Author: admin_shaman

Гурван жилийн өмнө танилцуулсан нөөцийн дүнтэй харьцуулахад зэсийн агууламж 400 хувь, алтны агууламж 249 хувиар нэмэгдсэн гэж “Занаду майнз” тооцжээ. Бүр тодруулж хэлбэл өмнийн говьд орших Хармагтай орд 1.9 сая тонн зэс, 4.3 сая унци алтны нөөцтэй хэмээн “CSA global” компани үзэж байна. Нөөцийг ЖОРК стандарт, NI 43101-ийн дагуу тогтоожээ. Оюу толгойн гүний уурхай бүрэн чадлаараа ажиллаж эхлэх үед Монгол Улс зэсийн зах зээл дээрх голлох тоглогчдын нэг болно гэсэн таамаглал бий. “Занаду майнз”-ийн хувьд нөөц ахиад нэмэгдэх өндөр магадлалтай гэсэн байр суурь илэрхийлж буй. Компанийн зүгээс мэдэгдсэнчлэн Хармагтайн ордын нөөц өнөөгийнхөөс өссөөр байвал “Монгол зэсийн зах зээл дэх гол тоглогчдын нэг болно” гэсэн таамаг бүр бодитой болох нь тодорхой.
Тус компани түрүү жил Хармагтайн ордод хийсэн хайгуулын ажлын дүнгээ шинэчлэн танилцуулсан удаатай. Тухайн үедээ “180 метрийн гүнд 0.95 хувийн зэсийн агууламж, нэг грамм хөрс тутамд 1.84 грамм алт илэрсэн бол 30 метрийн гүнд 1.55-2 орчим хувийн зэсийн агууламж, тонн хөрс тутамд 3.45-4.14 грамм алтны илэрц оллоо. Энэ үр дүндээ сэтгэл хангалуун байна” гэж компанийн зүгээс мэдэгдэж байв. Өмнө нь тодорхой байсан мэдээллүүдийг давтан хүргэхэд “Занаду майнз” компанийн лицензийн талбайд илэрсэн нөөц Оюу толгойн ордоос 15 дахин бага, бүр анх 680 гаруй мянган тонн зэс, 70 тонн алт, нийтдээ 203 сая тонн хүдрийн нөөцтэй, Хармагтайн зэсийн дундаж агуулга 0.34 хувь, эдийн засгийн хувьд ашигтай эсэхийг нарийвчилсан ТЭЗҮ-ээр тогтооно гэж байлаа. Гурван жилийн өмнө тус ордын нөөцийг ЖОРК стандартаар 680 мянган тонн зэс, 2.2 сая унци алтны нөөцтэйг тогтоосон гэсэн мэдээлэл цацагдаж байсан юм. Тухайн үед олон улсын mining.com сайтад “Тогтоогдсон зэсийн нөөцийн хувьд Цагаан суваргаас сая орчим тонноор бага ч алтны ихээхэн нөөцтэй гэдгээрээ анхаарал татаж байна” хэмээн мэдээлж байв.
Сүүлд зарласан үр дүнгийн талаар “Занаду майнз” компанийн гүйцэтгэх захирал Эндрью Стюарт “Манай компани өнөө жилээс тун амжилттай ажиллаж байна. Хармагтайд порфирийн төрлийн орд нээсэн нь яах аргагүй шинэ нээлт. Одоогоор 19 том гэгдэх порфирийн төвөөс наймыг нь шалгаснаас тав нь ашигтай нь нотлогдсон. Хамгийн сүүлийн өрөмдлөг хийсэн газар болох Зараа талбай маш сайн үр дүн өгч байгаа. Энэ бол тоглоомын өөрчлөгч. Шинээр нээсэн порфирийн төв.Үр дүн нь гайхалтай байгаа. Хармагтайн нөөцийн зэрэглэл, хэмжээнд эерэг нөлөө үзүүлнэ гэдэгт итгэлтэй байна. Энэ хэсгийг нээснээс хойш нөөцийг нь богино хугацаанд тодорхойлж чадсан нь бидний ажлын үр дүнг харууллаа. Олборлолтын арга нь зарлал багатай байх нь бидний хувьд том давуу тал. Нэг зүйлийг онцолж хэлэхэд төсөл маань маш хурдан хугацаанд сайжирна. Хармагтайд гүний өрөмдлөг хийх газрууд дахиад ч бий. Компанийн зүгээс үүнийг системтэй үнэлээд нэмэлт порфирийн ордуудыг нээхээр зорьж байна. Хармагтай орд зэсийн хувьд Эквадорын “Solgold’s Cascabel” төслийн гуравны нэгтэй тэнцэхүйц гэсэн тооцоо гарсан. Уг төслийг “BHP”, “Newcrest Mining” сонирхож байгаа. Ирэх гурван сардаа багтаж эцсийн үр дүн гарна гэж үзэж байна. Зэсийн агууламж 400 хувь өссөн нь Хармагтайг Монголын өндөр чанарын уурхай болоход нөлөөлнө. Бид удахгүй танилцуулах эдийн засгийн урьдчилсан судалгаагаараа Хармагтайн ордыг санхүүгийн хувьд том боломжтой төсөл гэдгийг нотлон харуулна гэдэгтээ итгэлтэй байна” хэмээн онцолсон юм. Давтан онцлоход Хармагтайд бага зардлаар олборлох боломжтой гэсэн давуу тал бий гэж геологичид онцолдог.
Хармагтайн хувьд өндөр нөөц бүхий орд гэсэн хүлээлт, таамаг хэдэн жилийн өмнө тодорхой байсан юм. Учир нь уг орд Оюу толгой, Цагаансуварга гэх мэт том ордууд багтдаг алт, зэсийн бүсэд оршдог. Хармагтайн орд Улаанбаатараас 420 км-т Өмнөговийн Манлай сумын нутагт байрладаг, Оюу толгойгоос 120 км, Цагаан суваргаас 170 км-ын зайтай.
Хармагтайн зэс, алтны ордод 1993 онд анх Канадын 100 хувийн хөрөнгө оруулалттай компани хайгуул хийж эхэлсэн түүхтэй. Одоогоос 16 жилийн өмнө Роберт Фридланд өрөмдөж байсан гэх мэдээлэл ч чих дэлсдэг. Хайгуулын лицензийн хувьд 2002 онд “Айванхоу майнз” компани өөрийн охин компани болох “Оюут Улаан”-д шилжүүлж байж. Харин Хармагтай ордын нөөцийг 2013 онд тогтоож, “Занаду майнз” компани” ашиглалтын лиценз авчээ. “Занаду Майнз”-ийн тухайд гадаадын хөрөнгө оруулалттай компани. Хармагтайн ордын ашиглалтын тусгай зөвшөөрлийн (MV-017387) ихэнх хувийг эзэмшдэг. Эзэмшлийн хувиа 2014 онд “Turquoise Hill Resources” (TRQ:US) компаниас 14 сая ам.доллараар худалдаж авсан юм. Хувьцааны үлдсэн хэсгийг “Mongol Metals” болон “Quincunx” компани эзэмшдэг.
Сонирхуулж хэлэхэд, 2015 онд Хонгконгт болсон “Mines and Money” уул уурхайн чуулга уулзалтын үеэр “Занаду майнз”-ийн “Хармагтай” төсөл хайгуулын шилдэг ололт номинацид нэр дэвшиж байж. Тухайн үед дэлхийн хэмжээнд ердөө гурван төсөл нэрлэсний нэг нь Хармагтай байжээ.
ЦЭЦЭГМААГИЙН БААСАНСҮРЭН

