Author: admin_shaman

Хоёр. НЭГДСЭН БОЛОН ОРОН НУТГЫН ТАХИЛГА
3. 9 дүгээр сарын 22-ны галын тахилга хийх тухай
Монгол бөөгийн зайран Мөнхчулуун
4. Хөвсгөл далайн Галын тахилгын дүн:
5. Эрдэнэ хайрханы тахилгын дүн
Монгол бөөгийн тэргүүн зайран Ш.Нямдорж
Гурав. ГАДААД ХАРИЛЦАА
6. Өвөрмонголд бөө нарын тахилга хийсэн тухай
7. ОХУ-ын Буриадад бөө нарын тахилга хийсэн тухай
8. Увс аймагт АНУ-ын Элчин сайдтай хийсэн уулзалтад оролцсон тухай
9. Уулзалтын бэлтгэл хангах тухай
МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан
Дөрөв. ДОТООД АСУУДАЛ
10. Ажлын уулзалтуудын тухай
МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан
Тав. Бусад асуудал
11. Өвөрхангай аймгийн бөөгийн хүрээлэнгийн тухай
12. Говь-Алтай аймгийн бөөгийн хүрээлэнгийн тухай
13. Ховд аймгийн бөөгийн хүрээлэнгийн тухай
14. Баян-Өлгий аймгийн бөөгийн хүрээлэнгийн тухай
15. Увс аймгийн бөөгийн хүрээлэнгийн тухай
16. Завхан аймгийн бөөгийн хүрээлэнгийн тухай
17. Хөвсгөл аймгийн бөөгийн хүрээлэнгийн тухай
МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан
тус тус хэлэлцэв.
Хуралдаанаар хэлэлцсан асуудалтай холбогдуулан П.Батжаргал, Д.Одонхүү, У.Ганхуяг, Ц.Отгонсүрэн, Ш.Нямдорж, Б.Мөнхчулуун, Р.Маахуу, С.Сэргэлэн, Ч.Одбаяр, Ц.Тамжид, Да.Жаргалсайхан нар үг хэлж, санал бодлоо хэллээ.
Монгол төрийн төлөө амиа зориулсан баатруудыг алдрыг тэмдэглэн хүндэтгэлийн тахилга хийх асуудлаар санал, бодлоо солилцлоо. Монгол төрийн төлөө амиа зориулсан баатруудыг алдрыг тэмдэглэн хүндэтгэлийн тахилгыг хийх хөтөлбөрийг баталлаа.
Монгол төрийн төлөө амиа зориулсан баатруудын алдрыг тэмдэглэн хүндэтгэлийн тахилгыг бүх аймгуудад хийх тухай тогтоолыг батлан гаргалаа.
Нэгдсэн тахилга болон бусад тахилга, арга хэмжээнүүдэд оролцсон улаач нарын хариуцлага сахилга, дэг журмын талаар шүүмлэл яригдлаа. Нэгдсэн тахилгын үеэр бусдыг үл хүндлэх, онгод анхааруулсаар байтал согтууруулах ундаа хэрэглэж ноцтой зөрчил гаргасанг тэмдэглэж, зарим хүнд сахилгын арга хэмжээ авсаныг мэдэгдлээ.
Аймгуудын бөөгийн хүрээлэнг бэхжүүлэх талаар тодорхой ажлууд хийхийг бөөгийн хүрээлэнгийн удирдагч нарт даалгалаа.
Монгол туургатангуудын хэмжээнд гурвалсан тахилга хийж, үр дүнг мэдээлэлд тавьсаныг сайшаалаа.
МБНЭ-ийн есөн жилийн ойг тохиолдуулан хийгдэх арга хэмжээ төлөвлөх ажлын хэсгийг гурван бүлэгт хувааж, ахлагчаар Монгол бөөгийн тэргүүн удган Янжинлхам, Монгол бөөгийн удган А.Оюунтуул, Монгол бөөгийн тэргүүн зайран Ш.Нямдорж нарыг баталлаа.
МБНЭ-ийн ДЦХ-н гишүүнээр Да.Жаргалсайхан,(Эдийн засгийн дэд доктор), Д.Мөнхжаргал нарыг нэмж сонголоо.
Хуралдааныг Н.Мягмарсүрэн, Ж.Эрдэнэцэцэг, Б.Балжмаа, Б.Баттогтох нар тасаллаа.
Хуралдаан 11.15 эхэлж, 15.00 цагт дууслаа.

18. Монгол бөөгийн цол олгох тухай, мэдээлэл,
Монгол бөөгийн удган А.Оюунтуул
19. Монгол бөөгийн шагналд тодорхойлох тухай,
Монгол бөөгийн тэргүүн зайран Ш.Нямдорж

МОНГОЛ БӨӨГИЙН НЭГДСЭН ЭВЛЭЛИЙН
ДЭЭД ЦЭЦИЙН ДАЛДУГААР ХУРАЛДААНЫ ТОГТООЛ
2020.09.12 № 1 Улаанбаатар хот

ОРОН ДАЯАР ТАХИЛГА ЗОХИОН БАЙГУУЛАХ ТУХАЙ

Монголын улсынхаа төлөө амиа зориулсан баатрууддаа зориулсан галын тахилгыг бүх аймаг сумуудад зохион байгуулахын тулд ТОГТООХ нь:

Нэг. 2020 оны 9 дүгээр сарын 22-ны өдрийн морин цагаас бүх аймгуудын бөөгийн хүрээлэн, сумдын зөвлөлүүд Монголын улсынхаа төлөө амиа зориулсан баатрууддаа зориулсан галын тахилгыг нэгэн зэрэг эхлүүлж зохион байгуулсугай.

Хоёр. Дүнг нэгтгэж МБНЭ-ийн мэдээллийн сайтад тавьж сурталчилахыг Дээд цэцийн хуралдайн гишүүн Ш.Нямдоржид үүрэг болгосугай.
Тэргүүлэгчид

МОНГОЛЫНХОО ТӨЛӨӨ АМИА ЗОРИУЛСАН БААТРУУД, ЗҮТГЭЛТЭНГҮҮДЭД ЗОРИУЛСАН ГАЛЫН ТАХИЛГА
(Хөтөлбөр)

2020.09.22

12.00. Нээлтийн ажиллагаа
МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан
12.30-13.00 Урлаг соёлын арга хэмжээ
Монгол бөөгийн зайран Д.Одбаяр
13.00-14.30 Үндэсний бөхийн барилдаан
Монгол бөөгийн зайран Б.Мөнхчулуун
15.00 Чандмалсан 3 тахилгыг эхлэх
А-1 Монгол бөөгийн тэргүүн удган Байгальтөгс
-2 Монгол бөөгийн удган А.Оюунчимэг
-3 Удган Д.Мөнхжаргал
Б-1 Монгол бөөгийн зайран Ц.Тамжид
-2 Монгол бөөгийн удган Д.Хүнбиш
-3 Монгол бөөгийн зайран Ч.Гаваагүнчин
В-1 Монгол бөөгийн тэргүүн удган Н.Үүрийнцолмон
-2 Монгол бөөгийн тэргүүн зайран Б.Нарангэрэл
-3 Монгол бөөгийн удган Саранчимэг
ҮНДСЭН ТАХИЛГА галын тахилга эхлэх
Монгол бөөгийн их удган Ц.Отгонсүрэн
Монгол бөөгийн зайран Б.Мөнхчулуун
Монгол бөөгийн зайран Д.Одбаяр
16.30 Чөлөөт бөөлөлт

