Author: admin_shaman

МБНЭ-ИЙН МЭДЭЭЛЭЛ: Үе, үеийн АНУ-аас Монгол Улсад суух Онц бөгөөд Бүрэн эрхт Элчин сайдууд Монгол дахь шашины удирдлагуудыг хүлээн авч уулздаг уламжлалтай билээ. АНУ-аас Монгол Улсад суух Онц бөгөөд Бүрэн эрхт Элчин сайд Ричард Буанган Шашны удирдлагуудыг хүлээн авч танилцах уулзалт хийлээ. Түүнтэй хамт АНУ-ын департа́ментийн төлөөлөгч байлцав.
Монгол дахь шашины төлөөлөл өөрсдийн шашины байгууллагуудын талаар танилцуулах мэдээлэл хийсэн юм. Дараа нь монгол дахь шашины байгууллага, шашин шүтэх талаар тулгамдсан асуудлаар санал бодлоо солилцсон билээ.
Энэхүү уулзалтад МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан тасралтгүй оролцож иржээ. Тэрээр хэлсэн үгэндээ энэхүү уулзалтанд урьсанд талархал илэрхийлж, АНУ-аас Монгол Улсад суух Онц бөгөөд Бүрэн эрхт Элчин сайд Ричард Буанганд ажлын амжилт хүссэн байна.
“Миний хувьд АНУ-ын Элчин сайдын яамны хамт олонтой хамтран ажиллаж эхлээд 20-н жил болж байна. Шүтэх эрх чөлөөг хамгаалах нь АНУ-ын засгийн газрын чухал үнэт зүйл байдаг, нөгөө талдаа Монголд шашины талаар албан ёсоор мэдээлэл солилцох тогтолцоо байдаггүй болохоор Элчин сайдын яаман дээр хийгдэх уулзалтад шашины төлөөлөлүүд их ач холбогдол өгч ханддаг.
Бидний удаа дараагийн уулзалтуудын санал дүгнэлтүүд ажил хэрэг болох, Дэлхийн шашины илтгэлд тусгалаа олж байдгаар шашин шүтэх эрх чөлөөнд үнэтэй хувь нэмэр болж байгааг тэмдэглэсэн.
Энэ уулзалтаас улбаалаад шашины удирдлагуудын төлөөллийн бие даасан уулзалтууд хийгдэх болсон бөгөөд эхлэлийн шатанд, хийж байгаа ажлын талаар нэг нэгнээ ойлгох чиглэлд том алхам болж, цаашид төлөвших шатандаа явж байгааг хэлсэн юм.
Өмнөх элчин сайдууд МБНЭ-ийн үйл ажиллагаа, онгодын өргөөгөөр зочилж танилцаж байсан билээ. АНУ-ын Онц бөгөөд бүрэн эрхт элчин сайд Ричард Буанганыг МБНЭ-ээр зочилохыг МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан урилаа. Элчин сайд Монгол бөөгийн өргөөгөөр зочилох урилгыг хүлээж авч буйгаа иэлрхийлсэн билээ.”
Сүүлчийн өгүүлбэрт Буддагийн төлөөлөгч эмзэглэж, бөөгийн шашины төлөөлөлийг шүүмжлэнэ билээ. Ийм хүндэтгэлтэй ажиллагаан дээр нэг нэгнээ шүүмжлэх нь зөв асуудал биш. Угтаа бол шашины асуудал эмзэг зүйл. Олон зүйлийг ихэд л тэвчиж, ухаалаг, ул суурьтай хандаж зөвшилцөх асуудал билээ. Үйл ажиллагааг өмчлөх оролдлого байж болохгүй, санаачлагч нь хэн бэ гэдэг маргалдах зүйл биш, маш тодорхой асуудал юм.

Монгол дахь шашины хөгжил, тулгамдаж байгаа асуудлууд шашины байгууллага бүрт өөр, өөр байна.
Дэлхий нийтэд тархсан, олон мянган жил үйл ажиллагаагаа явуулж ирсэн туршлагатай, хүчирхэг шашин Будда, Христүүд монголд байр суурий эзэлчихсэн. Тэд хэдэн мянгаар тоологдох бүлгэм, 600 гаруй сүм хийдээ байгуулчихсан шинээр сүм байгуулах, үйл ажиллагаагаа тэлэх, шүтэгч нараа сургах, монголд ажиллах иргэдээ байрлуулж, суурьшуулах талд асуудал тулгарч буй бэрхшээлүүд яригддаг.
Монголд салбараа байгуулж ажиллах сонирхолтой шашины урсгал чиглэлүүд өөрийн онцлоготой ч, тэд өндөр тархацтай шашины байгуулагуудтай сонирхол нийтлэг харагддаг.
Шашины эрх чөлөөтэй золгоод 30 шахам жилийг туулсан, шашины байгууллага байгуулаад нэгдэх гэж зорьж буй 10 гаран жилийн нүүр үзэж буй Бөөгийн байгууллага үйл ажиллагаан нь гарааны шатанд байна. Тэд хэдий олон мянган жилийн түүх яригддаг боловч, цаг хугацааны явцад хүнд хатуу сорилт, шашингүй үзлийн болон манжийн “генецит”-ийг даван туулж өнөөг хүрч ирсэн үндэсний шүтлэг, бөө мөргөлийн хувьд онцлог зүйл бий. Тэдэнд өөрийн гэсэн цуглараад ярилцах ганц ч байр байхгүй. Цуглараад ярилцах бол цагийн хэдэн зуун мянга, сая төг төлж байж хуралдах байр олдоно. Бид зуны цагт байгаль дээр цугларч хурлаа хийж ирсэн. Бидэнд шашины шинээр байгуулагдаж буй гарааны шахуу зовлон тоочих болдог.
Харин бидэнд тулгамдаж байгаа нэгмдмэл эрх ашиг байна. Энэ бол шашин шүтэх, эс шүтэх эрх чөлөөг хуульчлах асуудал юм. Монголын үе, үеийн парламентийн “хоолойд тээглэж” ирсэн энэ асуудал одоо ч “хүнд “ сэдэв юм. Гишүүд нь гэнэт гадны орчуулсан хуулийг оруулж ирээд санал болгодог “аюул” байсаар ирсэн. Сүүлчийн хуулийн төсөл дээр “9.4 Сүм, хийд, дацан төв зэрэг тодотголыг шашны байгууллагын оноосон нэрэнд хэрэглэж болох бөгөөд хуулийн этгээдийн улсын бүртгэлд бүртгэгдсэнээс хойш 50-аас багагүй жилийн хугацаанд Монгол улсын нутаг дэвсгэр дээр хууль ёсны дагуу үйл ажиллагаа явуулж байгаа төвлөрсөн шашны байгууллага нэрэндээ МОНГОЛ, МОНГОЛЫН, ҮНДЭСНИЙ, НИЙТИЙН, НЭГДСЭН гэсэн үг болон эдгээр үгнээс үүссэн бусад нийтийг төлөөлсөн утга бүхий үг ашиглах эрхтэй.” гэжээ. Монголчууд бидний бахархадаг нэр, нэгдэх хамтрах зорилтуудыг хуулиар хязгаарлаад ороод ирж билээ.
