Author: admin_shaman

  • Сүн улсыг сөгтгөн мөхөөгч билэгт жанжин Баян

    Баян жанжны цэрэг Линьань хотыг эзлэхийн тулд юуны өмнө зам зуур байсан Инчжоуг эзлэх шаардлагатай байлаа. Монголын цэрэг Ханыпуй гол дагаж, Инчжоу хотыг дайран ороход, туунийг хамгаалж байсан жанжин Чжан Шицзе цэрэг иргэдийн хамт шируунээр эсэргүүцэн тэмцсэн тул монголын цэрэг арга буюу энэ хотыг эзлэх явдлыг түр хойшлуулан, түүнийг тойрон гарч бас нэг чухал боомт хот болох Шаян цайзыг эзлэхээр шийдэв. Ийнхүү аялан явсаар 1274 оны арваннэгдүгээр сарын сүүлчээр Баян жанжны удирдсан монголын гол замын цэрэг Шаян цайзад ойртон очив. Баян жанжин уул цайзыг хамгаалж байсан Ван Хучэнь, Ван Даюян нарт бууж өгөхийг шаардсан боловч тэд эрс татгалзаж, дотооддоо хатуу цааз гарган, дайсанд бууж өгөх гэж оролдсон хүн бүхнийг цаазаар авна хэмээн зарлаж, буулгахаар хүрэлцэн очсон монголын элчийг ч алжээ. Хүчтэй салхи шуургатай байсан өдрийг ашиглан, монголын цэрэг Шаян цайзыг захаас нь түймэр тавин, нилэнхүйд нь шатаац эзэлж, Шаян цайзын хамгаалагчдыг хүйс тэмтрэн устгаж элчийнхээ өшөөг авчээ. Энэ мэтчилэнгээр Баян жанжны удирдсан монгол цэрэг Хөх мөрний хойд эрэг дээр байсан өмнөд Сүн улсын цайз хотуудыг эзэлсээр, 1275 оны нэгдүгээр сард Хөх мөрний өмнөд эрэг дээр орших Уцзи буюу Янлобу хэмээх газарт нийлэн бөөгнөрчээ.

    Энд болсон цэргийн зөвлөлгөөн дээр цаашид хэрхэн байлдах арга тактикийн талаар зөвлөн хэлэлцсэн боловч нэгдмэл санал гаргаж чадсангүй. Энэ үед зарим жанжин Хөх мөрнийг уруудан, өмнөд Сүн улсын нийслэл Линьань хүрэх санал тавив. Гэтэл Юань улсын нэгэн замын цэргийг удирдаж байсан Ажу жанжин Линьань хотыг эзлэх болон дайн байлдааныг цаашид амжилтгай явуулахын тулд юуны өмнө, Ханьяан, Эчжоу зэрэг өмнөд Сүн улсын чухал боомт хотуудыг эзлэн авч ар талаа бэхлэх нь чухал гэж үзэв. Баян жанжин энэ саналыг дэмжсэнээр монголын жанждын энэ бодлого бодсоноос хялбар шийдвэрлэгдэж, дээр дурьдсан хоёр хотыг бараг байлдалгүй эзлэн авчээ.
    Баян Эчжоу хотыг амжилтай эзлэн авсны дараагаар 40 мянган цэргайг Арикай жанжинаар удирдуулан үлдээгээд, өөрөө Ажу жанжны хамтаар усан ба хуурай замаар дамжин, Линьанийг дайран эзлэхээр явжээ. Баян жанжны цэрэг 1275 оны эхний гурван сард Хөх мөрний дагуу Хубэй, Аньхой зэрэг мужуудаар амжилттай давшсанаар, өмнөд Сүн улсын цэрэг монголын цэрэгт бүрэн бут ниргүүлж, их цэргийн сүр хүчинд автсан Сүн улсын Цичжоу, Аньцин зэрэг удаан хугацаагаар бүслэлтийг давахаар тооцон хүчтэй бэхэлсэн цайз хотууд ямар ч эсэргүүцэлгүй бууж өгчээ. Энэ үед өмнөд Сүн улсын тэргүүн сайд Цзя Сыдао Баян жанжинтай гэрээ хэлэлцээр байгуулж, жил бүр алба гувчуур төлж байх болзолтойгоор хүчээ сэлбэн, цаг хожиж, улмаар алдсан газар нутгаа эргүүлж авах, дипломат нарийн бодлого явуулах гэсэн боловч бүтсэнгүй. Баян нэгэнт найрамдахыг хүсэхгүй гэж эрсхэн хариу өгсөн учраас Цзя Сыдао арга буюу цэргайн жанжин Сунь Хучэнээр толгойлуулсан хуурай замын 70 мянган цэргийг Динцзячжоу хэмээх газарт, усан цэргайн жанжин Ся Гуйгийн 2500 байлдааны хөлөг онгоцыг Хөх мөрөнд тус тус байрлуулан, өөрөө Луган боомтод цэрэг ангийн хамт хориглон байрлаж, Баян жанжны удирдсан монголын цэрэгтэй байлдахаар шийджээ. Гэвч өмнөд Сүн улсын цэрэг энэ тулалдаанаар усан ба хуурай замын байлдаанд сүйртлээ бут ниргүүлж Цзя Сыдао өөрөө Луган боомтыг орхин, Янчжоу хотруу амь зулбан зугтжээ. Баян жанжин энэ үед Сүнгийн их цэргийг гэзэг дараалан цохиж, бэхэлсэн хотуудыг явуут дараалан эзэлж, өмнөд Сүн гүрний хааны өргөө оршин буй тэр үедээ нэг сая зургаан зуун мянган өрх айл бүхий тэр үеийн дэлхийн хамгийн томоохон үзэсгэлэн төгөлдөр Ханьжоу хот руу шуудран давшив.
    Ханьжоу бол Венецийн нэгэн адил 12 мянган том, жижиг чулуун гүүр дээгүүр нь дамналдсан усан суваг, шуудуу гарын судас мэт хэрэлдэн сүлжиж, сувгийн хоёр талаар хөсөг тэргүүд чөлөөтэй зөрөлдөн зорчих гудамжууд сүлжилдэж, гүүрний доогуур нь тэр үедээ хамгийн өндөр шургаагтайд тооцогдох томоохон хөлөг онгоцууд хөвж өнгөрөх бололцоотой үзэмж төгс сайхан хот байжээ. Усны гайхалтай сайн суваг сүлжээний ачаар борооны улиралд нөхөн тэгшилсэн гудамж талбай нь цэвэршиж, хурдан хатдаг байжээ. Зугаа цэнгээн, найр наадмын тухайн үедээ магад ч үгүй дэлхий ертөнцийн хамгийн баян хамгийн том боомт зах зээлийн энэ хотыг эзлэхээр Баян жанжин монголын их цэргийг толгойлон морджээ.
    Энэ үед өмнөд Сүн улсын албан ёсны эзэн хаанаар өргөмжлөгдсөн долоон настай хүүгийнхээ өмнөөс төр барьж асан хатан эх нь найрамдахыг гуйжээ. Баян жанжин хэлэлцээ хийх саналыг эрс няцааж, харинүгдуугүй буулгажавахыгголзорилгоо болгов. “Балчирхөвүүний эсрэг цэрэг хөдөлгөж, гар мухардсан ядарсан хүнтэй байлдах гэж үү” хэмээн Сүн улсаас ирсэн хятад элч нар монголчуудын сэтгэл санааг уяраахыг хичээсэн ч “Сүн гүрнийг эмхлэн байгуулагч чинь эзэнт улсаа бас л нэг томоогүй жаал хүүгээс булааж авсныг эрхэм сайд мэдэхгүй гэж үү” гэх Баян жанжны үг элчийг мохоожээ. Ийнхүү арга мухардсан өмнөд Сүн улсын Хатан эх бууж өгөхөө илэрхийлж, эзэнт гүрний тамгыг илгээж, Ханьжоу хотын гол хаалгыг нээсэнд, Баян жанжин цэрэгтэйгээ ямарваа нэгэн эсэргүүцэлгүйгээр сүр жавхлантайяа цутган оров.
    Монголчууд хотод нэвтрээд дээрэм тонуул хийсэнгүй, харин цэргийг ахалж яваа захирагч дарга нар нь Баян жанжны урьдаас гаргасан тушаал зааврын дагуу өмнөд Сүн улсын засаг захиргааны билэг тэмдэг болсон албаны бүх тамгыг хурааж, бас урлагийн бүтээл, ном судар, газар зүйн зураг сэлтийг цуглуулан, хааны их эрдэнэсийн сангийн хамтаар Хубилайн ордонд хүргүүлэх болов. Нэгэн цагт Чингис хаан Хорезм шахын эх бардам хэрцгий зантай Туркэн хатныг гинжилж орд руугаа явуулж байсан бол өмнөд Сүн улсын хатан эхийг чингэсэнгүй ямбанд нь хэвээр байлгав. Хатан эх монгол жанжинтай уулзахыг хүссэн ч Баян хааны эхтэй ямар ёслолоор уулзахыг мэдэхгүй байна хэмээн шалтаг заагаад, ордонд очсонгүй. Хуучин хааны зэрэг зиндааг ч Хубилай хааны ордноос шинээр тогтоож өгөх ёстой байв. Инээд Сүн улсын балчир хаан асанд гуравдугаар зэргийн хунтайжийн зэрэг дэв тогтоож өгчээ.
    Аятан улсын хаадыг Сүн гүрнийхэн зэрлэгүүд хэмээн үзэн яздаг байсан бол одоо алс хол умар зүг байх мoнгол угсааны шинэ хааныг өөрөөр үзэх ёстой болов. Өөрийг нь хүүтэй нь хамт Хубилайд хүндэтгэн хүргэх бараа бологсод томилогдсон гэдгийг хатан эхэд айлтгасанд тэрбээр хүүдээ хандан: “Тэнгэрийн хөвүүн таны амийг өршөөн соёрхжээ. Түүний уужим сэтгэлд талархах нь зүй” хэмээгээд хоёулаа умар зүг хандаж, есөн удаа мөргөн сөгдсөн байна. Баян жанжин ийнхүү дайн байлдааны ажиллагааг гарамгай удирдан, өмнөд Сүн улсын нийслэлийг эзлэн авч, эзэн хааныг нь олзолсон ч дөчин жилиин даин үүгээр дууссангүй. Хятадын өмнөд нутагт эсэргүүцэл үзүүлсээр байлаа. Баян жанжны давшилтаар Фо Циэн мужид зугтан очиж хоргодсон өмнөд Сүн улсын сайд, түшмэдүүд балчир эзэн хааны ахыг хааны затгамжлагчаар зарласан учир монголчууд хот, муж бүрийг дараалан байлдан эзлэх шаардлага гарсан бөгөөд ингэснээр эзэнт гүрний өргөн удам нутагг их цэрэг ихэд тархаж, сарних осолтой болов. Цэрэг эрс хүрэлцэхгүй байсан тул Баян жанжны саналаар Хубилай гяндангаас хоридлуудыг суллаж, агт морь зэр зэвсэг, хоол хүнсээр хангаж их цэргийн хойно илгээсэн байна. Энэхүү шоронгоос суллаж илгээсэн 20 мянган цэргээс хожим нь олон гарамгай жанжин тодорсон байна.
    Удалгүй Баян жанжины биечлэн удирдсан монголын усч болон морьт цэргийн түрэлтийн дүнд өмнөд Сүн улсын эх газарт буй сүүлчийн цайз болох Кантон эзлэгдэв. Ингээд усан замын цэргээс өөр юм үлдсэнгүй. Тэгэхээр Сүнгийн сайд түшмэдүүд эзэн хаанаа их цэргийн үлдэгдэлтэй нь хамт усан онгоцонд ачиж, далайн эргээс холгүй орших арлуудад тэмцэн очиж бэхлэн суув. Монголын усан замын цэрэг арлуудад ойртон ирэхэд, Кантоны булангаас хааны цэргийн хөлөг онгоцууд угтан байлдав. Далай дээрх энэхүү их тулалдаан өдөржин үргэлжилсээр, үдэш нь буусан манангаар халхавчилж, эзэн хааны усан цэргийн 16 онгоц их далайд гарч авралыг олоод, үлдсэн найман зуу гаруй онгоц нь монголчуудын гарт оров. Эзэн хааны далбаа бүхий толгой онгоц хэт хүнд учир хойноос нэхэгсэдээс тасарч чадахгүй байсан тул онгоцны ахмад хааны хатан болон хүүхдүүдийг амьдаар монголчуудын гарт оруулахгүйн тулд далайд хаяуулаад, адаг сүүлд нь өөрөө “Сүн гүрний эзэн хаан олзлогдохоос үхэхийг илүүд үзнэ” хэмээн хашхираад, хаан хүүг тэвэрсээр хүрхрэн оволзох их далай руу үсэрчээ.
    Ийнхүү Сүн улсад явуулсан аян дайнд монголын их цэргийг ерөнхийлөн захирсан жанжны нэр алдар Чингис хааны шилдэг жанждын жагсаалтанд орж эгнэгт бичигдсэн бөлгөө. Мөн энэ үед Юань гүрэн мэргэжлийн галт бууны ангитай болсон нь 5 жил эзэлж чадаагүй Сяньян, Фаньчен хотуудыг 50 хүрэхгүй хоногт, 40 жил сунжран үргэлжилсэн Монгол Сүнгийн дайныг 4 жилд багтаан дуусгахад үлэмж нөлөө үзүүлсэн байна. Сүн гүрэн 300 гаруй жил оршин тоггсоны эцэст мөхөж, түүхэнд анх уд аа Д унд ад эзэнт гүрэн харийн буюу монголчууд ын ноёрхолд бүхлээрээ орж, дахин хагарч бутарсангүй. Монголын эзэн гүрний буй болгосон тэрхүү эв нэгдлийг ямар ч байлдан дагуулал ямар ч хувьсгал бусниулж чадсангүй болой.