“Алаг мэлхий” хэмээх шагайн тоглоомыг битүүний орой тоглодог бол “Дөрвөн бэрх”, “Үүчүүр”, “Хорло” тоглоомуудыг цагаан сарын шинийн нэгний өдөр тоглодог заншилтай байна. Шинийн нэгний өдөр өлзий дэмбэрэл бүрдсэн тоглоом дэлгэж, наргиж цэнгэвэл гэрийн жавар үргэдэг гэж үзэх бөгөөд шинийн нэгэнд тоглоомд хожсон хүн тэр жилийг эрүүл саруул, аз хиймортой сайн давах, онд мэнд орох юм байна хэмээн бэлгэшээх, тоглоомд тэнцэх буюу “хайнцвал”, “хавантай” буюу барцад саадтай байна гэж үзэх, улмаар “хавангаа хагалах”, буюу барцад саадыг арилгах дом засал болгож, заавал дахин тоглох[1] зэрэг өвөрмөц зан датхалууд буй. Шинийн нэгний өдөр “Хорло” тавил нь сар шинэдээр тоглодог тоглоомуудын нэгэн адил нэг талаас жилийн нуруу үзсэн мэргэ төлгийн шинжтэй, нөгөө талаас бас заслын шинжтэй болдог.

Ер нь энэ айлчлал Орос улстай эдийн засгийн талаар харилцаагаа өргөтгөхөд түлхэц болсон юм. Доктор, профессор Ж.Болдбаатар энэ тухай бичихдээ: “Орост очсон хоёр дахь удаагийн үйл явдал нь Ханддоржийн улс төрийн зүтгэлтний нь хувьд улам ухааруулж, хоёр их гүрний дунд оршиж буй бага буурай орон тун ухаалаг нарийн, давхар тооцсон бодлого явуулж байж сая бие даан оршин тогтнож болох юм байна гэдэг дүгнэлтэд хүргэжээ”3 гэж оновчтой зөв тодорхойлсон билээ.
3 Ж.Болдбаатар: Эрдэнэ дайчин чин ван Ханддорж. УБ. 1994. Тал 78-79.
Бослого гаргаж, тусгаар тогтнолын төлөө тэмцэж байгаа монголчуудыг хатуу залхаан цээрлүүлэхийг шаардсан хятадын харгис хүчний явууллага их идэвхжиж байсан үед буюу 1913 оны эхээр Түвэдийн эзэн далай ламын газраас бие төлөөлөгчид Монгол улс тусгаар тогтносонд баяр хүргэж, хоёр улсын хооронд найрамдалт харилцаа тогтоох тухай асуудлаар ирэхэд Монгол улсын эрх баригчид талархан хүлээн авч хэлэлцээ хийгээд Монгол-Түвэдийн найрамдлын гэрээг 1913 оны 2 сарын 4-нд байгуулав.
Орос, ДИУ хоёр Монголын асуудлаар удаан хэлэлцсэний эцэст 1913 оны 11 дүгээр сарын 5-нд Бээжинд “Гадаад Монголын автономийн тухай илтгэн гаргах бичиг” гэдэг тунхаглалд гарын үсэг зурсан нь хөрш хоёр гүрэн Монголын тусгаар тогтнолыг хавсайдан цуцлаж зөвхөн Ар Монголыг ДИУ-ын харъяат автономит эрхтэй байлгахын удирдамж болов. Үүнээс болж үндэсний хувьсгалын өрнөлт таслагдан буурах замдаа орсон юм.
Улс төрийн амьдрал, гадаад байдал
1911 оны Ар Монгол Манж Чин улсын 200 гаруй жилийн ноёрхлыг эцэс болгож, Монголын тулгар төрийг сэргээн байгуулж, тусгаар тогтнолоо тунхагласан нь Монгол орны сэргэн мандлын эхийг тавьсан түүхэн үйл явдал бөгөөд Монголын ард түмний эрх чөлөөний тэмцлийн том амжилт, Монголын улс төр, эдвийн засаг, нийгмийн хөгжилд гүнзгий нөлөө үзүүлсэн дэвшилт үйл хэрэг байлаа.
1911 оны хувьсгалт үйл явц монголын ард түмний үндэсний ухамсрыг сэргээн идэвхжүүлжээ.
1912 онд хаант Орос улсаас цэргийн мэргэжилтэн, сургагч дарга нарыг урин авчирч, Нийслэл хүрээний ойролцоо Хужирбулан хэмээх газар цэргийн сургуулийг нээв.
1912 онд Орос, Монголын хооронд гэрээ бичиг байгуулах хэргээр зарагдан ирсэн хаант Оросын засгийн газрын тусгай элч И.Я.Коростовец, Монгол улсын ерөнхий сайд, сайн ноён хан Намнансүрэн хоёрын хооронд Монгол улсын морин цэргийг байгуулах хэрэгт Орос улсаас тусламж авах тухай хэлэлцээр байгуулагдан, 1913 оны эхээр гарын үсэг зуржээ.
Монголын шарын шашны тэргүүн VIII Богд Жибзундамба үндэсний эрх чөлөөний хөдөлгөөний бүр эхнээс Манж-Хятадын ноёрхлоос ангижран, Монгол улсын төрийн тусгаар тогтнолыг сэргээн мандуулах чиг шугамыг тууштай баримталж, шарын шашны тугийн дор монголчуудыг нэгтгэхийг чармайж байсан нь түүнийг улс төрийн тавцнаа товойн гарч, Монголын эзэн хаан, төрийн бэлгэ тэмдэг болон тодрох нөхцөл болжээ.

1911 оны Монголын үндэсний эрх чөлөөний хөдөлгөөн Монгол үндэстний төр улсыг сэргээн тунхагласнаараа хэл, шашин шүтлэг, материаллаг соёлын нэгдэл бүнхий монгол туургатны дотор үндэсний үзлийг бадраа, Их Хүрээг тойрон нэгдсэн Монгол улсыг байгуулах эрмэлзэл өрнөв.

