Author: admin_shaman

Түүнээс Монгол Улсын нутагт Арван гурван Алтайн зарим хэсэг байрладаг. Монгол туургатны хувьд Таван богд хайрхан, Ноён уул, ОХУ-ын болон БНХАУ-ын Шинжань Уйгар, ӨМӨЗО-ын нутагт байгаа олон хайрхад, лус нь Монголын Их гүрэний үед бидний өвгөд дээдсийн нутагт хамаарч Монгол туургатны уламжлал ёс заншилаар шүтэж, тахиж ирсэн байна. Харин өнөөгийн Монгол Улсын нутаг нутаг дэвсгэрт бүрэн багтдаг хайрхадаас Монгол Улсын толгой уул “Цэнгэл” хайрхан, зүрх уул “Бурхан халдун” хайрхан, тулгуур уул “Хөх уул” хайрхан, өмнийн их хаалт “Гучин гурван говь”, нутгийн хоймор “Хөвсгөл нуур”-ыг сонгон тахиж байгаа юм.
Монголын тэнгэр шүтлэгтэнгүүд, бөө нар Монгол Улсын толгой уул “Цэнгэл” хайрхан буюу “Цаст хайрхан”-ы нэгдсэн их тахилга хийхээр Нийслэл хотоос олон чиглэлээр хөдөлж, Ховд хотод нэгдэн цугларч Баян-Өлгий аймгийг зорьсон юм.Түүхт толбо нуурыг өнгөрөнгүүт Хар сайрын гүүрний орчим Баян-Өлгий аймгийн МБНЭ-ийн бөөгийн хүрээлэнгийн төлөөлөгчид, нутгийн зон олон, Буянт сумын засаг дарга Т.Мэндсүрэн нар угтан золгож, нутгийн туульч, соёлын тэргүүний ажилтан, малчин Т. Болд Алтайн магтаалаа хайлж, малчин Т.Баянмөнх домын гурван сумаа харваж угтав. Малчин Т.Баянмөнх ирсэн бүх төлөөлөгчдийг хаваржаандаа урьж, нутгийн онцлого болсон аагтай цай, хүндэтгэлийн идээ барьж, хоолоор дайллаа.
Өнгөрсөн гурван жилийн хугацаанд Өлгий хотод олон шинэ барилгууд баригджээ. Түүний нэг болсон “Билиг АНЭЖ –Од ХХК”-ын захирал С.Алтанцоожийн гурван давхар барилгад байрлах ресторанд Баян-Өлгий аймгийн МБНЭ-ийн Бөөгийн хүрээлэнгийн гишүүд дэмжигчид хүлээн авалт хийсэн билээ. Тус аймагт тахилга хийх, түүнд оролцохоор хүрэлцэн ирсэн төлөөлөгчдөд хүндэтгэх зоогийн ажиллагаанд Баян-Өлгий аймгийн ИХТ-ийн дарга Б.Лазатхан баяр хүргэж үг хэлж, Монгол бөөгийн Дархан удган Д.Энхжаргал, Монгол бөөгийн их зайран Д.Одонхүү, Монгол бөөгийн удган Б.Чанцал, Монгол бөөгийн түшээ Ц.Оюунаа нарыг аймгийн Засаг даргын Хүндэт жуух бичгээр, Монгол бөөгийн их дархан улган Д.Батжаргал, Монгол бөөгийн их зайран П.Батжаргал, Монгол бөөгийн тэргүүн удган Д.Даарий, Монгол бөөгийн тэргүүн удган Ж.Өсөхбаяр нарыг ИХТ-ийн Хүндэт жуух бичгээр шагнасныг гардууллаа. Дараа нь урлагын хэсэгчилсэн тоглолт хийж, ирсэн зочдод хүндэтгэл үзүүллээ.
Баян-Өлгий аймгийн төв Өлгий хотын төвийг тойрон хөдөлсөн цуваа Буянт сумыг зорилоо. Сумын төвийн өмнөх Сагсай голын гүүр өнгөрөнгүүт нутгийн төлөөлөгчид сүү, хадагаа барьж хүндэтгэн угтлаа. Буянт сумын засаг дарга Т.Мэндсүрэн өрөөндөө урьж, МБНЭ-ийн Дээд зөвлөлийн гишүүдэд нутаг орон, зон олны байдлаа танилцуулж, дараа нь хүүхдийн цэцэрлэгт очиж, цэцэрлэгийн хүүхдэд зориулсан хөнжил, гудас, ширээ, сандал, орны даавуу, бүтээлэг, тоглоом, угсардаг шалны дэвсгэр гээд иж бүрдэлийг хандивласан билээ. Энэхүү их үйлсийг санаачилж бүтээсэн гол эзэн бол Монгол бөөгийн Удган Б.Чанцал байсан билээ. Түүний бүтээлч санаачлагыг хүүхдийн цэцэрлэгийн хамт олон мартахгүй дуурсаж байгаасай гэж хүсч байна. МБНЭ-ийн түүхэнд ч ямагт дурсаж явах учиртай. Энэ үйлсэд хандив өргөсөн Удган Б.Солонго, дэм өгсөн таван хүнийг эс тооцвол харамсалтай нь энэ санаачлагыг манай хамт олон, шүтлэгтэнгүүд сайн дэмжсэнгүй, санаачилсан хүний ажил мэт болоод өнгөрлөө. Цаашид ийм баймааргүй байна. Тодорхой бодлоготойгоор хандиваа нэгтгэн бодитой том зүйл хийх нь илүү үр дүнтэй байгаа юм. Хувь хувьдаа бэлтгэсэн бэлэгээ өндөр настангууд, хүүхдүүдэд тараасан. Энэ бол мөн л сэтгэл баясаасан сайхан үйл, гэхдээ нэгдсэн ажиллагаа нэн чухал байгаа билээ. Хоосон сүржин ярианаас ажил хэрэгт шилжмээр байна.
Их цуваа “Цаст хайрхан”-ыг зорилоо. Энэ олон машины цувааг хараад хүмүүс баярлах, бахархах сэтгэл төрж байлаа. “Цаст хайрхан”-ы орой битүү үүлээр хучигдаж, хүчтэй салхитай байсан. Маргаашийн гол тахилгыг удирдах “улаач” нар цаг агаарт сэтгэл зовинонгүй байлаа. Бид хуучин бууж байсан газартаа буудлав. Анх ирж байсаныг бодвол нутгийн түмэн олон биднийг дэмжиж олон гэр барьжээ. Хоёр гэр хоолны үйлчилгээ хийж баригджээ. Бидний хүсэлтийн дагуу Цагдаагийнхан нийтийн хэв журам сахиулахаар ирсэн байлаа. Тахилгын өмнөх орой бид ийм л зураг төрхтэй байв.
Тахилга хийх өглөө үүлгүй хөх тэнгэр угтаж, Их хайрхан тэрчигтээ сүрлэг сайхан харагдаж, цаг агаар тогтуун бас дулаахан байлаа. Төрийн далбаа, МБНЭ-ийн далбаа байрлуулсаны дараа Монгол Улсын толгой уул “Цэнгэл хайрхан” буюу “Цаст хайрхан”-ы Нэгдсэн их тахилгын Хайрханы тахилга эхэллээ. Энэхүү Их тахилгыг Монгол бөөгийн Их зайран, МБНЭ-ийн Хяналтын цэцийн дарга П.Батжаргал толгойлж бөөлсөн билээ. Монгол бөөгийн Тува язгуурын бөөлөлтөөр эхэлсэн нь учиртай. Тува бөө өвөрмөц өнгө төрхтэй. Их хайрхандаа хүндэтгэл үзүүлж Монгол бөөгийн Их зайран Одонхүү тэргүүлэн Дөрвөд бөөгийн язгуурын бөөлөлт хийлээ. Бас л өвөрмөц гоц бөөлөлт байлаа. Нутгийн бөө нарыг хүндэтгэн энэ удаа Монгол бөөгийн удган Энхээ одоо цагт нийтийг хамарсан халх язгуурын бөөлөлт үзүүллээ. Өөрөөр хэлбэл Монгол бөөд олонхийг эзэлдэг, нийтэд их тархсан Зайран Хурцжавхлан багшийн шавь нараас бөөлж оролцсон хэрэг юм. Энэхүү бөөлөлтийн явцад орчин цагийн зохиолын дууг дуулж, цугларсан түмэн олноор дэмжүүлэн хөгжөөнө билээ.
“Цэнгэл хайрхан”-ны Нэгдсэн Их тахилгын Хайрханы тахилгыг дуусангууд Урианхай сурын харваагаар тахилгын наадам эхэллээ. Учир нь энэ нутагт урианхай сурын харвааг бүх эрчүүд нь нааддаг тул олон хүн оролцож байгааг үндэслэн энэ өдөр сурын харваа эхэлж буй билээ.
“Цэнгэл хайрхан”-ны Нэгдсэн Их тахилгын Лусын тахилгыг Монгол бөөгийн Дархан удган, МБНЭ-ийн дэд ерөнхийлөгч Д.Энхжаргал толгойлж эхэлж, Монгол бөөгийн тэргүүн зайран Д.Дангаасүрэн халх язгуурын бөөлөлтөөр тэргүүлж бөөллөө. Түүний бөөлөлт, тамлага дуудлага маш өвөрмөц байдаг. Зан үйл ч гэсэн давтагдашгүй өнгө аястай билээ. Түүний араас Монгол бөөгийн тэргүүн зайран, Хөвсгөл аймгийн бөөгийн хүрээлэнгийн тэргүүн П.Ганболд Дархад ёс жаягаар бөөлсөн юм. Түүний бөөлөлтөөс олон зүйлийг залуу үе маань үзэж суралцахаар байлаа. Дараа нь Лусын тахилгыг Монгол бөөгийн тэргүүн удган О.Туул тэргүүлж бөөлсөн билээ. Бөө бөөгийн бөөлөлт өөр өөр гэдгийг эндээс харж болохоор байлаа. Нутгийн төлөөллийг хүндэтгэн зайран Энхээ халх бөөгийн дэг жаягаар бөөлсөн бөгөөд зайран Хурцжавхлан багшийн бөөгийн уламжлалыг харуулсан зан үйл байлаа.