Монгол дахь шашины байгууллагуудын удирдлагуудын уулзалт зөвшилцлийн чухал механизм билээ. Түүнийг зөв арга хэлбэр, замаар хөгжүүлэх цаг үеийн шаардлага бий.

Үс сахалгүй хавтгай нүүртэй, навтгар хамартай, жижигхэн онигор хоёр нүд нь хоорондоо их хол. Хувцас хунар нь чийг хүйтэн нэвтрэхээргүй, үсийг нь гадагш харуулсан хоёр давхар нэхий дээлтэй, тэр нь хайрстай төстэй харагдана. Ширэн юм уу төмөр дуулгатай. Зэр зэвсэг нь гэвэл тахир сэлэм, нум саадаг хоромсого зэрэг бөгөөд төмөр, бас ясан зэвтэй, манайхаас дөрвөн хуруу урт сумтай ажээ. Хар юм уу цагаан туг нь адууны хялгасаар хийсэн цацагтай. Жижигхэн биетэй боловч маш чийрэг морьдоо эмээлтэй, эмээлгүй унах бөгөөд тэдгээр нь алс газар давхиж, хоол тэжээлгүй явж сурсан байдаг. Тахгүй хэдий ч янгир ямаа мэт л уул, хавцал, агуйгаар торолгүй давхина. Гурван өдөр сэхээ самбаагүй давхиад өчүүхэн төдий амсхийж, тэвэр төдий өвс идэхэд л болчихно. Хүмүүс нь ч гэсэн хоол хүнсэндээ тэгтэл их анхаарахгүй бөгөөд хатуу ширүүн хүмүүжлээрээ л амьд явдаг мэт байдаг. Талх тариа үл хэрэглэнэ. Дан мах идэж, гүүний сүү (айраг), бас цус ууна. Олзлогдсон хүмүүсийг олноор нь авч явах агаад ялангуяа зэвсэглэсэн кумануудыг (кипчакууд) урдаа оруулан тууж тулалдаанд оруулна. Тулалдахгүй гэдрэг эргэвэл тэр даруй ална. Монголчууд өөрсдөө тулалдаанд орох гэж нэг их дурлахгүй. Алагдсан хүнээ авсгүйгээр газарт булна. Тэдэнд мориороо гаталж чадахгүй гол гэж байхгүй. Томоохон гол мөрнүүдийг бол үлээсэн ширэн тулам, зэгсэн сал (завь) хэрэглэн гаталдаг болжээ. Даавуу юм уу илгээр хийсэн асар майхан хэрэглэнэ. Тэд үй олноороо байх боловч буурилан буусан газраас нь чимээ шуугиан, хэрүүл маргаан ер үл сонсдоно. Тэд гай гамшгийг тэвчээртэй даван туулж, тэмцэл тулалдаанд шаргуу орно”.
Тайлбар: Энэ бичвэр бол халимаг монгол судлаач Эренжен Хара-Даваны (Эренджен Хара-Даван) (НТ 1883-1941) 1929 онд хэвлүүлсэн “Сод жанжин Чингис хаан, түүний үлдээсэн өв” (“Чингисхан как полководец и его наследие”) хэмээх номын хэсэг юм. Энэ номд Чингис хааныг цэргийн сод гарамгай жанжин гэдэг талаас нь голлон бичсэн бөгөөд бас Монголын эзэнт гүрний Евразид үзүүлсэн нөлөө, түүний дотор монголчуудын Орост үзүүлсэн нөлөөг дэлгэрэнгүй тоочсон байдаг. Энэхүү номыг 2002 онд монгол хэлэнд орчуулан хэвлэсэн ба 2003 онд дахин хэвлэжээ. Тус номын Бат хааны удирдсан Монголын их цэрэг Европт аялан дайтаж байх үед тэднийг өөрийн нүдээр үзсэн католик шашны санваартан Сплитийн Фомагийн (НТ 1200-1268) тэмдэглэлээс эш татсан хэсгийг та бүхэнд сонирхуулж байна.

1. Ходоод гэдэсний шарх эмчлэхэд лошгоны шүүс тусладаг. Лошгоны иш үндэс навчсыг махны машинаар маш сайн жижиглэж шүүсийг нь шахаж авна. Үүн дээрээ спирт буюу элсэн чихэр, эсвэл зөгийн бал 1:1-ийн хэмжээтэй хийгээд хоол идэхээсээ өмнө 15-20 минутын өмнө амны халбагаар нэг удаа ууна.
2. Хүүхдийн ам гэмтвэл хоёр хувийн содын уусмал бэлтгэх хэрэгтэй. Дараа нь гараа угааж цэвэрлээд, хөвөнг уг уусмалд норгож хуруугаа ороогоод хүүхдийн амыг өдөрт 3-4 удаа зөөлөн арчина. Мөн зөгийн бал шингээсэн хөвөнгөөр арчина. Хөхүүлсний дараа буцалсан бүлээн ус өгөөрэй.
3. Нэг аяга тарган дээр 15 грамм наранцэцэгийн тос хийж өдөр бүр уувал өтгөн хатахгүй.
4. Тээрэмдсэн будаатай аяга байхуу цай уугаад байхад таны шүд хэзээ ч хорхойтохгүй.
5. Шөний цагаар шүдээ хавирах нь тайван биш, биед ямар нэгэн зовиур байгаагийн шинж. Хүний гэдсэнд шимэгчлэн амьдардаг хорхойнууд нь нойрон дунд идэвхиждэг. Түүнээс болоод хүүхэд шөнө унтаж чадахгүй шүдээ хавирах үзэгдэл цөөнгүй. Шүд хавирах өөр нэг шалтгаан нь өдрийн стресс, цочирдлоос болдог. Үүнийг эмчлэхэд сармисны арван хумсыг буцалсан сүүтэй өг. Сармисыг өглөөгүүр дангаар нь идэж болно. Хоолны хоёр халбага хулууны үрийг өглөө өлөн элгэн дээрээ идэх хэрэгтэй. Дараа нь туулгах эм уулгаарай. Ингэснээр цагаан хорхой бүгдээрээ гарна. Май загастай сармис хольж өглөө өлөн элгэн дээр нь идүүл.