.
1993 онд батлагдсан “Төр, сүм хийдийн харилцааны тухай” Монгол Улсын хуулийн 9 дүгээр зүйл, нийслэлийн нутаг дэвсгэрт шинээр сүм, хийд байгуулах, үйл ажиллагаа явуулахад зөвшөөрөл олгох тухай журмыг үндэслэн Нийслэлийн Иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурлын Тэргүүлэгчдийн тогтоол гаргаж, зөвшөөрөл шинээр олгох, зөвшөөрлийн хугацааг сунгах асуудлыг хэлэлцэн шийдвэрлэж иржээ.
.
Нийслэлийн нутаг дэвсгэрт шашны үйл ажиллагаа явуулах албан ёсны зөвшөөрөлтэй нийт сүм хийд, цуглааны тоо 2002 онд 85, 2006 онд 133, 2009 онд 183 байсан бол 2011 оны эцэст 247-д хүрсэн ба байнга өсч ирсэн динамик харагдана. 1994 оноос хойш шашны үйл ажиллагаа явуулах зөвшөөрөл авсан нийт сүм хийдийн 56.7 хувийг христийн, 32.8 хувийг буддын шашин эзэлж байна. Үүний дотор нийслэлийн Баянзүрх дүүрэгт хамгийн олон сүм хийд төвлөрч зөвшөөрөлтэй нийт сүм хийдийн 28.7 хувь, христийн шашны 36.4 хувь нь тус дүүрэгт бүртгэлтэй байна. Удаад нь Сонгинохайрхан дүүрэг орж байгаа бөгөөд нийт сүм хийдийн 18.2 хувь, христийн шашны 19.3 хувь, буддын шашны 18.5 хувь нь тус дүүрэгт бүртгэгдсэн байна.Энэ бол нийслэлийн зохих албаны ажилтны 2012 онд гаргасан судалгаа тайлан. /Нийслэлийн эдийн засаг, нийгмийн байдал” статистикийн 2012 оны 10-р сарын танилцуулга /
_
Дээрх мэдээлэлд зөвшөөрөлтэй сүм хийдийн 46.9 хувь, христийн сүмүүдийн 55.7 хувь нь Баянзүрх, Сонгинохайрхан дүүрэгт төвлөрсөн байгаагаас үзэхэд орон нутгаас шилжин ирж сууршигч ихтэйд тооцогддог гэр хороололд уламжлалт бус шашны байгууллагууд харьцангуй олноор байршдаг болохыг харуулж байгааг ч онцлон тэмдэглэжээ.
_
Буддын буюу шарын шашины хүчтэй нөлөөлөлд байдаг монголчууд хэзээнээсээ “эзэнд “ дургүй хандлага мэдрэгддэг. Гэхдээ энэ хэрээрээ буддын шашны сүм хийд нэмэгдээд байгаа юм уу гэвэл үгүй байна. Сүм хийдүүдийн цэцэглэн хөгжиж байгаа статистик өөр дүнг харуулна. Үйл ажиллагаа нь тогтмолжсон сүм хийдүүдийг шашны төрлөөр нь авч үзэхэд ихэнх буюу 66.7 хувийг христийн шашин эзэлж байгаа бол 26.7 хувийг буддын, 1.5 хувийг исламын, 0.7 хувийг католик, 2.2 хувийг бөөгийн болон бусад шашны төлөөлөл тус тус эзэлж байгаа юм байна.
_
Дээрх мэдээллээс харахад манайд христийн шашны эзлэх байр суурь, үзүүлэх нөлөө нь нэмэгдэх чиг хандлагатай болсныг харуулж байна. Христийн сүмүүдийн үйл ажиллагаа тогтмол тасралтгүй тэлэх хандлагатай байгааг тэднийг хөрөнгө, санхүүгийн хувьд ивээн тэтгэж, дэмжлэг үзүүлдэг сүсэгтнүүд, үйл ажиллагааг нь санхүүжүүлэгч гадаадын найдвартай түншүүдтэй нь холбон тайлбарлаж болох юм. Гадаадын найдвартай түншүүд гэж хэн бэ ? Үүнд тэр сүм цуглааны ард гадаадын тэр баян байдаг гэж тоочиж чадахгүй ч жирийн бус, хөрөнгөтэй улс төр бизнесийн нөлөө бүхий эрхмүүдийн нэгдэл цаана нь байдаг гэсэн мэдээлэл байдаг. Нэг цуглаанд нэрээ бичүүлж ам бүл нэмсэний шагналд цагаан будаа хоол хүнсний дэмжлэг өгдөг нь манайхан шиг бэлэнчлэх сэтгэлгээтэй хүмүүсийн судсыг амархан атгах менежмент болдог. Хувь хүн бүрийн сэтгэхүй, үзэл санаа, амьдарч буй ахуй нөхцөлийг судалж тулж ажиллах Христийн сүм хийдүүдийн дэргэд манай Буддын сүм хийдүүд барагтай цоож нь онгойдоггүй арслантай авдартай адил.
_
Үнэн сүжгээр өргөх зул хүртэл шоу бизнес болж байдаг манай шашны сүм хийдүүд хүн төвтэй бус бизнес төвтэй болоод удаж байна. Зам мөрийн нэг зураастай цааснаас өгсүүлээд зулын голын өвс хүртэл тогтоосон үнэ тарифтай. Уншлага засал, унзад хоолой гаргах лам хүн гэдэг үнэн дотоод сэтгэлийн засал нигүүлсэхүйн тухай сургах төвөөсөө өдөр тутам холдож байгаа шигээ сүсэгтэн олны хүндлэл хүрээллээс ч мөн холдсоор байна. Буддын сургаалийн нүглийг тэвчих энэрэн нигүүлсэх сэтгэлийг өөртөө бий болгох тухайд анхаарах олон нийтийн сонирхолыг нэмэгдүүлэх нь цаагуураа нийгмийн амгалан тайван байдал эерэг нөлөө үзүүлэх боломжтой. Энэхүү нийгэмд өгөх гэрэл гэгээтэй нөлөөллөөс нь авч үзвэл буддын шашны сүм хийдүүд үйл ажиллагааг парагматик хандлагатай болгож тодорхой шалгуур бодлогоор дэмжиж өгөх нь төрийн анхааралд байх тал ч бий. Одоо түвд хэл дээрх шашны ном судрыг монгол хэлнээ хөрвүүлэн уншиж байгаагаа сүсэгтэн олондоо ойртож байгаа гэж маадгар тайлбарладаг том хамба нар бий. Гэтэл сүжиг итгэлээрээ гэгээрэх хүсэл байвч тарифт үнэнд өргөл барцийг нь дийлэхгүйн эрхэнд найрсаг зантай христийн сүмийн пастер луу хэчнээн залуу алхаж байгааг тоолж хэлэхэд тийм амар биш болж байна. Өнөөгийн хатуу нийгэмд олон залуус бэлэн мөнгө өгч байж бэлэн мөнгө олох орлогын үүдээ нээхээс илүүтэй дотоод талдаа итгэл олж, сэтгэлийн мухардал ганцаардал төөрөгдлөөсөө гарахыг их хүсч байгаа. Үнэ тариф барьсан уншлага засал хийх үндсэн үйл ажиллагаатай буддын сүм хийдүүд дээрх ганцаардаж цөхөрсөн, сэтгэл зүйн засал гэгээрлийг хүссэн залуусаас хэтэрхий хол байгаагаа мэдэрч сэхээрэх цаг болсон байх.
.
Одоогоос 20 шахам жилийн өмнө буюу 1993 онд батлагдсан “Төр, сүм хийдийн харилцааны тухай” Монгол Улсын хууль бүхэлдээ өнөөгийн шаардлагаас хоцорч, төр, сүм хийдийн харилцаа болон шашны байгууллагуудын үйл ажиллагааг зохицуулахад учир дутагдалтай болсон гэж үзэн Ерөнхийлөгч Ц.Элбэгдорж “Төр, сүм хийдийн харилцааны тухай” хуулийн шинэчилсэн найруулгын төсөл боловсруулах Ажлын хэсэг байгуулах тухай захирамж гаргасан байгаа нь цаг үеэ олсон алхам юм.
.
Ерөнхийлөгчийн Тамгын газар, Үндэсний хөгжлийн хүрээлэнгээс 12 аймаг, Улаанбаатар хотын зургаан дүүрэгт явуулсан социологийн судалгаанд хамрагдсан нийт иргэдийн 68.3 хувь нь шашны сүм хийдүүдийн үйл ажиллагаа хэтэрхий замбараагүй хэмээн үзжээ.
.
Замбараагүйн дээр буддын сүм хийдүүд бие даасан бодлогогүй, үзэл санааны зөрчилтэй төвлөрөлгүй, ашиг орлого санхүүгийн эрх чөлөөнд хэт тэмүүлсэн байгаа нь том мененежменттэй, их мөнгө хаясан бусад шашин урсгалын сүмүүдэд дэвжин дэлгэрэх боломжийг олгож ажилгүй зорилгогүй залуусын бүлэг эзний сургаалд нэгдсээр байна.
.
Сэжгээр өвдөж сүжгээр эдгэдэг цаг улирч сэтгэлээр амгалан оршихуйн төлөө орчин үеийн хүмүүс нэгдэж байгааг хүн бурхны зууч болсон лам нар мэдрэх цаг болсон байна.
.
Пүрэвжавын Баярхүү /тоймч/