    Шийрэвдоржийн Насанбат

  • Д.Бум-Очир: Нийгмийг гэрэлтүүлэх оюунлаг давхаргыг бий болгоё

     

    Тэр бахархал нь харин зөв байх ёстой. Өөрдсийгөө агуу гээд, бусдыг хэн ч биш, юу ч биш гэж үзээд байвал тэр нь хэт националист үзэл рүү явна шүү дээ. Гэтэл Монголд ийм үзэгдлүүд бий болсон. Би Монголын ард түмнийг агуу биш гэж хэзээ ч хэлэхгүй. Гэхдээ бид өөрсдийгөө өндөрт тавьж бусдыг, тухайлбал Хятадыг нэг хэсэг хужаа нар гэж ярьж, бичдэг байсан нь бүдүүлэг явдал. Түүнээс гадна өөрсдийн авьяас чадварыг зөв харж, үнэлж чаддаг байх хэрэгтэй. Би бөө судалдаг учраас үүнийг хэлж байгаа юм, ялангуяа бөө нарын дотор дээд тэнгэрээс заяат төрсөн дэлхийн хамгийн топ хүн гэх ойлголт байна. Хүн төрөлхтөнийг зэрэг зиндаагаар нь ингэж ангилахыг хаана, хэн бидэнд сургасан юм бэ. Бид мөнх тэнгэрээ шүтэж, бахархах юмаараа бахархаж болно. Харин бусдыг ялгаварлан гадуур¬хаж туйлширч болохгүй.

    -Ингэхэд та яагаад өөрийн анхны мэргэжлээс хүн судлал руу “урвасан” юм бэ. Кембрижийн их сургууль хүртэл өөрийгөө боловсруулж антропологи руу тэгтлээ тэмүүлсэн шалтгаан юу байв?

    -Миний анхны эзэмшсэн мэргэжил монгол хэл-уран зохиолын багш. Тэр үед бараг моодонд ороод байсан түгээмэл мэргэжил тэр. Аав, ээж хоёр минь хоёулаа монгол хэл –уран зохиолын багшийн мэргэжилтэй. Надад ч түүнээс илүү хийж чадах юм байгаагүй. Харин давуу тал нь тухайн үед бидэнд англи хэлний мэдлэгийг нэлээн сайн олгож байсан юм. Тэр үед монгол-англи хэлний хосолмол сургалтын тогтолцоотой байлаа. Тиймээс миний хувьд англи хэлийг бусдаасаа арай түлхүү үзсэн байх. Гэхдээ би монгол хэл-уран зохиолын багшаас илүү зан үйл, аман зохиолыг ихээхэн сонирхож байсан юм. Аман зохиолоо судалж явтал жаахан англи хэлтэй байсны хэрэг гарсан гэх үү дээ.

    Учир нь Монголын аман зохиол, ардын билэг зүй, зан үйлийг судалсан зохиолууд англи хэл дээр нэлээдгүй байсан. Тэр нь их төлөв барууны бүтээлүүд. Тэдгээрийг ямар хүмүүс бичиж вэ гээд үзтэл манайх шиг палеологи буюу хэл бичгийн ухааныхан биш, дандаа антропологчид байсан. Тэр үед антропологи-хүн судлал гэдгийг тэр бүр мэддэггүй, судалдаг ч үгүй байлаа. Тэгээд би бага сага юм уншиж эхэлсэн. Тэндээс соёл гэдэг зүйл, нийгэм болоод хүн гэдэг “амьтан”-ыг танин мэдэхэд ялангуяа хүнийг нийгэм-соёлын “амьтан” болох талаас танин мэдэхэд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн маш сонирхолтой өнцгөөс хардаг шинжлэх ухаан болохыг ойлгосон.

    -Гэхдээ олонх нь хүнийг байгалийн амьтан гэж үздэг, одоо хүртэл тэгж хардаг, ойлгодог шүү дээ?

    -Хүн тодорхой хэмжээгээр байгалийн амьтан боловч, мөн тодорхой хэмжээгээр нийгмийн амьтан. Ялангуяа хүний дийлэнх хувь нь нийгмийн амьтан юм. Генетикийн, биологийн хэв шинж бай¬лаа ч түүнийг нь нийгэмшүүлж өгөх¬гүй бол хөгждөггүй ерөнхийдөө нийгэмшил гэдэг генетикийн хэв шинжийг хүртэл даван хөгждөг зүйл юм. Жишээ нь, би төрсөн эцэгтэйгээ хамт өсөөгүй байлаа гэж үзэхэд мэдээж цусанд нь генетикийн болоод биологийн хэв шинжүүд нь байгаа шүү дээ. Гэтэл хамт өсөөгүй бол өөрийн эцэг гэсэн ухамсар, сэдэл суухгүй. Тийм ухамсар нь нийгмийн бүтээл, хамт өсч байж хүний оюун тархинд суудаг зүйл. Хамт өсөөгүй хүн 20, 30 нас хүрээд төрсөн эцэгтэйгээ таарлаа гэхэд “Сайн байна уу, та” гээд уйлвал уйлаад тэврэлдвэл тэврэлдээд цаашаа нэг их сүйдтэй юм болохгүй. Яагаад тэр харилцаа цаашаа хөгжихгүй байна гэвэл генетикийн холбоогүйдээ биш, тэр холбоог нь нийгэмшүүлж, нийгмийн харилцаа болгож хөгжүүлээгүйд байгаа юм. Тэгэхээр хүн нийгмийн амьтан.

    -Танай салбарт хамгийн сүүлд гарсан, монгол хүнтэй холбоотой сонирхолтой судалгаа юу вэ?

    -Монголыг судалсан, олон нийтэд хүрсэн сонирхолтой бүтээл гэвэл 2009, 2010 оны бүтээлүүд одоо эрчимтэй уншигдаж байна. Монголын түүхийн салбарт нэлээд өөр өнгө аясыг авчирсан антропологич гэвэл Кембрижийн их сургуулийн доктор хүн байгаа, “Тэргүүн үгүй төр” гэдэг ном бичсэн. Монголын түүхийн туршид улс төрийн ямар тогтолцоо байсныг тайлбарласан. Барууны маш олон эрдэмтэн монголчуудын байгуулж байсан төр бол төр биш гэж үзэж ирсэн. Тэгвэл “Тэргүүн үгүй төр”-д Монголын түүхэнд байсан төр нь ямар маягийн тогтолцоотой байсан бэ гэдгийг авч үзэж, нэгэн төрлийн төрийн хэлбэр юм, тэр нь “Тэргүүн үгүй төр” гэж тайлбарласан. Урдын Булаг гэж эрдэмтэн бий. Кембрижийн их сургуульд доктор хамгаалж, Америкт багшилж байгаад одоо Кембрижийн их сургуульд багшилж байгаа. Түүний “Хамтын национализм” гэж бүтээл судлаачдын төдийгүй хүмүүсийн сонирхлыг ихээхэн татаж байна.

    Тэр бүтээлд өнөөгийн Хятадын улс төрийн байдлыг түүхчилсэн байдлаар тайлбарласан. Яагаад өнөөдөр Хятадад бослого тэмцэл гараад байгаа юм бэ, төвдүүд, уйгар шинжааныхан болон өвөрмонголчууд босох болсныг юу гэж тайлбарлав гэхээр 1949 оны үед Хятадын коммунист нам байгуудагдаж Шинэ Хятад улсыг байгуулахад Мао тэргүүтэй Хятадын коммунистууд сайн хятад, муу хятад гэсэн логик гаргаж ирсэн. Муу хятад нь гоминданууд, сайн хятад нь коммунистууд байсан. Тэгээд гоминданыг ялахын тулд тэдний эсрэг босох бүх хүнийг өөртөө нийлүүлсэн .Тэр нь нөгөө олон үндэстэн угсаатнууд нь байсан. Марксист үзлээр бол ийнхүү бүх дарлагдагч анги сайн хятадтайгаа нийлээд гоминданыг хөөж гаргасан. Тэгээд хамтын улсыг байгуулсан нь “Хамтын национализм” юм. Ингэхдээ бүх улсдаа автономит эрхийг нь өгнө гэж ярьсан. Гэтэл амласнаа өгөөгүй тухай Булаг гуай номдоо бичсэн байна лээ.

    -Нэгэнт шинжлэх ухааны тухай ярьж байгаагийнх энэ салбарын хөгжлийн тухай таны бодлыг сонсъё?

    -Энд олон юмыг ярих хэрэгтэй болно. Нэгдүгээрт, шинжлэх ухаанаа ярих юм бол миний түрүүнд ярьсан, заримыг нь нэрлэсэн тэдгээр бүтээлүүд бүгд англи хэл дээр байгаа. Монголчуудаа англи хэл мэддэг, мэддэггүй гэж ялгах эрх надад байхгүй. Гэхдээ шинжлэх ухаанд итгэж байгаа бол тухайн шинжлэх ухааны хэлийг нь эзэмшсэн байх хэрэгтэй. Б.Ринчен гуай, Ц.Дамдинсүрэн гуайгаас эхлээд ингэж ярьдаг байсан шүү дээ. Судлаач хүн сурвалжийн гурван хэлтэй, судалгааны гурван хэлтэй байя гэж. Сурвалжийн гурван хэл гэдэгт эртний сурвалжуудыг уншдаг хятад , эсвэл перс, араб, манж хэл орно. Судалгааны хэл гэдэгт орос, герман, франц, англи хэл орж байгаа юм. Өнөөдөр XXI зуунд англи хэл түлхүү хэрэглэгдэж байна. Тэгвэл бид англи хэлийг бүрэн сурч чадаагүй. Яагаад ийм байна гэвэл шинжлэх ухааны гол хэл нь орос хэл байгаад тэр нь тодорхой хэмжээгээр солигдож англи хэл болж хувирангуут завсрын шилжилтийн үе гарч ирсэн. 1990-ээд оны энэ шилжилтийг бид хурдан хийж чадаагүй. Гэтэл шинжлэх ухаан биднийг хүлээхгүй шүү дээ.

    -Тэгвэл шинжлэх ухаан, дээд боловсролын салбар дахь хоцрогдол нийгэмд ямар хохирол авчрав?

