Author: admin_shaman

  • Хадны оршуулгын хосгүй үнэт дурсгалыг дипломат ачаанд шургалуулж, хулгайгаар хил давуулжээ

     
        Монгол Улс дахь ХБНГУ-ын Элчин сайдын яамны дипломат ачааг ашиглан хил нэвтрүүлснийг хууль, бус, хулгайн арга гэж үзэхээс өөр аргагүй. Түүнчлэн дипломат албаны ачаанд шургалуулан Монгол Улсаас ХБНГУ-д хүргэхдээ ямар ч гэрээ, контракт үйлдээгүй аж. Өөрөөр хэлбэл, Монголын хадны оршуулгаас гарсан ямар ямар олдворыг Германы талд хүлээлгэн өгөв, хүлээн авав гэдэг баримт үлдээгүй юм. Монголоос ингэж зөвшөөрөлгүй хил давж одсон олдворуудаар германчууд “Талын дайчид” нэртэй үзэсгэлэн гаргаж 2012-2013 онд Бонн, Амстердам зэрэг хотуудаар аялуулсан төдийгүй олдворуудын зургаар ‘Талын дайчид” нэртэй ном хэвлүүлжээ. Хадны оршуулгаас гарсан олдворууд ийм ном болсон гэсэн үг.
     
        Герман хэл дээрх уг номыг бүтээхдээ зүй зохисоор бол Монгол Улсын Засгийн газрын 23 дугаар тогтоолын дагуу манай улсаас зөвшөөрөл авах ёстой. Соёлын хосгүй үнэт өв, дурсгалаар ном хийх, хувилан олшруулж худалдан эдийн засгийн эргэлтэд оруулах бол заавал зөвшөөрөл авах талаар уг тогтоолд заасан байдаг. Ном хийж, үзэсгэлэн гаргасан нь яахав гэхэд дипломат ачаанд нууж, хулгайгаар хил гаргасан олдворууд бүгд бүрэн эргэж ирэх үү гэдэг хамгийн гол асуудал. Олдворууд дотор маш ховор, нандин дурсгал зөндөө бий. Тухайлбал, чанарын хувьд маш сайн хадгалагдсан, унаган дүр байдал, өнгө зүсээ 1500 жилийн турш алдаагүй эртний Монголын морьтон баатар эрсийн зэвсэг хэрэглэл, түүний дотор нум сум болон сумны хоромсог саадаг бий.
     
         Үүнээс гадна морин толгойтой чавхдаст хөгжмийн зэмсэг гэхэд л Монголд төдийгүй нийт нүүдэлчдийн ертөнцөд одоогоор цор ганц байгаа хосгүй дурсгал бөгөөд дээр нь сийлмэл зураг дүрс, эртний руни /түрэг/ бичиг байгаа нь Монголын хөгжмийн урлагын уламжлалаар тогтохгүй хүн төрөлхтний хөгжмийн соёлын түүхэнд тэмдэглэгдэх, шинжлэх ухааны шинэ нээлт, судлагдахуун болохоор хосгүй дурсгал аж. Энэхүү ховор дурсгалын дөрвөн талаас нь авсан гэрэл зургийг “Талын дайчид” номын 260-261 дэх хуудсуудад нийтэлсэн байна. Хадны оршуулгаас гарсан нийт 98 орчим нэр бүхий ховор нандин дурсгалыг Монгол Улсын хууль зөрчин, хулгайгаар хил гаргасан холбогдох баримтуудыг урдчилсан байдлаар цагдаагийнхан тогтоон, энэ үйлдэлд буруутай байж болох этгээдүүдэд Эрүүгийн хуулийн 175.2-т зааснаар буюу археологийн ба палеонтологийн олдвор, эд өлгийн зүйлсийг улсын хилээр хууль бусаар нэвтрүүлсэн гэдэг үндэслэлээр эрүүгийн хэрэг үүсгэн шалгаж эхэлсэн байна.
     
