Author: admin_shaman

https://www.youtube.com/watch?v=Vi-cOFG1Hms&t=4s

https://www.youtube.com/watch?v=t3JJwnYFUBY&t=1s

Монгол Улс БНАСАУ-тай 1948 оны 10 дугаар сарын 15-нд дипломат харилцаа тогтоож, бие биеийн бүрэн эрхт байдлыг харилцан хүлээн зөвшөөрсөн анд нөхөр болсон юм. Манай хоёр улс Солонгосын дайны хүнд хэцүү жилүүдэд Элчин сайдын яамдаа харилцан нээж байсан түүхтэй.
Солонгосын ард түмний Аугаа их жолоодогч нөхөр Ким Ир Сен амьд сэрүүн байхдаа хоёр удаа Монгол Улсад айлчлан Монгол Улсын үе үеийн удирдлагатай хамт Солонгос, Монголын харилцааг хөгжүүлэх үндсийг тавьж өгсөн юм. Дипломат харилцаа тогтоосны 70 жилийн ойн хүрээнд урлаг, соёл, спортын болон бусад арга хэмжээнүүдийг хоёр талдаа зохион байгуулж байна.

БНАСАУ-ын нийслэл Пхенянд хүрэлцэн ирлээ
Монголын бөөгийн төлөөлөгчид МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан, Монгол бөөгийн их зайран П.Батжаргал, Монгол бөөгийн удган Янжинлхам, Монгол бөөгийн удган Наранцэцэг нар БНАСАУ-ын нийслэл Пхенянд хүрэлцэн ирлээ.
Пхенян хотын төв вокзал дээр Цэцгийн баярын тэмдэглэх хорооны төлөөлөгчид тэднийг утаж авлаа. Энэ өдөр олон орны зочид хүрэлцэн ирсэн бөгөөд Монголын төлөөлөгчдийг ирсэн тухай “Родонг” буюу “Хөдөлмөр” сонинд фото мэдээ гарсан байна.
Төлөөлөгчид БНАСАУ-ын нийслэл Пхенян хотын төв хэсэгт байрлах “Хасбангсан” зочид буудалд байрласан байна.

ИХ НААДМЫН НЭЭЛТИЙН АЖИЛЛАГААНД ОРОЛЦЛОО

БНАСАУ даяр баярын өдрүүд үргэлжилж, томоохон талбайнуудад ард иргэдийн баярын цэнгүүн болж байна.
Хорьдугаар удаагийн Ким ир сений нэрэмжит цэцгийн их наадмын нээлтийн ажиллагаа болж, БНАСАУ-ын АН, засгийн газрын гишүүд оролцов.
Их удирдагчдаа зориулж Солонгосын бүх байгууллага орон нутгаас цэцгийн дээкээ баярын наадамд илгээлээ.
Байгууллага бүр өөрсдийн өвөрмөц төрхөө харуулсан цэцэгсийн цомогоор цэцгийн баярын наадамд оролцлоо.
Хорьдугаар удаагийн Ким ир сений нэрэмжит цэцгийн их наадмын нээлтийн ажиллагаанд Монголын бөөгийн төлөөлөгчид оролцлоо

Хүндэтгэлийн хүлээн авалтад оролцлоо
Цэцгийн наадам, баярт оролцсонд талархал илэрхийлж, Цэцгийн баярыг тэмдэглэх, дэлгэрүүлэх хорооны дарга наадамд оролцсон бүх улсын төлөөлөгчдийг хүлээн авч уулзлаа. Цэцгийн баярыг тэмдэглэх, дэлгэрүүлэх хорооны дарга энэ удаагийн цэцгийн наадмын талаар мэдээлэл хийлээ.
Энэ орой нь Цэцгийн баярыг тэмдэглэх, дэлгэрүүлэх хорооны дарга баярын хүлээн авалт хийсэн бөгөөд түүнд СХН-ын улс төрийн товчооны гишүүн, сайд нарын зөвлөлийн орлогч дарга ирж оролцлоо.
Арга хэмжээнд оролцогчид нэрээ хэлээд байдаггүй. Бид асуусан ч орчуулагч нэрийг нь хэлээгүй. Гэвч хэдхэн өдрийн дараа болсон Төрийн хүндэтгэлийн баярын хуралдаанд тэргүүлэгчдийн ширээнд СХН-ын улс төрийн товчооны гишүүн, сайд нарын зөвлөлийн орлогч дарга сууж байгааг харахад Монголчуудад их хүндэтгэлтэй ханддагийг мэдэрч байсан.
Хүлээн авалтын дараа бид хамтдаа дурсгалын зураг даруулсан билээ.

Цэцэг өргөв.
Баярын өдрийг тохиолдуулан олон мянган солонгосын иргэд хөшөөний өмнө цуглаж аугаа их удирдагчиддаа хүндэтгэн цэцэг өргөдөг юм. Чухамхүү энэ үйл ажиллагаагаар солонгос даяар баяр цэнгүүн эхэлдэг ажээ. Монголын бөөгийн төлөөлөгчид .
Мансүндэ буюу БНАСАУ-ыг үндэслэгч, аугаа их удирдарч Ким Ир Сен , Ким Чен Ир хөшөөнд сагстай цэцэг өргөж хүндэтгэл үзүүлсэн байна. Хүндэтгэлийн ажиллагаанд МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан,Монголын бөөгийн их зайран П.Батжаргал, Монгол бөөгийн удган Г.Янжинлхам, Монгол бөөгийн удган Наранцэцэг нар оролцлоо.