    -Хоцрогдол байна гэж хэлэх нэг хэрэг. Шинжлэх ухааны салбарууд болж байна, болохгүй байна гэж ярих өөр асуудал. Үүнийг шинжлэх ухааны салбарт тухайн үед ажиллаж байсан хууччуулаа мууг нь гайхах нэг шалтгаан юм шиг хүмүүс ойлгоод байдаг. Би бол тэгж боддоггүй. Бид өөрсдөө шилжилтээ хийж чадаагүй улсууд шүү дээ. Зөвхөн дээд боловсрол гэлтгүй дунд боловсрол хоцрогдож ирсэн нь нийгэмд ямар гажуудал авчрав гэвэл үүнд төр, засгийн бодлого оролцооны тухай ярих хэрэг гарна. Энэ нь Монгол Улсын үе үеийн тэргүүнүүдийн бодож, тархиа гашилгаж байсан л асуудлууд байгаа. Хамгийн гол нь бид бусад салбараа хөгжүүлэх гээд нийгмийн шинжлэх ухааны салбараа хаячихсанд учир бий. Иймээс ард түмний олон нийтийн боловсрол, шинжлэх ухаан, соёлоо хардаг байдалд өөрчлөлт орж эхэлж байгаа юм.

    -Улс орны хөгжил, улс төрийн байдал гээд бүх асуудал мэдлэг боловсролоос шалтгаалж байна гэж та хэлж байна уу?

    -Би Монголын уламжлалт соёлыг судалдаг хүн. Энэ соёлд “Эрхэм баян эрдэм мэдлэг “ гэсэн байдаг юм. Монголын өвөг дээдэс хэчнээн мянган жилийн өмнө Монголын соёлд ач холбогдол өгч үр хүүхдээ сурган хүмүүжүүлэхдээ хэлж захиж ирсэн. Өнөөдөр энэ зарчим алдагдсан. Энэ юу гэсэн үг вэ гэвэл бид өнөөдөр үндэсний хэмжээний сэхээтний давхарга, бүлэглэл байхгүй биш байгаа ч тэд нь дэмжлэггүй, өөрөөр хэлбэл нийгмийн нэг бүлгийг илэрхийлж чадахгүй хэмжээнд хүрчихсэнд байгаа юм. Дэлхийн бүх хувьсгалчид хэлсэн байдаг юм, нийгмийн манлайллыг авч явах хэсэг нь сэхээнтний давхарга гэж.

    Тэр нь нийгмийн тодорхой / магадгүй олон биш / хувийг эзэлдэг. Өнөөдөр Монголыг авч явж байгаа гэх юм уу, эсвэл Монголын ард түмнийг чирж явдаг, гэгээрүүлдэг, оюунлаг болгодог хэсгийнхэн, тийм бүлэг байгаа юу. Тухайлбал, оюунлаг давхарга байна уу. Энэ асуултыг уншигчдаас ч Монголын төр, засгаас ч асуумаар байна. Огт байхгүй гэж болохгүй байх. Цөөн ч гэсэн тийм хүмүүс, боловсролтой хэсэг бий. Харин нийгмийн бүлэг болж чадаж байгаа гэж хэлж чадахгүй. Тэр хүмүүсээ бид бодлогоор дэмжиж авч явах ёстой.

    -Тэгж чадахгүйгээс болоод гажуудал үүсч байна, тийм ээ. Тухайлбал, судлаач биш улс төрчид бүхнийг тодорхойлж байна шүү дээ, манайд?

    -Өнөөдөр хэн улсыг захирч явдаг вэ гэвэл бизнес эрхлэгчид биш. Аль ч улсад ийм. Яагаад гэвэл тэр хүмүүс хувийн бизнестэй, ашиг сонирхлын зөрчилтэй. Бүгдийг буруутгаж байгаа юм биш, гэхдээ тийм магадлал нь өндөр. Өнөө¬дөр үндэсний том компаниуд, үйлдвэрлэгчдийн нуруун дээр Монгол Улс явж байгаа, тиймээс тэднийг буруутгаж болохгүй. Гэхдээ улсыг засаглахад, хууль батлахад тэр хүмүүс ашиг сонирхлын зөрчилтэй бүлгүүд гэж тооцогддог. Өнөөдөр Их хурлын гишүүний хэд нь хувийн бизнестэй гэж бодож байна. Бараг бүгд тийм байгаа шүү дээ. Хувийн бизнесгүй, ашиг сонирхлын зөрчилгүй нь хэд вэ. Та сая хэллээ, улс төрч гэж. Тэгвэл улс төрч гэж ямар хүн байх ёстой юм бэ. Бизнесмэн байгаад түүнээсээ татгалзаад улс төрч болсон хүн байж болно. Өөрөөр хэлбэл, нийгмийн шинжлэх ухаан хаягдаж, боловсрол хаягдахаар тэр орон зайг нь олигархиуд эзэлж байна шүү дээ. Тэднийг буруу гэж байгаа юм биш,тэд чадаж байна.

    Ингэхээр тэр нь эргээд нийгэмд засаглалын тогтолцоонд гажуудлыг авчирч байгаа юм. Бидний улс төрч гэж нэрлээд байгаа УИХ-д байгаа тэр хүмүүсийн олонхи нь улстөрч байж болохгүй хүмүүс байгаа. Хамгийн харамсалтай нь “Улсыг хэн засагладаг вэ” гэж асуувал “Мөнгөтэй хүн” гэж хариулах хэмжээнд хүрчихээд байна бид. Мөнгөтэй хүн улсыг захирч, хууль батлах ёстой юм биш үү гэж үзэж байна. Тийм ч учраас тэр хүмүүст санал өгч гаргадаг. Энэ ард түмний буруу. Ард түмэн өөрсдөө ашиг сонирхлын зөрчилтэй хүнийг сонгож гаргаж ирж байна шүү дээ. Мэдээж Үндсэн хуулиар олгогдсон эрхийнхээ дагуу хэн ч нэр дэвших эрхтэй. Тэдэн дотор сэтгэл зүрх нь Монголын төлөө цохилж байгаа хүмүүс байхгүй биш байгаа байх аа.

    -Намын гишүүнчлэлээр санал авч байна шүү дээ. Бүх хүн намын харъяалалтай байна. Энэ талаар та юу хэлэх вэ?

    -Монгол Улс сайхан орон. Дэлхийн бусад орнуудтай харьцуулахад янз бүрийн байдлаар талцаж хагарсан нийгмийн бүлгүүд цөөн. Монгол олон үндэстний улс биш. Бид үндэстнээрээ хуваагдаж хагарч бутардаггүй. Шашнаараа хагарч байна уу гэвэл үгүй. Бөө, лам нарын маргааныг эс тооцвол тодорхой хэмжээгээр амар тайван байна. Энэ бидний аз, ирээдүйд юу болохыг би хэлж мэдэхгүй. Харин өнөөдөр монголчуудыг хагалан бутаргаж байгаа зүйл нь улс төрийн нам.Одоо хоёр том намд хуваагдаад гэртээ ч хэрэлдээд, гадаа ч, ажил дээрээ ч хэрүүлтэй байна. Аль ч нам засаг авахаараа сонгуулийн ажилд нь гар бие оролцож байсан хүмүүсийг боловсрол хамаарахгүйгээр албан тушаалд тавьдаг.

    Үе үеийн нам тэгэх юм шиг бана. Хамгийн харамсалтай нь улс төр рүү орж байгаа залуучууд сэхээтний давхаргын хүмүүс мөн үү гэвэл ихэнх нь үгүй. Би үүнийг маш тодорхой мэдэж байна. Яагаад гэвэл МУИС-д багшилдаг учраас. Оюутны холбоо гэж нэг хэцүү байгууллага гарч ирсэн. Тэд улс төрийн байгууллагуудтай ямар нэгэн байдлаар холбоотой болчихдог. Нөгөө улс төрийн байгууллагууд маань өөрсдийн хойч үеийг оюутны байгууллагуудаар бэлддэг. Монголын улс төрд байдаг хор гэдэг зүйл оюутны байгууллагад байдаг болсон. Нөгөөдүүл маань сургуулиа төгсөөд намд очиж зүтгээд нөгөө хорчин гэдэг нь болдог. Ийм тогтолцоонд Монголын улс төр шилжсэн нь харамсалтай.

    -Тэгвэл хүмүүсийн ухамсрын төвшинг яаж нийтээр нь дээшлүүлэх вэ. Ямар гарц байна?

    – Ашиг сонирхлын зөрчилгүй нийгмийн бүлэг улс төрд болоод нийгмийнхээ удирдах манлайлах төвшинд гарч ирэх хэрэгтэй байна. Ашиг сонирхлын зөрчилгүй гэдэг нь бүх хүнд хамааруулж байгаа юм биш. Ашиг сонирхлын зөрчилгүй, дээр нь хамгийн шилдэг боловсролтой хүмүүсээ гаргаж ирмээр байна. Энэ эргээд бидний яриад байгаа нийгэмд манлайлал болдог, тэр нийгмийн бүлэг бий болж чадахгүй байгаатай холбоотой болов уу. Манай төр, засаг одооноос юу хийх ёстой вэ гэвэл нийгмийнхээ бүлгийг бий болгох, хэлбэржүүлэх, бүтээх бүхий л талын арга хэмжээг авах хэрэгтэй. Тухайлбал, дэлхийн өнцөг булан бүрт байгаа оюунлаг, шилдэг залуусаа эргүүлэн татах бодлого хэрэгжүүлж яагаад болохгүй гэж. Энэ бол улс орны хөгжилд ч, тусгаар тогтнолын асуудалд ч нэн тэргүүнд авч үзэх ёстой асуудал.
    Ч.ҮЛ-ОЛДОХ