6. Умайн хүзүүний хоргүй хавдрыг эмчлэхийн тулд нэг аяга хушын самрын яс хальсыг нь цэвэрлээд нэг лонх архи хийгээд хэсэг байлгаж ханд болгоно. Өдөрт гурван удаа хоолны өмнө амны халбагаар ууна. Нэг курс эмчилгээнд гурваас зургаан лонх архи шаардлагатай. Үүнийг уухад хоргүй хавдар байхгүй болж хөхний хатуурал арилсан байна.
7. Бэлгийн сулралаас хамгаалахын тулд 200 гр сайн чанарын дарсан дээр сармисны нэг ширхэг хумс хийгээд зөөлөн гал дээр халаана. 30 сек буцалгана. Дараа нь хөргөөд сармисны хамт шилэн лонхонд хийнэ. Нэг хонуулаад хоол идэхээсээ өмнө 20 минутын өмнө нэг халбагаар өдөрт гурван удаа ууна. Гурван хоног уугаад нэг удаа завсарлана. Энэ эмчилгээг заавал тэргэл саран мандах өдрөөс эхлэх ёстой.
8. Ходоодны хүчил ихдэхэд буцалсан усанд чимх сод хийж хөргөөд уувал цээж хорсч гашуунаар хэхрэх нь намдана. Мөн буцалсан усыг мөнгөн ба зэс саванд хийж хонуулаад өглөө өлөн элгэн дээрээ уувал цээж хорсохгүй.
9. Шүд өвдвөл сармисыг гавартай хольж шүдэндаа шавж боовол сайн.
10. Шөрмөс татах нь кальци дутагдсантай холбоотой. Цус бүлэгнэхэд кальци чухал үүрэгтэй. Хэрэв цусанд кальци үгүй бол хуруугаа зүүгээр хатгахад цус алдах үхэх аюултай. Сүүнээс өөр кальцийн хэд хэдэн сайн эх үүсвэр байдаг байна. Үүнд боловсруулаагүй ясны гурил, өндөгний хальс, хясааны дун чөмөгний кальци, эрдэнэ шиш, улаан зэрэг орно. Мөн давс кальци алдагдахад хүргэдэг байна.
11. Ханиад хүрэх гэж байгаа шинж тэмдэг илэрвэл хөлөө халуун усанд 2-4 минут дүрэх хэрэгтэй. Ингэснээр цусны эргэлт сайжирч, биеийн эсэргүүцэл нэмэгдэнэ. Мөн 200-400 грамм чацарганы ханд уувал ханиадаас урьдчилан сэргийлж чадна.
12. Цагаан ингэний сүүг мөнгөн аяганд удаан хугацаагаар тогтмол гам хийж уух нь бэтэг өвчинг анагаана. Мөн хар үхрийн дөрвөн мөрийн шороог усанд буцалган уувал сайн.
13. Элэгний аливаа өвчинд хонины сүүний ээзгий идэх, хонины ээзгийний ханд идэх, ээзгийн буцалгаж шар сүүг өтгөнөөр нь байнга уухад маш сайн бөгөөд эмийн дээд болно. Элэгний усан хаванд нохойн халуун цус уухад шээс болон туугдан гарна. Туугдан гарсан шээсийг дахин уухад маш сайн. Мөн ямааны сэвсээр хөхүүлэх хэрэгтэй юм.
14. Нойр муудвал хонины шөлөнд нохойн хошуу хийж чанаж уух хэрэгтэй.
15. Хөл нь зүрхний нэг адил асар их ачаалал үүрдэг ба хоёрдахь зүрх юм. Өдрийн турш хөлөнд хуримтлагдсан бохирыг орой бүр цэвэрлэж ариутгах нь зүрх, тархины үйл ажиллагаанд сайн нөлөөтэй. Ургамлын хандтай бүлээн усанд хөлөө дүрэх нь өдрийн алжаалыг тайлж, цусны эргэлтийг сайжруулдаг.
16. Жамц давстай буцалсан ус өглөө бүр нэг аягыг уувал ходоод гэдэсний хямралаас төдийгүй шархлаа өвчнөөс ч сэргийлж чадна.
17. Эмэгтэй хүний савны амсар шархлаатай болбол хулууны тэхий дундаас авсан үсэрхэг зөөлөн эдийг самбайнд боогоод үтрээндээ шургуулж гурван шөнийг өнгөрөөвөл нэн тустай.
18. Үргүйдлийг эмчлэхийн тулд сарьсан багваахайн махыг идвэл үртэй болох, эгэл хүн идвэл урт насална. Арван нэгэн сард олж хадгалбал үлэмж сайн. Эхийн доторхи үр үхээд зовбол баасыг нь архитай зуурч уулгавал цөм гарч амаржина.
19. Даралт ихэсвэл нимбэгний шүүс уу. Кали боло кальцийг хоол тэжээлдээ илүү их хэрэглэвэл таны цусны даралтыг тодорхой хэмжээгээр бууруулдаг.
20. Түлэгдэлтийг сорвигүй эдгээхийн тулд тарваганы тос маш сайн гэдгийг мэддэг хүн олон.
21. Элэг цөс. ходоод гэдэсний өвчтэй 1000 гаруй хүнийг хивгээр хооллоход эмгэг нь бараг 100 засарчээ. Хивиг идсэнээр амин дэм, эрдэс бодис эссэнциал, кокарбокасилаз зэрэг эм бэлдмэл хэрэглэх шаардлаггүй юм.
22. Хэрвээ та унтаж байхдаа хурхирдаг бол бөөрөнхий байцааны бүтэн навч сонгон аваад нэг хоолны халбага зөгийн балтай хамт нухаж жижиглэнэ. Түүнийгээ нэг аяга буцалсан усанд хийгээд 15 минут байлгаад унтахын өмнө уу. Мөн байцааны нэг аяга шүүсийг цайны нэг аяга зөгийн балтай холиод хагас аягыг унтахынхаа өмнө уугаарай. Эдгээр аргаар эмчилгээг нэг сар хийнэ.
23. Үе мөчний өвчин хөл, өвдгөнд байгаа бол бүсэлхий хүртэлх хэсгийг багтаах уутанд хусны навч түүж хийгээд удэш унтахынхаа өмнө уутандаа хөлөө дүрж тэр чигт нь хонуулах. Энэ үед их хөлөрч навч норвол шөнөдөө солих хэрэгтэй. Энэ эмчилгээг хэд хэдэн удаа хийхэд өвчин намдана.
24. Сүрьеэг эмчлэхийн тулд үнээний түүхий сүүнд 14-21 хоног ороход сайн. Мөн их ханиалга хатгаанаас сэргийлэхийн тулд зуны дэлгэр цагт биедээ адууны өөх түрхэж наранд биеэ шарах хэрэгтэй аж.