Хүндэтгэлийн цэцэрлэгт хүрээлэн, Мангёндэ-г үзэв.
Энэ удаа монголын бөөгийн төлөөлөгчид Мангёндэ төрсөн гэр байшинд зочиллоо. Пхеньян хотын нэг хэсэгт томоохон талбай эзлэн орших байгалийн цогцолбор, аугаа удирдагч Ким ир сений төрсөн газар, өвөө, эмээ, эцэг, эхийн үе дамжин амьдарч байсан газар болох, Мангёндэ төрсөн гэр байшинг үзлээ.
Мангёндэ төрсөн гэр байшинг үзэх явцад Солонгосын төв телевизийн сурвалжлагч МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайханаас сэтгэгдлийг нь сонсож ярилцлага авлаа.
Мангёндэ төрсөн гэр байшинг П.Батжаргал, Г.Янжинлхам, Наранцэцэг нар хамтдаа үзэж сонирхосон байна.

АУГАА ИХ УДИРДАГЧДЫН БУНХАНД ХҮНДЭТГЭЛ ҮЗҮҮЛЛЭЭ
БНАСАУ-ын Пхеньян хотод байрлах БНАСАУ-ыг үндэслэгч, аугаа их удирдагч Ким ир сен, Ким чен ир нарын бунханд БНАСАУ-ын нам, төрийн удирдагчид, цэргийн жанжинууд, дипломат төлөөлөгчдийн газрын тэргүүнүүд, гадаадын төлөөлөгч, зочид төлөөлөгчид, сэхээтэн, хөдөлмөрчид, таотачид, залуучууд, хүүхдүүдийн төлөөлөл хүндэтгэл үзүүлэв.
Күмсүсан нарны ордонд болдог хүндэтгэлийн ажиллагаанд МБНЭ-ийн төлөөлөл болох МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан, Монгол бөөгийн их зайран П.Батжаргал, Монгол бөөгийн удган Г.Янжинлхам, Монгол бөөгийн удган Ц.Наранцэцэг нар оролцсон байна.

Төрийн хүндэтгэлийн хүлээн авалтад оролцов
Аугаа удирдагч Ким ир сений 106 жилийн ойд зориулсан төрийн хүлээн авалт уламжлалын дагуу Пхеньян хот дахь төрийн хүлээн авалтын ордонд болж, БНАСАУ-ын АИХТ-ийн дарга болон нам, төр, цэргийн албан хаагчдын төлөөлөл, БНАСАУ-д суугаа дипломат төлөөлөгчид, баярын арга хэмжээнд уригдагсад оролцлоо.Төрийн хүлээн авалтыг нээж, БНАСАУ-ын АИХТ-ийн дарга баярын үг хэллээ.
Төрийн хүлээн авалтад МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан албан ёсоор уригдаж оролцлоо. Энэ үеээр олон жил хамтран ажиллаж байсан, танилууд, хүмүүстэйгээ тааралдаж, ажил төрлийн болон хамтын ажиллагааны талаар цомхон ч гэсэн яриа өрнүүлж амжлаа.

Цэрэггүй чөлөөт бүс Панмүнжомд зочилов.
Панмүнжом буюу цэрэггүй чөлөөт бүсэд Монголын төлөөлөгчид зочилж, хоёр солонгосын хооронд гал зогсоох найрамдлын гэрээ байгуулсан дурсгалт газар, хоёр улсын хилийн уулзалтын шугам бүхий байр зэргийг үзсэн байна.
БНАСАУ-БНСУ-ын дээд хэмжээний уулзалт чухамхүү энэ газар болох учраас олон улсын хэмжээнд онцгой анхаарал татаж байгаа юм.
Хоёр улсын хооронд уулзалт хэлэлцээр болох газарт монголын төлөөлөгчид хөл тавьсан гэхэд бас л сонин соргог санагдаж байсан.
Баасан гаригт буюу 27-ны өдөр хоёр Солонгосын дээд уулзалт болох гэж байгаа. Түүхэн энэ үйл явдлын бэлтгэлийг хангах хоёр улсын ажлын хэсгийнхний 3 дахь уулзалт Панмунжомд болсон. Энэ уулзалтаар Өмнөд Солонгосын Ерөнхийлөгч Мун Жэ Ин, Умард Солонгосын удирдагч Ким Жон Ун нарын уулзалтыг 27-ны өглөө эхлэхээр эцэслэн тохирсон байна.
Мөн хоёр Солонгосын дээд уулзалтын хөтөлбөрт хоёр удирдагч оройн зоог хамтдаа барихаар тусгаж өгсөн байна. Энэ тухай Өмнөд Солонгосын Ерөнхийлөгчийн тамгын газраас мэдэгдсэнийг Ионхап дамжуулж байна. Өмнөд болон Умард Солонгосын ажлын хэсгийнхэн дээд хэмжээний уулзалтын бэлтгэлийг хангахаар гурван шатны хэлэлцээ хийсэн. Энэ үеэр дээд уулзалтын хөтөлбөр, аюулгүй байдлыг хангах, хэвлэл мэдээллийн хэрэгслүүдийг хэрхэн ажиллуулах гэсэн үндсэн сэдвүүдээр эцсийн тохиролцоонд хүрээд байгаа юм. Умард Солонгосын тал хоёр удирдагчийн уулзалтыг тодорхой хугацаагаар телевизээр шууд дамжуулахыг зөвшөөрсөн.
Үүнтэй холбоотойгоор Умардын тал Өмнөд Солонгосын хэвлэл мэдээллийн ажилтнуудыг Панмунжомын хойд хэсэг рүү нэвтрүүлэх зөвшөөрөл олгохоор болсон байна.
Чухамхүү энэ уулзалтын өмнө Панмүнжом буюу цэрэггүй чөлөөт бүсэд Монголын төлөөлөгчид айлчилж дурсгалын зураг авахуулсан билээ. Энэ ажиллагааг баримтад киногоор үзүүлэх болно.