  • МОНГОЛ УЛС ЮНЕСКО-ГИЙН ГИШҮҮН 24 ОРНЫ ТООНД ОРОХ БОЛОМЖТОЙ

    -Энэ удаагийн хурлын онцлог, сонин хачнаас ярилцлагаа эхлэх үү?
    -Энэ хуралд нийтдээ 110 гаруй орны 700 орчим төлөөлөгч оролцсон. Соёлын биет бус өвийг хамгаалах ЮНЕСКО-гийн Засгийн газар хоорондын ээлжит хуралдаан нь 2003 оны Соёлын биет бус өвийг хамгаалах тухай конвенцийн дагуу улс орнуудаас өгсөн мэдүүлгүүдийг бүртгэж, шийдвэр гаргадаг юм. Нийтдээ шийдвэр гаргадаг 24 орны төлөөлөгчдөөс бүрдсэн гишүүд хуралдаж, ямар орны соёлын биет бус өв ЮНЕСКО-гийн шаардлага, шалгуур хангаж байна вэ гэдгийг судалж, түүний дагуу хэлэлцэн баталдаг. Монгол Улсаас ЮНЕСКО-д нэр дэвшүүлсэн хоёр өв бүртгэгдлээ.
    -Нэг орноос нэг л өв нэр дэвших эрхтэй байдаг гэсэн. Манайхаас хоёр өв бүртгэсэн нь ямар учиртай юм бэ?
    -ЮНЕСКО-гийн Яаралтай хамгаалах соёлын биет бус өвийн жагсаалт, Хүн төрөлхтний төлөөллийн жагсаалт хэмээх хоёр ангиллаар бүртгэж авдаг. Яаралтай хамгаалах соёлын биет бус өвөөр нэр дэвшүүлсэн Монголын уран бичлэгийг гиш үүн 24 орон санал нэгтэй баталсан. Нөгөөх нь монгол гэрийн уламжлалт урлал, зан үйл юм. Устаж үгүй болох аюул нүүрлэсэн өвүүдийг энэ жагсаалтад бүртгэдэг. Ингэж гэмээнэ улс орнууд тухайн өвөө хамгаалах талаар яаралтай арга хэмжээ авах учиртай. Бид яаралтай гээд бүртгүүлчихдэг, гэтэл төр засаг ч тэр, иргэн нь ч тэр ямар нэгэн арга хэмжээ авахгүй бол энэ нь ямар ч үр дүнгүй ажил болж хувирна. Тиймээс төр засаг, холбогдох яамд, уран бүтээлчид, иргэд хаа хаанаа анхаарч ажиллах хэрэгтэй.
    -ЮНЕСКО-гийн Засгийн газар хоорондын хуралдаан ямар ямар улсад хэдий хугацаатай болдог вэ?
    -Энэ хурал жил бүрийн арваннэг, арванхоёрдугаар сард, өөр өөр оронд болдог. Ихэвчлэн шийдвэр гаргагч гишүүн 24 оронд, бүс, тивээрээ гэхчлэн ээлжилдэг. Энэ шийдвэрийг Парис хотноо байрладаг ЮНЕСКО-гийн төв байранд жил бүрийн зургадугаар сард болдог Ерөнхий бага чуулганы сонгуулиар баталдаг. Монгол Улс ч гэсэн эдгээр 24 орны нэг болох бололцоотой. Үүнд багтахын тулд зорилт тавин ажиллаж байгаа. Эдгээр гишүүн орны нэг болчихвол дэлхийн олон улсын соёлын биет бус өвүүдийг судлах шинжлэх, дүгнэлт гаргах боломжтой. Иймээс бид боловсон хүчнийхээ асуудалд анхаарч ажиллаж байна. Учир нь манайд соёлын мэргэжилтэй, гадаад хэлний мэдлэг давхар эзэмшсэн хүн бараг байдаггүй учраас холбогдох байгууллагууд үүнд анхаарах хэрэгтэй. Хонх нь дуугарахаар дамар нь таг гэгчээр гадаад хэлний мэдлэгтэй хүн байхад соёлын талын мэдлэггүй байдаг ч юм уу. Тэгэхээр мэргэжилтнээ эртнээс бэлдэж, хүний нөөцөө илүү боловсронгуй болгох нь чухал юм.
    -Хүн төрөлхтний соёлын өв энэ мөн байна хэмээн 24 гишүүн орон баталчихдаг. Хятадын өвийг хэлэлцэж байхад гишүүн орны тоонд БНХАУ байдаг шүү дээ. Үнэлгээ хэр шударга явдаг вэ?
    -Шийдвэр гаргадаг 24 орны тоонд Хятад байгаа. Хүн төр өлхтний соёлын өв мөн эсэхийг хоёр жил гаруй судалж тогтоодог. Гэхдээ гишүүн орнууд судалгааны ажлыг нь хийдэгг үй. Өөрөөр хэлбэл, олон улсын шинжээч, экспертүүдээс бүрдсэн ЮНЕСКО-гоос хараат бус Ажлын хэсэг гэж бий. Тэд судалгаагаа хийж, хуралд өргөн барьсны дараа шийдвэр гаргах эрх бүхий гишүүн 24 орон саналаа хураана.
    -ЮНЕСКО-гийн Соёлын биет бус өвөөр бүртгүүлэхэд ямар шаардлага шалгуур тавьдаг юм бол оо?
    -ЮНЕСКО-гийн Соёлын биет бус өвийн таван шаардлага, шалгуурыг хангасан байж тухайн орон өвөө нэр дэвшүүлэх эрхтэй болдог. Нэгдүгээрт, тухайн өв үндэснийхээ өвийн жагсаалтад орсон байх ёстой. Түүнчлэн Засгийн газар нь энэ өвийг ингэж хадгалж, хамгаална гэсэн төлөвлөгөө гаргасан байх, мөн тухайн өвийг тээж байгаа Засгийн газар, орон нутгийн иргэд, хувь хүмүүс өргөдөл хүсэлтээ гаргасан байх зэрэг шалгуур бий.
    -Бусад орны бүртгүүлсэн өвүүдийг харж байхад “Манайхан ийм юмаа бүртг үүлчихэж болмоор юм байна” гэдэг ч юм уу, санаа авмаар зүйл байсан уу?
    -Туркчүүд үндэсний хоолоо, солонгосчууд кимчигээ бүртг үүллээ. Бусад улс орон жижиг үндэстнүүдтэй, тэднийхээ ёс заншил, өв соёлыг бүртгүүлж байна. Манай улсаас соёлын биет бус нийт 11 өв ЮНЕСКО-д бүртгэлтэй байдаг. Энэ 11 өв бол бусад орныхыг бодвол Монголын гэх тодотголтой, ард түмний нийтлэг өв юм. Монгол гэрийн урлал гэхээр ихэвчлэн Өвөрхангай аймагт төвлөрдөг. Тодруулбал, Өвөрхангайн Уянгын хийц, Дарьгангын мөнгөн эдлэлүүд гэхчлэн манай ард түмэн өөр өөрсдийнхөө нутаг хошууны соёлын биет бус өвийг судлан шинжилж, бүртгүүлэх бололцоотой болж байгааг бусад орон харууллаа.
    -Зарим улс орон ижил төстэй өвөө хамтарч бүртгүүлдэг болжээ. Манайх ч ялгаагүй. Саяны хурлаар тийм зүйл ажиглагдав уу?
    – Нэг орон л гэхэд 10, 20-иор нь нэр дэвшүүлж байсан учир өнгөрсөн жилээс нэг улсаас нэг л өв бүртгэж авах шийдвэр ЮНЕСКО-гоос гаргасан. Өөрөөр хэлбэл, тухайн өвийг судлах хүн хүрэлцэхгүй байсан учир улс орнууд хамтарч нэр дэвшүүлэхээр болсон юм. Жишээлбэл, манай улс БНХАУ-тай хамтарч уртын дуугаа бүртгүүлсэн. Мөн Ази, Европ, Арабын 12 улстай хамтарч, бүргэдийн ан буюу шувуучлахуйг бүртг үүлсэн. Ялангуяа төв Азийн орнууд эдэлж хэрэглэж байгаа зүйлс нь ижилхэн байдаг болохоор нэгтгээд бүртгүүлчихэж байна. Саяны хурал дээр л гэхэд санал зөрөлдсөн зүйл гарсан л даа. Азербайжанууд морин спортоо бүртгүүлэхэд иранууд хэл ам болсон. Тэгэхээр гишүүн орнууд Азербайжаных гэдгийг нь тодотгоод хамтад нь бүртгэсэн. Хятадууд манайхаас өмнө хөөмийг бүртгүүлсэн байсан. Дараа нь бид хөөмийгөө арай өөр нэрээр бүртгүүлсэн. Ер нь төв Азийн орнууд бүгд хөөмийлдөг учраас Өвөрмонголынх ч гэдэг юм уу, өөр нэрээр бүртгэдэг юм билээ. Мөн тууль гэхэд л Монголоос гадна олон оронд бий. Манайх тууль хайлах гэж бүртгүүлсэн байхад киргизүүд арай өөрөөр бүртгүүлсэн байх жишээтэй. Үүнийг ЮНЕСКОгоос дэмжиж байгаа. Тус байгууллагын үндсэн зорилт нь улс орнуудын соёлоор дамжуулан, энх тайвныг бэхжүүлэх явдал учраас.
    -Дараагийн хурлаар ямар ямар өв нэр дэвшүүлэхээр хэлэлцэж байна вэ?
    -Манай соёлын өвийн үндэсний жагсаалтад маш олон өв бий. Түүнээс харж байгаад нэрийг нь дэвшүүлдэг. Ерөнхийдөө ССАЖЯ, Соёлын өвийн төвийнхөн судалгаа, шинжилгээгээ хийгээд эхэлчихсэн. Хамгийн гол нь өнөөх шалгуур шаардлагыг хангасан байх учиртай. Ер нь ямар өв нэр дэвшүүлэх гэж байгаагаа өмнө нь зарлаад байдаггүй л дээ. Тодорхой хэмжээгээр улсын нууцтай холбоотой асуудал учраас, хурал болохын өмнөхөн олон нийтэд мэдээлдэг.
    -ЮНЕСКО-гийн Яаралтай хамгаалах соёлын биет бус өвийн жагсаалтад манай улсын тав дахь өв бүртгэгдлээ. Хадгалж, хамгаалахад санхүүгийн асуудал хэр зэрэг хангалттай байдаг вэ?
    -Манай төр засаг, яам, соёлын өвийг хамгаалагчид тусгай хөтөлбөр гаргаж ажилладаг. Яаралтай хамгаалах жагсаалтад багтсан өвүүдэд ЮНЕСКО болон олон улсын байгууллага хандив өгдөг. Тухайлбал, Монгол тууль бүртгэгдэхэд түүнийг хамгаалж авч үлдэхэд зориулан ЮНЕСКОгоос 100 мянган ам.доллар, манай улсын Засгийн газраас 100 гаруй сая төгрөг өгсөн. Уран бичлэгт ч ялгаагүй төсөв төлөвлөгөө, хөтөлбөр гаргана.
    ЮНЕСКО-ГИЙН ДЭЛХИЙН ӨВД БҮРТГЭГДСЭН МОНГОЛ УЛСЫН ӨВҮҮД
    Дэлхийн соёлын өвд
    • Орхоны хөндийн дурсгалт газар (2004 он)
    • Монгол Алтайн хадны зургийн цогцолбор (2011 он)
    Дэлхийн байгалийн өвд
    • Увс нуурын ай сав газар (2003 он) Хүн төрөлхтний соёлын биет бус өвийн төлөөллийн жагсаалтад
    • Морин хуур хөгжмийн уламжлалт урлаг (2008 он)
    • Монгол ардын уртын дуу (2009 он)
    • Монгол үндэстний баяр наадам (2010 он)
    • Монгол үндэстний хөөмийн урлаг (2010 он)
    • Бүргэдийн баяр буюу шувуучлахуй (2010 он, Ази, Европ, Арабын 12 улстай хамтран)
    • Монгол гэрийн уламжлалт урлал, зан үйл (2013 он)
    Яаралтай хамгаалах шаардлагатай соёлын биет бус өвийн жагсаалтад
    • Монгол тууль (2009 он)
    • Монгол ардын бүжгийн урлаг бий биелгээ (2009 он)
    • Монгол цуур хөгжмийн уламжлалт урлаг (2009 он)
    • Монгол лимбэчдийн уртын дуу хөгжимдөх уламжлалт арга барил-битүү амьсгаа (2011 он)
    • Монгол уран бичлэг (2013 он) “Дэлхийн дурсамж” хөтөлбөрт
    • Лу. Алтан Товч (2011 он)
    • Монгол Шунхан Данжуур (2011 он)
    • Есөн эрдэнийн Ганжуур (2013 он) “Хүн ба Шим мандал” хөтөлбөрт
    • Монгол Дагуурын тал (2007 он)
    • Дорнод Монголын тал газар (2007 он)
    • Хустайн нурууны байгалийн цогцолборт газар (2002 он)
    • Говийн их дархан цаазат газар (1997 он)
    • Увс нуурын сав газар (1997 он)
    • Богдхан уул (1997 он)

  • № 5-5. Монгол угсаатан үндэс угсаагаа хамгаалах тэмцлийг идэвхжүүлжээ.