24tsag.mn

НАМТАР
Боорчи нь арулад овгийн Наху баяны хүү байв. Тэрээр хархан залуу насандаа Тэмүжинтэй танилцсан: залуу Тэмүжин адуугаа хулгайд алдсан ба тэрээр адууны хулгайчдыг хайж яваад аян замынхаа гурав дахь өдөр аавынхаа адууг хариулж явсан Боорчитой таарчээ. Боорчи Тэмүжинтэй нийлж хулгайлагдсан адуугаа буцааж авахад нь туслав.
Тэмүжин мандан бадарч эхлэхэд Боорчи түүний анхны нөхөр болсон бөгөөд түүний бүхий л үйл хэрэгт дэргэд нь байсан.
1199 онд Тэмүжин Ван хан, Жамуха нарын хамт Буйруг ханыг нэгдсэн хүчээр довтолж, түүнийг бут цохив. Гэр орондоо буцахад нь найманы цэргийн анги зам хаажээ. Өглөө тулалдахаар шийдсэн боловч шөнө нь Ван хан, Жамуха хоёр найманууд түүнийг дуусгана хэмээн найдаж Тэмүжинг ганцааранг нь үлдээн зугтав. Харин өглөө болоход Тэмүжин энэ тухай олж мэдсэн ба тулалдаанд оролгүй ухарлаа. Найманууд Тэмүжинг биш, Ван ханыг хөөж эхлэв. Хэрэйдүүд наймануудтай хүнд тулаанд орсон бөгөөд сөнөх мөхөх нь илэрхий болсон тул Ван хан Тэмүжинд элч илгээж тусламж гуйжээ. Тэмүжин өөрийн нөхдийг илгээсэн ба тэдний дундаас Боорчи, Мухулай, Борохул, Чулуун нар тулалдаанд онцгойрч байв. Өөрийг нь аварсны төлөө Ван хан ханлиг улсаа Тэмүжинд гэрээслэн үлдээжээ.
1203/1204 оны өвөл Тэмүжин хувийн харуул буюу хишигтэн цэргийг байгуулав. Энэ нь дөрвөн хэсэгт хуваагдаж, нэгнийх нь толгойд Боорчийг тавьсан ажээ.
Домогт өгүүлснээр 1206 оны Их хуралдайн үеэр Тэмүжин Чингис хаан хэмээн өргөмжлөгдсөн бөгөөд тэр өөрийн хамтрагчдад албан тушаал, эрх дарх хуваарилж эхлэхдээ Боорчийг мартсан дүр үзүүлжээ. Орой нь Тэмүжиний эхнэр Бөртэ түүнийг мартамхай байдлынх нь төлөө зэмлэхэд Тэмүжин Боорчид атаархагчдыг төөрөгдүүлэхийн тулд ийм үйлдэл хийсэн, Боорчи одоо ч хааны талаар муу үг хэлэхгүй гэж мэдэгдэв. Боорчийн өргөөнд илгээсэн тагнуулууд Боорчийн эхнэр хааны ач мэдэхгүй байгаад гомдоллоход нөхөр нь би хаанд зүтгэдэг нь талархлын төлөө биш, тэр ч байтугай надад өчүүхэн бага амь зуух хэрэгсэл өгсөн ч зүтгэх болно гэж хариулсныг нотолжээ. Дараагийн өдөр нь хуралдай дээр Тэмүжин Боорчийг бүгдийн дээр тавьж, баруун гарын цэргүүдийн удирдагч болгосноо зарлан тунхагласан байна.
Боорчи баруун гарын цэргүүдийн удирдагчийн хувьд дараа нь Чингис хааны бүх аян дайнд оролцсон. Хорезмыг байлдан дагуулах үеэр, 1220/1221 оны өвөл Монголын цэрэг Самаркандаас өмнө зүгт өвөлжих үед Боорчийг Чингис хааны хөвгүүдийн хамт Ургенчийг эзлүүлэхээр илгээж байв.
СОЁЛ УРЛАГТ
Боорчи И.К.Калашниковын “Догшин жаран” (“Жестокий век”) (1978) романы дүр болжээ.

Төрөлх алтай язгуурын манж хэлээ гээж, нийтээрээ хятад хэлтэн болсон. Зүрчидийн удам бөгөөд Чин улсыг (1644-1912) байгуулсны дараа өөрсдийгөө «манж» хэмээн нэрийдсэн. Нэрний гарал үүслийн талаар олон тайлбар байдаг.”мангга” (ᠮᠠᠩᡤᠠ), “жу” (ᠵᡠ) буюу “аймшиггүй сум”[1], бас элбэг дэлбэг хүчирхэг байхыг билгэдэн ийм нэрийг авлаа гэж үздэг.
Түүх
МЭӨ 1,2-р мянганд 202-220 онд мандаж явсан Иүлүйгийн харъяанд байсан мэдээ байдаг ба 5,6-р зуунд мохе аймгуудын хар ус (heishui) овог жүрчин овогтон болсноор жүрчидын суурь тавигджээ. 12-р зуунд Кидан Улсын харьяанд явсан тэд 1113 онд бослого гарган 1115 онд Алтан буюу Жин улсыг байгуулан Кидантай байлдаж эхэлсэн ба 1125 онд Киданыг мөхөөж бүс нутагт тэдний байр суурийг эзлэх болж 1135 онд Монголчуудыг гэнэдүүлэн довтолж эхэлсэн ч 1138 онд амжилттай няцааж улмаар 1147 онд найрамдав. 1210 онд Чингис хаанд элч илгээн алба барихыг тулган шаардсанаас үүдэн 1211 онд Чингис хаан Алтан улсад довтлон 1215 онд буулган авч алба бариулах болжээ. Хожим Өгэдэй хааны үед 1234 онд Алтан улсыг бүрэн мөхөөсөн байна.
Үүнээс хойш зүрчид нар Сунгари болон Хар мөрнөөр нутаглаж байсан. 17-р зуун хүртэл загас ан агнуур, бага хэмжээний газар тариалан, гахай үржүүлэх зэрэг амжиргаатай байжээ. Мөн тэд хамжлагат ёсны нийгмийн байгуулалттай ба хятад олзны хүмүүсийг боо и буюу манжаар нукай хэмээн нэрийдэж тамга шивээс хийн хойлогт дагуулах, хүнд хүчир ажил хийлгэх зэргээр боолчилдог байсан байна. 16-р зуунд Мин улсын захиргааны Хайши, Жяньжоу, Ерэнь гэсэн гурван хэсэг болж байлаа. Үүнээс Жяньжоу зөрчиний Нурхач сэцэн бэйл олон аймгийг дагуулж «Хожуу Алтан улс»-ыг үүсгэсэн ба Дээд эрдэмт хаан үндэстэний нэрээ 1635 онд «манж», улсаа 1636 онд «Чин» буюу ариун хэмээжээ.