“Цэнгэл хайрхан”-ны Нэгдсэн их тахилгын Галын тахилгыг Монгол бөөгийн тэргүүн удган, Бөөгийн “Самгалдай” төвийн тэргүүн Б.Наранцэцэг толгойлж бөөлсөн юм. Галын их тахилгыг Бөөгийн “Самгалдай” төв дангаараа хариуцаж хийсэн билээ. Эртнээс бэлтгэл сайн хангаж, зохион байгуулалтын өндөр түвшинд хийснээрээ энэ тахилга онцлого байлаа. Том асар барьж өмнө талд нь галын тахилгын талбайг мэлтгэсэн байв. Монгол бөөгийн тэргүүн удган Б.Наранцэцэг Дархад бөөгийн дэг жаягаар бөөлж их хайрхандаа хүндэтгэл үзүүлж бөөллөө.
Үүлгүй хөх тэнгэрт наран мандах мөчид Нэгдсэн их тахилгын нарны залбиралыг Монгол бөөгийн Их дархан удган, МБНЭ-ийн дэд ерөнхийлөгч Д.Батчулуун толгойлж, есөн бөө тэргүүлж бөөлсөн. Тэдгээрт Монгол бөөгийн тэргүүн удган Н.Даарий, П.Нарангэрэл, Монгол бөөгийн удган Б.Батжаргал, Т.Нансалмаа нар байлаа.
Арван гурван алтай, их хайрханы “Атаа таван тэнгэр”-ийн тахилгыг Монгол бөөгийн тэргүүн зайран, МБНЭ-ийн дээд цэцийн гишүүн Д.Дарьчулуун тэргүүлж бөөлсөн юм. Энэхүү тахилгад хүндэтгэл үзүүлж, гурван хөх морь сэтэрлэх зан үйл хийгдсэн билээ. 2014 оны “Шилдэг зайран” өргөмжлөлт, ЮНЕСКО-оос зохион байгуулсан фестовальд Монгол бөөг төлөөлөн бөөлсөн, Монгол бөөгийн тэргүүн зайран Д.Дарьчулуун Урианхай бөөгийн язгуурын онцлого зан үйлийг давтагдашгүй мөн чанарыг харуулж чадсан. “Атаа таван тэнгэр”-ийн тахилгад МБНЭ-ийн Залуучуудын зөвлөлийн дарга Ц.Мөнхбаяр, Б.Солонго, Б.Чанцал, О.Болормаа, Я.Отгонбаатар нар нэг баг болон санаачлага, зүтгэлтэй оролцлоо. Түүний дараа нутгийн бөө нар өөр өөрсдийн “онгод”-оо буулгаж их хайрхандаа хүндэтгэл үзүүлж бөөлсөн билээ.
Монгол Улсын толгой уул “Цэнгэл” хайрхан буюу “Цаст хайрхан”-ы нэгдсэн их тахилгад зориулан Монгол бөхийн барилдаан болж, Аймгийн заан, цагдаагийн ахлах дэслэгч Б.Үнэнзориг түрүүлж, Ө.Батжаргал үзүүрэллээ. Бөхийн бай, шагналыг Урианхай дүрвэд Тува иргэдийн нийгмийн хөгжлийг дэмжих холбоо хариуцсан байна.
Монгол Улсын толгой уул “ЦЭНГЭЛ ХАЙРХАН”-ны Нэгдсэн Их Тахилгийн “Хурдан Морины Уралдаан”-ы их насны морины уралдаанд Э.Галхүүгийн уяж хурдлуулсан саарал зүсмийн морь түрүүлж, уясан эзэн, унасан хүүхэд, хурсан олноо баярлууллаа. Айргийн тавд Ш.Жанибек, А.Болотхан, Д.Бумбаяр Д.Амаржаргал нарын уясан морьд орлоо. Их насны морьдын бай шагналыг МБНЭ-ийн дээд цэцийн гишүүн Д.Энхжаргал, О.Туул, Ч.Дангаасүрэн, П.Зоригтбаатар, Б.Наранцэцэг нар ивээн тэтгэсэн байна.
Соёолон насны морины уралдаанд Г.Бат-Өлзийгийн уяж хурдлуулсан хүрэн халтар зүсмийн морь түрүүлж, уясан эзэн, унасан хүүхэд, хурсан олноо баярлууллаа. Айргийн тавд Кадыр, Д.Болдбаяр, Х.Одгэрэл, Т.Баянмөнх нарын уясан морьд орлоо. Хурдан морины бай шагналыг Баян-Өлгий аймгийн бөөгийн хүрээлэнгийн тэргүүн, Монгол бөөгийн удган Т.Нансалмаа ивээн тэтгэлээ.
Урианхай сурын харваанд Х.Төрмандах түрүүлж, Ч.Батгэрэл, Н.Алтаншагай, Д.Энхтүвшин, Ц.Галхүү нар удаах байруудыг эзэлсэн байна. Урианхай сурын харвааг Өгөөж-Цамбагарав ХХК бай шагналыг ивээн тэтгэсэн байна.
Монгол Улсын толгой уул “Цэнгэл” хайрхан буюу “Цаст хайрхан”-ы нэгдсэн их тахилгыг амжилттай зохион байгуулсан Монгол бөөгийн тэргүүн зайран Д.Дарьчулууныг Баян-Өлгий аймгийн хүндэт иргэнээр шагнасныг мэдэгдсэн. Мөн Монгол бөөгийн их Дархан удган Д.Батчулуун, Монгол бөөгийн тэргүүн зайран Н:Баярсайхан, Монгол бөөгийн тэргүүн удган О.Туул, Д.Наранцэцэг, Д.Төмөрчөдөр, Ц.Мөнхбаяр, О.Болормаа, Б.Солонго, П.Нарангэрэл нарыг Баян-Өлгий аймгийн Буянт сумын засаг дарга Т.Мэндсүрэн баярын бичиг, мөнгөн шагналаар шагнаж гардууллаа.
МБНЭ-ээс Монгол Улсын толгой уул “Цэнгэл” хайрхан буюу “Цаст хайрхан”-ы нэгдсэн их тахилгыг зохион байгуулахад идэвхи зүтгэл гаргаж ажилласан “Билиг АНЭЖ –Од ХХК”-ын захирал С.Алтанцоож, Өгөөж-Цамбагарав ХХК захирал Д.Энхболд, МБНЭ-ийн Баян-Өлгий аймгийн бөөгийн хүрээлэнгийн тэргүүн, Монгол бөөгийн удган Т.Нансалмаа нарыг өргөмжлөл, “Алтан шонхор” медалиар, Монгол бөөгийн зайран П.Баттулга , Монгол бөөгийн удган Б.Энхээ нарыг “Мөнгөн шонхор” медалиар, зайран Сүхээ, нарыг “хүрэл шонхор” медалиар шагнасны зэрэгцээ, Монгол бөөгийнхөө төлөө өөрийн амьдралаа зориулсан Монгол бөөгийн Их дархан удган Д.Батчулуун, Монгол бөөгийн Дархан удган Д.Энхжаргал, Монгол бөөгийн тэргүүн зайран Дангаасүрэн нар болон энэхүү их тахилгыг толгойлж бөөлж, хүндэттэй үүрэг гүйцэтгэсэн Монгол бөөгийн их зайран П.Батжаргал, Монгол бөөгийн тэргүүн зайран Д.Дарьчулуун нарыг МБНЭ-ийн “Долоон Од” одонгоор шагнасан бөгөөд энэхүү хүндтэй шагналын анхны олголтыг Монгол Улсын толгой уул “Цэнгэл” хайрхан буюу “Цаст хайрхан”-ы дэргэд МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан хүндэтгэлтэйгээр гардуулсан билээ.
МБНЭ-ээс Монгол Улсын толгой уул “Цэнгэл” хайрхан буюу “Цаст хайрхан”-ы нэгдсэн их тахилгыг зохион байгуулахад онцгой үүргийг Монгол бөөгийн тэргүүн зайран Д.Дарьчулуун, Монгол бөөгийн удган Т.Нансалмаа нар гүйцэтгэсэнийг тэмдэглэх нь зүйтэй.
Үүлгүй хөх тэнгэр, салхич үгүй сайхан дулаахан өдрүүд ээж, Монгол Улсын толгой уул “Цэнгэл” хайрхан буюу “Цаст хайрхан”-ы нэгдсэн их тахилга ийнхүү амжилттай болж өнгөрлөө.Монгол Улсын толгой уул “Цэнгэл” хайрхан буюу “Цаст хайрхан”-ы нэгдсэн их тахилгад оролцсон их цуваа цааш хөдөлж, Монгол туургатны эрхэмлэн дээдэлж шүтэж ирсэн Алтай таван богдыг зорьсон билээ.
Алс холын Баян-Өлгий аймагт Монгол бөө нар нэгдэн цугларч нэгдсэн нэг цуваа болон олон арван машин хөдөлсөн нь энэ нутагт сүүлийн хэдэн жил үзэгдээгүй үйл явдал байлаа. Олон машиныг цувааг хэн ч хараад баясаж, нүд хужирлаж, сэтгэл хөдлөм байлаа. Замд тааралдсан хүн бүхэн баяр хүргэж, талархалын үг хайрлаж байлаа.
Монгол Улсын толгой уул “Цэнгэл” хайрхан буюу “Цаст хайрхан”-ы нэгдсэн их тахилгын дараа зон олны хүсэн хүлээж байсан хураа хөх тэнгэр минь хайрлаж гурван өдөр дараалан бороо, цас холилдон орсон. Биднийг Алтай таван богд ороод гурав хоноод буцах замд газар дэлхий нов ногоон өнгийн дээлээ өмсөж, өнгө юугаа зассан байлаа.
Алс холын том зорилгын төлөө нэгдэж чадсан Монгол бөөгийн нэгдсэн их цувааг өнөөдөр хэн ч зогсоож чадахааргүй болжээ.
Мөнх хөх тэнгэр, эзэн Чингис хааны ариун сүнс биднийг ивээх болтугай.
Д.Хүрэлбаатар