    1913 оны өвөл Монголын Гадаад яамны сайд М.Ханддорж тэргүүтэй төлөөлөгчид Петербург хотноо очихдоо хаант Оросын эрх баригчидтай уулаж, Монгол улсын оршин тогтноход чухал холбогдолтой хэд хэдэн асуудлаар Оросын зүгээс дэмжлэг авах асуудлаар хэлэлцээ хийхээс гадна Англи, Франц, Япон зэрэг олон улсаас Орост сууж байсан элчин сайдын яамдад Монголын тусгаар тогтнолыг зөвшөөрүүлэх асуудлыг тавьж, зарим оронд айлчлах зөвшөөрөл хүсэл зорилготой байжээ. Гэвч эдгээр орны Орос дахь элчин сайдын яамдаас хүсэх зорилготой байжээ. Гэвч эдгээр орны Орос М.Ханддорж нарыг хүлээж авсангүй.
    1913 оны эхээр Монголын засгийн газар Да лам Цэрэнчимэд, бинт ван Гончигсүрэн нарыг Японд очуулахаар томилон илгээжээ. Цэрэнчимэд нарын зорилго нь Японтой худалдаа, найрамдлын гэрээ байгуулах явдал байжээ.
    1913 оны Бээжин хотноо Орос Хятад хоёрын гарын үсэг зурсан тунхаг бичгийн тавдугаар зүйлийн дагуу Орос, Хятад, Монгол гурван этгээдийн бага хурлыг 1914 оны 8 сарын 26-нд Монгол-Оросын хил дээрх Хиагт хотноо эзлэв. Энэ бага хуралд оролцсон Орос, Хятад, Монгол талууд Монголын тусгаар тогтнолын асуудлаар харилцан маш их зөрөлдөж байсан билээ. Ийм учраас уг бага хурал маш хурц зөрчлийн дунд, 8 сар гаруй хугацаанд сунжирч, эцсийн дүндээ Орос, Хятад хүчээ нэгтгэн буурай Монголд 1913 оны Орос-Хятадын тунхагийг тулган хүлээлгэв.
    Гурван этгээдийн хэлэлцээрийн дараа үндэсний нэгдсэн төр улсаа байгуулах уриа дуудлагаар Халх Монголд ирж, Монголын төрд зүтгэж байсан хүмүүсийн ихэнх нь арга буюу Өвөрлөгч нутагтаа буцав. Гэвч тэднээс нэлээд нь Ар Монголд үлдэж, ар монголчуудтай жаргал зовлонгоо хуваалцсан билээ.
    Энэ хоёр үйл явдал монгол угсаатны төрийн шинэ хэлбэрийг илэрхийлж, үндэс угсаагаа хамгаалах тэмцлийг тодорхой хэмжээгээр идэвхжүүлжээ. Ялангуяа Ж.Цэвээн, Э.Ренчино нарын зэрэг буриадын сэхээтнүүд Гадаад, Дотоод Монгол, Буриад, Синьцзяны монголчууд, Туваг нэгтгэсэн их Монгол улсыг байгуулах үзэл санааг дэвшүүлж байлаа. Тэдний бодлоор энэ нь монголчуудын аж төрдөг түүхэн нутаг дэвсгэрийг сэргээж, Орос, Хятад, Японы нөлөөнөөс ангид жинхэнэ бие даан тусгаар тогтносон Монголын төрийн шинэ хэлбэрийг тогтоох болно гэж үзэж байв.
    Нийслэлийн сургуулийн сурагчдын дотроос хэдэн хөвгүүдийг сонгон ав, Оросын Эрхүү зэрэг газарт явуулан суралцуулж байв. Тэдний дотроос 1921 оны хувьсгалын зарим зүтгэлтэн хүмүүс хожим шалгаран гарчээ.
    Нууц бүлгүүд үүсч, үйл ажиллагаагаа эхэлсэн нь.
    Япон улсад гүн Гүррагчааг нууцаар томилон явуулж, америк худалдаачин Ларсонаар дамжуулан АНУ-тай холбоо тогтоохыг хүссэн хэдий ч нөлөөнийхөө бүс нутгийг хувааж, эзэмшил эрхээ тогтоосон дээрх гүрнүүд Монголын асуудалд нааштай хандах сонирхолгүй байв. Түүнчлэн Бээжинд очсон Жалханз хутагт ч төдийлөн тусыг олж чадсангүй. Эрх баригчдын хүрээлэлд Хатанбаатар Магсаржав, Жалханз хутагт Дамдинбазар, Дилав хутагт Жамсранжав, Да лам Пунцагдорж, гүн Гомбо-Идшин нарын үндэсний үзэлтэй, эх оронч зорилготой лам, ноёдоос бүрдсэн бүлэг үүссэн ч тэд бие даан улс төрийн идэвхитэй үйл ажиллагаа явуулах боломжгүй байв.Монгол орны цаг төрийн байдал туйлын ээдрээтэй болсон үед буюу 1918 оны эцэс, 1919 оны эхээр Нийслэл Хүрээнд нууц 2 бүлгэм буй болжээ.
    Консулын бүлгэмийн Их шавийн харъяат, Орос консулын дэргэдэх орчуулагчийн сургуулийн монгол хэлний багш, шинэтгэгч үзэлтэн Д.Бодоо үндэслэсэн бөгөөд түүнд Д.Чагдаржав, Х.Чойбалсан, Д.Лосол, С.Жамъян, Жигмиддорж, Намсрай, Алтангэрэл, Бавуу, Баяр, Вачиров нарын хүмүүс нэгдэж байв. Бүлгэмийн анхны гишүүд нь бичгийн сэхээтэн, сэтгүүлч, лам байгсад бөгөөд Англи, Япон, Орос, Итали зэрэг орнуудаар явж, дэлхийн улсуудын хөгжил, байдлыг нүдээр үзсэн, гадаад хэлийг бага сага гадарладаг байв.
    106
    Тэднээс гадна бас нэгэн бүлгэм үүссэн нь Ой модны түрээсийн газрын түшмэл байсан С.Данзангийн зохион байгуулсан Зүүн хүрээний бүлгэм юм. Түүнд бичиг, цэргийн жижиг түшмэл Д.Догсом, Ө.Дэндэв, М.Дугаржав, Д.Сүхбаатар нар нэгджээ. Тэд үзэл бодол нэгтнүүдээр эгнээгээ өргөтгөх, хятад цэргийн тоо, хүч, зэвсгийг тагнах, умард хөршид тогтсон шинэ засаг төрийн бодлого зорилгыг танин мэдэхийн төлөө хичээнгүйлэн ажиллаж байжээ.
    1920 оны 1 сарын 5-нд бүлгэмийн 20 гаруй гишүүд Хүрээний Баруун өргөөнд цуглаж “… бидний эдгээр нөхөд өөрсдийн ашиг завшааныг эрмэлзэхгүй, дан ганц харъяат Монголын шашин үндэс ба олон түмэн ардыг гал усны гашуун зовлонгоос гэтэлгэж амар түвшнийг олох замыг нээгдүүлж соёрх”2 хэмээх үг зохион сүүгээр хадган дээр бичиж тухайн хэрэгт амь бие хайрлахгүй, няцалт буцалтгүй тэмцэх тангараг тавьжээ. 2 Үнэн. 1989.3.2 № 51.

  • Анхааруулга?1

    Дэлхийн бөө судлалын сангаас Монголын Бөөгийн Нэгдсэн Эвлэлд email ирүүлсэнийг бүрэн эхээр нь танилцуулж байна.
    Монголын Бөөгийн Нэгдсэн Эвлэлээс гадаадын нэр хаягтай эрдэмийн зэрэг цол , нэр алдар бүхий диплом, эрээн цаас худалдаж авахгүй байхыг анхааруулж байна.
    Та олон жилийн хөдөлмөрийн үр дүнгээ ганц хуудас хуурамч цаасаар солихгүй гэдэгт бид итгэж байна.

    Dear Jargalsaikhan
    By the way, please know that there is a fraud in Mongolia that has been claiming he/she is representative of FSS and Dr. Harner. Beware Mr. or Ms. Tsendpurew Doolham / Tsendee, a “Manager of Online University and Translator” using email odko9931@yahoo.com. This person is fake and does not represent FSS. Dr. Harner, nor myself in Mongolia. He/She has fooled many people in Mongolia and has perhaps taken a lot of money.

    Эрхэм Жаргалсайхан
    Таньд гэж хэлэхэд Монголд Бөө судлалын сан болон Доктор Харнерийн төлөөлөгч гэж залилагч хүн байна. Odko9931@yahoo.com гэдэг хаягийг ашигладаг онлайн их сургууль болон орчуулгын менежер хийдэг Цэдэнпүрэв Доолхам гэдэг хүнээс болгоомжилно уу? Цэндээ гэж дууддаг. Энэ хүн монголд намайг болон Доктор Харнер Бөө судлалын санг огтхон ч төлөөлдөггүй бөгөөд олон хүнийг монголд хууран мэхэлж их хэмжээний мөнгө залилсан байж магадгүй юм.
    Болгоомжилно уу ?

  • Онгод тэнгэрийн айлдварууд Улаач Ц –д ирсэн мэдээлэл

    2012 оны 4-р сарын 14
    Улаач Ц –д ирсэн мэдээлэл:
    Үүрэнд нь орж
    Үндэсийг нь таслах гэж байгаа
    Амьтаны амийг гурван хар тэнгэртэй
    Зайрангаар бэхлүүл гэсний дагуу
    Зайран Д-гээр хийлгэсэн буулт:
    Харсан тэнгэрээ хайхралгүй
    Хан өндөр уулыг
    харийн шашинаар тахиулсаны
    горийг нь амсаж байна
    луу жилийн луу сарын луу өдөр
    дархадын гурван бөөгөөр
    хараал хийлгэж бариулсан байна.
    Амь насыг нь бөхөлж өглөө

  • Монгол бөөгийн их дархан удган Д.Энхжаргал МАРТАГДАШГҮЙ ҮЙЛ ЯВДАЛ

    Монгол бөөгийн дархан удган Д.Энхжаргалын шавь нар болох Монгол бөөгийн их зайран Д.Дарьчулуун, Монгол бөөгийн тэргүүн удган Даарий, Догсмаа зэрэг олон улаач нар ирсэн бэлтгэл ажил өрнөж байлаа.
    Бид камераа суурьлуулж байх үед Монгол бөөгийн тэргүүн зайран Бат-Эрдэнэ ирж, Монгол бөөгийн тэргүүн удган Хишигжаргалын өргөлийг өгөөд гарна билээ. Тун удахгүй бэлтгэл ажлууд дуусч Монгол бөөгийн дархан удган Д.Энхжаргал бөөлөөгөө эхэлсэн билээ.
    Ийнхүү Монгол бөөгийн дархан удган Д.Энхжаргалын тахилгын бүхэл бүтэн бөөлөлтийн бичлэг хийгдэв. Монгол бөөгийн түүхэнд өөрийн бүх л амьдралаа зориулсан Дархан удганыхаа бөөлөөг ийнхүү хальсанд авсандаа бид баяр хөөртэй байлаа.
    Цаашдаа зуны цагт Монгол бөөгийн дархан удган Д.Энхжаргалын хээрийн онгодод хийх тахилгын зураг авах талаар тохиролцоод энэ удаагийн үйл ажиллагаа өндөрлөсөн билээ.
    Д.Хүрэлбаатар

     