Манж Чин Улс
Манжууд 1636 онд өвөр монголын нутгийг бүрэн дагуулж, 1644 онд Бээжинг эзлэн, 1683 он гэхэд хятадын газар нутгийг бүрэн эзлээд, 1691 онд ар монгол, 1755 онд баруун монголыг эзлэн дагуулсан байдаг. Манж Чин улс буюу Дайчин гүрний төрийг «Тэнгэрийн бошигт» хэмээх Нурхачаас «Хэвт ёс» Пү И хүртэл 12 хаан төр барьжээ. Үүнээс Энх Амгалан (1662-1722), Тэнгэр тэтгэгч (1735-1794) хоёр хаан жаран жил хаан суусан нь төр улсыг өнө удаан тогтвортой хүчирхэг оршин тогтнохын үндэс болж чадсан юм.
19-р зуун болоход манжууд ихэвчлэн хятадаар ярьдаг болсон ба хятаджисаар манжийн улс оршин тогтнох боломжгүй болж, 1911 оны 12 сард Сунь Ятсэнь нарын гаргасан бослогоор хятад үндэстэнд улсын эрхийг буцаан авчирч, «манж, хятад, монгол, төвөд, хуй» таван үндэстний хэмээх Дундад Иргэн Улсыг байгуулжээ.
Цэргийн эрхтний жилүүдэд Манжуурыг Жан Золин атгаж байсан бөгөөд Чан Кайши 1928 онд Бээжинг түүнээс булаан авч таван өнгөт тугийг одоогийн Тайваний тугаар өөрчлөн сольжээ. 1932 онд Манжуурт Японы тоглоомын улс Манж-го (1932–1945) байгуулагдаж Пү И хаанаар дахин өргөмжлөгдсөн боловч 1945 онд Япон дайнд ялагдан Манжуурыг алдсанаар Манж-гогийн нутаг Хятадад хураагджээ. Чин улс мөхсөний дараа хятад нутагт байсан олон мянган манж үндэстэнийг хятад тариачид үй олноор нь хядаж байсан тул овог нэрээ нууцлан амьдрах болжээ.
Орчин үеийн манж үндэстэн
Манж улс 1912 онд мөхсөн хэдий ч манж хэл соёлын тухайд аль 18-р зууны дунд үеэс бараг үгүй болсон байна. Хэдий манжийн засаг захиргаа манж хэл соёлыг хадгалах хүчин чармайлт гаргасан ч гэлээ (манжийн язгууртнууд хан хятадтай ураг барилдахыг хориглох зэрэг) соёл уламжлал нь хан хятуудуудад уусан нийлж хятад соёл мэтээр харагдан бүдгэрэн арилж, ярианы хэл нь устан бичгийн хэл нь зөвхөн хааны ордонд хаан болон өндөр угсаат язгууртны ярианы тэмдэглэлд хэрэглэх болсон нь л хожуу хүртэл уламжилж, одоо цөөн тооны өндөр настан болон манж судлаачдаас өөр мэдэх хүнгүй болжээ.
Дундад Иргэн Улсын засгийн газар манжийн хаан болон ордныхонд 1924 он хүртэл цалин пүнлүү олгож байсан хэдий ч хятад даяар манж нарыг ялгаварлан гадуурхах явдал маш түгээмэл байснаас олон манж хүн угсаа гарвалаа нуух, хятад нэр авах, манжуудаасаа харилцаа холбоогоо таслах зэрэг нуугдмал амьдралаар амьдарч эхэлсэн байна. ДИУ байгуулагдсанаар Шиань, Ганжоу, Наньжин, Ханжоу зэрэг хотод болсон аллага нь олон манж хүний амийг авч одсон ба овог нэрээ нууж хятад овог нэр авах нь улам ихэсчээ.
Манжуурыг Япончууд эзэлсний дараагаар 1934 онд Японы хараа хяналт, улс төрийн зорилго бүхий дэмжлэгтэйгээр өсч томрон ухаан суусан Пуиг хаанаар “томилж” Манж го буюу Манж улсыг байгуулсан нь 1945 онд Зөвлөлтийн арми Манжуурт орж ирснээр мөхөж манжуудын 3 дах удаагаа сэргэх оролдлогыг нураажээ. Хятадад Манж нарыг гадуурхах үзэл БНХАУ-ын засгийн газраас манжуудыг үндэсний цөөнх гэж албан ёсоор нэрийдэх 1952 он хүртэл байсаар асан ба манж нарын тоо энэ үед 2 дахин хорогдсон гэсэн байдаг байна. 1952 онд БНХАУ-ны төрөөс манж үндэстнийг бүртгэж байхаар болсон ба 1953 онд 2.5 саяаар тоологджээ. 1982-1990 онд 4,299,159-аас 9,821,180 болтол манж хүний тоо огцом өссөн нь дээрх уг гарлаа нууж байсан болон цөөнхөд үзүүлдэг дэмжлэгтэй холбогдсон гэдэг. 1980-аад оноос хойш манж соёлыг хятадууд ихээхэн сонирхон хэрэглэх болсон.
Одоогийн байдлаар зүүн хойд хятадын Хэбэй, Жилин, Ляонин мужуудад манжуудын 10, монгол манжийн 1 нийт 11 өөртөө засах дүүрэг байгаа юм байна. Мөн цөөн тооны манжууд Хойд солонгос, Оросын сибир, Канад болон Японд оршин суудаг ажээ.
Хүн ам
Манж үндэстэн нь голчлон БНХАУ-н эх газраар төвлөрөн суух бөгөөд 2000 оны хүн амын судалгаагаар 10,708,464 хүнтэй хэмээн тоологджээ. Энэ нь цөөн тоот үндэстний 10,17 хувь, нийт хүн амын 0,86 хувийг эзлэх ажээ.
Хэл яриа
Манж үндэстний үндсэн хэл нь манж хэл бөгөөд Алтай хэлний язгуурын Манж-Тунгус хэлний бүлгийн Өмнөд Тунгусын хэлний дэд бүлэгт багтдаг. Чин улсын үед “Улсын хэл”, “Чин хэл” гэх мэтээр нэрлэгдэж байсан. Газар нутгийн байршил, нутаг нутгийн онцлогоос дараах аялгад хуваагддаг.
Гүи фан аялга
Жин аялга
Шөнжин Гирин аялга зэрэг болно. Нийт ярилцагчидын тоо 1200 шахам. Хэдий тийм боловч манж хэлээ хэрэглэхгүй байх явдал түгээмэл байх ба манж хэлний оронд хятад хэлийг сурах явдал их байдаг байна. Ерөнхий боловсролын сургуульд манж хэл төдийлөн ордоггүй учраас хүүхэд, залуучууд хятад хэлийг эх хэлээ болгосоор байна. Манж хэлээр ярьж чадах хүмүүсийн ихэнх нь өндөр настай хүмүүс байдаг байна.