Тэндээс цааш яваад удалгүй Улаан уул суманд ирсэн. Бид сумын төвд хоноглов. Өглөө нь босоод Монгол бөөгийн зайран Ц.Болдынд очлоо. Зусландаа бууж, түмэн олон бужигнасан айл байлаа. Энэ удаа Ц.Болд зайрангийн багш нь болох Даваадорж зайран ирсэн байсантай таарсан билээ. Бид монгол бөөгийн талаар ярилцаж, хуур манжигаар бөөлөлт хийсэн байдаг. Энэ бол бас ховор таарах үйл байв. Даваадорж зайран бол бөөгийн эрдэмийг гайхалтай эзэмшсэн улаач байлаа.
Уг Өлийн арван гурван овооны гарал үүсэл, уг сурвалжийг хөөвөл эртний улбаатай бололтой. Түүхч О.Пүрэв. “Монголын феодлын бутрал болж, Монголчууд баруун, зүүн өмнөд гзж салан тусгаарлаж байсан дайн хямралын үед түүнийг зогсоож, бүх монгол туургатан нэгдэх болтугай гэсэн санаагаар Чингисийн дотны хүн энэ овоог босгосон байж болох юм” гэж үзсэн байдаг. Үүнээс үзвэл эл овоог аль ХҮ1 дугаар зууны үед босгосон бололтой. Зөөлөнгийн хүрээнд хадгалагдаж байгаад үрэгдсэн гэж үздэг “Дархадын улаан түүх” гэдэг түүхэнд Халхын Автай хааны хуү Цэнгүүн баатар хун тайж эцэгтэйгээ эвдрэлцэзд нутагт азарга цагаан адуутай ирж нутаглах гэж анх Өлийн давааг давахад 13 овоо босгосон хэмээн бичсэн байсан гэж өвгөчүүл хуучилж байсныг О.Пүрэв багш сонссоноо бичсэн байдаг. Арван гурван овоо босгосон нь 13 монголын туг сүлдийг онголж тахисан хэрэг гэж дархадууд үздэг байжзэ.
Өлийн арван гурван овоог 1990-ээд оны эхээр сэргээн засч. эргэн тойрон модон хайс барьж. голын том овоонд идээ будаа өргөх. зул барих, арц хүж асаах тусгай тавцан зассан байна. Овоог Баянзүрх. Улаан-Уул, Ринченлхүмбэ, Цагааннуур зэрэг сум нийлж жил бүр тахиж. наадам хийдэг.

24. Хүүжий ба Бат зайрангийнд

Улаан уул сумаас хөдлөөд Цагаан нуур сумыг зорилоо. Замд бороо их орсон ч бидний явсан зам саадгүй байлаа. Бид сумын наахан орших ..давааны овоонд бууж мордлоо. Энэ удаа уг овоонд хонины бүтэн түүхий махаар өргөл өргөсөн байх агаад битүү ялаа шавж, бас өмхийрсөн үнэр алсаас үнэртэж хүн ойртохын аргагүй байлаа. Иймэрхүү савдаг догшруулсан зан үйл хийгээд явдаг, бас ч үгүй бусдын нэр барьсан, олон шавьтай бөө хүний сураг сонсдоно билээ. Ийм үйлдэл хийсэн улаач хүн шийтгэлээ өрөө авчихдаг болохоор нэг их санаа зовсонгүй.
Даваа уруудан хэд хэдэн хээрийн онгодод өргөл өргөөд сумын урдхан талд хүрч очлоо. Бид Хүүжий зайрангын үдлэв. Хуучирч муудсан байшинд их зайран тусдаа байдаг ажээ. Зайран насандаа дарагдан байнгын хэвтэрт байдаг бололтой. Гэвч зайран хөнгөн шингэн босоод Монгол бөөгийн их зайран цолоо гардан авч, бидэнтэй хуучилж бас дурсгалын зураг авахуулсан билээ.
Цагаан нуур суманд биднийг очиход бороо завсарлаж нуурын дээгүүр солонго татав. Монгол бөөгийн их зайран Мокогийнд буугаад шууд Батаа зайрангийнд очсон юм. Ярилцлагын зураг авахуулж, энэ үеэр цол тэмдэгийг гардуулах ажиллагаа болов.
Өндөр настай өвгөн буурал улаач нартай уулзаж явахад сэтгэл хөдлөм, уяхан мөч, бас ховор завшаан байсан. Цагаан нуур суманд хилийн заставд бид буудалж хоноглосон билээ.

25. Цагаан нуур суманд

Хөвсгөл аймгийн Цагааннуур сум, 5,410 км² газар нутагтай. Ихэнх нь дархад ястан амьдардаг. Тэдний 270 гаруй нь цаатан байв. Сумын төв Гурвансайхан Доод Цагаан нуурын эрэг дээр, аймгийн төв Мөрөнгөөс баруун хойш 279 км, нийслэл Улаанбаатараас 1048 км алслагдан оршино.
Өглөө эртлэн бидэнд дээр Монгол бөөгийн тэргүүн дээд зайран Нэргүй ирлээ. Тэндээс хамтдаа Монгол бөөгийн их зайран Мокогынд очсон. Хэсэгхэн хуучилсаны дараа бид Монгол бөөгийн их зайран Батаагынд очиж, онгодод нь залбирч, хамтран сууж зураглал авч ярилцлага хийсэн билээ.
Тувагийн Нацаг зайрангын шавь А.Бат зайран бүх л амьдралаа бөөгийн төлөө зориулсан нэгэн. Тэнд МБНЭ-д шинээр нэгэн удган элссэн нь Б.Мэндбаяр удган байлаа.
Энэ өдрийн үдийн хойно нэгэн их зайрангынд очсон нь Ш.Содов хэмээх Монгол улсын хөдөө аж ахуйн гавьяат ажилтан байлаа. Бид онгод тэнгэрт нь хүндэтгэл үзүүлж, дараа нь ярилцлага авч, бичлэг хийсэн билээ. Монгол улаач нарын дотроос гавьяат цол хүртсэн анхны хүн бол энэ их зайран байсан билээ.
Цагааннуур суманд бидний очсон улаачийнх бол Д.Даариймаа удган байсан. Онгодын гэрт нь хүндэтгэл үзүүлсний дараа удгантай ярилцлага хийсэн.
Бидний уулзалт хийж байх цаг хугацаанд говийнхан Цагаан нуурт залбирал хийсэн билээ.

Эйфелийн цамхаг
•
Эйфелийн цамхаг (фр. Tour Eiffel) буюу Төмөр Хатагтай (La Dame de Fer) нь өнөөгийн Парисын хамгийн том доминант бөгөөд түүнийг зохиогч Александр Густав Эйфелийн нэрээр нэрийджээ. Уг цамхаг Сена мөрний зүүн эрэгт Марсын талбайд телевизийн антены хамт 324 метрийн өндөр хүртэл сүндэрлэнэ. 300м гаруй өндөртэй тус цамхаг нь 1930 оныг хүртэл дэлхийн хамгийн өндөр байгууламж байжээ. Цамхаг нийт 10000 тонн жинтэй ба тойргийн хэмжээ 88,3м.
Францын засгийн газар 1884 онд Францын Их Хувьсгалын 100 жилийн ойг тохиолдуулан 1889 онд Парис хотноо Дэлхийн Үзэсгэлэн Яармаг зохион байгуулах шийдвэр гаргасан бөгөөд уран бүтээлчдийн дунд зарласан уралдаанд түрүүлсэн уг цамхгийг 1887 оны 7-р сарын 26-аас барьж эхэлжээ. Түүнийг барихад 700-аад зураг төсөл үйлдэгдэж, 18,000 хэсэг төмөр хийцийг 2.5 сая ган холбоосоор холбож, сард дунджаар 15м өндрийн хурдтайгаар хэдэн зуун хүний хөлс хүчээр 1889 оны 5 дугаар сарын 6-нд баригдаж дуусчээ.
Цагаан хэрэм
•
Цагаан хэрэм гэдэгт НЭӨ 5 дугаар зуунаас, НЭ 16 дугаар зууны хооронд Хятадын хаант улсууд умард зүгийн морьтон нүүдэлчин үндэстнүүдийн халдлагаас хамгаалах зорилгоор голчлон шавар, чулуугаар баригдсан олон салангид бэхлэлтийг хамтатган ойлгох юм.
Тус тусдаа салангид хэрмүүд байсныг Хятадын анхны нэгдсэн төрт улсыг үндэслэгч Цин Ши Хуанди Хүннү гүрний довтолгооноос хамгаалахаар НТӨ 220-206 оны хооронд зай завсрыг бөглөж, уртасгажээ. Эдгээр анхны шавар хэрмүүдээс үлдэж хоцорсон нь цөөхөн, Монголын их гүрэнд эзлэгдсэн үед 150 гаруй жил зогсож харин хамгийн сүүлчийн Мин улсын үед умард зүгийн Монголчууд, зүүн хойд зүгийн Жүрчидээс хамгаалахаар байгуулсан чулуун хэрэм нь одоогоор сайтар хадгалагдаж үлдсэн юм.
Цагаар хэрэм нь Өвөр Монголын урд хөвөөгөөр эмжин нум хэлбэртэйгээр тогтож, дорно зүгт Бохайн тэнгис, өрнө зүгт Лоб нуур хүрнэ. Эртний судлалын бүх талын судалгаануудаар болбол бүх хэрмийн нийт урт 8,851.8 км, үүнээс 6,259.6 км нь жинхэнэ хэрэм, 359.7 км нь гуу жалга, 2,232.5 км нь уул, гол гэх мэт байгалийн бартаа саад гэж үзжээ.
Кремль
•
Кремль нь Москва хотын төвд орших өндөр хэрмэн цайзтай цогцолбор бөгөөд өмнө талд нь Москва гол, зүүн талд Гэгээн Василийн цогчин дуган, Улаан талбай, баруун талд нь Александрын цэцэрлэгт хүрээлэн оршино. Кремль нь нийтдээ 5 ордон, 4 цогчин дуган, хэрмэн хана, цамхагуудаас бүрдэнэ. Тус цогцолборт орших Их Кремль ордон нь Оросын эзэнт гүрний хаадын Москва хот дахь албан ёсны ордон байсан бөгөөд одоо Оросын Холбооны Улсын Ерөнхийлөгчийн ордон мөн түүнчлэн музейн зориулалтаар ашиглах болсон. Зөвлөлт Холбоот Улсын үед Кремль гэдэг нь тус улсын засгийн газрыг нэрлэх тогтсон хэллэг болсон. Кремль нь ЮНЕСКО-гийн Дэлхийн соёлын өвд багтсан түүхэн байгууламж юм.
•
Писа цамхаг
•
Пиза (итал.Pisa) нь төв Италийн Тосканад, Арно голын Лигурын тэнгист цутгах амын баруун эрэгт орших хот юм. Пиза мужийн төв болно. Тус хот нь унаж буй цамхгаараа алдартай бөгөөд 87,500 гаруй оршин суугчтай бяцхан хотод түүхийн дурсгалт 20 гаруй сүм дуган, хэд хэдэн ордон, Арно гол дээгүүрх олон янзын хийц бүхий гүүрнүүд байдаг билээ.
1173 онд цамхагийг дөнгөж барьж эхэлсний дараа хойд зүг рүү хазайж эхэлжээ. Ойролцоогоор 100 жилийн дараа үргэлжлүүлэн барьж эхэлсэн ч хазайх нь улам нэмэгджээ. 1272 оноос цамхаг хазайж байгаа нь илт мэдэгдэж эхэлсэн бөгөөд энэ удаа урд зүг рүү хазайх болов. Одоо уг цамхагийн орой нь байх ёстой газраасаа 5м 27см-ийн урд байдаг байна. Энэ агуу байгууламжийг уран барилгачид, инженерүүд хазайлтыг нь болиулах гэж оролдсоор байлаа. Гэвч 1911 оноос нарийн хэмжиж эхэлсний дараа цамхагийн орой жил бүр 1.2мм буюу ижил хэмжээгээр хазайсаар байгааг тогтоожээ. Адил загвараар баригдсан Павиа сүмийн хонхны цамхаг 1989 онд нурж унахад Писа цамхагийн бат бэх байдлын талаар дахин санаа тавьж эхэлжээ. Энэ явдлын дараа Писа цамхаг руу гарахыг хориглов. 1990 онд Италийн засгийн газар Итали болон гадаадын эрдэмтдээс бүрдсэн онцгой комисс байгуулж, урлагийн түүхчид, сэргээн засварлах судлаачид, барилга болон геотехникийн инженерүүдээс бүрдсэн Соnsorzio Piazza del Miracoli буюу Пиза цамхагийн Төслийн Консерциум байгуулагдаж юуны өмнө байгууламжийн тэнцвэрийг олж, бүрэн бүтэн үлдээх, хазайх хурдыг нь багасгахын тулд хэд хэдэн төсөл хэрэгжүүлсэн байна. Эхлээд цамхагийн гадна талыг судалжээ. Энэ байгууламжийн хазайлтыг зогсоохын тулд нэлээд ул суурьтай өөрчлөлт хийх хэрэгтэйг тодорхойлжээ. Барилгын ерөнхий байдалд өөрчлөлт хийхийг бүр хөрснөөс нь эхлэх болсон байна. Засварын ажил цамхаг байрлаж буй Piazza del Miracoli буюу Гайхамшгийн талбайгаас өөрөөр хэлбэл цамхагаас хол эхэлжээ. Цамхагийн ойролцоох хөрсөнд ажиллах нь барилгад хортой болохыг бодолцон ийм арга сонгосон юм байна. Энэ ажиллагааны гол зорилго нь Писа цамхагийг тэгшлэх биш юм. Барилгыг барьсан цагаас эхлэн одоо зүг бүр рүү хэлтийж, гадил мэт “хазайсан” учир тэв тэгш болохгүй гэнэ. Гэхдээ төлөвлөсөн ёсоороо цамхагийн оройг 10-20см хойш нь татаж чаджээ. Тэр үед эрдэмтэд аз байвал энэ барилга 21-р зууны босгыг давна гэж найдаж байжээ. Тэдний энэ ажиллагааны үр дүнд 800 жилийн туршид эрдэмтдийн дунд асуулт болоод байсан зүйлд хариу олох боломж олджээ.
Хеопсын (Хуфугийн) пирамид
•
Гизагийн агуу пирамид гэдэг Хеопсын (Хуфугийн) пирамид нь өнөөгийн Египет улсын нийслэл Кайр хотын ойролцоох Гизад орших хаадын оршуулгын цогцолбор пирамидуудын хамгийн аварга, хамгийн эртнийх нь бөгөөд Эртний Дэлхийн 7 гайхамшгаас өнөөдөр үлдэж хоцорсон цорын ганц бүтээл юм. Энэхүү байгууламжийг Египетийн дөрөв дэх хаант улсын фараон Хуфугийн (Грекээр Хеопс хэмээн дуудагддаг) шарилыг хадгалах булш гэж үздэг бөгөөд 20 жилийн турш барьж МЭӨ 2560 онд дуусгасан гэж таамагладаг. Уг пирамид баригдаж дууссан цагаасаа хойш 3800 жилийн турш хүний гараар бүтээгдсэн хамгийн өндөр байгууламж байсан байна.
•
Эртний Египетүүд пирамидад ашиглах хадан блокуудаа Этиопын уулархаг бүсийн хаа нэгтээ орших хадан уулнуудаас авч, Нил мөрнөөр зөөж Гизад авчирсан бөгөөд түүгээрээ пирамидуудыг барьсан. чулууг тэгшхэн гаргаж авахдаа энгийн арга ашиглаж байжээ. Тухайлбал эхлээд хадаа сайтар хэмжин тэмдэглээд тодорхой цэгүүдэд хадаа нүхлэн модон гадас шаагаад, өдөр бүр усалдаг байжээ. Ингэхлээр мод аажмаар тэлээд хад тооцоолсны дагуу цуурдаг байж. Ингэмэгц засч янзлаад Нилийн урсгалын дагуу салаар зөөж, Гизагийн ойролцоо авчраад пирамидын барилгын ажилд хэрэглэдэг байжээ. Пирамид өндөрсөхийн хэрээр түүний нэг талыг налуулан илүү ташилт бүхий элсэн налуу ухаа үүсгэж, түүгээрээ чулуунуудаа гулдран дээш нь гаргаад байдаг байж. Баригдаж дуусмагц элсэн ханаа нурааж тэгшилдэг байжээ.
Сиднейн дуурийн театр
•
Сиднейн дуурийн театр (Sydney Opera House) нь Австралийн Шинэ Өмнөд Вэльс мужийн Сидней хотод байрлах бөгөөд Данийн уран барилгач Йорн Утзоны төслөөр баригджээ. Энэхүү барилгын ажлаараа 2003 онд уран барилгачдын хамгийн дээд шагнал болох Прицкерийн шагналыг хүртжээ.
2007 онд уг барилгыг дэлхийн өвд бүртгэхдээ XX зууны хамгийн гайхамшигтай, давтагдашгүй үзэсгэлэнт барилгуудын нэг бөгөөд дэлхийн урлаг соёлын хамгийн алдартай төвүүдийн нэг хэмээн тэмдэглэсэн байдаг.
Энэ барилга нь Сиднейн усан боомтод оршдог бөгөөд хясааг санагдуулахуйц хэлбэртэй. 1.8 га талбайг эзлэх уг байгууламж нь 183 м урт, 120 м өргөн. 588 ширхэг үелсэн бетон далан дээр байгуулагдсан Сиднейн дуурийн театр нь далайн түвшнээс дээш 25 м өргөгдсөн байдаг. Уг байгууламжийг цахилгаан эрчим хүчээр хангахын тулд 25000 хүнтэй сууринд ч хүрэлцэхээр 645 км урт цахилгааны кабель утас оржээ. Барилгын оройг Шведэд үйлдэрлэсэн 1056006 ширхэг V хэлбэрийн цагаан өнгөт гялгар хавтангаар бүржээ.
Эрх чөлөөний хөшөө
•
Эрх чөлөөний хөшөө (The Statue of Liberty, бүтэн нэр нь дэлхийг гэрэлтүүлэх эрх чөлөө буюу Liberty Enlightening the World) нь Франц улсаас АНУ-д бэлэг болгон өгсөн, Нью Йорк хотын Эрх чөлөө аралд байрлах хөшөө бөгөөд Америк болон дэлхийн хамгийн алдартай уран барилгын нэг юм. Хөшөөний сууриас титэм хүртэл 354 шаттай юм.
Уг хөшөөг 1885 оны 6 дугаар сарын 17-нд Францын хөлөг онгоцоор тус хотод авчирчээ. Францын барималч Огюст Бартольдийн бүтээсэн хөшөөг 1876 онд АНУ-ын тусгаар тогтнолын 100 жилийн ойгоор бэлэглэх санаатай байсан ч, амжихгүй байсаар 10 жилийн дараа л бэлэг болгосон гэдэг. Харин бамбар барьсан гарын хэсгийг аль эрт хийж, 1876 онд Филадельфид болсон үзэсгэлэнд тавьж байж.
Уг бүтээлийг 1984 онд ЮНЕСКО-гийн дэлхийн соёлын өвд бүртгэж авчээ.
Таж Махал
•
Таж Махал нь Энэтхэг улсын Агра хотод орших бунхан бөгөөд Их Моголын эзэнт гүрний хаан Шах Жахан өөрийн хайрт хатан Мумтаз Махалд зориулан бариулжээ.
Таж Махал нь Моголын архитектурын хамгийн тод жишээ гэж нэрлэгддэг бөгөөд Перс, Оттоман, Энэтхэг болон Исламын архитектурын хэв маяг шингэсэн байдаг. 1983 онд Таж Махал нь ЮНЕСКО-ын Дэлхийн өвд бүртгэгдсэн бөгөөд “Муслим урлагийн шигтгээ Таж Махал нь дэлхийн соёлын өвийн шагшин гайхагдах сод бүтээлийн нэг билээ.” хэмээн тэмдэглэгдсэн байдаг.
Чили дахь Моай
•
Моай бол Полинезийн Рапа Нуй арал дээрх асар том хөшөө юм. Энэ арлыг ихэвчлэн Улаан өндөгний арал гэж нэрлэдэг бөгөөд Чилид харьяалагддаг. Улаан өндөгний арлууд нь Чили улсаас 2200 милийн зайд Номхон далайн голд байдаг.
Арлынхан 1250-1500 оны хооронд 900 гаруй сийлсэн чулуун дүрсийг бүтээжээ. Энэ чулуу дунджаар 14 тонн жинтэй бөгөөд энэ нь хоёр зааныг нийлүүлсэнтэй адил юм.
Рапа Нуй улсын ард түмний хувьд ариун нандин 900 гаруй дурсгалт хөшөө, 300 ёслолын платформ байдаг.
Перу дахь Мачу Пикчу
•
Мачу Пикчу буюу Кечуа хэлээр “Хуучин оргил” хэмээн утгачилагддаг уг газар нь Кускогоос баруун хойд зүгт 70 орчим км-т, Перугийн Урубамба хөндийн орчимд орших далайн түвшнээс дээш 2430 метр өргөгдсөн уулсын оргил хяр дээр байгуулагдсан Колумбын өмнөх Инкүүдийн хот юм. Уг газар нь Инкийн орхигдсон хот хэмээн нэрлэгдэж машид алдаршсан бөгөөд магадгүй дэлхийн дийлэнх хүмүүст Инкийн эзэнт гүрэнг дурсахад хамгийн түрүүнд санаанд нь ордог алдартай газар байж ч болох юм.
Уг хот нь 1450 он орчим баригдсан бөгөөд хүмүүс тэнд 100 гаруй жил оршин амьдарч байгаад Испаничууд Инкийн эзэнт гүрэнг байлдан дагуулах үеэр орхисон байна. Үүнээс хойш олон зууны турш уугуул нутгийнхнаас бусад хүмүүсийн хэн нь ч энэ хотын талаар мэдэхгүй байсаар хорьдугаар зуунтай золгосон байна. 1911 онд АНУ-ын түүхч Хирам Бинхам Мачу Пикчуг дэлхий дахинаа нээж өгсөн байна.
Үүнээс хойш Мачу Пикчу нь жуулчдын хамгийн их очдог газруудын нэг болсон бөгөөд 1981 онд Перугийн түүхийн өвийн хамгаалалд бүртгэгдсэн ба 1983 онд ЮНЕСКО-ын Дэлхийн өвд бүртгэгдсэн байна. Мөн шинэ ертөнцийн 7 гайхамшигт дэлхий нийтийн санал асуулгаар шалгаран оржээ.
Мачу Пикчу нь Инкүүдийн сонгодог Архитектур болох Хуурай-хадан хана аргаар баригдсан ба хотын гол байгууламж нь Нарны сүм Интихуатана юм.
Уг хотыг үзэхээр зөвхөн 2003 онд л гэхэд 400000 жуулчин ирсэн нь түүнийг хэр алдартай болохыг харуулж байгаа хэрэг билээ.
Бэлтгэсэн: Б.Нямзул

МБНЭ-ИЙН ЕРӨНХИЙЛӨГЧИЙН ЗАХИРАМЖ

2016.04.20 Дугаар 56 Улаанбаатар хот

Цол олгох тухай

2013 оны 4 дүгээр сарын 20-ын өдрийн МБНЭ-ийн Дээд цэцийн Зөвлөлийн хуралдааны нууц санал хураалтын дүн, “МБНЭ-ийн шагнал, цол олгох журам”-ын 3.3-ын заалтыг үндэслэн ЗАХИРАМЖЛАХ НЬ:

Нэг: Монгол бөөгийн тэргүүн зайран цолоор

Дамдинсүрэн Дамдинхүү –Дорнод аймгийн Дашбалбар сумын харьяат, Намжил удганы шавь
Тус тус олгосугай

• 2013.09.12-ны өдөр. Дорнод аймгийн Дашбалбар сумын нутаг дахь Монгол Улсын тулгуур хөл уул “Хөх уул”-ын Нэгдсэн их тахилгад Хайрханы тахилгыг толгойлж бөөлсөн.
• 2015.07.14-15-ны өдөр. Дорнод аймгийн Дашбалбар сумын нутаг дахь Монгол улсын тулгуур хөл уул “Хөх уул”-ын Нэгдсэн Их Тахилгын лусын тахилгад оролцсон.
 Орон нутагт МБНЭ-ийн байгууллагыг сурталчлахад идэвтэй ажилладаг.
 Мөнх тэнгэрийн төлөө “хүрэл шонхор” медалиар шагнагдсан.

МБНЭ-ИЙН ЕРӨНХИЙЛӨГЧИЙН ЗАХИРАМЖ

2019.10.19 Дугаар 96 Улаанбаатар хот

Монгол бөөгийн цол олгох тухай
“МБНЭ-ийн цол олгох журам”-ын 3.3-ийн заалт, Хөвсгөл аймгийн Цагаан нуур суманд хийгдсэн “Цааны баяр”-ын үеэр хийгдсэн тахилгын дүнг үндэслэн ЗАХИРАМЖЛАХ НЬ:

Хоёр. Монгол бөөгийн Тэргүүн дээд Зайран цолоор
1. Төмжий-Монгол бөөгийн тэргүүн зайран

 ХӨВСГӨЛ АЙМГИЙН ЦАГААН НУУР СУМЫН ХАРЬЯАТ
 МОНГОЛ БӨӨГ УЛАМЖЛАЛТ ЁСООР ХӨГЖҮҮЛЭХИЙН ТӨЛӨӨ АМЬДРАЛАА ЗОРИУЛЖ ЯВАА
 “ХҮРЭЛ ШОНХОР” МЕДАЛИАР ШАГНАГДСАН.
 “МӨНГӨН ШОНХОР” МЕДАЛИАР ШАГНАГДСАН.
• 2014.07.3-4-ний өдөр. Хөвсгөл аймгийн Хатгал сумын нутагт “Хөвсгөл” нуурын Нэгдсэн их тахилгад Лусын тахилгыг толгойлж бөөлсөн.
• 2016.08.10 Хөвсгөл аймгийн Хатгал сумын нутагт “Хөвсгөл” нуурын Нэгдсэн их тахилгад Лусын тахилгыг толгойлж бөөлсөн.
• 2019.Цагаан нуурт болсон 1000 цааны баярын үеэр хийсэн тахилгад толгойлж бөөлсөн.

Хүннү, Сүннүгийн үеэс их төрийг байгуулан Азийн түүхэнд их цагаан хэрмийг байгуулах хүртэл түүхийг бүтээсэн өвөг дээдсээ хэн бахархан дуурсах вэ.
Ази, Европын эзэнт гүрнүүдийг эзлэн эрхшээлдээ оруулсан, Урал, Москва, Киев гээд өргөн нутагт монгол төр, хааныхаа төлөө амиа зориулсан эх нутагтаа эргэж ирээгүй олон мянган баатруудын алдрыг өнөөдөр хэн дурсах вэ?
Франц, Ромын их гүрний хаадын өвдөг чичрүүлж, бөхөлзүүлж явсан их төрийн элч нараа өнөөдөр хэн дурсах вэ?
Их хааныхаа зарлигаар тулган шаардлага бичгийг хүргэж өгөөд дайснаа гайхшируулан толгой бөхийлгөөгүй 32 насандаа төр, улсынхаа төлөө амиа зориулсан элч Туушин, Сэцэн нараа хэн дурсах вэ?
Солонгосын арал дээр бүслэгдэж хүч тэнцвэргүй тулаанд дайсандаа бууж өгөлгүй, атга будаа, балга уснаас илүү эх орныхоо даалгаврыг илүүд үзэж алтан амиа эрсдэгч 100 цэргийн дурсгалыг хэн хүндэтгэх вэ?
Вьетнамын нэгэн мөрнийг туулах үедээ олон зуугаараа амиа алдсан монгол цэргүүдийнхээ түүхийг өнөөдөр хэн дурсах юм бэ.
Монгол төр, их хаадын даалгавраар тухайн улсад төрийг төлөөлөн байж түүхэн үүрэг гүйцэтгэж, гайхамшгийг бүтээсэн, тусгай бунханд мөнхлөгдсөн БНАСАУ-ын нутагт дахь Корё улсын хааны Монгол хатан, Узбекстан, Энэтхэг улсад нойрсон буй байгаа монголын үзэсгэлэн гуа, ухаалаг хатан, бүсгүйчүүдийн аугаа их гавъяаг хэн дуурсан бахархах вэ?
Харийн гүрний эсрэг тэмцэж, түүнийхээ төлөө зоосны нүхээр махаа хэрчүүлэн амиа өгсөн, ухаан суугаагүй үр ачийнхаа цаазлуулсан толгойг харж амьдийн зовлонг эдэлж байсан, харишгүй зоригоор түүхийг бүтээсэн өвөг дээдэсээ хэн дурсах ёстой юм бэ.
Манжийн төрийн бодлого, харийн шашины харгис үйлээр хэдэн зуугаараа амьдаараа шатаагдсан, мухар сүсэг дэлгэрүүллээ гэж хэлмэгдэж, буудагдаж, бүхий л амьдралаа шоронд өнгөрөөсөн, Мөнх тэнгэр, монгол оюун ухаандаа үнэнч явсан тэнгэрийн улаач нарыгаа хэн дуурсах ёстой юм бэ.
Эх нутгийнхаа зүг өнөөдөр ч гэрийнхээ хаалгыг харуулан барьж, олон зуун жил эх нутгаа санагалзан цацлаа өргөж ирсэн харь нутагт байгаа монголчуудын эх нутгаа гэх сэтгэлийг хэн дурсах вэ?
Мөнх тэнгэрийн дуудлагаар эх нутгаа зорин ирж бидэнтэй үзэл санаагаа нэгдэж хамтран ажиллах хүсэлтэй байгаа өвөрмонголчууд, оросын буриад, ижил мөрний эрэг дэх ойрд, халимагууд, алтайн тувачуудынхаа түүхийг хэн дуурсах ёстой вэ.
Үндэсний эрх чөлөө тусгаар тогтнолын төлөө амьдрал, оюун ухаанаа зориулсан, Ар хиагт, алс баруун хязгаар, Халх гол, Байтаг богдод амиараа эх орноо хамгаалсан эрэлхэг хөвгүүдээ хэн дурсах ёстой юм бэ.
Өмнө зүгийн наран мандахаас өрнө зүгийн нар шингэх өргөн нутагт Монгол төрийнхөө даалгаврыг биелүүлж, алтан амиа зориулсан баатруудынхаа эх нутгаа санагалзах сүнсний хүслийг хэн биелүүлэх вэ?
-Хүннү, Сүннүгийн үеэс мөнхлөн шүтэж ирсэн ноён уулаа харийнханд ухуулаад хэн зүгээр харж суух юм бэ?
-Их Хаадынхаа онгод тайлгыг ухаж төнхөж байгаа хүмүүсийг хэн зүгээр харж суух юм бэ?
-Өвгөд дээдсээс өвлүүлж үлдээсэн онгон байгалиа хэн харсаар байж бусдад сүйтгүүлэх вэ?
Би дэлхийн олон мянган газраас хэдхэнийг дурьдлаа. Монгол нутгийн ширхэг чулуу, атга шороо болгон амьтай. Лус савдагаа унатаа байдлаасаа гаргаж, нэгдсэн их залбиралаар хүчжүүлж хөдөлгөе.
Монгол үндэсний баатар, алдартангуудаа дуурсах ард түмэн чинь байна. Төр улс нь байна, хойч ирээдүй чинь байна. Бид дэлхийд, бас хойч үедээ бахархах юмтай үндэстэн шүү.
“Тэнгэрийн улаач” нарын та бүхэн мөнх тэнгэрийн өмнө хүлээсэн, хэнтэй ч хуваалцахгүй түүхэн үүрэг бий. Тиймээс Монгол төрийнхөө төлөө амь насаа өргөсөн өмнө зүгийн наран мандахаас өрнө зүгийн наран шингэх эх газраас монгол баатруудынхаа цусаа дусааж, хөлсөө шингээж, сүнсээ мөнхөлсөн газрын шүншиглэсэн шороог эх нутагтаа хүндэтгэж авчирч, дэлхийд хаана ч байхгүй монгол суу ухаантнууд баатруудынхаа алдрыг мөнх тэнгэрийн дор газарт лус, савдаг галтай нь хамт, одот тэнгэрт бөө ухаан, онгодтой нь цуг мөнхлөн гагнаж монгол үндэстэн баатруудынхаа баатарлаг дайчин алдарт хүндэтгэлийн цогцолборыг санаачлан байгуулья.
Жил бүр түүндээ зөвхөн дэлхийд хаа ч байхгүй бөөгийн зан заншлаар хүндэтгэл үзүүлж онгод, өвгөд дээдэс, монгол орныхоо одоо болон ирээдүйнхээ төлөө шүтэж мөргөж залбирцгаая. Энэ үйлээ 2014 оноос эхлэе, үүнийг Мөнх тэнгэрийн улаач нар Та бүхэн манлайлан хийх ёстой. Бидний энэ санаачилгыг монголын мөнх тэнгэрээ шүтдэг мянга мянган эх орончид, сүсэгтэн олон дэмжинэ гэдэгт огт эргэлзэхгүй байна.” гэсэн билээ.
Энэхүү санаачлагыг дэмжиж МБНЭ-ийн гишүүн, удган Пүрэвсүрэн нь Монголын их хаадын цэргийн хөл хүрсэн европ тивийн хамгийн баруун цэг болох одоогийн Унгар Улсын нутагт очиж монгол дайчдынхаа шарилд хүндэтгэл үзүүлэн шүнсэглэсэн шороог эх орондоо залж авчирлаа.
1241 оны 4 дүгээр сард Шайо голын хөвөөнд Мажарын ван Белагийн удирдсан мажар, хорватын шигшмэл 65 мянган цэрэгтэй армийг Бат, Сүвээдэй нарын удирдсан гол хүч юу ч үгүй болтол хиар цохижээ. Ердөө гуравхан хоногийн дотор болсон тулалдаан нь монгол цэргийн дайтах хосгүй уран чадварыг гайхуулан шагшируулсан билээ. Энэ тулаалдааны талбарт монголын нэг мянган эр цэрэг мөнхөд нойрссон юм. Тэдний алдар гавьяанд хүндэтгэл үзүүлэн бөөлж, шүнсэглэсэн шороог эх нутагт залж авчирсантай холбогдуулан МБНЭ-ийн Дээд цэц хүндэтгэлийн хуралдаан хийлээ. МБНЭ-ийн хуралдаанаас удган Пүрэвсүрэнг “Мөнгөн шонхор” медалиар шагнасан байна.
2014 оны 4-р сарын 25-ны өдрийн МБНЭ-ийн бага хуралдайн долоодугаар хуралдаанаар “Монгол үндэстэн баатруудынхаа баатарлаг дайчин алдарт хүндэтгэлийн цогцолбор”-ыг байгуулах зураг төслийг хэлэлцэж, санал нэгтэй дэмжиж, анхны ёслолын ажиллагааг 2014 оны 9 дүгээр сарын 22-ны өдөр тэмдэглэж өнгөрүүлэхээр шийдвэрлэсэн байна.
Ийнхүү МБНЭ-ээс санаачилсан ажиллагаа бодит ажил болон хэрэгжиж эхэллээ.
Д.Мандахнаран

Өнөөдөр Монголын тэнгэр шүтлэгт бөө мөргөлийн зан үйлийг чиглэлээр ажилладаг 110 гаруй бөөгийн байгууллага төрийн бус байгууллагын хэлбэрээр ажиллаж байна. Энэ олон байгууллага хэрхэн ажиллаж байгаа хаяахан сошиалд тавигддаг мэдээнүүд, 1-2 жилдээ зохион байгуулдаг зарим нэг томоохон арга хэмжээний үеээр мэдэрдэг.
Тэднээс бие даасан ажиллагаа явуулах бодлого баримталдаг, бөөгийн чиглэлээр телевизрээр тодорхой хугацаанд танин мэдэхүйн чиглэлээр ярилцлага хийдгээрээ “Дагшин тэнгэр” бөөгийн байгууллага ялгардаг. Ярилцлага нь ч энэ чиглэлийг тодорхой илэрхийлж байдаг. Энэ удаа тус төвийн тэргүүн Ц.Отгонсүрэн “Уг удмаа тахихын учир “ сэдвээр ТВ-1 телевизод ярилцлага өгсөн байна.
Цаг хугацааны сорилтын явцад идэвхитэй ажиллаж буй байгууллагууд үлдэж, нэгдэж ажиллах бөгөөд идэвх муутай байгууллагуудыг түүх мартах болно. Үйл ажиллагааны шүүлтүүр нь цаг хугацаа билээ. Монгол бөөгийн их удган Ц.Отгонсүрэн бол МБНЭ-ийн Дээд цэцийн хуралдайн гишүүн юм.

Монгол үндэстэн баатруудынхаа баатарлаг дайчин алдарт хүндэтгэлийн цогцолборын шав тавих ажиллагааг нээж, МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан үг хэлэв. Түүний дараа “Унгар Улсын Мухи тосгоны дэргэд болсон тулалдаанд Монгол төрийнхөө төлөө амиа алдсан Монголын 1000 баатар дайчид бол Монголын зэвсэгт хүчний баатарлаг түүхийн нэг хэсэг, миний нутгийн тасархай, бидний нэг хэсэг мөн.” гэсэн сэдвээр МБНЭ-ийн Тэргүүн дэд Ерөнхийлөгч, Монгол бөөгийн Их зайран Д.Одонхүү үг хэллээ.
Монгол үндэстэн баатруудынхаа баатарлаг дайчин алдарт хүндэтгэлийн цогцолборт байрлуулах Унгар Улсын Мухи тосгоны дэргэд болсон тулалдаанд амиа алдсан Монголын 1000 баатар дайчдын булшнаас авчирсан шороог байрлуулах ёслолын ажиллагааг МБНЭ-ийн Дэд Ерөнхийлөгч, Монгол бөөгийн Их дархан Удган Д.Батчулуун, Монгол бөөгийн Тэргүүн удган Л.Юра, Хяналтын цэцийн гишүүн, Монгол бөөгийн Тэргүүн Удган, Я.Мөнгөнсувд, Монгол бөөгийн Тэргүүн Удган Ж.Пүрэвсүрэн, МБНЭ-ийн гишүүн С.Агий нар хийлээ.
Япон Улсаас сүншиглэсэн шороог авчирсан, Монгол бөөгийн тэргүүн Удган Ж.Пүрэвсүрэн, “Монгол төрийн даалгавраар Япон Улсад очиж, алтан амиа алдсан Монгол төрийн элч, дипломатч Туушин, Сэцэн нар, Монгол цэргийн баатарлаг түүхийг бид мартаагүй” гэсэн үгийг хэлсэний дараа МБНЭ-ийн Тэргүүн Дэд Ерөнхийлөгч, Монгол бөөгийн Их зайран Д.Одонхүү, МБНЭ-ийн ДЦЗ-ийн гишүүн, Монгол бөөгийн Тэргүүн Удган П.Нарангэрэл, МБНЭ-ийн ДЦЗ-ийн гишүүн, Монгол бөөгийн Тэргүүн удган Н.Мягмарсүрэн нар Монгол төрийн даалгавраар Япон Улсад очиж, алтан амиа алдсан Монгол төрийн элч, дипломатч Туушин, Сэцэн нар, Монгол цэргийн булшнаас авчирсан шороог байрлуулах ёслолын ажиллагааг гүйцэтгэв.
МБНЭ-ийн Дээд цэцийн гишүүн, Монгол бөөгийн тэргүүн зайран Д.Дарьчулуун “Эх орныхоо төлөө амиа зориулсан хилчин дайчид, баатруудаа бид дурсаж байна.” гэсэн үг хэлсний дараа МБНЭ-ийн ДЦЗ-ийн гишүүн, Монгол бөөгийн Тэргүүн Зайран Д.Дарьчулуун, МБНЭ-ийн ДЦЗ-ийн гишүүн, Монгол бөөгийн Тэргүүн удган О.Туул нар Монгол Улсын баруун хязгаар, Байтаг богдын хилийн тулалдаанд амиа алдсан Монгол Улсын баатар Б.Гиваан, Б.Тэгшээ, Л.Даваадорж нарын тулалдаанд амиа алдсан газраас авсан шороог байрлуулах ёслолын ажиллагааг хийлээ.
“Халх голд их ялалтыг байгуулахад эх орны төлөө амиа зориулсан ахмад үеэрээ бахархаж байна.” гэсэн үгийг МБНЭ-ийн бага хуралдайн гишүүн, Монгол бөөгийн Удган Д.Наранцэцэг хэлж, Монгол бөөгийн Удган Д.Саранцэцэг, У.Ононтуул, Б.Мөнхтунгалаг, МБНЭ-ийн гишүүн Н.Амартүвшин нар Монгол Улсын зүүн хязгаар, Монгол Улсын зүүн цэг, Эзэн Чингис хааны үед Монгол туургатанг нэгтгэх тулалдаан болж байсан түүхт нутаг, Монгол-Зөвлөлтийн цэрэг Халх голд ялалт байгуулсан газар, хилийн 1411 баганы дэргэдээс авсан шороог байрлуулах ёслолын ажиллагааг хйисэн байна.
Мөн Монгол бөөгийн Зайран Б.Нарангэрэл, Б.Бахаамаазагд, Б.Баттулга, Монгол бөөгийн Удган Б.Гэрэлтуяа нар Монгол Улс. Өмнөговь аймгийн Номгон сум, Монгол Улсын өмнө хязгаар, хамгийн өмнө цэг, Орвог гашууны бор толгой, хилийн 625 дугаар баганаас залсан шороог хүндэтгэн байрлуулав.
“Монгол бөөгийн гэгээн алдар бадраг” гэсэн үгийг МБНЭ-ийн Хяналтын цэцийн дэд дарга, Монгол бөөгийн Их зайран П. Батжаргал хэлж, 12.55- Монгол Улсын өмнө хязгаар, хилийн хамгийн өмнө цэг хилийн 625 дугаар багана, Орвог гашууны бор толгойгоос авсан шороог байрлуулах ёслолын ажиллагаа.
-Монгол Улсын баруун цэг Алтай таван богдын Бөөгийн Арван гурван овооноос авчирсан шороог байрлуулах ёслолын ажиллагаа.
13.00. Монгол Улсын хоймор, Хорьдол сарьдагийн нуруу, Хөвсгөл нуур бол Монгол нутгийн минь онгон байгалийн өлгий нутаг, бидний бахархал мөн.
Д.Энхжаргал-МБНЭ-ийн дэд Ерөнхийлөгч,
Монгол бөөгийн Дархан удган
13.00- Хөвсгөл аймгийн Рэнчинлхүмбэ, Ханх, Цагаан нуур, Улаан Уул, Баянзүрх, Арбулаг сум. Хорьдол сарьдагийн нуруунаас авчирсан шороог байрлуулах ёслолын ажиллагаа.

13.10. Монгол үндэстэн баатруудынхаа баатарлаг дайчин алдар, Монгол удам, өвөг дээдэсдээ хүндэтгэл үзүүлэх бөөгийн ёслол
Д.Дарьчулуун -МБНЭ-ийн Дээд цэцийн гишүүн,
Монгол бөөгийн тэргүүн зайран,
2013 оны Шилдэг зайран
13.00- Нийт оролцогчид хуур, манжигаар нэгдсэн залбирал хийх.
13.30-13.40. Нийт оролцогчид “Халуун элгэн нутаг” дууг дуулж хаалтаа хийнэ.

1. 2014 оны 9-р сарын 22 ны өдрийн Монгол туургатны баатруудын хүндэтгэлийн цогцолборын нээлтийн хөтөлбөр

МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан

2. БНХАУ-ын Ордос хот дахь Чингисийн цогцолборт аялах төлөвлөгөөний тухай

МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан

3. Монгол Улсын өмнөд болон баруун хязгаарт ажилласан дүнгийн тухай

МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан

4. Халх голын ялалтын арга хэмжээнд оролцсон тухай

МБНЭ-ийн дээд цэцийн гишүүн, Монгол бөөгийн
тэргүүн зайран Д.Дарьчулуун

5. Бусад асуудал

Замдаа хоёр ч удаа зогсож өргөл өргөөд төд удалгүй Хатгал суманд ирлээ. Биднийг ирэхэд Монгол бөөгийн тэргүүн дээд зайран Бүдүрэ, Монгол бөөгийн тэргүүн зайран П.Эрдэнэбаатар, Монгол бөөгийн тэргүүн удган Т.Цэндсүрэн нар шавь гарын хамт цугларч бэлтгэл ажлаа хангачихаад биднийг хүлээж байлаа.
Бид шууд ажилдаа орсон. Учир нь дараа дараагийн үйл ажиллагаа хүлээж байсан тул ингэхээс өөр цаг байсангүй. Энэ удаа аймгийн настай буурлууд, улаач нар ирсэн байсан. Тэдэнд хүндэтгэл үзүүлэх ажиллагаагаар хуралдаан эхэлсэн билээ.
Бид улаач нараасаа санал бодлыг нь сонсож, бас кино зураглал хийгдсэн билээ. Мөн хүндэтгэлийн зоог хүртсэн. Хамт олноороо нэг өдрийг хамтдаа өнгөрүүлнэ гэдэг сайхан үйл явдал. хүн бүгд л баярлаж, хөөрч байлаа. Ганцаардлыг манай улаач нар хангалттай амсдаг. Хамт олон болж нэгдэж ажиллана гэдэг чухал ач холбогдолтой үйл хэрэг билээ.
Хөвсгөлийн бөөгийн хүрээлэнгийн хамт олон уулзалтанд бэлтгэж тусгайлан өрөө захиалж, арга хэмжээг сайхан зохион байгуулжээ. Манай хотоос залуучууд дэмжсэн бол бүр ч сайхан арга хэмжээ байх байлаа. Манайхан хамтарч хийх, бие дааж ажиллах гээд ажлын арга барилуудыг эзэмших болоогүй байна даа.