  • МӨНХ ТЭНГЭРЭЭ ШҮТДЭГ,МОНГОЛ БӨӨГӨӨ ЭРХЭМЛЭДЭГ БҮХЭНД ХАМААРАЛТАЙ АСУУДЛУУД

    Олон зуун жилийн түүх, асар их туршлагатай, хөрөнгө мөнгөний хувьд маш их чадвартай, бас өргөн хэмжээний эдийн засгийн туслалцаатай, зохион байгуулалтын хувьд жигдэрсэн, цэгцтэй сургаалтай, өөрийн гэсэн сурталчилгааны арга хэлбэр бүхий сүлжээтэй, хаана яаж ажиллахаа мэддэг, сая саяар тоолох мөргөлтөнтэй, түүнээсээ дэмжлэг авдаг, орчин үетэйгээ нийгэмчлэгдэн даяарчлагдсан 36 шашины урсгал сүүлийн 20 гаруй жилд Монголын оюун санааны салбарт хүч түрэн орж иржээ. Өнөөдөр Монголд Иссусын 400 гаруй сүм, Бурханы 350 хийд, 60 гаруй лалын мечид ажиллаж байна. Хамгийн орчин үеийн технологи ашиглан баригдсан, нэг сүмийг барьсан хөрөнгийн хэмжээ нь сая долларт хүрэхээр Иссусын олон сүмийг нэрлэж болохоор байна. Тэд Монгол даяар салбараа байгуулж, удирдагч нараа тусгайлан цалинжуулж байна. Хэдэн сая америк долларын хөрөнгө зарцуулсан Бурханы хийд цогцолборууд олон аймагт сүндэрлэж, Бурханы академик сургалт явагдах томоохон Азийн төв, түүнийг тойрсон суурин амьдрал цэцэглэх тийм цогцолбор байгуулагдаж байгаа. Бурханы лам нар төсөвөөс санхүүжилт авч ажилладаг. Өнгөрсөн жил улсын төсвийн санхүүжилтийг 30 хувиар хумисан тухай гомдоллож байна лээ. Бараг 20 гаруй хувилгаадыг “хилийн чанад”-аас тодруулж, сум болгонд бурханы хийд байгуулах шийд гаргаад түүнийгээ хэрэгжүүлэх ажилд эрчимтэй орж байна. Баярлах юм гэвэл тэр бүх хувилгаадыг монголоос тодруулсан явдал. Сүүлийн жилүүдэд Монголд бурханы шашины нөлөө эрс буурч байна. Түүнийг ч “Хилийн чанадад” тооцож байна.
    Одоо бид өөрсдийн байдлаа тодотгоё. Бид хаа газрын хэн нэгний зохиосон номлол, хийсэн баримал, зурсан зурганд бус өвөг дээдсээс өнөөг хүртэл шүтэж ирсэн мөнх хөх тэнгэр, онгон сайхан байгаль дэлхийдээ сүсэглэн мөргөдөг хувьтай төрсөн ард түмэн билээ. Харийн бодлогын нөлөөгөөр түүнээсээ бараг салах шахсан. 1990 онд Монгол хүмүүсийн 1 хувь хүрэхтэй үгүй нь Мөнх тэнгэрээ шүтдэг хэмээн албан ёсоор бүртгүүлжээ. Энэ тоо бидэнд ухрах газар байхгүйг сануулсан эцсийн хязгаар байсан юм. Манай тэнгэрийн Улаач нарын зүтгэлээр Мөнх тэнгэрээ шүтэгчдийн тоо өнөөдөр насанд хүрсэн хүн амын 12-14 хувьд хүрчээ. Хорь гаруй жилийн туршид тэнгэрийн Улаач нарын түүхэн үүрэг гүйцэтгэсэн юм. Магтаал хожимдохгүй учраас ингээд зогсоё.
    Мөнх тэнгэрийн үзлийг дэлгэрүүлэх үүрэг хүлээсэн Бөө нарын тоог хэвлэлд 10-15 мянга хэмээн бичжээ. Тэр олон бөө нарын тухай одоо ярилцья. Нэгэн зуны улиралд бөө болгож байгаа хүний тоо хэдэн зуугаар тоологдож байна. Нэгэн чанар дээр, нэгэн овоог тойрон нэгэн өдөр, цагт 40-200 хүнийг бөө болгон “үйлдвэрлэж” байна. Тэдний хэд нь “онгод”-тойгоо золгож, хэд нь өөр бусад зүйлтэй “учирч” байгаа бол. Ямар юмтай учраад байгаагаа мэдэхгүй олон зуун иргэд байна. Хүн бүхний цаана тэдний хувь заяа, гэр бүл, эцэг эх, найз нөхөд байгаа. Нэг хүний хувь заяаг хөндөнө гэдэг цаана байгаа олон зүйлд нөлөөлөл үзүүлж байгаа хэрэг. Багш хүн шавь авна гэдэг тэдний хувь заяаг есөн үеэр нь хариуцна гэсэн бөөгийн бичигдээгүй хууль бий. Тэгвэл нэг багш 100, 200, 500, мянган шавьтай болж байгаа үзэгдлийг юу гэж ойлгох вэ. Тэнгэрийн “хуулийг” хэн зөрчинө вэ.
    Үнэнийг худлаар далдлах аргагүй. Жилд хэдэн мянгаар Мөнх тэнгэрийн шүтлэгтэнгүүдийн эгнээ тэлж байгаад баярлаж байна. Түүнийг дагаад бий болсон “эвгүй” нөхцөл байдлыг яалтай билээ. Манай сайтад тавиад байгаа асуултад хариулах зорилгоор олон зүйлийг ил тод тавихад хүрлээ. МБНЭ-д хандсан төрийн болон хувь хүмүүсээс ирсэн баримтуудаас цөөхөн хэдийг дурдая. Өвөрхангай аймагт бөө нэртэй хоёр зайран угаалга хийх нэрээр нэгэн иргэнийг улайссан чулуунд түлж алжээ. Төв аймгийн Сэргэлэн сумын тавдугаар багийн нутаг Авдрантын уул гэдэг газарт өөрийгөө бөө хэмээн өргөмжилсөн Б гэгч Н гэх эмэгтэйд бөөгийн чанар авахуулна хэмээн гурван чулуу халааж, дээрээс нь хоёр давхар хөнжил нөмрүүлэн түлж, амь насанд нь хүрсэн хэрэг гарчээ. Түлэнхийн төвд хэд хэдэн хүн ууранд түлэгдсэн байдалтай ирж эмчлүүлжээ. Харамсалтай нь нэг өвчтөн юунд түлэгдсэнээ нуусаар байж нас барахынхаа өмнө “Манай багш миний онгодыг оруулах гэж байгаад миний дээрээс юмаар бүтээгээд халуун чулууны ууранд түлчихсэн. Би гэрийнхэндээ хэлээгүй. Зөвхөн танд л хэлж байгаа юм шүү” хэмээн тус төвийн клиникийн эрхлэгч О.Хишигсүрэнд хэлжээ. Зайран Д гэгч Иргэн Б-гэдэг эмэгтэйг угаалга үйлдэх нэрээр бүх биеийг нь түлж, 35 настай бүсгүйг 50 гарсан хүн шиг царай зүстэй болгож, нүцгэн шалдан байвал шарх нь тогтонги болдог, хувцас өмсөхөөр биеэр нь шарх нэмэгддэг болгож, гэртээ байхаас өөрөөр байх аргагүй болгож, насан туршийн тахир дутуу болгожээ. Сэлэнгэ аймгийн Баруунхараа суманд зайран М гэгч «Танайх сайн засал хийлгэхгүй бол маш их гарз хохирол амсах юм байна. Түүнээс цаашилбал амь насанд аюултай» хэмээн хэлж, их хэмжээний мөнгө нэхсэн гэнэ. Дараа нь иргэн Б-ийн машинд тэсрэх бодис тавьж дэлбэлсэн хэрэг гарлаа. Нийслэлийн Сонгинохайрхан дүүр¬гийн тавдугаар хороонд амьдардаг 26 настай У-г Баянгол дүүргийн XX хорооны Н гэгч гэрт нь очиж бөөгийн засал хийж өгнө гэж архи уулган бусадтай бүлэглэн хүчиндсэн аймшигт хэрэг үйлджээ. Эрдэнэт аймагт нэгэн зайран шавиа болгоно гэж олон хоног нэгэн бүсгүйг зочид буудалд хүчээр байлгаж, шөнө нь “эдэлж” байжээ. Дархан-Уул аймагт 23 настай, зайран болоод удаагүй С хэмээх залуу танил эмэгтэй Б-г барьцаалсан хэрэг гарч байв. Говьсүмбэр аймгийн сүмбэр суманд 17 настай Х гэдэг охин удган болж дүвчигнэн хүүхэд зоджээ. Хохирогч болох 14 настай Е-н мэдүүлсэнээр “удган” охин тэднийг сөхрүүлж суулгаад эрхээрээ толгой тархигүй ороолгон, санаанд оромгүй үйлдэл хийж, хүүхдийн гараас гарсан цусыг тавганд хийж дээр нь ус нэмээд уусанд хүүхдүүд бүүр ч ихээр айжээ. Үүнээс болж 14 настай хоёр хүүхэл сэтгэл санааны хүнд цочролд орж нэг нь одоог хүртэл унтаж чадахгүй, шөнө хашгирч сэрдэг болжээ.
    Үйлчлүүлэхээр ирсэн иргэдийн алтан зүүлт, бөгж, ээмгийг гайтсан хэмээн авч шууд залгидаг удганы талаар гомдол ирэв. Арга нь нарийн байгаа биз. Түүнчлэн бөө нар хулгайн хэрэгт холбогдох нь элбэг болсон. Тэд өөрсдийгөө өмөөрөхдөө “Бид ёс журмыг чандлан сахидаг, ард түмэнд тус хүргэгчид. Хулгайг бид хийж байгаа юм биш. Цаад онгодууд маань урд насандаа шилийн сайн эр байсан учраас улаачаа шаардаад байдаг юм” гэжээ. Нэгэн удган захаар явсаны дараа “хулгайч онгод” ороод энэ бүхнийг хулгайлж авчихлаа гэж сайрхан тайлбарлаж байх юм. Дуудсан цагт ирсэнгүй гэж шавийнхаа нурууг эрээн алаг болтол нь ороолгож, насан туршийн сорвитой болгосон Зайран Л-ийн яргалалыг тэр залуу насан туршдаа мартахгүй. Зан үйл хийлгэхээр ирсэн Б,Т нарыг үзэж бөөлсөн зайран Д гэгч унаж явсан эксел машин, авгайгийнх нь зүүсэн алтан эдлэлүүдийг гай, барцадыг нь арилгасан нэрээр авчээ. Шоронгоос дөнгөж гарсан В гэгч энд тэнд хаясан бөөгийн хуяг дуулгыг өмсөж, хөдөөнөөс хотод орж ирсэн айлд бөөлж, өдөр бүр нэг хонь, 10 ширхэг архиар засал хийж дөвчигнөж, долоо хоног наргисан байх юм. Зайран П гэгч эхнэр нөхөр хоёрыг ирж үзүүлэхэд нь нөхрөөр нь үүдийг нь мануулж, авгайг нь бузартсан байна, ариутгана хэмэн “секст”-сэн байх юм. Тэгээд дахин дахин ир хэмээн айлтгажээ. Арай дэндэнэ ээ. Төв аймгийн Баян-Өнжүүл суманд малчин Т нь арын овоонд хэдэн бөө ирсэнийг хараад сүсэглэн очиход нь угтай байна, морь чинь хурдтай болж давхина хэмээн Бөө болгож, “онигоо” үйлдвэрлэжээ. Хүний сүшиг бишрэлээр ингэж тоглож болохгүй. Улаанбаатар хотын Баянзүрх дүүргийн XVI хороонд онгодоо оруулах гэж байгаад тагтан дээрээс үсэрч амиа алдсан тохиолдол гарсан. Мөнх тэнгэрт хамгийн үнэ цэнэтэй зүйл бол хүний амь байдаг. Сүсэглэсэн хүмүүсийн сэтгэл рүү ус цацаж, амь нас, эд хогшилд нь халдах, “Бөө болгож өгнө. Төдөн сая төгрөг аваад амь насыг чинь тэнгэртээ даатгаж танай гэр бүлийн ноён нурууг энэ жил бөхийлгөхгүй болгож өгье. Эс тэгвээс хүний гарзтай” гэх мэтчилэн айлгах, аврахын хооронд сүрдүүлэх болж. Нэгэн айлын гурван охин нүдээ бүлтэгнүүлэн айдас, хүйдсээр биднээс аврал ирж хандав. Учир нь долоо хоногийн дотор хэн нэг нь сахиусаа авахгүй бол тэдний нэг нь үхэх болсоныг нэгэн удган айлджээ. Ийм тохиолдол хэдэн зуугаар тоологдож байна. Сүүлийн дөрвөн жилийн дотор Монголд бөө хэт олширсон. Толгой, нуруу өвдсөн хэн ч болов түүнд бөөгийн удам байна хэмээн сахиус дуудуулдаг болжээ. Мотоциклтой явж байгаад ойчиж хөлөө гэмтээсэн нэгнийг сахиус чинь дууджээ хэмээн айлдсан байх юм. Сахиусыг нь барилдуулж өгөх бөө багш нарыг хайж давхина. Гэвч багшаа удаан эрэхгүй, мөдхөн олдог нь ийм хэргүүдийн эхлэл гэлтэй. Энэ бүхнийг дурьдахдаа тэнгэртээ даатгагдсан онгон шүтээний удамтай, олон жил ард түмэндээ буянаа хүргэж яваа зайран, удгануудаа хэлж байгаа юм биш. Тэдний дотор бөөгийн нэрийг зүй бусаар барьж ашиг хонжоо хайгсад, нэмэр биш нэрмээс бологсдыг хэ¬лж байгааг уншигч олон анзаарч байгаа биз ээ. Саяхан МБНЭ-д иргэн “С” хандаж “Б” гэдэг нэгэн бөөгийн тухай гомдолоо мэдэгдсэн. Удган Б нь түүнийг үзэнгүүт шүтээнтэй байна гээд шууд дагуулж зах дээр очоод хуяг дуулга, хэнгэрэг авахуулаад хашаандаа хуяглаж, хоёр өдөр хэнгэрэг нүдүүлж, одоо ингээд бөө болсон гэжээ. Энэ бүхэн гурван өдрийн дотор болж өргөрчээ. Тэгээд хөлсөнд нь 700 мянган төгрөг авчээ. “С” юу ч орохгүй байна шүү дээ гэхэд нөхөр нь гудамжид чирж гаргаад хөөсөн гэж байгаа. Шуурхай байгаа биз. Хүний сайхан сэтгэлээр дөрөөлж, мөнгө зээлдэж авдаг, өгөхөө болохоор урдаас нь хараал хийнэ гэж айлгадаг. Хүний мөнгө төгрөгийг авч луйвардсан жишээ олныг дурьдаж болно.