Монгол хатны бунхандаа бөөлөв
Энэ өдөр онцгой өдөр байлаа. БНАСАУ-д Монголын төөхтэй холбоотой нэгэн газар байдгийг Монголчууд сайн мэднэ. Энэ бол Монгол төрийн даалгавраар төрийг төлөөлөн Кореи улсад томилогдон очсон Гон мин хааны Монгол хатанд зориулан босгосон бунхан юм.
Тэнгэрийн ивээлээр МБНЭ-ийн төлөөлөгчид хурван жил дараалан БНАСАУ-д ирж, Монгол хатны бунханд бөөлж залбирал хийлээ.
Өмнөх бөөлөлтөнд Монголын дархад, Ойрад,Дөрвөд бөөгийн төлөөлөл оролцож байсан бол энэ удаагийн бөөлөлтийн Тува, Халх, Дархад бөөгийн төлөөлөл нар хийлээ.
Монгол их хатандаа Монголын бөөгийн их зайран П.Батжаргал, Монгол бөөгийн удган Г.Янжинлхам, Монгол бөөгийн удган Наранцэцэг нар бөөлж МБНЭ-ийн ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан залбирал үйлдлээ.
Тэндээс хөдлөөд Кэсон хотод өдрийн хоолоо идээд Пхенян хотод буцаж ирлээ.
Бөөлж залбирсаны дараа шөнөжин,маргааш үдээс өмнө бороо орсон билээ. Бид Монгол хатны бунханд бөөлсөн тухай тусгайлан баримтад кино хийж шүтэгчид нартаа хүргэх болно.

Намрын дунд сарын шинийн 17-ны билэгт сайхан өдөр тахилга сайхан болж өнгөрлөө. Тэнгэрийн улаач хөх тамгат зайран удган нарын хамтран хийсэн зан үйл арвин сайхан болж өнгөрлөө. 

Олон сайхан тэнгэрийн улаач нар ирсэн, шүтлэгтэн түмэн цугларсан олон тахилга, тайлга болж үе, үеийн зон олны буян заяаг тэгшилсэн сайхан зан үйл боллоо.
Чингэлтэй хайрханы тахилга тайллага өргөн дэлгэр боллоо. Энд бөөлсөн улаач нар түүний шавь нараар олон түмэн бахархаж байна.

Хоёр. Монгол бөөгийн Тэргүүн удган цолоор
1. Янжинлхам-Бөөгийн зөвлөлийн гишүүн
Олгосугай

 МБНЭ-ИЙГ БАЙГУУЛАХАД ҮНЭТЭЙ ХУВЬ НЭМЭР ОРУУЛСАН.
 МОНГОЛ БӨӨГ УЛАМЖЛАЛТ ЁСООР ХӨГЖҮҮЛЭХИЙН ТӨЛӨӨ АМЬДРАЛАА ЗОРИУЛЖ ЯВАА
 МӨНХ ТЭНГЭРИЙН ТӨЛӨӨ “ДОЛООН ОД” ОДОНГООР ШАГНАГДСАН.
 “ХҮРЭЛ ШОНХОР” МЕДАЛИАР ШАГНАГДСАН.
 “МӨНГӨН ШОНХОР” МЕДАЛИАР ШАГНАГДСАН.
 “АЛТАН ШОНХОР” МЕДАЛИАР ШАГНАГДСАН.

2012 .05.13-ны өдөр. Сэлэнгэ аймгийн Мандал суманд болсон Хүннүгийн “Ноён уулын Нэгдсэн тахилга”-т оролцсон.
• 2012.06.22-ны өдөр. Хэнтий аймгийн Цэнхэр мандал сумын Хар Зүрхний Хөх нуурт болсон Чингис хааны мэндэлсний 850 жилийн ойг тохиолдуулан “Эзэн Чингис хаан”-ы ариун сүнсэнд хүндэтгэл үзүүлэх 2200 бөө нар оролцсон Нэгдсэн Их Тахилга, тайллагад оролцсон.
• 2013.05.25-26-ны өдөр. Баян-Өлгий аймгийн Буянт, Сагсай, Цэнгэл сумын нутаг дахь Монгол Улсын толгой уул “Жаргалт хан” хайрханы Нэгдсэн Их тахилгын Нарны тахилгад оролцсон.
• 2013.6.21-22-ны өдөр. Налайх Дүүргийн Гандан ууланд хийгдсэн Нэгдсэн Их Тахилгад Лусын тахилгад бөөлж оролцсон.
• 2014.06.22-ны өдөр. Улаанбаатар Хүй долоон худагт болсон “Нарны залбирал”-д оролцсон.
• 2014.07.3-4-ний өдөр. Хөвсгөл аймгийн Хатгал сумын нутагт “Хөвсгөл” нуурын Нэгдсэн их тахилгад оролцсон.
• 2014.09.22-ны өдөр. Улаанбаатар хот. Монгол үндэстэн баатруудынхаа хүндэтгэлийн цогцолборын шав тавих нээлтийн ажиллагаанд оролцсон.
• 2015. 1 capд МБНЭ-ийн нэгдсэн сургалтанд хамрагдсан.
• 2015.05.25-.05.26-ны өдөр Баян-Өлгий аймгийн Буянт, Сагсай, Цэнгэл сумын нутаг дахь Монгол улсын толгой уул “Жаргалт Хан” хайрханы Нэгдсэн Их Тахилгад оролцсон.
• 2015.06.21-22 өдөр. Цонжин болдогын Агуйт ууланд хийсэн “Нарны залбирал”-д оролцсон
• 2015.05.20-ны өдөр. “Бурхан Халдун”-ны нэгдсэн залбиралд оролцсон.
• 2015.07.04 өдөр. Урианхайчуудын урлагын Их наадамд Галын тахилгад оролцсон.
• 2015.10.10 Мөнх тэнгэрийн сургаалийг Монгол төр дээдлэн төрийн шүтлэг хэмээн тунхагласаны 2225 жил, Монголын “Тэнгэрийн улаач” нарын нэгдсэний 3 жилийн хүрээнд Монгол туургатны нэгдсэн Их Хуралдайд оролцсон.
• 2016.05.15-ны өдөр. “Бурхан Халдун”-ны нэгдсэн тахилгад оролцсон.
• 2016.08.10-ны өдөр. Хөвсгөл нуурын нэгдсэн тахилгад оролцсон.
• 2017.06.03-ны өдөр. “Бурхан Халдун”-ны нэгдсэн тахилгад оролцсон.
• 2017.06.15-ны өдөр. Төрийн “Хар сүлд”-ний тахилгад оролцсон.
• 2017.06.22-ны өдөр. Нарны залбиралд оролцсон.
• 2017.07.20-ны өдөр. Отгонтэнгэр хайрханы нэгдсэн тахилгад оролцсон.
• 2018.04.10-16-ны өдөр БНАСАУ-ын Монгол хатаны бунханд бөөлсөн.
• 2018.05.08-26-ны өдөр ОХУ, Халимаг, Буриадад аялсан.
• 2018.06.17-ны өдөр. Говийн нэгдсэн тахилгад оролцсон.
• 2018.06.22-ны өдөр. Нарны залбирал оролцсон.
• 2018.07.17-ны өдөр Отгонтэнгэр хайрханы нэгдсэн тахилгад оролцсон.
• 2019.05- 17-ны өдөр ОХУ-ын Байгаль нуур, Бух ноён нэгдсэн залбиралд оролцсон.
• 2019.06.22-ны өдөр. Нарны залбиралд оролцсон.