21. Галын тахилга хийгдэв.
Өчигдөрхөн хуралдаанаа хийсэн Хөвсгөлийн бөөгийн хүрээлэнгийнхэн шинэ өглөөгөө тахилгаар эхэллээ. Цэлмэг сайхан өдөр байлаа. Хатгалын зүүн өмнө орших толгой дээр Галын тахилга хийх бэлтгэл ажил хангагджээ. Тахилгад оролцохоор бөөгийн маань гурван үеийн төлөөлөл хүрэлцэн иржээ. Хөвсгөлийн бөөгийн хүрээлэнгийнхэн ахмад үеийнхэндээ бэлэг, дурсгалын зүйл гардуулав. Дан улаач нар цугларч сэтгэлийн хөгөө эрчимжүүлж баясан суух сайхан ажээ.
Удалгүй Галын тахилгын эхэнд тахилга, тайлгандаа зориулж урлагын бяцхан тоглолт эхэлсэн. Монголын минь дууны аялгуу, бужгийн уян налархай хөдөлгөөн тэнгэр шүтлэгт бөө төргөлтэй минь юутай сайхан хоршино вэ.
Үе үеийн төлөөлөл есөн удган галын тахилгадаа өргөл өргөж, залбирал хийснээр тахилгын ажиллагаа эхэллээ. Энд урилгаар оролцож байгаа буурлууд маань өндөр настангууд байсан. Тэд маань ихэд баярлана лээ.
Хөвсгөл нууртаа зориулсан галын тахилгаа Монгол бөөгийн тэргүүн дээд зайран Бүдүрэ бөөлж эхлүүлсэн билээ. Зайрангын зөвшөөрсөнөөр Өмнөговиос ирсэн бөөгийн төлөөлөл Монгол бөөгийн зайран Л.Мөнх-Очир, Монгол бөөгийн Ц.Тамжид, Монгол бөөгийн Ц.Төгөлдөр, Хонгорзул нар хуяглан бөөлж, Монгол бөөгийн тэргүүн удган А.Оюунтуул, Монгол бөөгийн тэргүүн удган Ж.Өлзийсайхан, Монгол бөөгийн тэргүүн зайран Ш.Нямдорж, Д.Баттулга, Ё.Одгэрэл нар оролцсон билээ.
Эргээд Хатгал тосгоноо харж суухад түүхийн товчоон санаанд бууна. Хатгал тосгоны нутаг нь 1600 оны дунд үе хүртэл баруун монголын хаант улсын бүрэлдэхүүн нутаг байсаар ирсэн юм. Энэ нутагт баруун монголын цэргийн зэвсэгийн төмөр хайлуулдаг, зэвсэг бэлтгэх цэргийн хүрээ газар байсан тухай Оросын түүх сурвалжид тэмдэглэсэн байдаг. 1696 онд халх Монгол манжийн дарлалд орсоноос хойш Оросын хилийн дагуу Харуулын алба байгуулагдахад одоогийн Хатгал орчимд Хатгал харуулыг байгуулжээ. Ингэж Хатгал сумын суурийн газар болох эхлэл тавигдаж эхэлжээ. Улмаар Манж, Хятад, Монгол ноёд Хатгал орчмын газар нутгийн тансаг сайхан байгалийг хараад биширч, энэ нутгийг амарч зугаацахад аятай тохитой газар юм гэж үзэж ойр хавьд нь айл мал байлгахгүй байхыг шаардаж байжээ. Ийнхүү нь 1727 оноос Хатгал суурин газрын шинжийг олж байгуулагджээ. 1910 он гэхэд Оростой хийх худалдааны зам дайрч өнгөрдөг бяцхан тосгон болсон байв. 1914 онд Оросын хилийн хот Мондиос Улиастай хүртэл телеграфын шугам татагдсан нь Хатгалыг дайран өнгөрч байсан бөгөөд 1921 оны байдлаар 150 орос иргэн амьдардаг Монголын хойд зүгийн Улиастай хотын дараа орох томоохон суурийн газрын нэг болж байжээ. 1921 онд Хатгал нь бүс нутгийнхаа засаг захиргааны төв нь болов. 1931 онд Хөвсгөл аймаг зохион байгуулагдахад аймгийн төв болж байсан ч 1933 онд аймгийн төвийг Мөрөн уруу шилжүүлжээ. 2006 оны 12 сарын байдлаар 2,796 оршин суугчтай байсан тооцоо байна. 2008 онд Хатгал нь төвийн эрчим хүчний шугам болон үүрэн холбооны сүлжээнд холбогдсон байна.

22. Эрдэнэ хайрханы тахилга болов.

Хөвсгөл аймгийн Алаг-Эрдэнэ сумын нутаг Эрхэлийн хөндийд байдаг уртраг, өргөрөгийн 50:100 огтлолцлын цэгт гадна дотны аялагч иргэдэд зориулсан “Аялал жуулчлалын цогцолбор” байгуулж байгаа билээ.
Чухам энэхүү газар Эрдэнэ хайрханы тахилгыг энэ өдөр хийхээр болзсон байлаа. Эрдэнэ хайрханы тахилгыг олон жилийн өмнөөс Монгол бөөгийн тэргүүн зайран П.Эрдэнэбаатар хийж ирсэн бөгөөд уламжлан тогтсон зан үйл билээ.
Энэ удаа үдээш өмнөх ажиллагаанд шахагдсан, галын тахилгын дараа 50 км явж байж Эрдэнэ хайрханд тахилга хийх байсан нь цаг хуацаанд нөлөөлж, хүжуухан эхэлсэн билээ.
Монгол бөөгийн тэргүүн зайран П.Эрдэнэбаатар Эрдэнэхайрханы тахилга дээр толгойлон бөөлсөн бөгөөд тахилгад зайран Б.Өлзийбаяр тэргүүлэн бөөлж хүч нэмсэн билээ.
Дэлхийд уртраг өргөрөгийн 4 огтлолцлын цэг байдаг бөгөөд Энэтхэгийн далай, Номхон далай гэсэн усан дотор хоёр нь, Канадын хурдны зам дээр нэг нь нөгөөх нь Хөвсгөл аймгийн Алаг-Эрдэнэ сумын нутаг Эрхэлийн хөндийд байдаг. Энэ нь хүн очиж үзэх боломжтой цорын ганц огтлолцлын цэг учраас сүүлийн үед Хөвсгөл нуурыг зорин ирж байгаа гадна дотны зочид, жуулчид сонирхон ирдэг болжээ.
Бүтээн байгуулалтын ажилтай “Тус цогцолборыг тэрбум гаруй төгрөгөөр замын ажлыг “Хөвсгөл Азза”, цахилгааныг “Жеммн” ХХК, тохижилтын ажлыг “Модерн Хас” ХХК, “Урагшлах” ХХК гэсэн орон нутгийн 4 компани гүйцэтгэж байна. Аялал цогцолборт нутгийн онцлогийг харуулсан хөшөө дурсгал, явган хүний зам, гэрэлтүүлэг, задгай театр, гүүр зэргийг байгуулсан байна.