        Дашрамд дурдахад, хадны оршуулга гэдэг нь хадны нөмөр, хөнөг, чийг орохгүй, хуурай орчинд үйлдсэн эртний оршуулгын нэгэн хэлбэр. Хадгалалтын нэн таатай ийм орчинд органик эдлэлүүд, түүний дотор мод, арьс шир, үс ноос, эсгий, нэхмэл, торго дурдан зэрэг нь онцгой сайн хадгалагдаж бидний үед эрт цагийнхаа түүхийг хүүрнэхээр хүрч ирсэн байдаг. Харамсалтай нь археологийн олдвор хэлбэрээр газар эхийн хэвлийд нуугдаж ирсэн хосгүй үнэт ийм дурсгалуудаа манайхан хэнэг ч үгүй, ямар ч баримтгүйгээр, гэрээ үйлдэлгүйгээр харь оронд найр тавиуд өгчихдөг нь гол харлуулам. Археологийн дурсгал тухайн улс, ард түмний үндэсний тусгаар тогтнолын баталгаа байдаг. Үүнийг дэлхийн ард түмэн ойлгодог учраас археологийн судалгаанд онцгой ач холбогдол өгдөг. Манайхан ийм дурсгалуудаа олж авч байгаа нь сайн хэрэг ч харь оронд найр тавиад өгчихдөг нь үнэхээр таагүй хэрэг. Өгч болох ч буцаан авах баримт сэлт үлдээж, ил тод хийж болмоор доо. VII-XIV зууны үеийн нүүдэлчдэд холбогдох хадны оршуулгын дурсгалаас гарсан олдворуудыг ийнхүү хууль бусаар хил гаргасныг сүүлд Соёл, спорт аялал жуулчлалын сайд Ц.Оюунгэрэл мэдэж, ХБНГУ-аас Монгол Улсад суугаа Элчин сайд Г.Тийдеманнтай энэ оны аравдугаар сарын 21-нд уулзаж байжээ.
     
         Тэдний уулзаж ярилцсан тэмдэглэлд, ховор олдворуудыг хууль бусаар хил гаргасан учрыг сайд Ц.Оюунгэрэл ноён Элчин сайдаас асуухад Элчин сайд Монголоос Д.Цэвээндорж, Ц.Төрбат, Д.Батсүх нарын хүмүүс өгсөн тухай ярьсан байгаа юм. Элчин сайдын ярианд нэр дурдагдсан хүмүүс нь ШУА-ийн Археологийн хүрээлэнгийн захирал Д.Цэвээндорж, тус хүрээлэнгийн секторын эрхлэгч Ц.Төрбат, эрдэм шинжилгээний ажилтан Д.Батсүх нар гэсэн. Нэр бүхий хүмүүс улсдаа мэдэгдэлгүйгээр, хил гаальд тэмдэглүүлэхгүйгээр ховор олдворуудыг хил гаргасныг сайд Ц.Оюунгэрэл мэдсэн хэрнээ хууль хяналтынханд мэдэгдэж, буруутай байж болох этгээдүүдийг шалгуулах, олдворыг буцааж авчрахаар ажиллах үүрэгтэй ч нуун дарагдуулжээ. Сайд хүн улсынхаа тусгаар тогтнолтой холбоотой ноцтой асуудлыг нуун дарагдуулсан ч цагдаагийнхан энэ тухай мэдэж, шалгаж буй нь сайн хэрэг. Түүх соёлоо хамгаалахад хамтарч ажиллахгүй байна гэдэг нь байж болохгүй зүйл учир Ц.Оюунгэрэл сайдын энэ үйлдлийн тухай дурдаж буй билээ. Цагдаагийнхны олж тогтоосноор 2008-2010 онуудад буюу “Монгол алтайн түүх археологийн дурсгалууд-2” төсөл хэрэгжих үед ийм хууль бус үйлдэл гарчээ.
     
         Дээрх төслийнхөн олдворуудыг Археологийн хүрээлэнд авчраад тэндээ байлгаж байгаад, Археологийн төв дээр Жан Бемман гэдэг герман хүнд эрдэм шинжилгээний ажилтан Д.Батсүх өгчээ. Гэхдээ энэ хоёр хүн хүлээлгэж өгсөн, хүлээн авсан гэж аль аль нь гарын үсгээ зурж баталгаажуулаагүй. Хүлээлгэн өгсөн баримт үйлдээгүй. Зөвхөн олдворуудыг англиар нэрлэсэн жагсаалт үндэслэсэн аж. Олдворын нэрийг англиар бичсэн учраас ямар ямар олдвор гэдэг нь маш тодорхойгүй, дундаас нь өөр зүйлээр орлуулах, авч үлдэх нөхцөл бүрдсэн гэсэн үг гэж хардаж буйгаа хуулийнхан хэлж буй юм. Жан Бемман гэгч энэ хүн сүүлд “Тамын дайчид” номыг эмхтгэсэн хүмүүсийн нэг болж нэр нь орсон. Жан Бемман Германы Элчин сайдын яаманд олдворуудыг аваачаад, дипломат ачаагаар хил гаргасныг цагдаагийнхан мөн тогтоожээ. Хосгүй үнэт олдворууд одоо Германд байгаа бөгөөд тус улсаас авчирч өгнө гэдгээ мэдэгджээ. Гэхдээ хэдэн олдвор гаргасныг мэдэхгүй, бүртгэл байхгүй болохоор бүрэн гүйцэд ирнэ гэдэг нь бүрхэг. Дипломат ачаагаар гарсан учир хил, гаальд ямар ч мэдээлэл байхгүйгээс яаж тулгаж авах нь ч тодорхойгүй. Үүнээс гадна ‘Талын дайчид”-ыг дипломат ачаанд шургалуулж, хулгайгаар гаргасны учир юу вэ гэдэг их л сонин. Цагдаагийнхан энэ бүхнийг шалган тогтоох биз ээ.
     