2. БНХАУ-ын Ордос хот дахь Чингисийн цогцолборт аялалын
бэлтгэл явцын тухай
МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан

БАТЛАВ. МБНЭ-ИЙН ЕРӨНХИЙЛӨГЧ Д.ЖАРГАЛСАЙХАН
2014 оны 9 дүгээр сарын 01-ны өдөр

Монгол үндэстэн баатруудынхаа баатарлаг дайчин
Алдарт хүндэтгэлийн цогцолборын нээлтийн
ажиллагаанд бэлтгэх төлөвлөгөө
№ Хийх ажил хугацаа хариуцагч
1 Газарт хүндэтгэл үзүүлэх ажиллагаа 9-р сарын 19 Д.Энхжаргал
П.Батжаргал
2 Монгол Улсын төрийн далбаа, Монгол Бөөгийн Нэгдсэн Эвлэлийн далбааг байрлуулах, 9-р сарын 22 Д.Дарьчулуун
3 Цугларсан олон байрлалын төв хэсэгт хагас сар хэлбэрээр байрлуулах 9-р сарын 22 Д.Одонхүү
4 Галын тахилгыг аргалаар бэлтгэх 9-р сарын 22 Ж.Өсөхбаяр
5 Түүний ар талд бөөлөх талбайг бэлтгэх, 9-р сарын 21 Д.Дарьчулуун
6 Монгол Улсын төрийн дуулал болон хөгжим бэлтгэх 9-р сарын 20 Номин
7 Монгол үндэстэн баатруудынхаа баатарлаг дайчин алдарт хүндэтгэлийн цогцолборын шав тавих ажиллагааны нээлтийн үг. 9-р сарын 20 Д.Жаргалсайхан
8 Унгар Улсын Мухи тосгоны дэргэд болсон тулалдаанд Монгол төрийнхөө төлөө амиа алдсан Монголын 1000 баатар дайчид бол Монголын зэвсэгт хүчний баатарлаг түүхийн нэг хэсэг, миний нутгийн тасархай, бидний нэг хэсэг мөн. 9-р сарын 20 Д.Одонхүү
9 Монгол төрийн даалгавраар Япон Улсад очиж, алтан амиа алдсан Монгол төрийн элч, дипломатч Туушин, Сэцэн нар, Монгол цэргийн баатарлаг түүхийг бид мартаагүй 9-р сарын 20 Ж.Пүрэвсүрэн
10 Эх орныхоо төлөө амиа зориулсан хилчин дайчид, баатруудаа бид дурсаж байна. 9-р сарын 20 Д.Дарьчулуун-
11 Халх голд их ялалтыг байгуулахад эх орны төлөө амиа зориулсан ахмад үеэрээ бахархаж байна. 9-р сарын 20 Д.Наранцэцэг-