Хан хэнтий хайрханы
Халуун өврөөс ундарсан
Халдун их шүтээнэс
Халгиж цалгиж урссан
Хөх монголын үрсийг
Хөх тамгатай амьтасыг
Энэрэх өндөр лустан
Ижий заяатай рашаантан
Хатан туул ээжийн
Харсан их тэнгэрүүдийг
Хажир их лустаас
Хамгаалсан их сахиусуудыг
Өнгөтийн орны үрсийн
Өргөл тахилын дээжин дээр
Өршөөл гуйсан найран дээр
Урьж залж ирүүлээрэй
Учирлаж гуйсаныг мэдүүлээрэй
Эзэн хааны дүрээр
Эрдэнийн савдаг буусан
Хан чингис хайрхан
Хар сүлдэний буулттанд
Хамаг олноорооо мөргөө
Ижий лустын тэнгэрүүд
Энх танхил дээр буух нь байна
Хатан туулын навдагууд
Харван байгаад эргэх нь байна
Хаан өндөр эцгийн
Халуун мөрөөр тамгалсан
Хан чингис хайрханд
Халуун тахилыг өргөө
Гурван цагийн тэнгэрт
Мөргөн мөргөн гуйлаа
Гучин гурван хурмастыг
аргадан аргадан гуйлаа
есөн есөөр өргөлийг
ерөөл гуйгаад өргөлөө
гурван хөх лустыг
аргадан аргадан гуйлаа
хамаг монголын үрсийн
хамжаа түшээ нь болсон
хатан туул ээжийн
эх ундарга болсон
халдун хан хайрханыг
хар сүлдэний буулттанг
дуудаж аргадаарай
дурсаж мөргөөрэй
дуурсгаж алдаршуулаарай
хан хэнтий хайрханаас
халдун их хайрханаас
халгиж урссан
хамаг монгол түмнийг
өршөөж ачилсан
хатан туул ээж минуу
халгиж цалгиж урссан
эрдэнэ минуу
ижий буурал лустыг
ивээж хардаг сахиусанд
аргатын орны үрс чинь
аврал гуйгаад мөргөж байна
өнгөтийн орны үрс чинь
өршөөл гуйгаад мөргөж байна.
Хүн төрлөө алдаж
Хүсэл шуналдаа автсан
Өндөр гарлаа умартаж
Өнгө мөнгөнд автагсдын өмнөөс
Өчлөө өчөөд мөргөж байна
Өршөөл буян гуйж байна.
Эзэн хааны түүх шаштирт
Ижий лустан таны минь
Эрдэнийн алдар дуурсагдаж байдаг
Үүтгэлдээ дайсагнасны
Үүсгэлдээ тэрсэлсний
Алдааг аварч өршөө
Эндүүг нь өршөө
Эх үүсгэлдээ
Этүгэн байгаль ээжийдээ
Энхжингийн орны үрс
Эндүү андуу хийснийг
Хүлээж байгааг мэдүүлээрэй
Хүлцэж байгааг мэдүүлээрэй
Ай савыг минь хөндөөтөнгүүд
Алт эрдэнэс эрээтэнгүүд
Эрэг хөвөөг ухаатангууд
Элс шороогоор баяжаатангууд
Байгаль дэлхий ээжийг
Абялагийн нүдээр хараатангууд
Гэм нүглээ үүрнээ
Гэсгээл шийтгэл хүлээнээ
Эрэг биеийг минь хөндөөтөнгүүд
Элс хайргаар баяжаатангууд
Ай савыг цөлмөөтөнгүүд
Ашгийн нүдээр хараатангууд
Усан лусын хилэнд өртөнө
Ураг удмаараа сүйрч мөхнө
Үрийн үрээс нь эхлээд
Үйлийн үрийг нь үүрнэ
Уурагт бие нь усаар гачигдаж
Учир нь олдохгүй өвчнөөр өвдөнө
Ураг удмаараа сүйрч мөхнө
Амь биеийг минь таслаж
Алтан лусыг хөндөж
Авдар авдраар алт хураалаа ч
Аргатын үрсийг аварч чадахгүй
Ангаа цангааг тайлж чадахгүй
Өтөг тэргээр эрдэнэс байлаа ч
Өнгөтийн үрийг аварч чадахгүй
Өвчин зовлонг нь анагааж чадахгүй
Долоон үеэрээ дамжиж
Догшин лусын хилэнд орно
Эдийн шуналд автаж
Олзны нүдээр хардаг
Одоо үеийн борчуулын
Олон давхар орд харш нь
Орон лусын хилэнд өртөж
Оромж төдий болж
Орхигдож хаягдана
Хэлний минь биелэхийг
Хэрэг үйлс болохыг
Эцэг тэнгэр гэрчилж
Этүгэн ээжий батална
Хоёр үеийн дараанаас
Хорлолыг минь хүртэнэ
Эрдэнийн урсгалаа татахын цагт
Амин урсгалаа авахын цагт
Хэн буруутай нь хорлолыг нь үүрнэ
Уурагт бие нь усаар дутагдах
Учир нь олдохгүй өвчин ирнэ
Ураг удам нь тасрана
Эрдэнийн лусаар хөлжсөн
Эд хөрөнгө нь эзэнгүй болно
Олзны нүдээр харсан
Орд өргөө нь эзэнгүй болно
Авдар саваар алт байсан ч
Амны цангаа нь гарахгүй
Өтөг тэргээр мөнгө байлаа ч
Үрсийнх нь амийг аварч чадахгүй
Хэнтий хан хайрханы
Хэтээс ариун шүтээнийг
Халдун хан хайрханы
Хан өндөр шүтээнийг
Эртнээс тахидаг байсан
Эрхэмлэж шүтдэг байсан
Дархалж онголсон ариун шүтээнтэй
Дааж харсан их тэнгэрүүдтэй
Тэрсэлсний чинь гор гарна
Тэнгэрт хаягдахын хор нь гарна
Онголсон шиг онголоо
Дархалсан шиг дархалаа
Хорвоогийн үрс та нарын
Ховорт тооцогдох амь нас
Надад одоо хэрэггүй
Нартад өнгөтөд үнэгүй
Устай тэрсэлсэн амьтадыг
Лустай тэрсэлсэн амьтаныг
Ургаар нь устгаж
Удмаар нь сүйтгэнэ