Бичиг үсэг
Тэд алтай язгуурын түнгүс бүлгийн хэлээр ярих ба бичиг үсгийн хувьд анх кидан бичгийг хэрэглэж байгаад 17-р зуунд Нурхайчийн зарлигаар монгол бичгийг авч хэрэглэсэн байна. Зүрчид бичгийг ашиглаж байсан бөгөөд Хойд Алтан улсын Нурхачи хааны зарлигаар Сүймин, Эрдэни гэсэн 2 хүн монгол бичгийн галиглах системийг гол болгож Манж бичгийг зохиожээ. Одоо манж бичиг мэдэх хүний тоо 200 гаруй гэсэн албан бус судалгаа байдаг ажээ.
Шашин шүтлэг
Манжууд нь Буддын Шарын урсгал, Христ, Бөө мөргөлийг шүтэн биширдэг.
Эшлэл- 族称Manju词源探析》，长山，刊载于《满语研究》2009年第01期 (Changshan (2009), The Research of Ethnic Name “Manju”‘s Origin, Manchu Language Research, the 1st edition), Википедиа
Enkhtur Lkhagva
3h ·

шийдвэр хураангуй-5
Иргэн Дулмаа нь нурууны өвчнийг энергиэр эмчлэх, аура засал хийх нэрээр Оюуны биеийг нүцгэлэн, өрөөний голд зогсоож, цагаан хар өнгийн нойлын утсаар биеийг нь ороож, архинд арц холин рашаан болгож бие рүү нь цацах, 4 талд нь лаа асаан байрлуулах зэргээр зан үйл хийх үед асаасан байсан лаа унаж гал гарсны улмаас иргэн Оюуны биеийн гадаргуу 50-59 хувь нь түлэгдэж, эрүүл мэндэд 3 дугаар зэргийн түлэгдэл бүхий хүнд зэргийн гэмтэл учирч, зохих эмчилгээг цаг алдалгүй хийсэн боловч амь нас нь хохирсон байна.
Дулмаагийн үйлдлийг прокуророос “хүний амь насыг болгоомжгүйгээр хохироох” гэмт хэрэг гэж зүйлчлэн, хэргийг шүүхэд шилжүүлсэн, Дулмаагийн өмгөөлөгчөөс “… энэ үйлдэл нь хүний эрүүл мэндэд хүнд хохирол болгоомжгүйгээр учруулах гэмт хэрэг юм” гэх үндэслэлээр, зүйлчлэлийг нь хөнгөрүүлэх талаар мэтгэлцжээ.
Эрүүгийн хэргийн анхан шатны шүүхээс Дулмаагийн болгоомжгүй үйлдлийн улмаас хүний амь нас хохирсон үр дагавар шууд учирсан, түүний болгоомжгүй үйлдэл нь Оюуны амь нас хохирсон хохирол, хор уршигтай шууд шалтгаант холбоотой, энэ үр дагаврыг гэмт хэргийн хохиролд тооцож хэргийг зүйлчлэх үндэслэлтэй гэж үзэв.
Шүүхээс, шүүгдэгч Дулмааг “Хүний амь насыг болгоомжгүйгээр хохироох” гэмт хэрэг үйлдсэн гэм буруутайд тооцож, тохиолдлын шинжтэй нөхцөл байдлын улмаас анх удаа гэмт хэрэг үйлдсэн, гэмт хэрэг үйлдсэний дараа хохирогчид шууд эмнэлгийн болон бусад туслалцаа үзүүлсэн, учруулсан хохирол буюу эмчилгээ болон оршуулгын зардлыг төлсөн гэх эрүүгийн хариуцлагыг хөнгөрүүлэх нөхцөл байдал, гэм буруугийн болгоомжгүй хэлбэрээр гэмт хэрэг үйлдсэн нөхцөл байдал, гэм буруугаа хүлээн зөвшөөрч хийсэн үйлдэлдээ дүгнэлт хийж буй ухамсар хандлага гэх хувийн байдал зэргийг харгалзан түүнд хорих ял оногдуулахгүйгээр 5 жилийн хугацаагаар тэнсэж, тэнссэн хугацаанд гэмт хэргийн хор уршгийг арилгах арга хэмжээ авах, оршин суух газраа өөрчлөх, зорчин явахдаа хяналт тавьж байгаа эрх бүхий байгууллагад урьдчилан мэдэгдэх зэрэг үүрэг хүлээлгэх, дахин Аура засал гэх зан үйлийн үйл ажиллагаа явуулахыг хориглох хязгаарлалт тогтоох албадлагын арга хэмжээ авчээ.
Санамж:
Энэ хураангуй нь бүрэн гүйцэд шүүхийн шийдвэр биш бөгөөд түүнийг орлохгүй, зөвхөн шүүхийн шийдвэрийг олон нийтэд ойлгомжтой байдлаар мэдээлэн хүргэх зорилготой болно.
Шүүхийн шийдвэрийн хураангуй бичсэн: Баянзүрх дүүргийн Эрүүгийн хэргийн анхан шатны шүүхийн шүүгч Г.Хатанцэцэг

Тэрээр 1850-аад оны үед төрсөн бөгөөд өөрийн хошуугаар зогсохгүй зэргэлдээ хошуу нутгаар залагдан ядарч, зовсон олон түмэнд тус хүргэдэг хүчтэй олон онгодтой зайран байв. Очир зайран нь хэл хуураа татаж хур бороо оруулдаг. Мөн хариулдаг, онгод орсон үедээ завилан сууж, суусан хэвээр галтай тотго дамжин эргэлддэг. Өөрийн дүр төрхөө өөрчлөн гурван хөлтэй шувуу мэт дүрстэй болдог. Хол яваа ахан дүүс, элэгтнүүдэд нь гай зовлон гэнэтийн осол тохиолдохыг урьдчилан мэдэж, түүнийг зайлуулдаг, сэлмээ улайсган долоодог, мөн сэлмээрээ хэлээ огтлон цус гаргаж өргөл өргөн тулж ирсэн муу муухай бузар бүхнийг арилгаж чаддаг байжээ. Олныг түйвээсэн хулгайч дээрэмчид зэрэг муу явдалтныг аянга аадар буулгах, цасан шуурга тавиулах зэргээр залхаан цээрлүүлдэг гэгчлэн олон шидийг үзүүлдэг догшин зайран авч энгийн ардад дөлгөөн зангаараа ихэд хүндлэгдсэн нэгэн билээ. Түүний удам хойчид Бор, Халиудай, Дамчаа, Шагж зэрэг олонд нэртэй удган, зайрангууд үе залгамжлан төрсөн. Б. Очир зайран нь 1935 оны орчим өөд болсон бөгөөд өдгөө хувцас хэрэглэл нь түүний хүү О. Гончигийн гэрт нэг хэсэг хадгалагдаж байсныг Төгрөг сумын нутаг Чавчаалын хөндий хэмээх газрын нэгэн агуйд ач хүү Г. Дамбил, Г. Тумбаа нар нь улааны хэт хувьсгалчидаас нуужээ. Хожим 1963 оны хавар тухайн үед Говь-Алтай аймгийн орон нутаг судлах музейн эрхлэгчээр ажиллаж байсан П. Догчин авч ач хүү Г. Тумбаа нь хувцас хэрэгслийг нийтийн хүртээл болгохоор хүлээлгэн өгчээ. Очир зайрангийн бөө онгод 1920-1990-ээд оны эхэн хүртэлх үед хэсэг тасарсан хэдий ч 1997 оноос түүний гуч хүүд эргэн заларчээ. Түүний тухай Төгрөг сум байгуулагдсаны 80 жилийн ойд зориулан хэвлэгдсэн Төгрөгийн Хөх Шаштир номонд тодорхой бичсэн буй. Түүний тухай олон домог яриа их байдаг бөгөөд олондоо Халхын хар Очир зайран хэмээн яригддаг билээ.