12 Монгол бөөгийн гэгээн алдар бадраг 9-р сарын 20 П. Батжаргал
13 Монгол үндэстэн баатруудынхаа баатарлаг дайчин алдарт хүндэтгэлийн цогцолборт байрлуулах Унгар Улсын Мухи тосгоны дэргэд болсон тулалдаанд амиа алдсан Монголын 1000 баатар дайчдын булшнаас авчирсан шороог байрлуулах ёслолын ажиллагаа 9-р сарын 22 Д.Батчулуун
Л.Юра
С.Агий
Я.Мөнгөнсувд
Ж.Пүрэвсүрэн
14 Монгол төрийн даалгавраар Япон Улсад очиж, алтан амиа алдсан Монгол төрийн элч, дипломатч Туушин, Сэцэн нар, Монгол цэргийн булшнаас авчирсан шороог байрлуулах ёслолын ажиллагаа. 9-р сарын 22 Д.Одонхүү
Г.Өлзийхутаг
П.Нарангэрэл
Н.Мягмарсүрэн
Б.Батсайхан
Ж.Пүрэвсүрэн
15 Монгол Улсын баруун хязгаар, Байтаг богдын хилийн тулалдаанд амиа алдсан Монгол Улсын баатар Б.Гиваан, Б.Тэгшээ, Л.Даваадорж нарын тулалдаанд амиа алдсан газраас авсан шороог байрлуулах ёслолын ажиллагаа. 9-р сарын 22 Д.Дарьчулуун
Н. Бат-Эрдэнэ
О.Туул
Чинбат
16 Монгол Улсын зүүн хязгаар, Монгол Улсын зүүн цэг, Эзэн Чингис хааны үед Монгол туургатанг нэгтгэх тулалдаан болж байсан түүхт нутаг, Монгол-Зөвлөлтийн цэрэг Халх голд ялалт байгуулсан газар, хилийн 1411 баганы дэргэдээс авсан шороог байрлуулах ёслолын ажиллагаа. 9-р сарын 22 Д.Наранцэцэг
Д.Саранцэцэг
У.Ононтуул
Б.Мөнхтунгалаг
Н.Амартүвшин
17 Монгол Улсын өмнө хязгаар, хилийн хамгийн өмнө цэг хилийн 625 дугаар багана, Орвог гашууны бор толгойгоос авсан шороог байрлуулах ёслолын ажиллагаа. 9-р сарын 22 Б.Нарангэрэл
Б.Бахаамаазагд
Б.Баттулга
А.Тулга
Б.Гэрэлтуяа
18 Монгол Улсын баруун цэг Алтай таван богдын Бөөгийн Арван гурван овооноос авчирсан шороог байрлуулах ёслолын ажиллагаа. 9-р сарын 22 Д.Энхжаргал
П.Батжаргал
Ч.Догсмаа
Н. Дайрий
Н.Баярсайхан
19 Монгол үндэстэн баатруудынхаа баатарлаг дайчин алдар, Монгол удам, өвөг дээдэсдээ хүндэтгэл үзүүлэх бөөгийн ёслол 9-р сарын 22 Д.Дарьчулуун
20 Нийт оролцогчид хуур, манжигаар нэгдсэн залбирал хийх. 9-р сарын 22 Д.Одонхүү
21 Нийт оролцогчид “Халуун элгэн нутаг” дууг дуулж хаалтаа хийнэ. 9-р сарын 20 Номин
22 Хөшөөний загвар хийх 9-р сарын 15 Д.Жаргалсайхан
23 Хөшөөнд бичих үг бэлтгэх 9-р сарын 15 Д.Дарьчулуун
24 Хөшөөний чулуунд үг бичүүлэх 9-р сарын 16 Д.Дарьчулуун
25 Хөшөөний зураг бэлтгэх 9-р сарын 15 Д.Жаргалсайхан
26 Чулуу сонгох 9-р сарын 14 Д.Дарьчулуун
27 Хөшөөний рам бэлтгэх 9-р сарын 18 Д.Дарьчулуун
28 Хөшөөний суурийг цутгаж байрлуулах, хамгаалах 9-р сарын 19 Зоригтбаатар
29 Асар байрлуулах 9-р сарын 22 Д.Дарьчулуун
30 Дуу өсгөгч байрлуулах 9-р сарын 22 Д.Дарьчулуун
31 Зөөх машин хариуцах 9-р сарын 19-21 Зоригтбаатар
32 Газар орныг цэвэрлэх 9-р сарын 19-21 Дээд цэц
33 Аргал бэлтгэх 9-р сарын 21 Ж.Өсөхбаяр
34 Шороо хийх сав бэлтгэх 9-р сарын 18 Догсмаа
35 Хөдөөнөөс ирж оролцох хүмүүст хүндэтгэл үзүүлэх 9-р сарын 21 Д.Жаргалсайхан
36 Хоол бэлтгэх 9-р сарын Батболд
Бат-Эрдэнэ
Б.Батжаргал
37 Тойрон аялалд оролцох хүмүүсийг тодотгох 9-р сарын Догсмаа
Даарий
38 Тойрон аялалд оролцох хүмүүсийн мөнгийг хураах 9-р сарын
39 Вагоны тасалбар хөөцөлдөх 9-р сарын
40 Тойрон аялалын талаар Хятадын компанитай тохиролцох 9-р сарын
41 Телевиз радиод мэдэгдэх 9-р сарын Ж.Өсөхбаярт
42 Шавар бэлтгэх 9-р сарын Б.Нарангэрэл
43 Уут хийх 9-р сарын Догсмаа
44 Баатруудын хувцас бэлтгэх 9-р сарын Б.Нарангэрэл
45 Бага хуралдайн гишүүдэд мэдээ хүргэх 9-р сарын Гэрэлтуяа
АЖЛЫН ХЭСЭГ