     
    Ц.Эрдэнэцэцэг

     
  • “Монголын эзэнт гүрэн гэж байгаагүй, түүхчид зохиосон” нийтлэлийн няцаалт гарчээ

     
    Тэрээр нийтлэлдээ “Анх уншихад уур хүрч муусайн оросуудыг толгой бүтэн үлдээсэн нь эзэн хааны буруу гэж омтгойрно.Гэвч энэ өгүүллээс бодох юм их байна.Жишээ нь, монголчуудын шинэ түүхээ бүтээхдээ бүх түүхээ 1921 оноос эхэлсэн гэж тоолдог.Чингэсийн байлдан дагуулалтын түүхийг монголчууд мэддэггүй, хойч үедээ заадаггүй.Рашид Ад-дин, Гилом де Рубрик, Плано Гарфин нар Хар хорум гэдэг.
     
    Монголын нийслэлд бараг дэлхийн бүх мөнгөөр гүйлгээ хийдэг гэж тэмдэглэсэн нь худлаа.Монгол өөрөө анхны мөнгөн тэмдэгтээ 1924 онд хэвлэсэн Хар хорумын малтлагаас ганц ч зоос олдоогүй гэх юм даа.Монголын түүхчид Оросоор түүхээ зохиолгосны гор одоо л гарч байна.Нээрээ бид чинь Монголын эзэнт гүрэн гэж байсан, тэр аугаа их Чингэс хааны удам судар одоо бид байна.Цагтаа дэлхийг байлдан дагуулж явсан гэдгийгээ одоо яаж батлах юм билээ” хэмээсэн юм.
     
    Тус нийтлэл хэвлэгдсэн цагаас эхлэн манай сонины редакцад Монголын түүхч эрдэмтдийн олон захидал ирсэнд баярласнаа илэрхийлье.Мөн тусгаар улсын түүхэнд ингэж халдаж байгаад манай эх оронч улстөрчид болон үндэсний аюулгүй байдпын зөвлелөөс огтхон ч анхаарсангүй.Уг нь бол тусгаар улсын түүхийг мушгиж байхад хэлэх үг баймаар юм.
     
    Харин ОХУ-ын цахим сэтгүүл дээр блогчин goshlOO хэмээх Григорий Мухин “Татар Монголын дарлалыг үгүйсгэгчдийн тухай буюу музей үзэхийн ач холбогдол” нэртэй нийтлэл бичин, А.А.Кунгуровыг няцаасан байна.Григорий Мухин нь 41 настай, Москва хотын Н.Э.Бауманы технологийн их сургуулийг төгссөн нэгэн аж.Ингээд түүний нийтлэлийг TIME.MN сайтад М.Сугар-Эрдэнэ орчуулсныг хүргэе.
     

    “Үгүйсгэгчдийн тухай буюу музей үзэхийн ач холбогдол”
    Алексей Кунгуров хэмээх зохиолчийн бичсэн Монголын Эзэнт гүрний албан ёсны түүх бол түүхчдийн бичсэн худал хуурмаг зохиол, Татар-Монголын дарлал Орост болж байгаагүй гэсэн нийтлэлийг уншаад би Москвагийн Түүхийн музейд хэд хоног өнгөрөөлөө.Ер нь интернтэд иймэрхүү зүйл бичдэг “судлаачид” олширч, бас өөрийн гэсэн дэмжигч коментчидтой болоод байгааг дурдая.
     