 

Мөнх тэнгэрийн үзэл, бөө мөргөл бол Хүннү гүрнээс өнөөг хүртэл Монгол үндэстнүүдийн шүтэж ирсэн гол шүтлэг билээ. Их Хүннү гүрний үед Монгол төр мөнх тэнгэрийн үзлийг төрийн гол шүтлэг болгосноос хойш 2230 жил өнгөрчээ.
Чухамхүү энэ жил Канад Улсаас Монгол Улсад суугаа элчин сайд хатагтай Кэтрин Ивкоф жирийн улаачийн онгод тэнгэрийн өргөөнд зочиллоо.
Энэ бол сүүлийн хэдэн зуун жилийн туршид Монгол бөөгийн өргөөнд албан ёсоор зочилсон гурав дахь нэр хүндтэй зочин болж байгаараа онцгой үйл явдал юм.
Хүндэт зочин, Канад Улсаас Монгол Улсад суугаа элчин сайд хатагтай Кэтрин Ивкофыг Монгол бөөгийн гурван үе болох ахмад, дунд, залуучуудын хамарсан халх, урианхай, дархад, буриад, дөрвөд, ойрод, халимаг, тува, өөлд, торгууд, захчин, үзэмчин, мянгад, баяд, хотгойд, барга, сартуул үндэстэн, ястны “тэнгэрийн улаач” нарын төлөөлөл болох МБНЭ-ийн ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан, Монгол бөөгийн дархан зайран Ц.Чулуунбаатар, Монгол бөөгийн их зайран П. Батжаргал, Монгол бөөгийн их удган Отгонсүрэн, Монгол бөөгийн тэргүүн дээд удган Н.Нанжаа, Я.Мөнгөнсувд, Монгол бөөгийн тэргүүн зайран Бахаамаазагд, Б.Нарангэрэл, Монгол бөөгийн тэргүүн удган А.Оюунтуул, Лхагвадулам, Бямбасүрэн, Монгол бөөгийн тэргүүн удган, Төлөөллийн зөвлөлийн удирдагч Цэндсүрэн, Монгол бөөгийн удган, Залуучуудын зөвлөлийн удирдагч Т.Анхмаа нарын үндэстэн угсаатны улаач нарын гурван үеийн төлөөлөл угтан авлаа.
Мөнх тэнгэрийн шүтээн, Монгол бөөгийн онгодын өргөөгөөр Канад Улсаас Монгол Улсад суугаа элчин сайд хатагтай Кэтрин Ивкофыг ороход Монгол заншилаар хүндэт зочиндоо мөнгөн аягтай сүү, цагаан хадаг барин угтлаа. Хүндэт зочиныг суудалдаа морилонгуут Морин хуурын гайхамшигт эгшигээр гэрийн онгод, зочиндоо аялгууны дээжээ өргөлөө.
МБНЭ-ийн ерөнхийлөгч Д. Жаргалсайхан “Мөнх тэнгэрийн бөө шүтлэгийн түүх” сэдвээр сэдвээр танилцуулгын эхний хэсгээ хийлээ. Танилцуулгадаа “Дээд буурлууд Хүннү, Сүннүгийн үеэс тэнгэр үзэл төлөвшин цэцэглэж, их эзэн Чингис хааны үед хөгжлийнхөө дээд төвшинд хүрч тэнгэрийн “Улаач” нар монголын төрд их хүчээ өгч байсан түүхэн уламжлалыг ярилаа.
Монголчууд хамгийн хүчирхэг байх үедээ мөнх тэнгэрийн хүчийг төр нь ашиглаж байсан баялаг туршлагатай. Мөнх тэнгэрийн үзлийг төрийн төвшинд шүтэж эхэлсэний 2230 гаруй жил өнгөрчээ. Мөнх тэнгэрийн үзэл, бөө шүтлэг нь цаг хугацааны хүнд хэцүү сорилтыг даван өнөөг хүрч ирсэн түүхтэй. Тэрхүү түүхийн онцлог мөчүүдийг танилцуулагдаа дурьдав.
2012 онд МБНЭ байгуулагджээ. Мөнх тэнгэрийн үзэл, бөө шүтлэгтэн нар болон бөөгийн холбоо, нийгэмлэг, академи, төв зэрэг 110 гаруй байгууллагууд ажиллаж байна. Өнөөдөр Монголчуудын 14,6% нь мөнх тэнгэрийн үзэл бөө мөргөлөө шүтэх болжээ. МБНЭ нь 2000 гаруй тэнгэрийн улаач нарыг багтаасан, хорин нэгэн аймагт бөөгийн хүрээлэн, сумдад зөвлөл байгуулан үйл ажиллагаа явуулж байна. МБНЭ нь Дээд цэцийн хуралдайгаа 1,5-н сар дутам тогтмол хийж, бөөгийн байгууллагаа хөгжүүлэх бодлого, чиг хандлагаа боловсруулж хамтын шийдвэр гарган ажилладагийг дурьдлаа.
МБНЭ-ийн Дээд цэцийн хуралдайн хуралдааныг 80 гаруй удаа хийж, Бөөгийн ёс зүйн баримт бичгийг хэлэлцэн батлаж, бүх бөө мөрдөж ажиллахаар болсон. Монгол бөө нар шалгуур үзүүлэлт хангасан нөхцөлд Монгол бөөгийн цол, хөдөлмөр бүтээлийг үнэлж, баталсан журмын дагуу шагнал олгож байх шийдвэр гаргасан байна.
МБНЭ-ийн ерөнхийлөгч Д. Жаргалсайхан танилцуулгын хоёр дахь хэсэгтээ МБНЭ-ийн алсын хараа, зорилт, тулгамдаж байгаа бэрхшээлийг хэрхэн даван туулж байгаа тухай ярилаа.
Бид Монголын бөөгийн байгууллагыг хөгжүүлэх 15 жилийн хугацаатай стратеги төлөвлөгөө баталж, түүнийгээ шат дараалалтайгаар хэрэгжүүлэхээр жил бүрийн төлөвлөгөөндөө тусган ажилладаг.
МБНЭ нь Монгол үндэсний язгуурын шүтлэг болох бөө шүтлэгтэнгүүд хамтран ажиллах, Монгол уламжлалт бөөгийн зан үйлийг хойч үедээ өвлүүлэн үлдээх, Монгол бөөг таниулан сурталчлах, бөөгийн төв байгууллагын үндэсийг тавих, салбар байгууллагууд болон гишүүдээ нэгдсэн удирдлага, бодлого зохицуулалтаар хангах, Монгол орны нийгэм, эдийн засгийн хөгжил цэцэглэлтэд өөрийн хувь нэмрээ оруулах, гишүүн бусад байгууллагуудтай хамтран ажиллах, ЮНЕСКО-ийн соёлын өвд Монгол бөөгийн зан үйлийг бүртгүүлэх боломж нөхцөлийг судлан хэрэгжүүлж ажилладаг.
МБНЭ-ээс дэлхийн Монгол туургатны төв болсон Ноён уул, Монголын бахархалт хайрхан, зүрх уул Бурхан халдун, Монгол Улсын толгой уул Баян-Өлгий аймгийн Цэнгэл хайрхан, Монголчуудын тулгуур болсон хөл уул Дорнод аймгийн Хөх уул, Өмнийн хаалт болсон 33 их говь, Монголчуудын хоймор болсон Хөвсгөл нуурын, Монголын түүхийн салшгүй хэсэг болсон Хар зүрхний Хөх нуурт Нэгдсэн их тахилгуудад зохион байгуулж, 200-4000 тэнгэрийн “Улаач” нар оролцжээ.
МБНЭ-ийн дэргэдэх “Залуучуудын байгууллага” үйл ажиллагаагаа тогтмолжуулж, “Тэнгэрлэг залуус” аяныг амжилттай зохион байгуулж, эх орныхоо төлөө хөдөлмөрлөж залуу халуун насаа зориулсан ахмадууд, алслагдсан дүүргүүдийн амьдралын боломж бололцоо тааруу, хайр халамж дутагдаж байгаа өрх толгойлсон эмэгтэй, өндөр настай азай буурлууд, эмнэлэгт урт хугацаагаар хэвтэж буй хүнд өвчтөн, сахиж байгаа эцэг эхчүүдэд сэтгэлийн өргөл болгон түлээ түлш, хүнсний бараагаар туслалцаа үзүүллээ.
Нийт 600 мянган мод болон модлог ургамал тарих ажлыг зохион байгууллаа.
МБНЭ нь дэлхийн 42 орчим улсын бөөгийн байгуулагууд, бөө нартай хамтран ажиллаж, харилцаагаа өргөжүүлэн хамтран ажиллаж байна. Монгол туургатан болсон Тува, Буриад, Халимаг болон Өвөрмонголчууд, барга, хорчин, цаатан, Шинжаны монгол ястнуудтай хамтран ажиллаж байна.
МБНЭ-ээс Мөнх тэнгэрийн үзэл санааг сурталчилсан баримтад кино 175, Монгол бөөгийн ёс зүй, Монгол бөөгийн түүхэн уламжлалт ёсоор авч яваа удган, зайран нар, манай ахмад, дунд үе, залуучуудын тухай нэвтрүүлгийг хийж, дагнасан концерт 2 удаа тус тус зохион байгуулсан байна.
МБНЭ нь салбар байгууллагууд болон гишүүдээ нэгдсэн удирдлага, бодлого зохицуулалтаар хангах, Олон улсын хэмжээнд төлөөлөн үйл ажиллагаагаа хэрэгжүүлэх, Монгол орны нийгэм эдийн засгийн хөгжил цэцэглэлтэд өөрийн хувь нэмрээ оруулах, гишүүн бусад байгууллагуудтай хамтран ажиллаж Мөнх тэнгэрийн шүтлэгийн нэгдсэн ойлголтыг бий болгох, ЮНЕСКО-ийн соёлын өвд Монгол бөөгийн зан үйлийг бүртгүүлэх боломж нөхцөлийг судлан хэрэгжүүлэхийг зорилго болгон ажилладаг.

Бид цаашдаа гурван асуудал дэвшүүлэн ажиллаж байна.
1. Монгол төрийнхөө төлөө амь насаа өргөсөн, өмнө зүгийн наран мандахаас өрнө зүгийн наран шингэх эх газраас Монгол баатруудынхаа цусаа дусааж, хөлсөө шингээж, сүнсээ мөнхөлсөн газрын шүншиглэсэн шороог эх нутагтаа хүндэтгэн авчирч, Монгол суу ухаантнууд баатруудынхаа алдрыг мөнх тэнгэрийн дор газарт лус, савдаг, галтай нь хамт, одот тэнгэрт бөө ухаан, онгодтой нь цэг мөнхлөн гагнаж, Монгол үндэстэн баатруудынхаа баатарлаг дайчин алдарт хүндэтгэлийн цэцэрлэгт хүрээлэн байгуулах,
2. Нүүдлийн соёлын салшгүй хэсэг болсон Мөнх тэнгэрийн үзэл, бөө шүтлэгийг харуулсан төв музейтэй болох санал дэвшүүлж энэ чиглэлээр төсөл хэрэгжүүлэх боломжийн талаар саналаа солилцлоо.
3. Шашины байгууллагуудын албан ёсны хамтын ажиллагааг тогтоох
МБНЭ-ийн ерөнхийлөгч Д. Жаргалсайхан “Монгол бөөгийн бөөлөлт”-ийг кино, дүрс бичлэгээр үзүүллээ.
Канад Улсаас Монгол Улсад суугаа элчин сайд хатагтай Кэтрин Ивкофын сонирхосон асуултад оролцогчид хариулж, зарим зан үйлийг дүрс бичлэгээр сонирхуулав. Энэхүү зочлол Монгол соёлын үнэт өв болсон Мөнх тэнгэрийн үзэл, бөө шүтлэгийн талаар харилцан ойлголцол, цаашдын хамтын ажиллагаанд чухал ач холбогдолтой боллоо. Канад Улсаас Монгол Улсад суугаа элчин сайд хатагтай Кэтрин Ивкоф МБНЭ-ийн нэгдсэн тахилгад оролцож үзэх хүсэлтэй байгаагаа илэрхийллээ.
Уулзалт, ярилцлагын төгсгөлд МБНЭ-ийн удирдлага хүндэт зочиндоо дурсгалын зүйл гардууллаа.
Канад Улсаас Монгол Улсад суугаа элчин сайд хатагтай Кэтрин Ивкоф МБНЭ-ийн удирдлагуудын урилгыг хүлээн авч өдрийн хүндэтгэлийн зоогт оролцсоноор зочлол өндөрлөв.
Канад Улсаас Монгол Улсад суугаа элчин сайд хатагтай Кэтрин Ивкоф Монгол бөөгийн төлөөлөлтэй дурсгалын зураг авахууллаа.
Д.Хүрэлбаатар

МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан “Монгол бөөгийн гадаад харилцааг хөгжүүлэх чиглэлээр тодорхой бодлого чиглэлтэй ажилласан болно. МБНЭ нь Дэлхийн бөөгийн сан, ОХУ, БНХАУ, БНАСАУ-ын Элчин сайдын яамны соёлын атташе нартай уулзаж, саналаа танилцуулж байсан. ОХУ-ын Буриадын Бөөгийн “Тэнгэр” байгууллагын тэргүүн, Халимагын тэнгэр үзэлтэн, Өвөр монгол, Японы эрдэмтэн, АНУ, Итал, Голландын бөө нартай уулзаж бөө судлалын талаар санал бодлоо солилцлоо. Манай бөө нарын урилгаар гадаадын олон бөө, жуулчид ирж байна. Цаашдаа Монгол бөөгөө уламжлан авч яваа, монгол бөөгийн хар хайрцагны бодлогыг хатуу баримталж явдаг, мөнх тэнгэрийн төлөө би гэж бус бид нар гэж ярьж, хийж чаддаг хүмүүс төлөөлөх шаардлагатай байна.
Монголын бөөгийн судалгаанд эрдэмтдийн үүрэг нэн чухал юм. Мөн БНХАУ, ОХУ, Япон, Өмнөд Солонгос гээд олон оронд бөө судлалаар шинжлэх ухааны эрдмийн зэрэг авсан судлаачид бий болжээ. Харин монголд бол өөр байна. Манай эрдэмтэд шинжлэх ухааны аль нэг салбарт эрдмийн ажил хийдэг боловч бөө судлалыг түүний нэг хавсарга болгосон хүмүүс байна. Тэд голдуу бөөгийн нэр дээр явагддаг олон улсын арга хэмжээнд бөө судлаач нэртэй оролцдог атлаа бөөгийн хөгжлийн төлөө юу ч хийгээгүй гэхэд болохоор байна. Олон улсын арга хэмжээнд манай бөө нар танил тал, холбоо сүлбээсний хэлбэрээр санамсаргүй сонголтоор сонгогдон оролцох хэлбэр давамгайлж байна.
МБНЭ-ийн үйл ажиллагаа нь зөвхөн цөөн хэдэн хүний ажил биш ээ. Энэ бол Мөнх тэнгэрийг шүтэн бишрэгчдийн бүгдийнх нь өмнө хүлээсэн үүрэг. Өвөг дээдсийн ариун сургааль, номлолыг үргэлжлүүлэн авч явах хүндтэй үүрэг юм. Монгол бөө шүтлэг түүхийн нэн хатуу замналыг туулж уламжлагдан өнөөг хүрч иржээ. Дэлхийн өөр хаана ч байхгүй, төрийн хэмжээнд Мөнх тэнгэрээ шүтэн дээдэлж ирсэн ард түмэн. Тэр үедээ аугаа хүчирхэг байж ирсэн. Харийн бодлого чухам л монголчуудыг мөнх тэнгэрийн шүтлэгээс нь салгаж, хүч чадлыг нь доройтуулж ирсэн түүхтэй. Өнөөгийн бид бусдын зорилготой бүтээсэн олон зуун жилийн түүхийг уншиж сууна. Энэ түүх нь монголчуудыг эвлэлдэн нэгдэж, эргээд хүчирхэг болохоос айж эмээсэн зүйлээр баялаг гэж хэлж болно.
Бөөг шүтэгчид улам бүр нэмэгдсээр байна. Энэ үед бөөг уламжлалын дагуу хөгжүүлээгүйгээс улбаатай олон гажуудал үүсчээ. Тэдгээрийг цаг алдалгүй засах нь өнөөгийн бидний онцгой хариуцлагатай үүрэг болж байна. Дугтарсан нэг хүчээр нэгдэж ажиллахгүй бол бидний дуу хоолойг хэн ч сонсохгүй. Чухамхүү хамтарч ажиллах ёстойг өнгөрсөн 20 гаруй жилийн түүх бидэнд харуулж байгаа.
Монгол орны оюун санааны салбарт үүссэн нөхцөл байдал өнөөдөр монголчуудаа даяршилын сөрөг зүйлээс хамгаалах дархлааг хөдөлгөөнд оруулжээ. Олон мянгаар тоологдох бөө нар бий болж байна. Тэднийг жинхэнэ уламжлалт жаяг, ёсоор бөөгийн зан үйлд сургахыг цаг хугацаа шаардах болжээ. Бөөгийн гэх гэмт хэрэг бий болж, бөө нарыг хуурамч, жинхэнэ хэмээн ангилах болжээ. Нийгэмд үүссэн ийм байдлыг арилгахын тулд МБНЭ-ээс “Монгол бөөгийн ёс зүй”-г боловсруулж, МБНЭ-ийн бага хуралдайгаар хэлэлцүүлж, бөө нар нийтээрээ мөрдөж байна.
Дэлхийд хаана ч байхгүй тийм алдар сууг, түүхийг монголчууд бид бүтээсэн билээ. Хуурай газрыг бараг бүхэлд нь эзэлсэн их эзэнт гүрнийг ганцхан монгол үндэстэн дэлхийн түүхэнд бүтээсэн байна. Энэ их үйлсийг бүтээхэд их төрийнхөө даалгаврыг нэр төртэй биелүүлж халуун амь бүлээн цусаа урсган амь насаа зориулсан тэр их баатарлаг өвгөд дээдсээрээ бид бахархах ёстой. Бас мартах ёсгүй. Тэднийхээ аугаа үйлсийг жил бүр хүндэтгэж, Мөнх тэнгэртээ дуурсгах учиртай. Тиймээс Монгол төрийнхөө төлөө амь насаа өргөсөн өмнө зүгийн наран мандахаас өрнө зүгийн наран шингэх эх газраас монгол баатруудынхаа цусаа дусааж, хөлсөө шингээж, сүнсээ мөнхөлсөн газрын шүншиглэсэн шороог эх нутагтаа хүндэтгэж авчирч, дэлхийдхаа ч байхгүй монгол суу ухаантнууд баатруудынхаа алдрыг мөнх тэнгэрийн дор газарт лус, савдаг галтай нь хамт, одот тэнгэрт бөө ухаан, онгодтой нь цуг мөнхлөн гагнаж монгол үндэстэн баатруудынхаа баатарлаг дайчин алдарт хүндэтгэлийн цогцолборыг санаачлан байгуулж байна. Жил бүр түүндээ зөвхөн дэлхийд хаа ч байхгүй бөөгийн зан заншлаар хүндэтгэл үзүүлж онгод, өвгөд дээдэс, монгол орныхоо одоо болон ирээдүйнхээ төлөө шүтэж мөргөж залбирах үйлсийг эхлээд байна.” гэлээ.
Бидний мэдээллийг сонссоны дараа Тус газрынхан тухайн улсад урилгаар болон хувийн журмаар ирж зөрчил гаргасан бөө нарын мэдээллийг өгч, цаашид хамтран ажиллах талаар саналаа солилцсон юм.
Д.Хүрэлбаатар

 

 

МБНЭ-ийн дүрэмд :”Бөө шүтлэг бол монгол нутагт хүн бий болсоноос хойш үүсэн хөгжиж уламжлагдан ирсэн байгаль, дэлхий-хүн хоорондын хүйн холбооны илэрхийлэл, шүтээн болсон Мөнх тэнгэр, эзэн хаан Чингисээ эрхэмлэн шүтсэн, үндэсний үзэл, монгол бахархал, соёл иргэншил, зан үйл, ёс заншил, дэг журмын цогц, тэнгэрлэг ард түмний минь үеийн үед мөргөж, шүтэж ирсэн мөнх тэнгэрийн үзэл билээ.
Монгол Бөөгийн Нэгдсэн эвлэл нь хөгжил дэвшил, хүний эрх, эрх чөлөө, эв нэгдэл, шударга ёс, тэгш байдлыг хангах, улс орныхоо тусгаар тогтнол, бүрэн эрхт байдал, үндэсний язгуур эрх ашиг, үндэсний үзэл, оюуны эв нэгдлийг дээдлэх үзэл санааг баримталсан, иргэдийн сайн дураараа эвлэлдэн нэгдсэн шүтлэгийн байгууллага юм.” Гэж тодорхойлсон байдаг.
Монгол Бөөгийн Нэгдсэн Эвлэлийн гишүүд зөвхөн улаачийн хувьд төдийгүй, “Монгол төр, төрийн түвшинд Мөнх тэнгэрээ шүтэж, дээдэлж эхэлсэн уламжлалыг сэргээх, өвөг дээдсээс уламжлан үлдээсэн онгон сайхан байгаль, эх нутаг, газар, түүний хөрсөн доор өнөөг хүртэл хадгалж ирсэн асар их баялаг, Үндэсний оюун санааны тархалааг хамгаалах, Монголын үндэсний язгуурын шүтлэг болох Мөнх тэнгэрийн үзэл, бөөгийн уламжлал ёс дэг жаягийг хадгалсан байгууллагын үндэсийг тавих, хөгжүүлэх, таниулан сурталчлах, хамтран ажиллах, зан үйлийг хойч үедээ өвлүүлэн үлдээх” зорилт тавин ажилладаг.
МБНЭ нь Салбар байгууллагууд болон гишүүдээ нэгдсэн удирдлага, бодлого зохицуулалтаар хангах, Олон улсын хэмжээнд төлөөлөн үйл ажиллагаагаа хэрэгжүүлэх, Монгол орны нийгэм эдийн засгийн хөгжил цэцэглэлтэд өөрийн хувь нэмрээ оруулах, гишүүн бусад байгууллагуудтай хамтран ажиллаж Мөнх тэнгэрийн шүтлэгийн нэгдсэн ойлголтыг бий болгох, ЮНЕСКО-ийн соёлын өвд Монгол бөөгийн зан үйлийг бүртгүүлэх боломж нөхцөлийг судлан хэрэгжүүлэхийг зорилго болгон ажилладаг.

Есүс Христийн Хожмын Үеийн Гэгээнтнүүдийн сүмэд зочилоход захирал Г.Түвшинжаргал, Азийн хойд бүсийн хуулийн зөвлөх Кэннэт С.Барроу нар, МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан, Залуучуудын зөвлөлийн удирдагч, Монгол бөөгийн удган Анхмаа нар угтаж мэндэллээ.

Есүс Христийн Хожмын Үеийн Гэгээнтнүүдийн сүмийн явуулж байгаа үйл ажиллагаатай Монголын бөөгийн төлөөлөл болсон МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан, Залуучуудын зөвлөлийн удирдагч, Монгол бөөгийн удган Анхмаа нар танилцаж, байрны дотоод байдалтай явж танилцлаа.
Азийн хойд бүсийн хуулийн зөвлөх Кэннэт С.Барроу Монгол бөөгийн тухай сонирхосон зүйлээ тодруулан харилцан санал бодлоо солилцлоо. Уулзалт харилцан сонирхосон, ажил хэрэгч болж өнгөрлөө.

Шашин нь хүмүүсийн үйлддэг, аливаа номлолыг дагадаг сүсэг бишрэл, ёс суртахуунуудыг хэлнэ. Энэ нь дотроо ертөнцийг үзэх үзэл, соёл болон итгэлийн системийг агуулж өөрийн гэсэн ёс зүй түүнээс үүдсэн ёс суртахууны үнэт зүйлс, дагаж мөрдөх ёстой хууль дүрмийг агуулж байдаг. Аливаа шашин тухайн эриний ард түмний соёл иргэншлийн нэгэн гол хэсэг, түүнийг агуулан хадгалагч хүч нь болж байдаг. Энэхүү соёл иргэншлийн гол хэсэг болох шинжлэх ухааны ангиллын тодорхой хуваарьт оруулах шаардлага аяндаа гарч ирдэг. Энэ ангиллын эхэн хэсэг нь түүхийн хэсэг, удаах нь судлалын хэсэг, эцсийнх нь дүгнэлт тодорхойлолтын хэсэг болдог.Хүн төрөлхтний түүхэнд олон шашин бий болж өөр өөрсдийн номлолын дагуу ертөнцийг үзэх үзлээ боловсруулж иржээ.
Эдгээрээс дэлхийд үндсэн шашин гэж тооцогддог Хиндү шашин 4000 жил, Иудейн шашин 3670 жил, Буддын шашин 2545 жил, Христийн шашин 2000 жил, Исламын шашин 1521 жил, Бахай шүтлэг 165 жил оршин сургаал номлолоо хөгжүүлж ирсэн байна. Хамгийн гол нь дэлхийн хамгийн том гурван шашныг үндэслэгчид гурвуулаа түүхэн биет хүмүүс байсан юм. Дэлхийн хэдэн тэрбум хүмүүс өдгөө ч тэр гурван хүний үзэл номлолоор амьдарч байна.
Тооцоогоор дэлхийн нийт 7,5 тэрбум хүнээс 2,1 тэрбум хүн нь Христ итгэлд итгэдэг ба энэ нь Дэлхийн нийт хүн амын 33,32 хувь юм. Анхны Христ итгэл чуулган нь ганц сургаал, ганц урсгалтай байсан боловч Христ итгэлийн түүхэнд библийн тайлбар, онол сургаалаас олон урсгалд хуваагдсан. Хамгийн том 3 урсгал нь Католик, Ортодокс, Протестант болно.

 

Хүндэтгэлийн арга хэмжээнд Монгол Улсын Ерөнхийлөгч, Зэвсэгт хүчний Ерөнхий командлагч У.Хүрэлсүх, Монгол Улсын Засгийн газрын гишүүн, Батлан хамгаалахын сайд Г.Сайханбаяр нар оролцлоо.
“Цэргийн андууд” дурсамж уулзалтыг Монгол Улсын Ерөнхийлөгч У.Хүрэлсүх нээж хэлэв.
Монголын ард түмэн цэргийн албыг эрдмийн алба, иргэний төлөвшил, тэсвэр хатуужлын сургууль хэмээн үнэлдэг. Цэргийн албанд манлайлагчид, үлгэрлэн дагуулагч байсан эрхэм чанар насан туршид нь ажил алба, амьдралд нь мөрдөх хэвшил, зуршил, хэм хэмжээ нь болдог.
Саяхан зохион байгуулагдсан “Нийгмийн хөгжилд эрэгтэйчүүдийн оролцоо, манлайлал” Үндэсний чуулганд Монгол Улсын Ерөнхийлөгч миний бие оролцож үндэстнийхээ аюулгүй байдал, Монгол гэр бүлийн сайн сайхан амьдралын төлөө “Эрүүл Монгол Хүн” үндэсний хөдөлгөөнийг өрнүүлж, өнөөгийн Монголын нийгэмд гарч буй төрөл бүрийн гэмт хэрэг зөрчил, хүчирхийллийн эх үүсвэр болсон архидалттай тэмцэхийг уриалаад байна.
Дурсамж уулзалтын хүрээнд Төрийн цэргийн болон хууль сахиулах байгууллагуудын музейн үзэсгэлэнгүүд дэлгэгдэж, ЦДБЭЧ, Цагдаагийн “Сүлд” чуулга, ХЦДБЭЧ-ын уран бүтээлээс гадна ЗХЖШ-ын ҮЖҮНХ, зочдын сэтгэлийг баясгаж, дурсамж уулзалтын үйл ажиллагааг улам төгөлдөр болгожээ.
Мөн Үндэсний урлагийн их театр, Төрийн соёрхолт “Харанга”, “Хурд”, “Никитон” хамтлагууд болон Монгол Улсын Гавьяат жүжигчин Т.Ариунаа, Жаргалсайхан, Наран нарын цэрэг эх орны сэдэвт уран бүтээл баяр дээр баяр нэмэх аж.

-Таныг уншигчид яруу найрагч гэдгээр нь сайн мэддэг. Гадаа хавар болж байна. Хамгийн сүүлд ямар шүлэг тэрлэв?

-Хүний амьдралыг би дөрвөн улиралтай зүйрлэдэг. Хавар мэт ургаад, зун мэт цэцэглэж, намар мэт гандаад, өвөл мэт хайлж дуусдаг. Ганцхан жил шиг цаг хугацаа. Энэ хугацаанд хүн өөрийнхөө хувь тавиланг яаж үргэлжлүүлэх, яаж дурсагдах, хэрхэн дуусгах вэ гэдэг нь өөрөөс нь л шалтгаалдаг. Миний хувьд шүлгийн бодол санаа ихэвчлэн намар хөглөгддөг. Намрын улиралд хамгийн даацтай уран бүтээлүүд минь төрсөн байдаг. Хамгийн сүүлд “Цаг хугацааны зүүд” гэсэн шүлэг тэрлэлээ.

Таны хувьд жүжигчин, найруулагч мэргэжилтэй. Ямар хувь тохиолоор цэргийн байгууллагатай холбогдов?

-Би СУИС-ийг төгсөөд Увс аймгийн театрт хоёр жилийн гэрээтэй ажиллахаар очсон. Тус аймаг хилийн хоёр ангитай. Тухайн үед бид төвийн хилийн ангитай уялдаатай ажилладаг байлаа. Захирагч нь Л.Батсүх гээд хурандаа байсан юм. Оросоос төлөөлөгч, зочид их ирнэ. Тэр үед нь би тоглолтыг нь найруулж, хөтөлдөг байлаа. Удахгүй захирагч маань Сэлэнгэ аймаг руу шилжиж ажиллахаар явахдаа надад Сэлэнгэд ажиллах санал тавьсан юм. Тухайн үед би зөвшөөрөөгүй. Үүний дараа намайг хотод ирчихсэн байхад дахин холбогдоод Сэлэнгэд хилчдийн баярт зориулсан тоглолтыг найруулах санал тавьсанаар энэ аймагтаа таван жил ажилласан түүхтэй.

-Тэгээд л Сэлэнгэд үлдчихсэн юм уу?

-Тухайн үед Л.Батсүх хурандаа удирдлагуудад энэ залууг л авч үлдмээр байна гэсэн санал тавьсан юм шиг байгаа юм. Тоглолтын дараа намайг аваад Сайхны хөтөл, хилийн зурвас дээр аваачсан юм. Тэр үед би Монгол Улсын хилийн хоёр багананы хажууд зогсоход нэг л сонин мэдрэмж төрсөн. Энэ хилийн багананаас цаашаа нэг алхахад хүний нутаг, яг миний зогсож байгаа газар миний нутгийнх. Хэрэв энэ багана жаахан наана байсан бол энэ хэсэг тэр чигээрээ хүний нутаг болох байжээ гэсэн бодол төрсөн. Яагаад ч юм тэр үед эх оронч үзэл давамгайлсан байх. Гэнэт үлдчихмээр санагдаад ээж, эхнэр лүүгээ ярьсан чинь “Үлдмээр байвал өөрөө л шийд” гэж хэлсэн. Тэгээд л энэ сайхан газар энэ мундаг хүмүүстэй хамтраад эх орны тухай, хилийн тухай уран бүтээл хийе гэж зориглоод үлдэх шийдвэр гаргаж байлаа.

-Мэдээж таван жилийн хугацаанд олон уран бүтээл туурвисан байх?

-Монголын хилчдийн сүлд бүтээл болж, эгшиглэсээр байгаа “Эх орон тайван байна” дуу минь хил дээр “төрсөн”. Энэ бүтээл гурван бадагтай, энэ бадгууддаа Монгол Улсын хилийн гурван үеийн түүхийг багтаасан. Тиймээс ч яруу найргийнхаа хувьд цар хүрээ өргөнтэй. Ихэнх цэрэг эх орны дуу марш байдаг. Харин энэ дуу уянгын мөртлөө цэргийн суурьтай гэдгээрээ онцлог болсон юм болов уу.

-Өөрөө хил дээр ажиллаж байсан хүний хувьд яг хилчдийн амьдралыг зураглаач?

-Говийн хилийн ангийг төсөөлье. Улайсан говь, тэнд шувуу ч ангадаг. Түүгээр явсаар хилийн зурвас дээр очоод тулахад нэг жижигхэн харуулын байранд нэг ахлагч хэдэн цэрэгтэйгээ “Монгол Улсын хил тайван байгааг илтгэе” гээд ёслоод зогсож байдаг. Тэр хүн насаараа хилийн зурвас манаж байна. Мэдээж өөрийн мөрөөдөл, зорилготой байсан. Түүнийг дагаад нэг бүсгүй ажлаа, мөрөөдлөө орхиод дагаад ирчихсэн байдаг. Тэгэхээр хилчдээр, тэдний гэр бүлээр бахархахгүй байхын аргагүй. Монгол ижий бүхэн “Төрийн минь сүлд өршөө, Монголын минь хил тайван байг” гэж сүүн цацлаа өргөдөг.

Ижий бүрийн өргөсөн сүүн цацал хилийн багана дээр очиж дусдаг юм. Тиймээс эдгээр хилчдийнхээ алдар гавьяаг мөнхлөх, сэтгэлийг нь өргөхийн тулд ХЦДБЧ байхаас, сайн уран бүтээл хийхээөс өөр сонголтгүй гэж би боддог юм.

-Цар тахлаас шалтгаалаад урлагийн байгууллагууд маань хоёр жил гаруй зогсонги байдалтай байлаа. Одооноос л хөл хорио сулраад үйл ажиллагаа хэвийн болж байх шиг байна?

-Хэдийгээр үзэгчдэд уран бүтээлээ хүргэх цаг хугацаа нь хязгаарлагдмал байсан ч тэргүүлэгч уран бүтээлч буюу уран бүтээл туурвидаг хүмүүсийн хувьд нэлээдгүй бодох, шинэ санаа эрэлхийлэх боломж бий болсон. Уран бүтээл дээрээ тогтож суух, даацтай бүтээл гаргах түлхэц боллоо гэж харж байна. Хэдийгээр Монгол Улс хилээ хаасан ч бүтээгч хүмүүсийн тархины хилийг хаах боломжгүй учир уран бүтээлээ туурвих, өмнөх бүтээлүүддээ дүн шинжилгээ хийх гээд нэг талаар энэ хоёр жил үр өгөөж, бүтээмжтэй өнгөрсөн гэж бодож сууна.

-Тэгвэл одоо л бодож, төлөвлөж, зорьсон уран бүтээлээ хийх цаг нь боллоо гэж та харж байна уу?

-Ирэх жил Хил хамгаалах байгууллагын түүхт 90 жилийн ой болно. Ойн хүрээнд манай чуулга үндсэн үүргийнхээ дагуу том хэмжээний уран бүтээлүүдээр бэлэг барих учиртай. Тиймээс Монгол орны дөрвөн зүг найман зовхист байгаа хилчдийнхээ дундаас авьяастай уран бүтээлчдийг шалгаруулах хилчдийн урлагийн наадмыг зохион байгуулахаар төлөвлөж байна. Шалгарсан уран бүтээлчдээ ойн хүндэтгэлийн тоглолтдоо оролцуулах юм. Манай чуулга улсынхаа хэмжээнд үнэ төлбөргүй тоглодог, нүүдлийн статустай ганцхан чуулга. Бид эх орныхоо хил дээр үүрэг гүйцэтгэж байгаа хилчид болоод тэдний гэр бүл, үр хүүхдүүд, хил орчим ажиллаж, амьдарч байгаа ард иргэдэд урлаг соёлоор үйлчлэх үндсэн үүрэгтэй.

-Үүргийнхээ дагуу хилчиддээ хэр ойр хүрч, үйлчилж байна?

-Бид хоёр жилд нэг удаа Монгол Улсын хилийг бүтэн тойрсон байх үүрэгтэй. Сүүлийн хоёр жил цар тахлаас шалтгаалаад энэ ажил нэлээд доголдсон тал бий. Гэхдээ цахим орчин хөгжсөн учир онлайн тоглолтуудыг зохион байгууллаа. Энэ хугацаанд анир чимээгүй, суурин газраас хол хилийн зурваст албан үүргээ гүйцэтгэж суугаа хилчид маань мэдээж урлаг соёлоор цангаж, уран бүтээлчдээ санасан байгаа. Тиймээс энэ жилийн хувьд илүү шинэлэг, чанартай, өвөрмөц уран бүтээлээр бэлэг барихаар төлөвлөгөөгөө нарийн гаргаж, ажиллаж байна.

-ХЦДБЧ-ын үндэс суурь нь хэзээнээс эхтэй вэ. Дарийн утаа үнэртэж, дайнд хүртэл оролцож явсан гэх түүх байдаг юм билээ?

-Монгол Улс гэж байгаа бол дархан хил байна. Хил байгаа бол тэнд хилчид байна. Манай улс хилээ хамгаалуулж байгаа учир тухайн хүмүүст цалин хөлснөөс эхлээд хангамж өгөх учиртай. Үүнд нь хувцас хэрэглэл, соёл урлагийн арга хэмжээ багтдаг. Тиймээс манай улсын хил бүрэлдэн тогтсоноос эхлээд л хилийн цэргийн чуулгын улбааг ярьж болно гэж би боддог. Харин орчин цагаар бодвол чуулга маань 78 жилийн түүхийг бичиж байна. Он цагийн салхинд манай чуулга мандан бадарч, дайны утаа үнэртэж явсан үе бий. Баруун хилийн тулгаралтад оролцож, амь эрсдсэн уран бүтээлчээ чуулгынхаа тугаар ороож авчраад хөдөөлүүлж байсан гашуун түүх ч байдаг.

-Нэг хэсэг танай чуулга ЦДБЭЧ-тай нэгдэж байсан. Яагаад буцаад салчихсан юм бол?

-Тухайн үеийн яам, тамгын газрын буруу бодлого, шийдвэрээс болоод чуулга маань татан буугдаж, ЦДБЭЧ-тай манайхыг нэгтгээд Бүх цэргийн дуу бүжгийн чуулгыг байгуулж байсан. Гэвч удалгүй энэ хоёр байгууллага тусдаа байх учиртай юм байна гээд эргээд салгасан түүхтэй. Одоогоор манай чуулга найрал дуу, найрал хөгжим, бүжиг анги, эстрад дуу хөгжмийн “Хилчин” хамтлаг гэсэн мэргэжлийн үндсэн дөрвөн ангид хуваагдаж байна. Үүнээсээ улбаалаад найрал хөгжим маань дотроо үндэсний хөгжим, үлээвэр хөгжмүүд нь дахин хоёр хуваагддаг. Зөвхөн хөгжим анги гэхэд тав салах жишээтэй. Эдгээр уран бүтээлчид маань Монгол Улсын таван хил рүү зэрэг гарах бололцоотой. Хөгжим дээрээ суурилаад дуучид, хөгжимчид маань хуваагдаад уран бүтээлээ хүргэдэг.

-Уран бүтээлч авахдаа ямар шалгуур тавьдаг вэ?

-Бид уран бүтээлийн багаа мэргэжлийн уран бүтээлчдээр бүрдүүлдэг. Манай чуулгын нэг онцлог нь дуучид маань бүгд солист буюу гоцлол дуучны түвшинд байх ёстой гэсэн шаардлага тавьдаг. Жишээлбэл, дуурийн театрт зөвхөн найрал дуунд зогсдог дуучид гэж тусдаа байдаг бол манайд тийм боломж байхгүй. Тиймээс чуулгын маань босго жаахан өндөр. Дуучин авахдаа сонгон шалгаруулалт зарладаг. Энэ уламжлалынхаа дагуу саяхан хоёр дуучнаар бүл нэмээд байна.

-Таны хувьд 12 жил чуулгынхаа ерөнхий найруулагчаар ажилласан. Уран бүтээлчийн хувьд баримталдаг хамгийн гол зарчим тань юу байв?

-Би драмын чиглэлийн найруулагч. Тиймээс концертыг зохиомжтой хийхийг, тухайн концертийг үзсэн хүн нэг зүйл ухаараад гараасай гэж хүсч ажилладаг байлаа. Жишээлбэл, Хил хамгаалах байгууллагын 80 жилийн ойд зориулсан тоглолтоо Хүннүгийн үеэс эхлээд газар бол лусын үндэс гэсэн санааг илэрхийлж, өнөөдрийн Монгол Улсын хил тайван байна гэдэг санааг уясан. Агуулга дотор нь эх орныхоо түүхийг тэр чигт нь багтаахыг зорьсон юм. Хүннү, Чингис хааны байлдан дагуулалт, есөн өрлөг, манжийн дарлал, ардын хувьсгал, ардчилал гээд бүхий л түүхэн цаг хугацааг цаг дөчин минутад багтааж байсан юм. Уран бүтээлч хүн аливаа зүйлээс санаа авдаг. Сүүлд миний энэ тоглолтын агуулгаар Н.Наранбаатар найруулагч төрийн концертыг найруулж байна лээ.

-Монгол Улсын хил өөрөө баялаг түүх, намтартай. Тэдгээрийг судалж, уран бүтээл хийнэ гэдэг найруулагчийн ур ухаан байдаг байх?

-Хилийн аль ч цэг, тулгаралтыг авч үзэхэд тэнд бүхэл бүтэн концертын агуулга, санаа байдаг. Аливаа улсыг эзлэхийн тулд хамгийн түрүүнд хил рүү нь дайрдаг шүү дээ. Тиймээс дайсантай хамгийн эхэнд хилчид л тулна. Тэнд тулалдсан өвөг дээдсийн минь эр зориг, алтан амь бүхэн нэгэн түүхийг бидэнд үлдээсэн. Тиймээс ч энэ салбараас 14 баатар төрсөн. Тэдгээр баатрын түүхийг судлахад л 14 концерт босох жишээтэй. Миний хувьд энэ байгууллагын анхны ерөнхий найруулагч ажилласандаа үргэлж баярлаж, бахархаж явдаг. Өмнө нь зөвхөн найруулагч гэсэн ганцхан статус байсан юм билээ. Хилчдийн урлагийн их наадамд би түрүүлсэн юм. Тухайн үед цэргийн мэргэжлийн найруулагч байгаа юм байна гэдгийн удирдлагууд хараад надад энэ байгууллагад ажиллах саналыг анх тавьж байлаа.

Ч.Гантулга

Л.Н.Гумилевын цохон тэмдэглэсэнчлэн Энэ нь эрин үеийн төгсгөл мэт санагдаж байж болох юм. Гэсэн ч хэргийн байдал хавьгүй илүү ээдрээтэй байв. Хүннү нар соёлын тэргүүний буухиа тэмдгийг алдар нэрээ мандуулагч өөр улс түмэнд гардуулан өгч чадсан юм. юу ч боллоо яалаа ч гэсэн нүүдлийн соёлын эрчимт үе хэрэгжин биелсэн байв. Үүнд бас дэлхий нийтийн түүхийн өмнө Хүннү нарын байгуулсан ххоёрдох гавьяа зүтгэл орших билээ. 3 мөн тэнд, тал 92
Л.Гумилев “каспи нуурын орчин тойрны мянган жил” хэмээх зохиолынхоо дотор Хүннүгийн түүх соёлын тухай нэлээд тодорхой дурдааад түүнийгээ дүгнэж үзүүлэхдээ: Хятадын зах хязгаар байсаар ирсэн юм шиг яригддаг Төв Азийн улс түмнүүдийг бүрэн дүүрэн чадвар, чадавхигүй хэмээн шагширдаг бэртсэгчин үзэл санааг няцаахын тулд бид энэ асуудлыыг ингэж дэлгэрэнгүй авч үзлээ, үнэн хэрэг дээрээ тэдгээр улс түмэн бол биеэ дааж, эрчимтэй хөгжин байсан билээ гэсэн маш зөв зүйтэй дүн шинжжилгээ хийсэн байна.
Манай орны нутгаас хүннүгийн жирийн иргэдийн болон язгууртны булш 50 орчим газраас 3000 гаруй олдсоны дотор Архангай аймгийн Хүнүй гол, Хунуй гол, Хулгийн тоглой, Төв аймгийн Ноён уул, Хэнтий аймгийн Дуурлиг нарс, Борбулаг, Ховд аймгийн Тахилтын завсар зэрэг газар хүннүгийн язгууртны томоохон бүлэг булш бүхий оршуулгын газрууд мөн хүннү нарын 10 гаруй суурин, тэр үеийн хадны зургуудыг нэрлэж болно. Хүннүгийн аж ахуй , эдийн засаг нийгмийн байгууллын үндэс суурь нь бэлчээрийн газар, мал сүрэг байсан юм.
Газар билчээр дээр хувийн өмч байтугай хувийн эзэмшил ч гэж байсангүй. Харин овгийн байгуулал задарч, эцгийн эрхт том гэр бүлүүд бий болохын хэрээр овог тус бүр нэг хэсэг билчээрийг улирлын байдлаар сэлгэн хэрэглэж байжээ. Айл өрх тус бүр байнгын биш гэхэд нэлээд удаан хэрэглэдэг өвөлжөө,зуслан, хаваржаа, намаржааны баримжаатай болж байжээ.
Газар нутаг билчээр ус нь цөм тийнхүү бүх нийтийн өмч эзэмшлийн шинж чанартай байсан учир төр засаг, түүний тэргүүн шанью ч түүнийг дур мэдэн гадаад, дотоодын хэн нэгэнд худалдах, бэлэглэх, бүрмөсөн өмчлөн авахыг зөвшөөрөх эрхгүй байсан юм.
Хүннүгийн аж ахуй, эдийн засгийн гол салбар нь нүүдлийн мал аж ахуй байсан, тэгэхдээ тэр нь бүс нутаг бүхэнд ялгаатай байжээ. Ар Монголын нутаг адуу,хонь, ямаа, үхэр, тэмээ таван хошуу мал маллаж нүүдэллэх амьдрал зонхилж байжээ. Говийн өмнөх өвөр Монгол нутагт таван хошуу малаас гадна бас илжиг, луус байсан байна.
Монгол нутгийн хойт талын хангай нутаг ялангуяа Буриад, Тувагийн байгаа гаруудад ан гөрөө хийж, гөрөөчин амьдрал. цаа буга үржүүлэх явдал эрт үеэс уламжлагдан үлдсэн байв.
Хүннү нар XI-XIVзууны моноглчуудынхтай ойролцоо гэр тэрэг хийж, хөнгөлсөн эр үхэр буюу хэд хэдэн шард хөллөн явдаг байжээ.
Хүннү нар заримдаа зургаан хошуу мал хэмээн ярьдаг байсны нэг нь сарлаг байжээ.
Монгол сарлаг Түвэдийнхээс зарим талын ялгаатай бол Хүннү, Монгол , Киргис сарлагуудад өвөр хоорондоо илүү адил төстэй байдаг байна Энэ н. Хүннүгийн булшнаас олдсон сарлагийн яс монгол киркисийнхтэй үндсэндээ адил байдгаар нотлогдож байна.
Хүннү гүрний мандаж байх үед Хүннүгийн нэг хүнд 19 мал оногдож байсан бол дайнд нэрвэгдэж,ган зудад хохирон доройтсон үе болод МЭӨ 72 онд 10 толгой мал, МЭӨ 68 онд 5 толгой мал, бүр сүүлд 46 онд 2 толгой мал оногдож байсан гэсэн тоо хийсэн байна.
Хүннүгийн эдийн засагт ан агнуур мал ахуйн дараа орох чухал салбар байжээ. 1Труды двадцать пятого Международного Конгресса востоковедов т. 1. М., 1963. цтр.353.
Хэрэв Модун шаньюн үед төр засгийн дээд тушаалын зургаан дэвийн арван хоёр сайд, түшмэд байдаг байсан бол Өмнөд хүннүд есөн зэрэг дэвин арван найман сайд түшмэд ажиллаж байжээ.
Хүннү нарын амьдрал нь хэдийгээр төдий-лөн сүрхий сайнгүй байсан боловч төрөл садан, овог аймгийн гишүүдийн түшиг дэмжлэгтэй байдаг, дарлал мөлжлөгийн тогтолцоо жигдрээгүй байсан учир Хятад зэрэг бусад суурьшмал улс орнуудын жирийн хүмүүс, ялангуяа зарц ядуус, боол шивэгчин нарынхаас нэлээд дээгүүр байдалтай байсан байна.Гагцхүү дайны хөлд нэрвэгдэх, ган зудын аюулд автаж мала барах, царцаа хорхойнд тарианы ургац алдах үед жирийн Хүннү нарын амьдрал эрс доройтож, олноороо дааарч бээрч, өлсч цангаж үхэхэд хүрдэг байсан байна.
Монгол, Буриад, Өвөр Монголд хийсэн археологи-антропологийн судалгаагаар уг таавар няцаагдсан байна .Ноён уулын булшнаас олдсон Хүннү хүмүүсийн гавлын яс нь цөм монголжуу төрхтэй байжээ. Оросын эрдэмтэн С.И.Рудэнкө Хүннүгийн холбогдолтой археологи-антропологийн баримтуудыг судалж үзсэний үр дүнд хүннү нарын хэлбэр галбир нь европжуу байтугай Угро, Түркүүдийнхээс ялгаатай, харин монголчуудынхтай адил төстэй болохыг ажиглан тодорхой дүн шинжилгээ хийсэн байна.
Хүннү нар тэнгэр шүтлэг бүхий бөө мөргөлтэй улс гүрэн байсан юм. Тэнгэрийн хүү хэмээгдэгч шанью хаан өглөө өргөө ордноосоо гарч ургах наранд мөргөл үйлддэг, орой үдэш саранд мөргөдөг байжээ. Хүннү нар нэн түрүү тэнгэр газар, өвөг дээдэс, онгон шүтээн, лус савдагт шүтэн мөргөдөг байжээ. Билгийн улирлын нэгдүгээр сард буюу тсагаан сарын үеэр ихэс дээдэс, аймгийн зонилогч цөөн тооны сурвалжит язгууртан нар Луут хот дахь шаньюйн өргөө ордны тахилгын сүмд цуглаж мөргөл үйлдэн, төрийн бодлого аливаа чухал хэрэгявдлын холбогдолтой зөвөлгөө хийдэг байжээ. Тавдугаар сард ихэс дээдэс, аймгийн зонхилогч овгуудын ахлагчид цөм Луут хотод хуран цугларч өвөг дээдэс тэнгэр газар, онгон сахиусанд өргөл өргөж, мөргөл үйлддэг байжээ. 9-р сарын эхний нохой өдөр Лунцы тосгонд бүх нийтээр цуглаж тэнгэр тахидаг байжээ.Сар бүрийн могой, нохой өдрүүд ээлтэйд тооцогддог байжээ.
Хүннү нар улсын эзэн савдаг, усны эзэн лус бас бус онгон шүтээнд шүтдэг байжээ. Түүнчлэн аливаа овог, аймгийн үүсэл гарвалтай холбоотой, түүнийг ивээн тэтгэгч тотем хэмээх амьтдыг онгон сахиус болгож шүтэн биширдэг байжээ. Чоно, марал буга , шонхор шувуу тэргүүтэй араатан жигүүртнийг шүтэн бишрэх амьтан шүтэх тотенизм тэдний дунд багагүй байжээ. Түүнчлэн бас мод ургамал, хад чулуу, амьгүй бодисыг сүнс сүүдэртэй хэмээн шүтэх анимизм хэмээх бишрэл байсан.
Тэнгэр бол Хүннү улсын цорын ганц дээд шүтээн байсан боловч дэлхий ертөнц, өвөг дээдэс, газар ус гээд басөөр олон янзын дэд шүтээн байдаг байжээ. Тэд бүхэнтэй шууд харилцдаг нь бөө , удган нар хэмээн тооцогддог байжээ. Бөө удгандаа хүннү нар маш ихэд итгэн биширдэг байсан бөгөөд тэдний бөөлж буух үедээ хэлсэн үг нь тэнгэрийн айлдвар, онгодын айлдсан зүйл хэмээн итгэгдэн бишрэгддэг байжээ. Бөө , удган нар онгон сахиустай харилцана, өвчтөнийг эмчилнэ, мэрэг төлөг үйлдэнэ, хувь заяа, ирээдүй төлвийг урьдчилан мэдэж хэлж өгнө, сайн сайхны ерөөл үйлдэнэ, муу муухай хараал зүхэл хийнэ, дайсны сүр сүлдийг дарж ялагдалд оруулахын тул ирэх зам дээр нь алсан ямаа газар доор булж хараал зүхэл хийгээд орхиж одох зэрэг янз бүрийн үйлдэл хийдэг байжээ.
Тэнгэр шүтлэг, бөө, мөргөл нь Хүннү тэргүүтэй Төв Азийн нүүдэлчин малчин улс түнүүдийн соёл иргэншлийн амин сүнс, ёс суртахууны мөн чанар,дотоод агуулгыг илэрхийлэн илтгэгч байв.
Хүннүгийн соёл иргэншил нь өмнөх үеийн Монгол орон дахь Хүннү тэргүүтэй янз бүрийн нүүдэлчин, малчин овог аймгуудын “дөрвөлжин булш”, “буган чулууны” үеийн хүртэл, төмрийн соёлын өвийг уламжлан урагш ахиулж, эзлэгдсэн бусад нүүдэлчдийн соёл болон Хятад, Солонгос, Дундад Ази, Грек-Бактрийн суурьшмал иргэншлийн нөлөөтэйгээр хөгжиж байсан байна. Хүннү гүрэн байгуулагдсаны дараа утга соёлын аймагт гарсан хамгийн том ололтын нэг нь Хүннү нар үнэхээр бичиг үсэггүй байсан боловч дараа нь бичиг үсэгтэй, түүн дээр суурилсан гэгээн соёлтой болж, нүүдэл иргэншил үүссэн байна.
Хүннү, Түрэг, Монголын аль алины тотем онгоны тоонд чоно дээгүүр байр суурь эзэлж байсан бөгөөд цөм уртын дуутай байсаар ирсэн .
Хүннү нар бас бөх барилдуулж, морь, тэмээ уралдуулан, сур харваж хэрэг дээр эрийн гурван наадам хийдэг байсан бололтой байгаа юм.
Хүннүгийн соёлын дурсгалд томоохон суурь эзлэх өөр нэгэн зүйл бол мал ба адгуусан амьтныг дүрслэх явдал байжээ. Ноён уулын булшнаас олдсон ширдэгт мал, ан гөрөөс, араатны дүрсийг их урнаар үйлдсэн байна.
Тийм учир Г.Сүхбаатар ,,Хүннүгийн соёл бол эртний Монголчуудын соёл гэх бүрэн үндэс байна,, хэмээх дүгнэлтэд хүрсэн байна 1Г.Сүхбаатар. монголчуудын эртний өвөг.1980. тал 150.
Хүннү нар тахилгын сүмдээ алтан онгон тавьсан мэдээ байдаг боловч дийлэнх ихэнхдээ мод чулуугаар хийсэн онгодууд тавьдаг байжээ.Тэдгээр онгодыг тахидаг бөө, удган Хүннүд маш олон бөгөөд их хүч нөлөөтэй байжээ.Хятадын Хань улсын Уди хаан хүртэл Хүннүгийн хүчирхэг байдаг нь бөө удган нарт байж магад хэмээн үзэж, тэдэнд зориулсан тахилгын сүм бариулж байжээ.Түүгээр ч үл барам, Уди хаан тэдгээр бөө удганы ид шидээр Хүннүгийн хэдэн мянган модон хүн гарч ирээд Хятадыг сүйтгэж байна хэмээн зүүдэлж байсан тухай баримт хятад сурвалжид элбэг байдаг.

Түүхийн жимээр хөтөлсөн Д.Жаргалсайхан

 

Солонгосын Монгол судлалын нийгэмлэгийн ерөнхийлөгч, профессор И Сөнг юү, “Улаанбаатар” дээд сургуулийн захирал, профессор Чой Гихо нар энэхүү эрдэм шинжилгээний хурлыг санаачлан зохион байгуулж байгаа бөгөөд хуралд хоёр орны хэл шинжлэл, түүхийн эрдэмтэд сонирхолтой илтгэлүүд тавьж хэлэлцүүлэв. МУИС-ийн доктор Е.Равдан “Дэлхийд тархсан Монгол газар нутгийн нэр”, мөн сургуулийн багш Ц.Баттулга “Эртний түрэгийн зарим нэр цолыг бичих тухай”, М.Баярсайхан “Мэргид ямар угсаа гаралтай байсан бэ?”, С.Дулам “Солонгосын Тангүний домгийг Монголчуудын баавгайн домогтой харьцуулах нь”, Г.Эрдэнэчимэг “Юан, Корейгийн төрийн ураг барилдлагын тухай”, Түүхийн хүрээлэнгийн эрдэмтэн Ц.Минжин “ХШ-Х1Ү зууны үеийн Монгол-Солонгосын худ ургийн харилцаа”, Солонгосын “Юн-Нам”-ын их сургуулийн эрдэмтэн Квак Тэ Чун “Солонгосын уламжлалт хөгжмийн гоо сайхан” мөн сургуулийн доктор Пак Су Хён “Солонгос-Монголын дипломат харилцааны 20 жилийн хөгжмийн соёлын солилцоо” зэрэг 30 гаруй илтгэл тавьсан юм.

Монголын Солонгос судлалын тэргүүн, доктор, профессор Б.Сумьяабаатар сүүлийн үеийн судалгааны чиг хандлага, шинэ баримт сэлтээс танилцуулсан нь эрдэмтэн, судлаачдын сонирхлыг ихэд татав. Тэрбээр дундад зууны Монгол, Солонгосын харилцаа ямар байв аа гэдгийг үүх түүх, бичиг соёлын холбооны талаас нь нягтлан судалж үнэн мөнийг баримтаар батлах нь бидний гол зорилго гэлээ.

Монгол хаад хоёр орны найрамдалт харилцааг туйлаас эрхэмлэдэг байв
Дундад зууны Монголын Солонгос судлал, Солонгосын /Гуулин улсын/ түүх соёл, хэл яриа, бичиг үсэг, улс төр, эдийн засаг, газар тариалан, өмч хөрөнгө, одон зурхай, цэргийн ухаан зэрэг маш өргөн хүрээг хамарч байсныг онцлов. Монгол хаад, төрийн зүтгэлтэн нар хоёр орны найрамдалт харилцааг туйлаас эрхэмлэдэг байжээ. Чингисийн үед Монгол, Солонгосын харилцаа сайн байсан. Домгоор бол Монгол нь Солонгосын хүргэн улс /Хулан хатны домог/, түүхээр бол Монгол нь Солонгосын хадам улс, нөгөө талаас Солонгос ч Монголын хүргэн улс. Хубилай хааны охин Хотолгэримши 1274 онд Солоносын бэр болсон. Мөн, Хубилай хааны ач хүү Гамалагийн охин Солонгос вангийн хатан байжээ. Энэ хатан Монгол бичиг сайн мэддэг. Монголоор захиа бичиж нутагтаа илгээж байсан тухай Солонгос түүхийн сурвалжид тэмдэглэсэн байсан нь олджээ. Найман зууны тэртээ ч гэсэн ийм л соёлтой бүсгүйчүүд Монголд байжээ. Мөн Монгол эмэгтэй гадаадад элч болж очиж байсны 790 жилийн ой 2011 онд тохиох аж. Энэ бол дэлхийн дипломатын түүхнээ бичигдэх түүхэн баримт гэнэ. 1225 онд Монголын элч Гуулин улсад очоод буцаж явахдаа алагдсан тоогүй явдал гарчээ. Элчийг алсан учир дайлаар мордох нь зүйтэй гэж баатрууд хэлэхэд Чингис хаан “Баттай баримт нотолгоогүйгээр хэрхэн дайлж болох” хэмээн өгүүлж болиулж байсан удаатай.

Монгол төрийн зүтгэлтнүүд Монгол, Солонгосын харилцааг хэчнээн хүндэтгэдэг байсны нэг түүхэн баримт энэ бөлгөө. 2010 он бол Монгол, Солонгосын харилцаанд онцгой жил болж байгаа билээ. Солонгос /Гуулин улс/-аас Хятанд, хятан хэл сургахаар 10 оюутан илгээж байсны 1015 жилийн ой энэ жил тохиож байгаа. Хятаныг Монголын өвөг дээдэс гэж үзвэл, Монгол, Солонгосын соёлын харилцааны 1015 жилийн ой болж байна гэсэн үг. Хятан хэл Монгол хэлтэй бүтэц ижил. Нангиад үсгээр тэмдэглэсэн хэдэн үгийг хянаваас, Монголоор барахгүй Солонгос үгтэй ч тохирдог.

Хятан бичгийн дурсгал манайд, мөн Өвөр Монголд нэлээн хэд байдаг аж. Хятан бага бичгийн гуулин толин дээрх нэгэн сонин дурсгал одоо ч Сөүл хотын үндэсний түүхийн музейд хадгалагдаж байдаг бөгөөд хараахан тайлан уншиж чадаагүй,. Энэ дурсгал хаанаас, хэзээ, хэрхэн Солонгост очсоныг тодруулах ажил эзнээ хүлээж байгаа гэлээ. Монгол оюутан Солонгосд 791 жилийн өмнө сурч байв. 1219 он Монгол жанжин 41 хүнд “Та нар Корей хэл суралцаж бай” гэсэн захиа үлдээсэн түүхэн тэмдэглэл Солонгос сурвалжид байна. Энэ бол Монгол, Солонгосын соёлын түүхийн алтан хуудас яриагүй мөнийг харуулж байгаа хэрэг. Монгол Улс Солонгосоос бэх, бийр, бичгийн цаас зэрэг бичгийн хэрэгсэл авахаар жуу бичгийг 790 жилийн өмнө илгээж байсан баримт байдаг. Энэ нь Гурван голын буюу Чингисийн Монголчууд бичиг үсэггүй, харанхуй бүдүүлэг байсан гэсэн зарим эрдэмтдийн саналыг үгүйсгэх бодит баримт. Алдарт “Монголын нууц товчоо”-г манай толь бичгүүдэд байдаг солхо цаас буюу Солонгос цаасан дээр бичсэн байж магадгүй гэсэн саналыг эрдэмтэн Б.Сумьяабаатар дэвшүүлж байгаагаа ч дуулгав. Монгол, Солонгосын археологичид цаасны хоёр ч үйлдвэрийн ором буурийг Монгол нутгаас олоод байгааг дурдав. Монголоос Солонгост 686 жилийн өмнө 17 мянган дэвтэр бүхий 4371 боть ном бэлэглэж байсан түүхэн баримт Солонгосын эх сурвалжаас олджээ. Энэ бол бүхэл бүтэн номын сан гэсэн үг. Дундад зууны ямар ч улс гадаадад ийм олон тооны ном түгээж байсан түүх дэлхийд байхгүй. Дэлхийн соёлын түүхэнд тэмдэглэгдэх зүйл гэж бахархан бодно. Эдгээр номс одоо хаана байгааг Манай Солонгос эрдэмтэд /Дундад зууны Монголын хууль цаазын цорын ганц эмхтгэл бичгийг олсон шигээ/ хайж олно гэдэгт найдаж байна гэлээ. Энэ мэт дэлхийн Монголч эрдэмтдийн нүдийг бүлтийлгэж, чихийг дэлдийлгэж, оюуныг мялаасан түүхэн сурвалжуудыг судлан тогтоосноо эрдэм шинжилгээний хурлын үеэр хэлж байлаа.

Хулан хатан Солонгос биш Мэргидийн угсааных гэв
Бас нэг сонирхол татсан илтгэл бол МУИС-ийн багш, доктор М.Баярсайхан “Мэргид ямар угсаа гаралтай вэ” судалгааны бүтээл байлаа. Тэрбээр Бухцагаан хааны охин Хулан Солонгос биш гэсэн санаа дэвшүүлж байгаагаа хэллээ. Судалгааны үндсээ тайлбарлав. “Алтан улсын судар”-т Нюйчжи улс угтаа Мохэ-гээс гарав. Дайляо-гийн адил өөр улс ажгуу хэмээн тэмдэглэжээ. Мохэ нар нь Бохай улс /698-926/-ыг байгуулж явсан түүхтэй. Мохэ нэрийн талаар судлаачид голоор нутаглагч гэсэн утгаар нэрийдсэн түнгүс үг гэж үздэг. Зарим судлаач Мохэ-гийн нэрийг Монголын нууц товчоонд гарах “мэргид” аймгийн нэр болон мэргэн хэмээх үгтэй холбон тайлбарладаг.

Энэ нэрийг Япон, Солонгос хэлэнд “mokid”, “moji”,”malgal”, гэх зэрэг хувилбар дуудлагатай хэлдэг. Тэгвэл тэдний баруун хөрш болох Монгол овог аймгууд тэднийг юу гэж нэрийдэж байсан бэ гэдэг асуудал тулгарч байна. Энэ илтгэлд миний бие тэрхүү “мэргид” хэмээх нэр мохэ-тэй холбогдоно гэдэг саналыг дэмжиж, Монгол түүхийн сурвалж дахь зарим мэдээ үүнд холбогдож болох талаар ажигласнаа дурдаж байна гэлээ. Тухайлбал Монголын нууц товчоонд мэргидийг дотор нь ялган нэг хэсгийг нь “увас мэргид” гэж бичсэн байдаг.

Түнгүсүүдийн дотор “уван” гэдэг нэр нөлөө бүхий овог байдаг аж. “Увас мэргид”-ийн “увас” бол тэр уван овгийн нэрэнд олон тооны дагавар залгаж бүтсэн нэрийдэл гэж бодож байна. Мөн Монголын нууц товчоонд увас мэргидийн ноён Дайр усун өөрийн Хулан нэрт охиноо Чингис хаанд хатан болгон өргөсөн гэж гардаг. Гэтэл Хураангуй “Алтан товч зэрэг зарим түүхийн сурвалжид Хулан хатныг солонгуудын Буха цагаан хааны охин гэж бичсэн байдаг. Энэ мэдээ бол санаандгүй ч зүйл бус. Тэр солонгууд гэдэг нь Солонгос улсыг заасан үг биш, түнгүсийн нэгэн хэсэг болох солоон хүмүүсийг заасан үг гэж үзэх нь зүйтэй. Нэрийн хувьд Монгол сурвалжийн мэргид хэмээх нэр, Солонгос сурвалжийн малгаль, Хятад сурвалжийн мохэ зэрэг нь нэг л нэрийн олон хувилбар дуудлага мөн. Харин 12-13 дугаар зууны үед байсан мэргид аймаг гарлын хувьд жүржчиний өвөг дээдэс-мохэ нартай шууд холбоотой гэж болохгүй. Гэвч мэргид бол ямар нэгэн хэмжээгээр түнгүстэй холбоотой гэж үзэж байна. Дашрамд, эртний түрэгийн Орхоны хөндийн руни бичээсд гардаг “bukli” хэмээх нэр бол мохэ болон тэдний бүрдүүлсэн Бохай улсыг заасан үг гэж үзэх нь зүйтэй хэмээн тайлбарласан юм.

Монголын их хаадын охид Солонгос нөхөртэй байжээ
ШУА-ийн түүхийн хүрээлэн, Дундад зууны үеийн Монголын түүхийн салбарын эрдэм шинжилгээний ажилтан, докторант Ц.Минжингийн “ ХШ-Х1Ү зууны үеийн Монгол-Солонгосын худ урагийн харилцаа” илтгэлд “Их Монгол Улсаас Солонгост зарсан элчийн хамгийн олон хүнтэй нь Отчиган ноёны 1221 оны 8 дугаар сард ирүүлсэн 23 хүний бүрэлдэхүүнтэй элч байдаг аж.

Отчиган ноёны илгээсэн элчийн шаардлага ёсоор Солонгосоос халиуны арьс нэг түмэн ширхэг, торго 3000 толгой, олс 200 боодол, мяндас түмэн жин, лунтун бэх 1000 хийлүүр, бийр 200, цаас буман хуудас, бэрээмэг, будаг, тоор модны тос тус бүр арван жин нийлүүлсэн гэж Солонгосын сурвалжид тэмдэглэн үлдсэн байдаг байна. Дэндүү их алба татвар нэхэж, Солонгос иргэдэд их чирэгдэл учруулсан гэж Отчиган ноёныг Чингис хаан зэмлэн буруушааж байсан боловч Монголчуудад өргөн энэхүү алба нь Алтан улсад өргөж байсантай харьцуулахад өчүүхэн бага байжээ. Мөнх хааны охин Солонгосын Ко Жон ваны төрөл гүн Ён нён буюу Ван сунтай гэрлэсэн.

Чингис хаанаас хойш Монголын хаадын гүнжтэй гэрлэсэн Коре хүний нэг бол Вонжоны хүү Чүнрёл ван. Чүнрёл ван ихэд ухаалаг сэргэлэн хүн боловч сайхан эмэгтэй харвал шөнийн нойр нь хулждаг шахуу хүүхэмсэг нэгэн байжээ.

Тэрээр Хубилай хааны отгон охин 16 настай Хутаг бэх гүнж ихэд гоо үзэсгэлэнтэй гэдгийг мэдээд, Хубилай хааны ордонд 3 жил шахам бүгж охиноо өгөхийг гуйжээ. Хаан элдвээр шалтаглан охиноо өгөхгүйг хичээсэн боловч эцэст нь Чүнрёл вантай гэрлүүлэхээс өөр аргагүй болсон. Хутаг бэх гүн ингэж Коре Чүнрёл вантай гэрлэсэн бөгөөд энэхүү худ ураг барилдах явдал Монгол, Солонгосын харилцаанд ихээхэн нөлөө үзүүлсэн гэж үздэг байна. Монголын эзэнт гүрний түүхэнд баларшгүй ул мөрөө үлдээсэн Солонгос гүнж нь Тогоонтөмөр хааны авааль хатан болох Чи овогт Өлзий хуту юм.

Түүний хүү Аюуширидара гэх билэгт хаан нь Тогоон төмөр хааны том хүү бөгөөд 1370-1378 онд төр барьж байжээ. Тогоонтөмөр хаан Монголын хуучин зуршлыг эвдэж Чин овогт хатныг гол ордны хатан болгосон явдал нь Чи овогт хатны сэцэн сэргэлэн зан чанар таалагдсанаас гадна бас төрд зөвлөх авьяас чадвартай байсан аж. Ийнхүү судлаач, эрдэмтдийн олон жилийн нөр их судалгааны бүтээлээс та бүхэндээ цухас сонирхууллаа. Дараагийн дугаартаа дэлгэрэнгүй толилуулах болно.
작성자: 숙향- СҮГХЯН 시간: 오전 9:08

 

Хүн төрөлхтний хувьд 2022 он онцгой жил болохыг ч Ванга харсан бөгөөд энэ тухайгаа амьд байхдаа нэг биш удаа хэлж байв. Аль 1996 онд өөд болохынхоо өмнөхөн зөнч хөгшин дaйн, цар таxал, хямрал болно гэдгийг анхааруулсан. Вангелиягийн хэлсэн зөнгөөс харахад тэрээр хүн төрөлхтөнг эрс өөрчлөлт хүлээж байгааг тэр сайн мэдэж байсан бололтой. Түүний хэлснээр, 2022 онд Славяны газар нутаг дээр болох үйл явдал бүх хүн төрөлхтөнд нөлөөлнө гэжээ. Ванга нэгдсэн схемээр үүнийг тайлбарласан юм: тэрээр огноо болон өрнөх үйл ядлыг хэлсэн. Мөн үүнд тайван хандаж сандрахгүй байхыг ч сануулсан байна. Вангагийн зөнд “зургаан хоёр”-ын тухай байнга дурддаг. Энэ өдөр дaйны нөхцөл байдал хурцадна, цар таxал дуусаж эцэст нь энх тайван ирнэ гэжээ. Энэ нь Орос улс 2022 оны 02 дугаар сарын 22-ны өдөр Луганск, Донецктэй нөхөрсөг, хамтран ажиллах гэрээ, хэлэлцээр байгуулсан огноо таарч байгаа юм. Үүнээс нэг хоногийн өмнө буюу 21-ний өдөр Луганск, Донецкийн тусгаар тогтнолыг хүлээн зөвшөөрчээ. Энэ тухай Вангагийн хэлсэн зүйл: “Улс үндэстэн хуваагдана … ах дүү хоёр тэмцэлдэж… цуc урсана… Гэхдээ энх тайван заавал ирнэ. Ах дүү хоёр үл ойлголцлоо шийдсэний дараа ирнэ, дүү нь ахдаа буулт хийнэ”. Мөн улс орон xориг арга хэмжээтэй тулгарна гэдгийг ч Болгарын зөнч харжээ. Үүнээс улбаалан нэн чухал бараа бүтээгдэхүүний хомстол үүснэ гэдгийг ч хэлсэн байна. Гэхдээ Орос улс амжилт олж зах зээлийн системийн зөв голдиролд оруулж чадах ажээ. “Оросыг хэн ч зогсоож чадахгүй, энэ улс хэтэрхий их зoлиос төлсөн… Оросоос нүүр бууруулсан нь шинэ төрхтэй болно. Тэр замаасаа хэзээ ч хазайхгүй, эцэстээ хөгжин дэвшиж хүчтэй болно” гэж зөнч хэлсэн байна. 2022 он – хүн төрөлхтний түүхэнд дурсагдан үлдэх түүхэн жил. Вангелия ингэж үзсэн юм. Түүний үзэж байгаагаар өвлийн хоёр сараас болгоомжлох хэрэгтэй: хоёрдугаар болон арван хоёрдугаар сар. Чухам эдгээр саруудад цаг хугацааны эрхэнд нэгэнт тогтсон байсан нөхцөл байдал өөрчлөгдөнө гэжээ. “Оросыг Бурхан тэнгэр ивээх болно. Гурван славян эгч дүүсээс бүрдсэн нэгэн хүчтэй славян улс гүрэн төрнө. Хомхой шунаг санаархал гэрэл гэгээтэй ирээдүйг устгаж болзошгүй тул аль болох хурдан арилбал зохино. Ирээдүй сайн сайхан хүмүүсийн гарт очих ёстой, бидний одоо төсөөлөхөд ч бэрх тийм сайхан ирээдүйг ийм л хүмүүс бүтээн байгуулж чадна” гэж Ванга хэлжээ. 2022 он олон хүний хувьд хүнд жил болно гэдгийг зөнч хэлжээ: олон хүн үгээгүй хоосорно, ажил төрөлгүй болно, зарим нэг нь амьд гарахын төлөө л тэмцэнэ. Гэхдээ азаар Вангагийн хэлснээр, энэ хүнд хэцүү үе удаан үргэлжлэхгүй, хэсэг хугацааны дараа сайхан үе эргэж ирэх ажээ. Хүмүүс энэ үеийг тэвчиж гарах тэнхээтэй л байх ёстой. Энэ бүх үйл явдлын үр дүнд Орос, Хятад хоёр найрсаг харилцаагаа бататгаж үр шимтэй хамтын ажиллагааг өргөжүүлэх ажээ. “Хятадын нөлөө нэмэгдэх болно. Хятад, Орос хоёр хамтран хүн төрөлхтний эдийн засгийг өөрчилнө. Үүний үр дүнд дэлхийн эдийн засгийн хямрал зогсоно” гэж Ванга амлан хэлсэн байна.

Нийтлэгч: UkuОгноо: 2022/03/165 0 20,821 756