Бид тайгыг зорьж тэнд амьдардаг улаач нартай уулзаж, ярилцаж, санал бодлоо солтлцсон билээ. Тэдний нэг нь наян нас гарсан өндөр наслаж буй улаач Ц.Оросвойгынд зочилсон. Түүний хүү нь МБНЭ-д гишүүнээр элссэн юм. Тэдний цаахан майханаа барьж хоноглосон билээ.
Бидний явсан газар бүрт МБНЭ-д олон улаач гишүүнээр элссэн. Улаач нар монгол улсынхаа хөгжил дэвшилд нэмэр хандив болохын мөн чанарыг, хамтарч нэгдэхийн чухлыг тэмдэглэн ярьж явлаа. Насны эцэс хүртлээ олон түмнийхээ төлөө зүтгэсэн боловч нутаг тойрсон олон түмнээс цааш гаралгүй, хэн ч мэдэхгүй байсаар насыг өнгөрөөдөг тухай санал бодлоо хэлж байсан. Эгэл даруухан боловч баяр хөөрөөр бялхасан улаач нараа хараад бид зөв зүйлийн төлөө зүтгэж байгаагаа ойлгосон. Тайгад ауьдардаг улаач нар өөрсдийгөө бөө гэж бусдад тантулахыг үл хүснэ. Хийж байгаа үйлээ өдөр дутмын хийх ёстой зан үйл, ажил үүрэг гэж ойлгож хийнэ. Нилээд яриулж байж, хүссэнээ авга даа. Тэд өөрсдийн онгод тэнгэр, зан шүтлэгийн талаар ярьж байв. Монголын соёлын үнэт өв, бөө шүтлэг минь үргэлжилж, оршсоор байгаад баярлаж, бахархаж явлаа.
Одоогоор баруун, зүүн тайгад нийт 1300 гаруй цаатан амьдарч байна. Цаатангуудын аж төрдөг нутаг нь Бүрхээлэг, Жамс, Улаан тайгын их уулс, Тэнгис, Шарга, Шишгэдийн голийн сав нутаг юм. Баруун тайгад 19-22 өрхийн 95, зүүн тайгад 25 өрхөд 150 гаруй иргэд цаа маллан амьдардаг. Суманд 400 орчим цаатан иргэд амьдардаг. Эм цааг мянжиг гэдэг бөгөөд 7 сар хээл тээж, 4-5 сард төллөдөг. Эм цааг өдөрт 4-5 удаа сааж, нэг удаа 120-200 г сүү авдаг. Нас гүйцсэн зарь дунджаар 50-70 кг ачаа даана. Өдөрт 50-70 км зам туулах чадвартай. Цаатангууд шим тэжээл сайтай бэлчээр сэлгэн отор нүүдэл хийж амьдардаг.

27. Хээрийн онгодод
Монгол бөө хээрийн онгодоор баялаг билээ. Энэ өв уламжлалыг авч яваа олон улаач энэхүү нутагт амьдардаг. Энэ удаа Монгол бөөгийн тэргүүн дээд зайран Нэргүй өөрийн хээрийн онгод болох Бурианы аавын онгодод очсон билээ.
Зайран сэтгэл хөөрч ихэд удаан олон зүйл ярьсан. Кино бичлэн хийгдэж, дурсамж яриа ч өрнөсөн. Тэр болгон олдоод байдаггүй халуун яриа болсон. Энэ бол хээрийн замд олдсон ховорхон завшаан байлаа.
Их голын эрэг дээр түүх болон үлдсэн загасны үйлдвэрийн туурь байна. Тухайн үедээ нилээд сайн хийгдсэн, энүүхэндээ их гоёохон барилга байждээ.
XVIII-XIX зууны үед монголчууд нэлээд хэдэн гол мөрөн, нуурын загасыг агнаж байжээ. БНМАУ-ын үед загас агнуурын гурван үйлдвэр байсан.
Дархадын цагаан нуурын загас агнуурын үйлдвэр. Шишгэдийн сав газрын Дархадын хотгорын олон нуураас XIX зууны 70-аад оноос эхлэн загас агнаж байсан тухай оросын нэрт эрдэмтэн П.Н.Потанин өдрийн тэмдэглэлдээ бичсэн байдаг.
Дархадын хотгорын загасыг 1943 оноос эхлэн үйлдвэрийн аргаар ашиглаж эхэлжээ. Эндээс барьж ашиглаж байгаа загасны дийлэнх хувийг дархадын цагаан загас, багахан хувийг тул, зэвэг, хадран эзэлдэг.
Цаашид олон жилийн нөөцтэй загас агнуурыг зохион байгуулахын тулд Дархадын цагаан нуурын загасны үйлдвэрийг түшиглэж жилд олон төрлийн жараахайг өсгөх чадалтай загас үржүүлгийн газар байгуулах санаа ажил хэрэг болж чадалгүй, ор мөр үлджээ.

28. Зуун настаныд
Бидний энэ удаагийн үндсэн зорилго бол өндөр настай буурлууд болох улаач нартай цол, тэмдэг, шагналыг нь олгох явдал байсан. Зорьсоноо ч гүйцээсэн. Бүх л амьдралаа монгол бөөгийнхөө төлөө зориулсан тэд “мартагдсан хүмүүс” билээ. Нэгэн улаачийн бичээд байгаачлан тэнгэр улаачид цол хэргэмийг “хайрладаг” боловч, хаана хэнд “тэнгэр мэдээлэл”-ийг түгээдэг нь тодорхойгүй байсаар, олон түмэнд танигдахгүй байсаар насыг өнгөрөөж байна.
Гэхдээ даруухан тэдний энэ алдар, нэр хүндийг тэр хавиар амьдардаг олон түмнээс өөр мэдэх хүнгүйгээр насыг барж байгаа улаач нар тайгад олон байдаг. Улаачийг танилцуулахгүй бол хэн өөрийгөө бөө гэж тунхаглах билээ. Улаачийн амьдрал бол хатуу, хөтүү, хэцүү замнал, зовлонг мэдрүүлж, хүний ертөнцөд үйлчилэхээр томилогдсон эгэл биш хүмүүс билээ.
Нэг талдаа тэд өөрсдийгөө улаач гэж тунхаглаад байдаггүй, өдөр дутмын өөрсдийн хийх ёстой ажмл мэт төсөөлссөр ирсэн түүхтэй.
Нөгөө талдаа хатуу дэглэмтэй, шашингүй үзэл ноёрхосон үед бөө шүтлэгийг ад үзэж, хатуу шийтгэл оноодог байсан учраас өөрсдийгөө нууж, ил хэлэхээс эмээдэг болжээ.
Бидний уулзсан хамгийн өндөр настан бол энэ удган байлаа. Дархадын олон үе дамжин өнөөд хүрч ирсэн Авид удган бол монгол бөөгийн амьд дурсамж байлаа. Биднийг угтахдаа баярын нулимстай байж, үдэхдээ уйлсаар үдсэн. Удган цол тэмдэгээ аваад их удаан уйлж суусан. Нүднээс нь баярын нулмас удаан урсана билээ. Өөрийн бүтээсэн алдарыг илтгэсэн цол, тэмдэг, шагналаа их хүлээсэн байх аа. Би ч олон шөнийн дуудлагын ард гарч байгаагаа мэдэрсэн. Тэр холын нутагт амьдарч байгаа удганаа амьд дээр нь баярлуулж чадсандаа бид ч баярласан. Ярилцлагын явцад мартагдашгүй сайхан онгодын дуудлага тамлагаа дуудна. Ай баян хангай минь мартагдашгүй, тайлагдашгүй түүхээр арвин билээ.

29. Ренчинлхүм сум, Маамаа зайрангийнд
Хөвсгөл аймгийн Рэнчинлхүмбэ сумын нутагт цөөнгүй ирсэн, голдуу хоосон буцсан. Энэ удаа ч хоосон буцах шахсан. Гэвч бүх зүйл эсэргээр эргэж тэнгэр биднийг ивээсэн. Замд мотоциклтэй хүн зөрсөн нь Маамаа зайран байсан. Тэгээд даруухан эелдэг зан ааштай Маамаа зайрантай уулзаж, онгодод нь хүндэтгэл үзүүлж, бас ч үгүй сайхан ярилцлага дурсамж үлдсэн.
Энэ суманд улаач нар анхлан цуглаж бөө мөргөлөө хөгжүүлэх талаар ярилцсан арвин түүх угтсан. Сумын захиргаанаас дэмжиж улаач нар нэгдэн цугларч санал бодлоо ярилцаж зохион байгуулалтын ажил хийгджээ.
Цаашид түүнийг үргэлжлүүлэн хийхэд бодит туслалцаа үзүүлээгүйгээс уулзалт ярилцлага, хуралдаан үр дүнд хүрэлгүй өнөөг хүрчээ. Гэхдээ монголд бөө нар нэгдэн цугларч үйл ажиллагаагаа сэргээх гэсэн оролцлого энэ суманд болооод өнгөрсөн таатай мэдээг сонсож билээ.
Энэ бүсэд ажиллаж явахдаа Рэнчинлхүмбэ сумын бөө нартай уулзалгүй бүхэлдээ хоцорсоныг мэдсэн юм. Боломж байсан боловч “худал” мэдээлэл биднийг залж байсан байна лээ. Бид алдаагаа олж харсан нь чухал байлаа.
Хөвсгөл аймгийн Рэнчинлхүмбэ сумын нутаг Улаан тайгын тусгай хамгаалалттай газар болох Монгол орны хамгийн хойд хязгаар болох Цагааннуур сумаас 40 орчим километрийн зайтай. Тэнгис, Шишгэд гэх Дархадын хотгорын хоёр том гол нийлсэн уулзвар, байгалийн үзэсгэлэн бүрдсэн энэ газрыг “Бэлчир” гэдэг аж.
Яг энэ цэгээс нийлж урссан их гол Енисэй мөрөнд цутгадаг гэнэ. Ян сарьдгуудын дундах хоёр голын бэлчир болсон үзэсгэлэнт энэ хөндийд голын эрэг даган жуулчны баазууд эгнэжээ. Зам хэцүү учраас энд зөвхөн мориор, эсвэл нисдэг тэргээр ирэх боломжтой гэнэ. “Алаг хад” нэртэй тэнгэр баганадсан өндөр хясааны дор, Тэнгис голын эрэгт энэ бааз байрлах ажээ.
Энэ газрын ойролцоо Улаан номд орсон тул загасны түрсээ шахаж цугладаг гэх “Дөрвөлжийн хад” гэдэг газар байдаг аж. Энэ баазаас цааш 40 орчим километрийн зайд “Бяран” гэх газарт алдарт ногоон хаш уул байх. Хаш уул бол улсын хилээс долоон километрийн наана байдаг уул.

30. Мөрөн хотод дахин уулзахын ерөөл дэвшүүлэв.

Урт аялал төгсөх шатандаа орж бид Мөрөн хотод ирлээ. Их аяны төгсгөлд бид ахмад настай улаач нарын онгодын өргөөгөөр орсон билээ. Улаачийн амьдрал хүнд хэцүү гэдгийг тэд баталсан билээ. Улаач нарынхаа гэрээр орж, онгодод хүндэтгэл үзүүлэх явцдаа тэдний өнөөгийн амьдрал санаа зовоох хэмжээнд байгааг тэмдэглэхийг хүсч байна.
Хүмүүс, иргэдийн төлөө бүх л насаа зориулсан улаач нарын амьдралтай нүүр тулж явахдаа амьдралын нөхцөл нь дэндүү хүндийг мэдэрч явлаа.
Монгол бөөд бүх л амьдралаа зориулсан Монгол бөөгийн удган Н.Бямба, Ц.Амаржаргал буюу Жүрэй удган, Ч.Бадам, Намсрайжав буюу Ная удган нартай уулзсан. Бид энэ цагийн хэлхээс, өнөөг хүртэл бөө мөргөлөө авч яваа удгадууд, уламжлалаа үе дамжуулан авч яваа гавьяатангууд билээ. Та наргүйгээр бид үгүй билээ.
Хөвсгөлийн бөөгийн хүрээлэнгийн хуралдаан амжилттай болж бид шинэ урам зориг хүч энергээр ажлаа эхэлж байна. Энэ удаагийн хуралдаанаар Хөвсгөл аймгийн бөөгийн хүрээлэнгийн удирдагчаар, Монгол бөөгийн удган Т.Цэндсүрэнг, дэд удирдагчаар Монгол бөөгийн тэргүүн зайран П.Эрдэнэбаатар, удган Наранцэцэг нарыг сонгон баталгаажууллаа. Бид аймагтаа бөөгийн хүрээлэнгийн төвийн шавь тавих газраа хүртэл ярилцсан. Бусдад үлгэр жишээ болохуйц сайхан төв сүндэрлэх болно. Түүнд итгэлтэй байна.
Их говь, Алтай таван богд, Хөвсгөлийн тайгад аялсан дахин давтагдашгүй урт аялал энд хүрээд өндөрлөж байна. Бидний аялалд хүч нэмсэн, урам нэмсэн, хатан зоригт говийнхонгүйгээр төсөөлөхийн аргагүй байлаа. Энд урт аялалд оролцсон Монгол бөөгийн их удган Б.Бадамсүрэн, Монгол бөөгийн тэргүүн удган А.Оюунтуул, Монгол бөөгийн тэргүүн удган Ж.Өлзийсайхан, Монгол бөөгийн тэргүүн зайран Ш.Нямдорж, Монгол бөөгийн зайран Л.Мөнх-Очир, Монгол бөөгийн Ц.Тамжид, удган Хонгорзул, зураглаач Ж.Жавхланбаяр, жолооч Баасанхүү, Д.Рагчаа, Д.Баттулга, Ё.Одгэрэл нартаа баярлалаа.