Чингис хайрханы тахилга
2012/5/15
Жаргалсайхан-
Оройн тэнгэр заяатнуудыг
Орон лусаар хөллөөтөнгүүдийг
Эцэг хаанаас өөр
Эвлүүлсэн амьтан үгүй
Энэ ариун үйлийг
Эрхэлж байгаа амьтан чи
Ариун цустай үр байна
Алтан ястай нялх байна
Бодсоныг чинь болгоохыг
Хүссэнд чинь хүргэхийг
Дагадаг их тэнгэрүүддээ
Даалгаж мэдүүллээ
Эцэг тэнгэрт ээлтэй
Эрдэнийн лусад ашигтай
Энэ ариун үйлийг
Эхлүүлж байгаа чинь сайшаалтай
Өргөн лустанг
Өмгөөлөх сахиусыг
Өргөх тэнгэр чинь
Өөрийнх чинь байна
Мэдэж байна үр чинь
Мэргэдийн тэнгэрт мэдүүлий
Хөрстөөн дайдыг эзэлж байсан
Хөх тэнгэрийн улаачуудыг
Эзнээ алдсан хараалд
Ээрүүлж байгаа амьтдыг
Эвлэрүүлж байгаа нь сайшаалтай
Ариун цустай амьтан минь
Алтан ястай үр минь
Бодсоныг чинь болгооё
Сонгосныг чинь сонордуулья
Өндөр гарвалтай амьтан
Өршөөл гуйгаад мөргөвөл
Өмөглөх тэнгэр байлгүй дээ
Санасныг чинь мэдүүлье
Саадыг арилгаж сарниулья
Бодсоноороо явбал
Болгоосноороо замнавал
Энэ нялх амьтан
Эрхэт монголын төрийг
Эзэгнэх цаг ойрхон байна
Хамаг монголын төрийг
Хацардах үе ойрхон байна
Наашаа харж инээсэн
Цаашаа харж хэлэлцсэн
Найз гэхэд хэцүү
Нөхөд гэхэд хэцүү
Ийм амьтадтай үр минь
Эвсэх гэж ядаж байна
Хэн гэдгийг нь хэлээд өгье
Хэлэлцсэн ярьсныг хэлээд өгье
Хэтийн үйлийг заагаад өгье
Бодсоноороо явбал
Санаснаараа зүтгэвэл
Өндөр гарвал чинь өргөнө
Хан гарвал чинь харна
Өндөр төрөө өргье гэвэл
Өмөглөж түшье гэвэл
Мөнх тэнгэрт андгай хэрэгтэй
Мөчтэй амьтны өчил хэрэгтэй
Хааны гучин таван эрдмээс
Хайрлах эрдэм эрхэм гэдгийг
Хамгийн түрүүнд бодох ёстой
Өөрийгөө болгоо
Өчил юугаан мэдүүлж
Өөрийн хүнийхийг ялга
Халуун бүлээр нь харлаа
Ханатай гэрээр нь тойрлоо
Халдсан хараал хорлолгүй
Хагацал зовлон уйгүй байна
Халуун биендээ атаатай
Хань нөхөд итгэлгүй байна
За хэлснийг минь бодоорой
Хэрэг үйлсдээ болгоогоорой
Залбирвал заяана
Өргөвөл өршөөнө
Бадарч
Өнгөтийн үрийг мэднэ
Өчил юуг нь сонсьё
Энэ үеийн нялхас
Энхжингийн орны амьтас
Хүн төрлөөсөө холдсон
Хүсэл шуналдаа хөтлөгдсөн
Мөн чанараа алдаж
Мөнгө өнгөнд шунасан
Эцэг хааны төрийг
Ивээх түших үрс
Сэтгэлдээ сэвгүй бол
Бодолдоо бортоггүй бол
Ухаан санаа нь уужуу бол
Санаа сэтгэл нь саруул бол
Болгоосон нь бүтнэ дээ
Бодсон нь биелнэ дээ
Өнгөрч байгаа зуун жилд
Үрсийн минь сэтгэл хувирсан
Үүтгэл юугаан мартаж
Өнгө мөнгөнд шунасан
Бодол санааных нь
Бортогийг гаргах
Богино насандаа
Буян бодох үүргээ үр минь биелүүлсэн үү
Үйлсээ хүү минь бүтээсэн үү
Номч овгийн
Номхон улаачийг
Өөрийхөөрөө өргөдөг
Өршөөл юундаа багтаадаг
Харц язгууртай амьтад
Хан төрийг түшдэггүй
Энийг болгоовол
Эгэл түмэнд мэдүүлвэл
Өргөж болмоор байна
Өмөглөж түшмээр байна
Ариун цус алтан язгуурыг
Аргатын борчуул ойлгохгүй байна
Эгэл олныг энэрэх сэтгэлгүй бол
Эрдэмтэй тусмаа хортой
Эрх ямбанд дуртай бол
Энгүй их аюултай
Ухаан санаа нь
Уйтан бол
Удмын язгуураас гарвалгүй бол
Тэнгэр эцгээс тэтэглэггүй
Тэнцэж босох чадваргүй
Одоо үеийн төрд энэ зүйл
Огтоос хамааралгүй болсноос
Ард олондоо хүндгүй
Алтан дэлхийд нэргүй
Улс монголын заяаг
Урдаас төлөвлөж хуйвалдсан нь
Оргилсон их хилэн болно.
Олон түмний ихэнх нь өртөнө
Орон шоронд зарим нь явна
Засах хугацаа бага байна
Замнасан зам нь богино байна