    Ийм хохирогчид МБНЭ-ээр өдөр бүр ирдэг. Ийм байдал нь ёс жаягаараа яваа бөө хүнийг өөрөөрөө бахархах нэр төргүй болгож байна. Бөөгийн нэр хүндийг шившигийн намагт унагасан ийм нөхөд хэдэн зуугаар тоологдон яригдаж байхад бид хоорондоо шийдэх чадах зүйлийн талаар маргаж цаг алдаж байна. Энэ байдлаас хэрхэн гарах вэ. Яаж ажиллах вэ. Энэ бүхэн Монгол бөөгийн хөгжлийг зөв голдрилоор хөгжүүлэх тухай асуудал юм. Тиймээс өнөөдөр тэнгэрийн улаач бүр анхаарах ёстой асуудал болж байна. Монгол бөөгийн “Голомт төв”-ийн тэргүүн, Ш.Сүхбат “Шинээр төрөн гарч буй залуу бөө нар ийм зүй бус зүйлүүд хийж байгаа. Энэ бол үндэсний соёл, тэнгэртээ харшилсан маш аймшигтай явдал. Тэд хамгийн гол нь зан үйлээ сайн мэддэггүй. Үүний гол буруутан нь онгодыг нь буулгаж өгч байгаа багш нь юм. Бас бөөгөөр далимдуулж бизнес хийгчид олон болсон. Ямар ч онгод тэнгэргүй нөхөд “Би бөө” хэмээн ард түмнийг шулах байдал газар авах боллоо. Бөөг дотор нь хоёр хуваадаг. Онгод шүтээнтэй бөө, байгалийн жамаар шалгарсан бөө, мөн онгодгүй тахилч бөө гэж байна. Жинхэнэ бөө бол гурваас дээш жил онгод шүтээндээ барилдаж, номоо сайн мэдэж байж сая засал хийнэ. Тэгтэл одоо өнөөх зуурдын бөө нар юун гурван жил болох байтугай сар ч болоогүй байж “Таныг сайн сайхан болгоод өгье” гэдэг. Энэ онд хүчирхэг тэнгэрүүд бууж ирж зуурдын бөө нарыг цэвэрлэх болно. Тэгэхээр буруу зөрүүг хийгч бөө нарыг тэнгэрт нь мэдүүлбэл шударга шийтгэл оногдох биз ээ. Энэ тухайд бол “Онгодтой, єєрєє тэнгэртэй бєє хvн бол… биднээс илvv айж явах юмтай улсууд шүү дээ. Тэнгэр бол шууд шийтгэнэ. Шийтгэж ч байсан. Олон ч бєє нар шийтгvvлсэн. Залуухан, залууханаараа яваад єгсєн, энэ хорвоог орхисон дан тэнгэрийнхээ шийтгэлээр явсан олон хvн байна шvv. Єєрсдийнхєє хийсэн буруу юмандаа явсан. “Бєє хvн онгодоо хэрэв сэвтээх юм бол хєсрийн дээстэй адилхан болно” гэж бєєгийн номон дотор байгаа шvv. Хєсрийн дээсийг хэн ч тоож харахгvй шvv дээ. Тэгэхээр онгод нь тэр хvнийг яг тийм болгож хаяна. Ерєєсєє харах vзэх юмгvй, ямар ч авралгvй болгож хаяна. Тийм учраас тэрийгээ мэдэж байх ёстой шvv дээ” гэжээ. Б.Галаарид “Айх ичихээ мартсан ёс суртахуунгүй бөөг бол айх ёстой юманд нь шударгаар мэдүүлж зохих шийтгэлийг нь хүлээлгэвэл ямар вэ?” хэмээн бичжээ. Монгол бөөгийн төлөө өөрийн амьдралаа зориулсан энэ мэт хүмүүсийг бөөгийн ертөнцөөс арчих хэрэгтэй гэж нэгэн залуухан удган хэлж байхтай таарав. Бид өнгөрсөн үеийн бүтээсэн суурь дээрээ дөрөөлж ирээдүйгээ бүтээж босгоно гэдгийг мартах учиргүй.
    Хавар, намрын улиралд сэтгэцийн өөрчлөлттэй хүмүүсийн зан төлөвт өөрчлөлт орж, сэтгэл санааны хувьд тогтворгүй болох, эрүүл хүмүүс ч стрессээс үүдэлтэйгээр сэтгэл гутралд өртөх нь нэмэгддэгийг шинжлэх ухаан аль хэдийнэ баталсан. Дэлхийн хэмжээнд 2005 онд бүртгэгдсэн нийт өвчлөлийн 10 хувийг сэтгэц, зан үйлийн эмгэг эзэлж байсан бол энэ тоо 2020 онд 15 хувь болж нэмэгдэх магадлалтай гэж ДЭМБ-аас тооцоолжээ. Мөн тус байгууллагын судалгаагаар манай улсад 628.000 хүн буюу нийт хүн амын 23.3% нь сэтгэцийн эрүүл мэндийн тулгамдсан асуудалтай, сэтгэцийн эмгэгтэй гэсэн тоо гарсан аж. Хөдөлмөрийн чадвараа алдсан нийт хүмүүсийн дотор сэтгэцийн эмгэгтэй хүмүүс 15 хувийг эзэлдэг бөгөөд өнгөрсөн оны байдлаар Монгол Улсад сэтгэц, зан үйлийн эмгэгтэй 22 мянга гаруй хүн сэтгэцийн эмчийн идэвхтэй хяналтад эмчлүүлсэн байна. Сэтгэцийн өвчин дотроо олон хэлбэртэй байдаг бөгөөд тэр дундаас анхаарал татаж байгаа нэг зүйл бол 2011 оноос хойш бөө мөргөлтэй холбоотой сэтгэцийн өөрчлөлтөд орсон хүмүүс СЭМҮТ-д олноор хандах болсон явдал. Хаа таарсан газраа хуураа татаж, хэнгэрэгээ дэлдэн, архийг ус мэт залгилж, амьтан хүмүүсийг гайхашруулах болсон шашны энэ зан үйл Монголд сүүлийн хэдхэн жилд асар эрчимжсэн нь ийнхүү араасаа ийм асуудал дагуулав. Хэн дуртай нь бөө болдог болсон нь нууц биш. Энэ нь нэг төрлийн бизнес болчихоод байгаа ба амьдралын ямар нэг асуудал үүсэх, бие өвдөх үед бөөд хандсанаар “Бөөгийн угаа авахгүй бол үхнэ” гэж айлган нэг сая 500 мянгаас таван сая хүртэлх төгрөгөөр “бөө болгож” өгдөг болжээ. Онгод сахиусгүй, удам угшилгүй жирийн нэгэн ийм хэргэмийг хүртсэнээр нийгмээс тусгаарлагдаж, өөрчлөлтдөө дасахгүйн улмаас сэтгэцийн хүндрэлтэй асуудалтай нүүр тулдаг аж. Энэ тухай СЭМҮТ-ийн зөвлөх эмч Н.Отгон бичжээ. Түүнчлэн өнгөрсөн нэг жилийн хугацаанд л гэхэд бөө мөргөлтэй холбоотой сэтгэцийн өөрчлөлтөд орсон 20-иод хүн бүртгэгдсэн тухай ч мэдээлэв. “Хэдэн жилийн өмнө бол бидний ярьдагаар номын цагаан солио буюу мэдрэлийн ядаргаанд орчихсон хүмүүс их ирдэг байсан бол сүүлийн хоёр жилд бөө мөргөлтэй холбоотой сэтгэцийн өвчлөлтэй хүмүүс ихэссэн” хэмээн тэрбээр хэлсэн юм. Өнгөрсөн 20 жилийн хугацаанд Улаанбаатар хотод төвлөрөн ирсэн 80 орчим бөөгийн төрийн бус байгууллага ажиллаж, өөрсдөдөө янз бүрийн батламжлагдаагүй цол олгосон хэдэн мянган бөө нар байна. Нэг хүний нэр дээр бөөгийн 100 орчим байгууллагын нэр бүртгэлтэй байдал ч байна. Олон хуурамч цол гуншинтай, нэр алдартай, бөөгийн цэгцтэй мэдлэггүй хүмүүс монгол бөөгийн нэрийг төлөөлөн олон улсын арга хэмжээнд оролцож байна. Төрийн гэдэг үгийг хуулиар төр л эзэмшдэг. Монгол төрөөс олгоогүй “Төрийн зайран, удган”-ы тоо 20 дөхжээ. Энэ цолыг нэг хүний хувийн шийдвэрээр олгодог. “Төрийн зайран, удган” цолыг олон арван жил зүүж, монгол бөөд нэрээ мөнхөлсөн тэднээс үлдсэн амьдралаа монгол бөөгийнхөө төлөө жинхэнэ утгаар зориулж, хамтран ажиллахыг уриалж байна. Түүгээр зогсохгүй нийгмийн нөхцөл байдлыг тун соргогоор тусгасан “Ард түмний баатар”, ард түмний гавьяат” цол бий болгожээ. Түүнийг тэр нөхөр л олгож байна. Сүүлийн 20 жилд бий болгосон “Мөнх тэнгэрийн удган, зайран” цол, дуртай хүндээ өгч байдаг бөөгийн докторын цол, Онцгой чадамжийн гэрчилгээ, бөөгийн үйл ажиллагаа явуулах хоёр жилийн хугацаатай “тусгай зөвшөөрлийн лиценз” зэрэг цолнууд нийтэд тараагдсан байна.
    Тэр байтугай Дэлхийн бөөгийн сангийн нэр барьсан “доктор”-ын дипломыг “худалдсан” гэж байгаа юм. Дэлхийн бөөгийн сантай хамтран энэхүү үйлдлийг цаг алдалгүй таслан зогсоолоо. Тэгээгүй бол олон хүн энэ хуурамч “диплом”-д мөнгөө үрэх байлаа. Тэглээ гээд хариуд нь зогсоолд тавьсан автомашиныг Том жип машинаар олны нүдэн дээр зориуд мөргөж хэмхэлчихээд, замын цагдаатай нийлээд өнөөдөр хүртэл хохиролыг барагдуулахгүй явна. Иргэдийг хохироогоод “мунадаг” байгаа юм биш үү. Энэ олон замбараагүй олгосон цолонд олон түмэн толгой нь эргэж, чухам аль шийдвэрийг нь өнөөдөр шүтлэгтэн олон баримтлах ёстой болж байна. Төрийн үйлчилгээний байгууллага, тухайлбал боловсрол, мэргэжлийн хяналтын байгууллагад бөөгийн байгууллага, бөө хүнийг тодотгох стандарт, шалгуур үзүүлэлтийг тогтоож чадахгүй. Бөөг төр хууль гарган шийтгэж байсан болохоос биш бөөг төрийн байгууллага цэгцлэнэ гэж байхгүй. Төр төмөр нударгаа хуулийн хүрээнд л харуулна шүү дээ. Тийм байдалд оруулахгүйн тулд бид хийж чадах зүйлээ өөрсдөө цэгцлэх ёстой. МБНЭ байгуулагдаад хоёр жил өнгөрөөд байна. Одоо МБНЭ-д бөөгийн ная орчим байгууллага нэгдэж, нэг мянга орчим гишүүнтэй, 19 аймагт бөөгийн хүрээлэн байгуулагдаж, үйл ажиллагаагаа явуулж байна. МБНЭ-ийн Дээд хуралдайгаас байгуулсан 160 орчим гишүүнтэй бага хуралдай, түүнээс байгуулсан Дээд цэцийн зөвлөл байна. МБНЭ-ийн бага хуралдай, Дээд цэцийн зөвлөлийн хуралдаанаар хэлэлцэн баталсан “Монгол бөөгийн ёс зүй” баримтыг батлан гаргаж мөрдөж байна. Дараа нь Монгол бөөгөө уламжлалт зан үйлээр нь авч яваа “тэнгэрийн улаач” нараа тодруулан “Монгол бөөгийн цол” олгохоор шийдвэрлэсэн. Энэ шийдвэр нь дээр дурьдсан бөөд үүссэн олон зүйлийг зөв гольдролоор шийдэх гэсэн хамтын шийдвэр, бодлого юм. Энэ шийдвэр шүтлэгтэн олонд Монголд байгаа энэ олон мянган бөө нарын хэнд нь итгэх вэ гэдэгт хариултыг өгөхийг эрмэлзэж байгаа хэрэг юм. Бөөгийн олон байгууллагын хүлээн зөвшөөрсөн, Монгол бөөгийн ёс зүй, цолны шалгуур үзүүлэлтийг хангасан “улаач”-ийг МБНЭ-ийн шат, шатанд шалгаруулан сонгосон Дээд цэцийн гишүүдийн олон талаас нь харж, шинжиж, ярилцаж, нууц санал хураалтын дүнг үндэслэн Монгол бөөгийн цолыг олгож байна. Үүнээс өөр зам одоохондоо олж харахгүй байна. Тэрнээс биш Жаргалсайхан гэдэг хүн энэ цолыг ганцаар дур мэдэн олгоод байгаа хэрэг биш юм. Өөрийгөө Монгол бөөгийн уламжлалаа зөв авч яваагаа МБНЭ-д шалгуулах нь жинхэнэ бөө хүнд эгэл жирийн асуудал, улмаар монгол соёлын биет бус өвийг хамгаалж яваагаа төрдөө бүртгүүлж байгаа давхар үйл юм. Харин МБНЭ-д шалгуулах нь хуурамч бөө нарт бол асуудалтай, хүнд сорилт байх болно. Шүтлэгтэн олон “Цэрэн Бөө”-гийн бичээд байгаа шиг “тэнгэрийн хуралдайгаар хуралдаж” хэнд нь цол хэргэм олгоод байгааг мэдэх боломжгүй. Бас жинхэнэ хуурамч бөөг ялгахад бэрхтэй. Өнөө цагт чанар, агуулгыг нь тоон үзүүлэлт, хэлбэр нь дарж “алчихаад” байна шүү дээ. Сайтын нэгэн мэдээний дор “Цэрэн Бөө-хэдэн төгрөгөөр авсан болоо” гэсэн түүний бичсэн ганц өгүүлбэр түүнийг бүхнийг зоосны нүхээр хэмждэг, бодит үнэнийг ялгах “онгод” үгүй нь харагдаж байна. Бас ч үгүй дээр дурьдсан “бөө”-г үйлдвэрлэдэг багш нарын нэг ч юм уу гэх хардах сэтгэлийг төрүүлэв. “Цэрэн Бөө” хэдэн өгүүлбэр тэрлээд шүүмжлэх, майханд танилцуулга тарааж яваа ажилтныг үгээр биднийг “шодох” биш, харин бөөд үүссэн дээрх гажуудалыг засахад биечлэн оролцохыг урьж байна. Та дээр дурьдсан бэрхшээлтэй тулж үзсэн үү. Бид өдөр бүр тулж байна. МБНЭ нь жилдээ хоёр томоохон арга хэмжээг хэрэгжүүлэхээр шийдвэрлэсэн юм. Эхнийх нь 6 дугаар сарын 22-ны хийсэн нарны нэгдсэн залбирал юм. Энэ жил бид нарны тахилга хийгээгүй. Харин нарны нэгдсэн залбирал хийсэн. Дараа жилээс энэ өдөр Хүй долоон хутагт нэгдсэн залбирал хийхийн зэрэгцээ бөөгийн байгууллагууд өөрсдийгөө бие даан сурталчлах ажлуудыг хийх болно. Шилдэг бөөгийн байгууллагаа шалгаруулах болно. Тэгэхээр та бүхэн Монгол бөөгийн өнөөгийн хөгжлийн цар хүрээг харах боломж бүрдэнэ. Жил буриын 9 дүгээр сарын 22-ны өдөр Монгол туургатан баатруудын хүндэтгэлийн цогцолборт хөшөө нэмж байрлуулах ажиллагааг хийж байх болно. Монгол бөө төрдөө хүндлэгдэж явсан цаг үе бий. Бид, Монголчууд Мөнх тэнгэрээ шүтдэг байсан цаг үеэ дурсах биш, сэргээх цаг үе ирж байна. Бид үүнийг хийж чадна. Жилдээ Нэгдсэн Их тахилгыг 2-3 удаа хийнэ. МБНЭ нь зөвлөлдөх хамтын удирдлагын байгууллагын хувьд Нэгдсэн тахилгыг хэн удирдах, хэрхэн зохион байгуулах асуудлаар хэлэлцэж, байгууллагынхаа хүрээнд нэгдсэн шийдэл гаргадаг юм. Үүнийг зарим хүмүүс буруу ойлгоод байгаа нь асуултаас харагдаж байна. Эцэст нь нэг зүйлийг дурдая. МБНЭ-ээс явуулж байгаа үйл ажиллагаа нь шавь нараасаа мөнгө хуримтлуулж санхүүждэг бөөгийн багш нарын эрх ашгийг хөндөх болсон. Тиймээс шавь нараа цуглуулан, МБНЭ-д гишүүнээр элссэн шавь нарын “араас” нь жатга шидэх, шавь нартаа МБНЭ гэж “аймшиг” байдаг мэт буруу ойлголт өгөх, нэгдсэн тахилга, тайлгын нэрээр шавь нараасаа мөнгө татах, тэгсэн мөртлөө тахилгадаа оролцолгүй хувьдаа зарцуулах, МБНЭ-ийн нэрээр уулзах гэж ирсэн олныг өөрийн нэр дээр цуглуулан хувийн нэр хүндээ бэхжүүлэхэд ашиглах зэрэг зохисгүй үйлдэл гарч байна. Гаднаас ирж буй оюуны салбарт дахь энэ их хүчирхэг довтолгоон, түрэмгийлэл, дотоодод болж байгаа бөөгийн нэрийг шаварт хутгагчид биднийг эвлэрэн нэгдэж ажиллахаас өөр замгүйг харуулж байна. Сүүлийн үед МБНЭ-ийн гишүүдийн дунд элдэв хов тарааж, дунд нь хутган үймүүлэх, зарим хүмүүсийн нэр төрийг олны дотор зориудаар гутаан доромжлох, өнгөрсөн үеийг авч явж ирсэн хүмүүсийнхээ түүхийг харлуулах зэрэг эв нэгдлийг сэвтээх гэсэн оролдлого гарч байна. Цаг хугацааны хүнд сорилтыг туулж яваа энэ цаг үед ийм үйлдлийг хийгчдэд МБНЭ-д орон зай байх ёсгүй. Бид эв нэгдэлээ хамгаалахад хатуу сахилга хэрэгтэй. Бусдын идэш болохгүй нь тулд бидэнд эв нэгдэл юу юунаас илүү чухал хэрэгтэй байна. Мөнх тэнгэр биднийг ивээх болтугай