1. Монгол туургатан бөө нарын эрдэм, судалгаа, практикын хамтарсан хуралдааны дүн
2. БНТУ-ын Элчин сайдтай уулзсан тухай
МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан
3. Шашины удирдлагуудын хуралдаанд оролцсон тухай
Залуучуудын зөвлөлийн удирдагч, Монгол бөөгийн удган Т.Анхмаа

Хоёр. БОДЛОГЫН АСУУДАЛ
4. МБНЭ-ийн сурталчилгааны чиглэл, үйл ажилагааг эрчимжүүлэх тухай
5. 2023 онд МБНЭ-ийн гадаад харилцааг хэрэгжүүлэх зорилтууд
6. МБНЭ-ИЙН ХАНДИВ АВАХ, ЗАРЦУУЛАХ ЖУРАМ-д өөрчлөлт оруулах тухай
МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан

Гурав. НЭГДСЭН БОЛОН ОРОН НУТГЫН ТАХИЛГА
7. 2022 онд хийсэн Нэгдсэн болон орон нутгийн тахилгад оролцсон дүнгийн тухай
Залуучуудын зөвлөлийн удирдагч, Монгол бөөгийн удган Т.Анхмаа
8. 2023 онд МБНЭ-ээс зохион байгуулах Нэгдсэн болон орон нутгийн тахилга, Төлөвлөлт
МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан
9. 2022 оны 10 дугаар сарын 30-ны өдөр хийгдсэн тахилгын тухай
Монгол бөөгийн удган Б.Майцэцэг

Дөрөв. ДОТООД АЖИЛ
10. 2022 онд хийсэн Нэгдсэн тахилгад бөөлсөн улаач нарт бөөгийн цол олгох тухай
МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан
Монгол бөөгийн тэргүүн удган А.Оюунтуул
11. Үйл ажиллагаанд оролцсон улаач нарыг шагналд тодорхойлох тухай
Монгол бөөгийн тэргүүн удган А.Оюунтуул
12. 2022 оны Санхүүгийн байдал.
Монгол бөөгийн удган Р.Маахүү
13. МБНЭ-ийн Цол, шагнал олгох цэнгүүнийг зохион байгуулах тухай
14. МБНЭ-ийн Спортын нэгдсэн арга хэмжээг зохион байгуулах тухай
Залуучуудын зөвлөлийн удирдагч, Монгол бөөгийн удган Т.Анхмаа
Монгол бөөгийн тэргүүн удган Бямбасүрэн

Дэлхий дээр 50 ба 100 градусын огтлолцол таарсан 4 цэг байдгийн хоёр нь Атлантын далайд таардаг бол гурав дахь нь Канад улсын нутагт хурдны зам дээр таардаг. Харин 4 дэх огтлолцол нь Монгол улсын нутаг, тэр дундаа хөвсгөлийн нутагт таардаг байна.
Эл огтлолцол Мөрөн хотоос 30 км зайтай бөгөөд Алаг-Эрдэнэ сумын нутагт Эрхэл нуурын баруун талд байрладаг. Дэлхий дээрх бусад гурван огтлолцол цэг дээр хүн саатах боломжгүй байдаг бол Монголын нутаг дахь цэг дээр хүмүүс ирж үзэх боломжтой, тэр цэг дээр зогсох боломжтой гэдгээрээ давуу талтай юм.
Эрхэлийн хөндийд Эрдэнэхайрханы өвөрт байх тус цэг буюу дэлхийн бөмбөрцгийн хойд өргөрөгийн 50 градус, зүүн уртрагийн 100 градусын огтлолцолд “энерги байна” хэмээн Монгол-Японы эрдэмтэд тогтоосон гэх ажээ.
Аялагчид Хөвсгөл нуур руу явах замд дайрах боломжтой. Нутгийн иргэд өглөөний нар харах, Цагаан сарын шинийн нэгний нар угтахаар зорьж очин энерги авч хийморь сүлдээ сэргээдэг байна.
Монголчууд бид эртнээс нааш байгаль дэлхийгээсээ энерги авч ирсэн ард түмэн билээ. Аливаа хүн хэрэгтэй энергийнхээ 20-25%-ийг хоол унднаас авдаг бол үлдсэн хэсгийг нойр, газар ус, сансар огторгуй, гал, салхинаас авдаг байна.
Энэхүү тодорхойлолт нь газарзүйн байрлал талаас харуулдаг бол Монгол тэнгэр шүтлэгт бөө мөргөлийн талаас Эрдэнэхайрхан, Эрхэл нуур хоёрыг хүйн холбоотой гэж тахилга хийсээр ирсэн түүхтэй.
Эрдэнэхайрханы овооны дэргэд өргөө байгуулж Монгол бөө нар тахилга хийсээр өнөөг хүрч иржээ. Энэ жилийн Эрдэнэхайрханы тахилгыг монголын нутаг, нутгийн төлөөлөл ирсэн байлаа. Эрдэнэ хайрханы тахилгыг Монгол бөөгийн тэргүүн зайран П.Эрдэнэбаатар толгойлж бөөлсөн билээ.
Есөн шонхор шувуу бүхий тугаа зайран, удган нараар амилуулсаны дараа хуяглан, их хайрханы тахилгадаа хүндэтгэл үзүүлэн бөөлсөн билээ.

Манж Чин засаг 300 жил Монголд ямар ч бүтээн байгуулалт хийгээгүй бөгөөд зөвхөн СҮМ хийдүүдийг олноор бариулсан. Сүм хийд олон байвал Сүмд суух лам нар нэмэгдэх ёстой. Одоогийн Монголд байгаа сүм хийдүүд бүгд Манж Чин гүрний үед баригдсан бөгөөд (одоо байгаа 700 гаруй сүм хийдийн 80 гаруй хувь нь 1700 оноос хойш байгуулагдсан байдаг) сүм хийд байгуулахыг хүсэхгүй байсан ч хүчээр бариулж байсан ба зарим мөнгийг нь манжаас гаргаж бариулжээ.
Монгол айл 5 хүүтэй бол, 2-3 хүү лам заавал байх ёстой гэж хуульд заасан байдаг康熙《大清会典》规定：! бөгөөд лам болсон бол тухайн айл татвар, цэргийн албанаас чөлөөлөгдөж болно гэж хатуу заасан байдаг.
Сүүлд Цяньлун乾隆帝（1711－1799）
(6 дахь ) хааны үед Монгол хүүхэд дөнгөж 5 нас хүрэхэд сүм хийдэд суулгаж лам болгодог болжээ. Лам хүн эхнэр авч хүүхэдтэй болохыг хориглоно.
Эрэгтэйчүүд эхнэр авахгүй байх нь нийгмийн хүн амын бүтцэд нөлөөлж гэрлээгүй эмэгтэйчүүд нэмэгдсэнээр аяндаа бэлгийн зохисгүй зан үйлд хүргэж, улмаар бэлгийн замын халдварт өвчин тархаж, хүн амын өсөлтөд ноцтой нөлөө үзүүлсэн.энэ нь аажимдаа геноцид шинжтэй болж үндэстэн мөхөх дөхсөн.
Энэ мэтчилэн Монголын хүн амыг цөөлөх бодлого явуулжээ.
Шарын шашинд итгэсэн Монголчууд АЙМХАЙ, НОМХОН, ХЯНАХАД АМАРХАН болсон нь Манжийн яг хүссэн зүйл байлаа.
Шашины удирдагч хутагт хувилгаадад манж засгаас асар их шагнал урамшуулал олгож,их хэмжээний хошуу нутаг таслан өгч
Шашныханы цол хэргэм нь тасралтгүй дээшилж засаг ноёд язгууртнуудаас зарим үед дээгүүр гарч нутаг хошуу тасдан шавь болон хамжлагат ард (зарц)дагуулан өгдөг болтлоо өсчээ. Нийгмийн баялгийг лам нарт өгч , энгийн ардыг шашны хараат албат боол болгож өгч байсаны ҮР ДҮНД Монголын ЯЗГУУРТНУУДЫН эрх мэдэл суларч нутаг хошуу албат иргэдийн тоо цөөрч хүн амын өсөлт зогсож нутаг хошуугаар зааглагдан Монголчуудын хүч үлэмж ихээр суларсан.
Үүний дүнд ТӨР болон ШАШИН хосолсон Монгол төрийн тогтолцоо үүсэж тогтсон.
Манж Чин засгийн Дэлгэрүүлсэн шарын шашины секц зорилгодоо хүрсэн.
1: Баатарлаг, дайчин Монголчууд аажимдаа “буян үйлдэж, буян хураах”болж, тууштай тэмцэгч чанараа аажмаар алдаж, Хүлцэнгүй зан чанартай болж Үндэсний ухамсар нь бараг л устсан, Сэтгэхүйн хямралд орж, Дарангуйлагчидийн эсрэг тэмцэлийн бодлого нь бүдгэрч эхэлсэн байдаг. Дараагийн амьдралдаа азжаргалыг хүлээдэг ламын шашинд бүрэн орсон байжээ .
2: Сүм хийд их хэмжээгээр баригдсан нь Монголын эдийн засгийг сүйрүүлж, дахин сэргээхэд хүндрэл учруулсан.
3: Монголчуудын сор болсон ухаантай эрчүүдийг сонгон лам болгож байсан нь нэг талаас Монголын хүн амыг эрс цөөрүүлж, нөгөө талаас Монголын удам угсааг доройтуулан дордуулсан.
4: Манж Чинг эсэргүүцэгч цэргүүдийг тайвшруулахын тулд шарын шашны дээд түвшний хүмүүсийг байнга ашиглан тархийг нь угааж, дарлагдсан ард түмнийг үргэлж хуурдаг байжээ.
Цяньлун эзэн хааны 乾隆帝（1711－1799） хэлсэнчлэн:
乾隆皇帝所说：“以黄教柔训蒙古”Шарын шашинаар Монголыг номхоруулах (зөөлруулэх сургах )нь манж чингийн дээдийн зорилго.
Монгол үндэстэн Юань гүрнээс хойш дэлхийд нэр хүндтэй, өндөр хөгжилтэй улс байсан ч 200 гаруй жил Чин гүрний эрхшээлд орсны эцэст өндөр хөгжилтэй улсаас ядуу буурай, хоцрогдсон улс болон хувирсан.
Улс орон өөрийн иргэдээ хөгжүүлэх үүрэгтэй ёстой боловч ангид дарлуулсан нийгэмд, ялангуяа үндэсний дарлалд байгаа нийгэмд дарангуйлагч үндэстнүүд улс төр, эдийн засаг, соёл болон бусад хөгжлийг сааруулах арга хэмжээ авдаг. Манжууд Монголыг захирахдаа улс төрийн дарлал, эдийн засгийн дээрэм, соёл, үзэл суртлын мунхаглалд оруулж байсан тул боолчлох зорилгодоо хүрчээ.
Манжийн засаг Дөрвөн том амьд Буддагийн буюу… хутагт хувилгаадыг дэмжиж, Монгол болон Түвдэд Шашны болон оюун санааны хүчээр хяналт тавьж удирдаж байжээ.
Хятадаар бичсэн үгнүүд бүгд түлхүүр үгнүүд бөгөөд эдгээр түлхүүр үгнүүдээр хайлт хийвэл эдгээр бодлогуудын (ЗАРЛИГ, ТУШААЛ, БОДЛОГО) талаар илүү дэлгэрэнгүй их материал олдох бөгөөд эдгээр нь нийтэд нээлттэй болсон баримтууд юм .
Эдгээр бодлогуудын талаар Монголчуудад хэвлэл мэдээлэл телевиз гээд өргөн хэмжээний мэдээлэл нийтэд түгээх хэрэгтэй бөгөөд эх сурвалж болон түлхүүр үгнүүдийг нийтэлсэн болно.
Монголын аймаг дүүрэг сум хороо баг сүм хийдээр дүүрчээ . суварга бариагүй уул үлдсэнгүй , хамгийн бага нэгж БАГ дээр хүртэл сүм дугана байх
Hasar Asar