Ёс зүйн доголдлыг үүсгэж буй энэхүү зөрчилдөөөн нь олдмол үйлдэл гэхээс өөр аргагүй байдалд орох юм. Иймд бөө буюу улаач, түшээд нарын ёс бусын үйлдэл болох сүйрлийн байдлыг бөө мөргөл ба бөөгийн ёс зүйд зохицохгүй нөхцөл хэмээн нэрлэгдэнэ. Өнөө цагийн нөхцөл байдалтай уялдуулан янз бүрийн аргаар бөө буюу улаач болсон нь олон учраас хүн төрөлхтний нүдний өмнө бөө мөргөлийн ёс бусын завхралд шилжигдэж байна гэж дүгнэлтэнд хүрэх бөгөөд хэн ч үүнийг үгүйсгэж чадахгүй. Бөө буюу улаач, түшээд нарын иймэрхүү ёс бусын үйлдлүүд нь өөрөө өөрсдийгөө болон бусад нөхдүүдээ мөхөөх зүйлийг хийж буйг шүтлэгтэн ба эс шүтлэгтэн нар мэдэж байгаа учир, “Онгод”-той хэмээх нэр хүндээ унагаж, муу сэтгэлийн улайрлын хүслээ дарж чадахгүй бол “Эх дэлхий-Хүн-Байгаль”-иа энэрэн хайрлахуйн ухаан нь тодорхой зорилгод хүрнэ гэж горьдохын хэрэггүй гэж санууштай. Бөө мөргөл дэх дотоод зөрчилдөөнт байдлаа арилгахын тулд “БӨӨ”-гийн гэх ёс зүйн шаардлагыг нэр төртэй биелүүлэх нь чухал байна.
Өнөө цагийн нийгмийн амьдралтай зэрэгцэн амьдран буй бөө буюу улаач, түшээд нар дотоодзөрчилдөөнт байдлаас аль болохоор ангижирч, “ТЭНГЭР, ОНГОД, Шүтээн” гэсэн үзэл бодлын тэнхлэгээ даган “Эх дэлхий-Хүн-Байгаль”-иа энэрэн хайрлах, хамгаалах ариун үйлсэд сайн сайхнаар үйлчлэхийн тулд энэ ёс бусын үйлдлээ гаргахгүйгээр “БӨӨ”-гийн гэх эрдэм мэдлэгээ бүрэн дүүрэн эзэмшиж, ёс зүйн шаардлагаа сайтар ойлгож, сайн мууг нарийн ялгаж салгаж чаддаг байх хэрэгтэй байна. Бөө буюу улаач, түшээд нарын дотоод зөрчилдөөнийг ёс зүйн мэдлэг талаас нь авч үзвэл энэ нь ёс зүйн үйлдэлдээ нийгэм, эх орон, ард түмнээ болон тэр ч байтугай, өв соёлоо хүндэтгээгүй гэсэн утгыг агуулж буй ухаарал мөн. Нийгмийн ба бөөгийн орчин дахь амьдралын нугачаанд оршин буй бөө буюу улаач, түшээд нь энэрэнгүй сэтгэл, “Онгод”-той хэмээх бие гэх дотоод, гадаад хоёр талаас бүрэлддэг учир ёс зүйн мэдлэг ч гэсэн дотоод, гадаад хоёр талыг агуулж байдаг нь мэдээж билээ. Ёс зүйн дотоод мэдлэггүй байдлыг бөө мөргөлийн талаас авч үзвэл өөрийн гэсэн “Онгод”-оо хүлээж авсан оюун санаагаараа ёс бусын ба ёс зүйгүй байдалд шилжсэнийг илэрхийлэх ба яагаад “Онгод”-той хэмээхдээ нөхцөлдөн орсон, түүний амьдралын зорилго юу вэ, үхсэний дараа юу болох, мөн онгод-сүнс нь ямар замаар шилжигдэх, “ТЭНГЭР”-ийн оршин тогтнол, мөн дээр өгүүлсэнээр “БӨӨ”-гийн сайн муугийн шинж нь чухамдаа ямар дүгнэлтэнд хүрэх … гэх мэт асуудлын талаарх ёс зүйн мэдлэггүй гэдгээ харуулж буй үйлдэл мөн. Харин гадаад талын ёс зүйн мэдлэггүй шинж нь бөөгийн орчин адахь амьдрал, нийгмийн орчинтой нь оршилдуулан бөө буюу улаач, түшээд болон шүтлэгтэн ба эс шүтлэгтэн нарыг ч гэсэн оролцуулаад “Эх дэлхий, байгаль, газар лус, овоо хайрхад … гэх мэтийн тухай, түүнчлэн ертөнцийн бүхий л зүйлээс бүрэлдэх дэлхийн үндэс нь юу болох, ертөнцийн үл мэдэгдэх үзэгдэл болон түүний хувьсал өөрчлөлтүүд нь ямар хуулийн дагуу явагдаж буй үйлдүүдийн талаарх ёс зүйн мэдлэггүйн шинж юм.
Эрт дээр үеэс эхлэн бөө мөргөл дэх үйл явцуудад үйлчилж буй ёс суртахууны мэдлэггүй шинж ихээхэн байсан бөгөөд харин түүнээс салж өнөө цагийн хөгжил дэвшлийн өнгө аясанд зохицон шинэ цагийн ёс суртахуун ба ёс зүйн мэдлэгтэй шинж рүү орж байхын төлөө эрэл хайлтыг “БӨӨ”-гийн гэх ТББ-ууд болон хувь хүмүүст энэхүү шаардлага урган гарсаар байна. Тийм учраас ёс зүйн дотоод мэдлэггүй шинжийг үгүйсгэж жинхэнэ ёс зүйн мэдлэгтэй шинжид хүрэхийн тулд үнэний төлөө гэх асуудлаа өндийлгөн хөгжүүлсэн, бөө мөргөл ба ёс зүйн гадаад мэдлэгийн хүрээнд шилжихэд ёс зүйн гадаад шинжийн үнэний төлөө бий болгон хөгжүүлсэн “БӨӨ”-гийн гэх ТББ-уудын ач гавъяа билээ. Мөн тэрч байтугай, ёс зүйн асуудлуудыг цухуйлган хөгжүүлсэн эрдэмтэд, судлаачид ч гэсэн зүй ёсоор орох болно. Ийм учраас “БӨӨ”-гийн гэх ёс заншил, зан үйл дээр нь тулгуурлан буй ёс зүйн асуудлыг хэн ч судалж болох бөгөөд харин бөө мөргөл бол шинжлэх ухаантай ихээхэн хоблоотой байх нь мэдээж шүү дээ. Бөө буюу улаач, түшээд болон шүтлэгтэн ба эс шүтлэгтэн олон түмэн бүхэн хоёр талт үзүүлэлтийн ёс зүйн мэдлэггүй шинжийг даван туулахын тулд өнөө цагийн нөхцөлтэй уялдуулан гарч ирсэн ёс зүйн үнэнийг хайх арга нөхцлүүд хэрхэн юу болохыг таньж мэдэх нь бид бүхний өмнө нийгмийн түүхэнд заавал гүйцэтгэх үүрэг мөн гэж ойлгох ёстой.
Тийм учраас бөө буюу улаач, түшээд болон шүтлэгтэн ба эс шүтлэгтэн олон түмэн үл бүтэх шинжээсээ аль болохоор холдож, “ТЭНГЭР” хэмээх үйл явцтайгаа сэтгэлийн эрч хүчээ даган зөвхөн сайн бүхний чиглэлд урагшилж, бөө мөргөлийн өв соёлоо хөгжүүлэхийн тулд хүмүүний хувь тавилантай, мөн шижнлэх ухааны нэгэн үүрэгтэйгээр тухайн асуудлуудыг нийгмийн хамт олонтойгоо үнэн зөвөөр шийдвэрлэж, “БӨӨ”-гийн гэх ёс зүйн дотоод ба гадаад хоёр талт үзүүлэлтийг үнэн зөвөөр харилцан ойлголцохгүй бол бөө мөргөл нь сүйрэхийн ирмэгт дөхнө гэж санууштай.