    Д.Жаргалсайхан-МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч, Монгол Улсын Үндэсний аюулгүй байдлын Зөвлөлийн ажлын албаны дарга асан, Зэвсэгт хүчний хурандаа

  • ДУГУЙ ШИРЭЭНИЙ ЯРИЛЦЛАГА ХИЙЛЭЭ.

    Бидэнд олигтойхон байр сав байдаггүй болохоор кино зураг авах байр хайсны эцэст Турк сургуулийн захирал Аксаугийн туслалцаатайгаар баруун дөрвөн замын урд байрлах дөрвөн давхар барилгад өрөө гаргаж өгөв.
    Ярилцлагад Монгол бөөгийн язгуур, угсаа чиглэлээр төлөөлөл оролцуулахаар тохирсон юм. Ярилцлагад оролцохоор Дархад бөөг төлөөлж, Монгол бөөгийн их дархан удан Д.Батчулуун, Увс, ойрод бөөг төлөөлж, Монгол бөөгийн их зайран Д.Одонхүү, Буриал бөөг төлөөлж, Монгол бөөгийн их удган Ц.Отгонсүрэн, Урианхай бөөг төлөөлж, Монгол бөөгийн тэргүүн зайран Д.Дарьчулуун, Халх бөөг төлөөлж, Монгол бөөгийн тэргүүн зайран Ж.Өсөхбаяр нар хүрэлцэн ирсэн билээ.
    Бид МБНЭ-ээс хэвлэн гаргасан “Монгол бөөгийн ёс зүй” номын бүлгүүдийг хувиарлан авч, мөн язгуур, угсаа гаралын чиглэлээр онцлог байдлаа бэлтгэж оролцсон. Асуулт хариулын хэлбэрээр явагдсан ярилцлага өглөө 10 цагаас эхэлж, бүтэн өдөр үргэлжилсэн билээ.
    Ярилцдагын дүрсийг бэлтгэх нэвтрүүлэн болгоход их хугацаа ордог учраас МБНЭ-ийн удирдлага нилээд хугацаа өнгөрсөн бөгөөд энэхүү ярилцлагын материалаа хожим Өвөрмонголоос олж авсан түүхтэй. Энэхүү дугуй ширээнй ярилцлагын эрх, “Тэнгэрийн цаг” нэвтрүүлгийн эх материалуудаа Монгол бөөгийн тэргүүн удган Т.Одончимэг (Өөдөө удган), Дагвадорж нар Өвөрмонголын судлаачид шилжүүлж өгсөн юм билээ.

     

  • МБНЭ-ЗОЛГОЛТ-2014 ОН

    МБНЭ-ийн хамт олон цагаан сарын шинийн гурванд золголт хийдэг уламжлалтай билээ. Бид түүнийгээ байгууллагын золголт гэж нэрлэдэг. Нэгэн зорилгын дор нэгдэж, хамт олон болохын хувьд цаг хэмнэх үүднээс нэгдсэн золголт хийж байхаар шийдвэрлэсэн билээ.
    Энэ удаагийн золголтод МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан, Монгол Улсын ардын жүжигчин А.Энхтайван, Монгол бөөгийн их дархан удган Д.Батчулуун, Монгол бөөгийн дархан удган Д.Энхжаргал, Монгол бөөгийн их зайран П.Батжаргал, Монгол бөөгийн их зайран Д.Одонхүү, Монгол бөөгийн тэргүүн зайран Д.Дарьчулуун, Монгол бөөгийн тэргүүн зайран Болд, Монгол бөөгийн тэргүүн зайран Ж.Өсөхбаяр, Монгол бөөгийн тэргүүн зайран Өлзийхутаг, Монгол бөөгийн тэргүүн зайран Бат-Эрдэнэ, Монгол бөөгийн тэргүүн удган Даарий, Монгол бөөгийн тэргүүн удган Т.Одончимэг, Монгол бөөгийн удган Б.Батжаргал, Монгол бөөгийн зайран Бэгзжав нар байлаа. Мөн МБНЭ-ийн гишүүд бусад удган, зайран нар оролцлоо.