Дорноговь аймгийн бөөгийн хүрээлэнгийн хамт олон Монгол туургатны баатрууд, төрийн зүтгэлтнүүд, алдартнуудын хүндэтгэлийн галын тахилгыг удган Хур толгойлон бөөлж, гавь, шүтлэгтэн олны хамт хийсэн байна. Энэхүү тахилгаа Дорноговь аймгийн Хөвсгөл суманд зохион байгуулжээ.
МБНЭ-ээс гаргасан шийдвэрийг хэрэгжүүлэн жил бүрийн 9 дүгээр сарын 22- ны өдрийг Монгол туургатан нар Мөнх тэнгэрийн дээд шүтээн болсон Онгод шүтээн, Өвөг дээдэс, Эмээ, өвөө, Эцэг, эхээ дээдлэн хүндлэх өдөр болгон тэмдэглэж, тэнгэрийн улаач нар отог, овог, түмэн олноо цуглуулан, ураг, удмын бичигээ сэргээн баяжуулах, онгод шүтээндээ мөргөн залбирч даатгал, тайлга үйлдэж тэмдэглэлээ.
Мөн монгол хүн бүр эцэг, эх, эмээ өвөө нараа дээдлэн шүтэж, хүндлэн бэлэг өргөл өгч баярлуулан тэтгэх үйл хийжээ.

Баян-Өлгий аймгийн бөөгийн хүрээлэнгийн хамт олон Монгол туургатны баатрууд, төрийн зүтгэлтнүүд, алдартнуудын хүндэтгэлийн галын тахилгыг Баян-Өлгий аймгийн бөөгийн хүрээлэнгийн удирдагч, Монгол бөөгийн тэргүүн удган Б.Энхээгийн удирдлага хийсэн байна.
МБНЭ-ээс гаргасан шийдвэрийг хэрэгжүүлэн жил бүрийн 9 дүгээр сарын 22- ны өдрийг Монгол туургатан нар Мөнх тэнгэрийн дээд шүтээн болсон Онгод шүтээн, Өвөг дээдэс, Эмээ, өвөө, Эцэг, эхээ дээдлэн хүндлэх өдөр болгон тэмдэглэж, тэнгэрийн улаач нар отог, овог, түмэн олноо цуглуулан, ураг, удмын бичигээ сэргээн баяжуулах, онгод шүтээндээ мөргөн залбирч даатгал, тайлга үйлдэж тэмдэглэлээ.
Мөн монгол хүн бүр эцэг, эх, эмээ өвөө нараа дээдлэн шүтэж, хүндлэн бэлэг өргөл өгч баярлуулан тэтгэх үйл хийжээ.

Алтай таван богдод өглөөг угтсан хоёр дахь өдөр бүрэнхий болсон үед зочид ирж буудалсан юм. Өглөө бид тэдэнтэй танилцсан бөгөөд тэд бол АНУ-ын ЭСЯ-ны ажилтанууд Алтай таван богдод ирж, байгалийн сайхан, зон олны амьдралтай танилцаж яваа ажээ. Алтай таван богдоос хүч аван урсах Цагаан голын усны чимээ чихэнд хүчтэй сонсогдоно.
Бидний энэ удаагийн уулзалт хээрийн нөхцөлд өвөрмөц байдөлд болсон ч харилцан үйл ажиллагаа танилцуулахад таатай боломж болсон билээ. МБНЭ-ийн бөө нар арван гурван Алтайн оргил болсон Алтай таван богд, Монгол Улсын толгой уул болсон “Цэнгэл хайрханд” хийсэн Нэгдсэн их тахилга, залбиралын ач холбогдол, Монголын мөнх хөх тэнгэрээ шүтэн бишрэгчдийн хийж байгаа ажлуудын талаар санал бодлоо солилцож ярилцсан. Үнэн хэрэгтээ аливаа Улс хоорондын харилцаа нь жирийн иргэд, хүмүүс хорондын харилцан ойлголцол дээр тулгуурладаг болохоор ийм уулзалт чухал ач холбогдолтой байдаг.
МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан, АНУ-ын ЭСЯ-ны хэвлэлийн төлөөлөгч хооронд харилцан сонирхосон асуудлаар ярилцсан яриа удаан үргэлжилсэн, аль аль нь чөлөөтэй байсан болохоор цаг хугацаанд санаа зовсонгүй. Хэрвээ бид энд уулзаагүй бол нийслэлд ажил дээрээ уулзах боломж бараг байхгүй байсан. Алтай таван богдын бэлд санамсаргүй уулзсан бидний уулзалт сонирхолтой бас ажил хэрэгч байж чадсан.
Д.Жаргалсайхан