Эдүгээ цагийн бөөгийн орчин дахь амьдрал дээр бөө буюу улаач, түшээд болон түүнийг дэмжигч шүтлэгтэн олон түмэнтэй хамтарсан туулж ирсэн замналыг нь хоёр шинжээр нь хуваан авч үзвэл:
Үүнд :
1. Нийгэмтэйгээ зэрэгцэн амьдран буй бөө мөргөлийн амьдрал дээр ёс заншил, зан үйлтэй холбогдуулан ёс суртахуун ба ёс зүйн үндсэн асуудлыг шийдвэрлэхийг зорих, мөн бөөгийн орчин дахь үйл явцуудад “Онгод”-той нөхцөлдсөн үйлдэлдээ шинжгэсэн үзэл бодлоор итгэсэн хүмүүс, ёс зүйн асуудлаар шийдэн буй нөхцөлд шинжлэх ухааны үзүүлэлттэй нийцүүлсэн үзэл бодлыг аль болохоор үнэлэн дэмжих нь чухал. Гэвч бөө буюу улаач, түшээд болон түүнийг дэмжигч шүтлэгтэн хүмүүс ердөө л өвөг дээдсийн уламжлалт өв соёлдоо тулгуурласан ёс заншил, зан үйл, хэл аялгууны ёс зүйн хөгжил нь бие хүний оюун сэтгэхүйн хэрэгцээ шаардлагыг үндсээр нь хэрхэн биелүүлэхэд оршино.
2. Өвөг дээдсээсээ уламжлан хүлээж авсан бөө мөргөлийн учир шалтгаан, түүний мөн чанарын амьдралын үндсэн асуудлыг шийдвэрлэхийг онцлох явдал байлаа. Гэтэл бөөгийн орчин дахь амьдралаар туулан замнаж ирсэн өвөг дээдсийн сургаал болоод түүний ёс занши, зан үйлд нь тулгуурласан бөө мөргөл нь олон гавъяа байгуулсан нь үнэн боловч, нөгөө талаасаа эдүгээ цагийн бидэнд “ТЭНГЭР, ОНГОД, ШҮТЭЭН” гэсэн оюун санааны үйлдлүүдийг гүйцэтгэж байгаа нь ч бодит байдалтай нийцэх нь зүйн хэрэг. Өвөг дээдсүүдийн хийж бүтээсэн бөө мөргөл нь өнөө цагийн бидэнд ёс заншил, зан үйл дэх тусгалаа олгож ирсэн юм. Түүнчлэн бөө мөргөл нь ёс заншил, зан үйлээ хадгалж ирсэн ба эдүгээ цагийн нийгмийн ертөнцтэй зэрэгцүүлэн амьдруулахаар сэргэн боссон нь түүний итгэл үнэмшлийн илэрхийлэл мөн.
Бөө мөргөлийн эцсийн зорилго нь эхлээд “Эх дэлхий-Хүн-Байгаль”-иа энэрэн хайрлахадаа сэтгэлээрээ итгэж түүнийг ёс заншил, зан үйл, хэл аялгууны болон “Онгод”-той хэмээх үйлдлээрээ хэрэгжүүлэхэд оршиж байдаг. Ийм учраас “Эх дэлхий-Хүн-Байгаль”-иа энэрэн хайрлах ухаарахуйн итгэл үнэмшил нь тодорхой мэдлэггүйгээр бий болдоггүй. Ер нь бөө мөргөлийг мэднэ гэдэг нь бөөгийн орчин дахь амьдралын утгыг нь агуулдаг ба “БӨӨ”,”ТЭНГЭР, ОНГОД, ШҮТЭЭН” гэсэн онолын эх үүсвэрийг нь батлагдаж, бөөгийн орчин дахь амьдралын туршлагаар баталгаажаагүй бол түүнийг ойлгож хүлээн авч чадахгүй шүү дээ. Харин Бөө мөргөлөө уламжлуулан авч үлдсэн өнөө үед сэргээн хэрэгжүүлж буй нь бахархалтай. Тэгэхдээ бөө мөргөлөө одоогийн хүүхэд залуучууд нь “ОНГОД”-оо хүлээн авч байх боловч итгэл үнэмшилдээ бодиттойгоор хэрэгжүүлэхгүй байгаа учир “БӨӨ”-гийн гэх асуудал нь өөрийн гэсэн түүхэн зорилгоо биелүүлж чадахгүй байна. Бөө мөргөлийн дотоод ёс зүйн үнэнд нийцүүлсэн ч гэсэн тодорхой онолын тайлбар шаардагдаж, бөө мөргөл урт хугацааны түүхийг туулахдаа шинжлэх ухаанаар тайлбарлаж болохуйцаар хангагдаж буй учраас эдүгээ цагийн эринтэй золгон гарч ирсэн юм. Ийнхүү бөө мөргөл болоод түүнийг хүлээн авч буй шинжлэх ухаан нь бөөгийн орчин дахь амьдралын хоёр талт ёс зүйн мэдлэггүй шинжийг давахын төлөө өөр өөрийн гэсэн өвөрмөц арга барилаар хариуцлагаа үүрч, гараагаа эхлэн, сэргэн хөгжих үйл явцдаа хоорондоо таарахаа больж, харилцан зөвшилцөж чадахгүй шинжээ харуулж ирсэн ажээ. Ийм учраас бөө буюу улаач, түшээд болон түүнийг дэмжигч шүтлэгтэн олон түмний хоёр талт ёс зүйн мэдлэггүй шинжийг бүрэн давж, өвөг дээдсийнхээ “ТЭНГЭР” хэмээх зорилгыг зөв хэрэгжүүлье гэвэл шинжлэх ухаантай зэрэгцэн байхуйн ухаанаар хандаж “БӨӨ МӨРГӨЛ БА БӨӨ”-гийн гэх асуудлаар судалгаагаа үр бүтээлтэй хийхээс гадна бөөгийн орчин дахь амьдралын асуудлыг ил тод шийдвэрлэх нь өнөө цагийн эрдэмтэд, судлаачид болон бөө улаач, түшээд, шүтлэгтэн ба эс шүтлэгтэн олон түмний эрч хүчин дэх итгэл үнэмшлийн үнэн нь гарч ирэх ёстой.
Энд та бүхний өмнө дэлгэн тавь буй энэхүү сэдэв бол тэрхүү “БӨӨ МӨРГӨЛ БА БӨӨ”-гийн гэх асуудлын итгэл үнэмшлийн үнэний нэгээхэн хэсэг бөгөөд эдүгээ хүртэл “МӨНХ ТЭНГЭР, ТЭНГЭР, ОНГОД, ШҮТЭЭН буюу САХИУС”-т итгэгчид нь сонсож, үзсэн ёс заншгил, зан үйлийн хүрээгээрээ үзэл бодлоо илэрхийлж буй үйлдэл билээ. Удахгүй цаг нь болоход энэхүү “БӨӨ МӨРГӨЛ БА БӨӨ”-гийн гэх хэмээх өвөг дээдсээс ээ уламжлан хадгалагдаж ирсэн өв соёлын үнэний гүн гүнзгий утга агуулгууд нь “ОНГОД”-той хэмээх үнэний гэрэл асар хурдан, бүх хүмүүн төрөлхтний болон монголын ард түмний хүртээл болоосой гэж чин сэтгэлээсээ хүсэж байна, Тэнгэр минь ивээх болтугай!
Монгол бөөгийн зайран С. Лхагважав

МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан Бээжин хотод ажиллах явцдаа МБНЭ-ийн Дэд Ерөнхийлөгч, Монгол бөөгийн их Дархан удган Д.Батчулууныг бүрэлдэхүүндээ авч явсан билээ.
Монголчуудын хэлдэгээр “мянга сонсоноос нэг үз” гэдэг зарчмыг баримталдаг МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайханы хувьд боломж гарвал бөөгийн төлөөллийг бүрэлдэхүүндээ багтааж хурдацтай хөгжиж буй орны туршлагыг нүдээр үзэх боломж гаргадаг.
Өнгөрсөн жилүүдэд эдийн засаг, нийгмийн хөгжилтэй танилцах зорилгоор улс төр, цэргээс тэтгэвэрт гарсан, иргэний ба бөө нарын төлөөлөл, жилд дундажаар 80 орчим хүнийг ажлын бүрэлдэхүүндээ багтаан авч явжээ.
МБНЭ-ийн Дэд Ерөнхийлөгч, Монгол бөөгийн их Дархан удган Д.Батчулууныг хятадын “цагаан хэрэм”-ийг үзүүлж, түүх соёлын газруудаар аялсан байна.

Тиймээс түүний зүтгэлийг өндрөөр үнэлж Монголын бөөгийн төв байгууллагаас мөнх тэнгэрийн төлөө “мөнгөн шонхор”, “хүрэл шонхор” медалиар шагнасан байна.
Энэ явцдаа монгол бөөгийн байгууллагыг хөгжүүлэхэд их хувь нэмэр оруулах чадвартайгаа харуулсан, монгол бөөгийн байгууллагыг удирдах бүрэлдэхүүнд байж их зүйл хийхээ ухамсарлан ойлгосон зүтгэлтэн болох нь харагдлаа.
Оройн наран жаргах мөчид Хүй долоон хутгийн зүг олон арван машиныг бүрэлдэхүүндээ багтаасан цуваа Шархүүгийн дөрөлжөөс хөдөлсөн билээ. Цугларсан олон гар нийлэмжтэй ажиллаж тун богино хугацаанд бэлтгэлээ ханган галын тахилга хийхэд бэлэн болсон билээ. Тахилгад МБНЭ-ийн удирдлага оролцож, үзэж сонирхолоо.
Галын тахилгад Монгол бөөгийн тэргүүн удган О.Туул толгойлог бөөлж, араас нь түүний олон шавь нар дэмжин бөөллөө.
Өндөр дээдсээс өвлөгдөн ирсэн төрөлх газар шороо,уул усыг минь хайрлах хамгаалах сэтгэлийг шингээсэн Галын тахилга амжилттай зохион байгууллаа.

Их тахилгын ажлын хэсгийг байгуулах
тухай

МБНЭ-ийн дүрмийн “5.12.6. МБНЭ-ийн үйл ажиллагааны төлөвлөгөөг боловсруулж, хэрэгжүүлэх” гэсэн заалтыг үндэслэн ШИЙДВЭРЛЭХ НЬ:

1. Монгол Улсын хойд хэсэгт Хөвсгөл нуурт Их тахилгыг зохион байгуулах
Ажлын хэсгийг дараах бүрэлдэхүүнтэй байгуулсугай.
Д.Батчулуун-Монгол бөөгийн Их дархан Удган-ажлын хэсгийн ахлагч
Д.Энхжаргал-Монгол бөөгийн Дархан Удган
П.Ганболд-МБНЭ-ийн Хөвсгөл аймгийн бөөгийн тэргүүн, Зайран
Т.Одончимэг-Монгол бөөгийн Тэргүүн удган,

2. Монгол Улсын хойд хэсэгт Хөвсгөл нуурт Их тахилгыг зохион байгуулах Ажлын төлөвлөгөөг 2014 оны 2 дугаар сарын 15-ны дотор Дээд цэцийн Зөвлөлөөр батлуулсугай

Дээд цэцийн зөвлөл
МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан

МБНЭ-ийн дүрэмд өөрчлөлт оруулах тухай
МБНЭ-ийн дүрмийн “15.1. Дүрэмд нэмэлт өөрчлөлт оруулах саналыг Дээд цэцийн Зөвлөлийн гишүүдийн гуравны хоёр хувийн саналаар шийдвэрлэж Бага хуралдайд оруулна. 15.2. Бөөгийн сонгуульт байгууллагын дүрэмд нэмэлт, эсхүл өөрчлөлт оруулах саналын төслийг Дээд болон Бага хуралдайд эхлэхээс 30 (гуч)-аас доошгүй хоногийн өмнө хүргүүлсэн байна.” гэсэн заалтыг үндэслэн ШИЙДВЭРЛЭХ НЬ:

1. МБНЭ-ийн Дүрэмд нэмэлт өөрчлөлт Ажлын хэсгийг байгуулсугай.
Ахлагч Д.Одонхүү
гишүүд Ж.Өсөхбаяр
Ц.Батболд
Х.Дангаасүрэн
Д.Дарьчулуун
Я.Мөнгөнсувд

2. Дүрэмд оруулах нэмэлт өөрчлөлтийг 2014 оны 9 дүгээр сарын 1-ний дотор Дээд цэцийн Зөвлөлд танилцуулсугай.

Дээд цэцийн зөвлөл
МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан