарт маш сургамжтай болж өнгөрсөн. Бурхан халдун, Хөвсгөл нуурын тахилгын түүхэн сургамжийг бид хэзээ ч мартахгүй. Эх орон, түмэн олон, байгаль дэлхийнхээ төлөө амиа зориулж явдаг нь жинхэнэ улаач хүний мөн чанар байдаг.

 

 

Төв асар түүний 2 талд багахан асарууд эгнэн туг далбаанууд байрлалаа эзэлж намирав. Нийтдээ 110 гаруй улаач нар цугларсан байлаа.
Эхний арга хэмжээ урлагын тоглолт байсан боловч оройтож цугларсан болон Хөвсгөлийн бөөгийн хүрээлэнгийн хүлээн авалтын бэлтгэл ажилтай холбоотой урлагын тоглолтын арга хэмжээ тасарсан юм.
Бид тоглолтоо сумын клуб орж үзнэ гэхээр бүрэлдэхүүн тарж, дахин бүлэглэхэд хэцүү байсан. Нөгөө талдаа маргаашийн тахилгын мэдээлэл хүргэх шаардлагатай байсан тул цаг бага байлаа.
Ажлын хэсэг газар сонголт дээр нилээд цаг авав. Уг нь өмнөх үед хийсэн газраа давтан хийх болов уу гэж бодож байсан ч ялимгүй шилжиж хийгдэхээр болов.
Байрлал бүхий газартаа иргэж ирэхэд Хөвсгөлийн бөөгийн хүрээлэнгийхэн хүрэлцэн ирсэн улаач нартаа хүндэтгэлийн оройн хоол барьсан билээ.
Түүний дараа Нэгдсэн тахилгад хүрэлцэн ирэгсэд цугларч хуралдаанаа хийж маргааш болох тахилгын талаар санал бодлоо ярилцсан юм. Эндээс тахилга хийх бэлтгэл хэсгүүд өөр, өөрийн чиглэл болох ажилдаа идэвхитэй орцгоолоо.

 

Маш хүнд өвчинд бие нь шаналж байсан ч, Д.Батчулуун удган хүчээ шавхан бөөлсөн билээ. Бөөгийн байгууллагын удирдаж байгаа хүний гашуун зүйл энэ байдаг. Удган маань надад өөрийн хүнд өвчний тухай хэлсэн байсан. Тэгээд энэ удаагийн тахилга дээр галын тахилгыг толгойлон бөөлж, кино зурган дээр сүүлчийн бөөлөөгөө мөнхлөн үлдээсэн түүхтэй.
Энэ цаг үед Хөвсгөлийн алдарт Дамдин зайрангаар овоглодог хоёр “бүсгүй” байдаг. Нэг нь Хөвсгөл аймгийн Алаг-Эрдэнэ суманд амьдардаг, Хөвсгөл аймгийн улаач нар түүнийг сайн мэддэг, Дамдины Батчулуун, тэрээр бүх л амьдарлаа нутагдаа өнгөрүүлсэн нэгэн.
Нөгөө нь Улаанбаатар хотод амьдардаг Дамдины Батчулуун юм. Тэрээр анхлан МБНЭ-ийг байгуулахад хүчин зүтгэж эхэлсэн бөгөөд БНАСАУ-д очиж Монгол хатаны бунханд хүндэтгэл үзүүлж бөөлж байсан. Нийслэлчүүдэд танил болсон нэгэн. Гэвч Бурхан халдуны нэгдсэн тахилгын төгсгөлд Босгын даваанаас цааш эмэгтэй хүн явж болдоггүй эртний уламжлалыг зөрчсөн хэргээр ёс зүйн шаардлага тавихад хариуцлага хүлээж авалгүй МБНЭ-ээс гарсан түүхтэй. Угтаа бол том асуудал биш, ухамсарлаад алдаагаа дахин давтахгүй байхад болох үйл. Өөр шалтгаан байсан болов уу.
Хоёул монгол бөөгийн удганууд, ижил овогтой, ижил нэртэй. Түүх замнал нь өөр, өөр.
Хөвсгөл аймгийн Алаг-Эрдэнэ суманд амьдардаг, удган Д.Батчулуун хүнд өвчинд тусаад байх үедээ ч МБНЭ-ийн үйл ажиллагаанд идэвхитэй оролцож, Хөвсгөл аймгийн бөөгийн хүрээлэнгийн үйл ажиллагааг идэвхитэй удирдаж ирсэн.
Тэрээр Эрдэнэхайрхан буюу 50 ба 100 хэмээх цогцолборын дэргэдэх галын тахилга дээр анхлан бөөлөхдөө цоо эрүүл мэт хөнгөн шаламгай байсан. Бөөлөлтийн дараа хамт Хөвсгөл нуур очих хүсэлтийг хүлээж авсан ч, хөдлөх үед бие нь тавгүй байна гэртээ шууд буцахаар болсон. Эрүүл мэнд нь улам муудаж, түүнээс хойш удаагүй харанхуйн оронг зорьсон. Энэ бол бид хоёрын сүүлчийн уулзалт байж билээ.

Эрдэнэхайрхан буюу 50 ба 100 хэмээх цогцолборын дэргэдэх галын тахилга дээр энэ удаа Монгол бөөгийн тэргүүн удган А.Оюунтуул толгойлон бөөлж уламжлалт монгол бөөгийн дараа үе тодорч байгааг харуулсан юм.
Хайрханы өвөрт галын тахилга болж, зон олон улаачийн бөөлөлтийг харж баясан дэмжиж байсан. Хөвсгөл аймгийн Алаг-Эрдэнэ сумын харьяат Монгол бөөгийн тэргүүн удган А.Оюунтуул хамт олныхоо итгэлийг хариуцлагатай залгамжлагч гэдгээ тодотгож чадсан.
Өмнө нь Хар зүрхний Хөх нуурын нэгдсэн тахилгад Лусын тахилгад толгойлон бөөлж байсан түүхтэй. Энэ удаа төрсөн нутагтаа нутагтаа бөөлсөн хэрэг юм.
Сайн шавь багшийн нэр алдарыг шавь нь олонд алдаршуулж явдаг, тиймээс багшийн хичээл зүтгэл талаар өнгөрөөгүй шавийн үйл тодотгож байдаг.