    Мэдээж, иймэрхүү хагас ухаантай этгээд нетэд олон, бүгдэнтэй нь маргаад байлтай биш гэж төвөгшөөгөөд орхиж болох ч нэгдүгээрт Их гүрний өмнөөс гомдол төрөөд, хоёрдугаарт түүхийн бүхий л материал гарын дор байсан тул Кунгуровын баримттай тулган шалгаж үзлээ.За юуны өмнө Кунгуров гуай монголчууд ямар ул мөр үлдээсэн бэ гэдэг талаар юу бичсэнийг үзье.
    “Бичгийн дурсгал – 0 тэг. Аргагүй шүү дээ, монголчууд өөрсдөөс илүү соёлтой олон ард түмний бичгийг ээлжлэн хэрэглэж байгаад XX зуунд л өөрийн бичиг үсэгтэй болсон улсууд.Оросын түүхэн бичгүүдэд ч ямар ч монгол хүний тухай дурдсан зүйл байхгүй.
    Архитекторын дурсгал-0 тэг.
    Хэл шинжлэл- 0 тэг. Орос хэлэнд нэг ч монгол үг байхгүй бол монгол хэлэнд ч XX зуунаас өмнө авсан орос үг байхгүй.
    Соёл, эрх зүй- 0 тэг. Бидний амьдрал, аж ахуйд Байгаль нуурын цаадах нүүдэлчдээс авсан ямар нэг зүйл байхгүй бол тэдэнд ч өнгөрсөн зуун хүртэл соёлт ард түмнээс авсан, зээлсэн юм байгаагүй.
    Эдийн засаг- 0 тэг. Монголчууд Евразийн бараг 70 хувийг нь эзэлсэн юм бол гэр орондоо олзны ямар нэг юм авчрах ёстой биз дээ.Номын сан, уран зураг биш ч гэсэн ядаж шатааж сүйтгэсэн сүм хийдийнхээ алт мөнгийг авсан баймаар.Тэгвэл бас л юу ч байхгүй.
    Зоос зүй- 0 тэг. Монголын ямар ч мөнгөн тэмдэгтийг дэлхий мэдэхгүй.
    Зэр зэвсэг- 0 тэг.
    Аман зохиол- 0 тэг. Монголчуудын аман зохиолд агуу булаан эзлэлтийнхээ талаар дурдсан ямар ч юм байгаагүйг нутгийнхантай харилцсан бүх европчууд тэмдэглэж байжээ.
    Хүн амын генетик- 0 тэг. Нүүдэлчид эзэлж байсан гээд байгаа Евразид монголчууд байсан гэсэн ямар ч ул мөр байдаггүй” гэж бичсэн байна.Тэгээд энэ хэсгүүдээ задлан, өөрийн үзэл бодлоо баталсан байх юм.Гэхдээ түүний өөрийнх нь бичсэн зүйлүүд л өөрийг нь няцаахад хангалттай баримт болж байгаа юм.За ингээд няцаалтаа эхэлье.
    1. Бичгийн дурсгал- Үнэн хэрэгтээ монголчуудын байгуулсан асар том гүрэн улсын талаар бичсэн зүйл маш олон бий. Эртний Орос, Европ, Перс, Хятадын болон өөр олон бичгийн дурсгал байгаа.Европ, Орос сурвалжид тэднийг татар гэж нэрлэдэг бол Хятад, Перс сурвалжид монголчууд гэсэн байдаг.Өөр өөр орны энэ эх сурвалжууд газар зүй, он цагийн хувьд таарч байдгийг хэлэх хэрэгтэй.
     
    Жишээ нь: Рашид-ад-Дин монголчууд Зүүн Европт довтлохоор бэлтгэж байгааг бичээд зогсохгүй Бат хааны Оросын вант улсуудад хийсэн аяллын талаар дэлгэрэнгүй мэдээлж, зарим тохиолдолд Оросын түүхчдийн мэдээллийг нөхөж, тодотгож өгсөн байдаг. Кунгуров XIX зуун хүртэлх Оросын бүх түүхэн бичиг хуурамч гэж бичиж байгаа нь угаасаа утгагүй зүйл юм.
     
    Гадаадын бас бүх сурвалж хуурмаг болж таарах уу.Олон арван хэл дээр гарсан, энд тэндээс олдсон энэхүү үнэт бичиг соёлын дурсгалууд бүгд ижилхэн худлаа бичнэ гэж байхгүй билээ.Тэрээр Монголд бичиг үсэг байгаагүй гэж бичиж.Бичиг үсэггүй байж, яаж ийм том гүрнийг удирдан зохион байгуулах билээ хэмээн гайхаж.
    Хариулт амархан, монголчууд эзэлсэн орныхоо бичиг үсгийг ашигладаг байсан.Алтан Ордны улс араб хэл хэрэглэдэг байсны жишээ бол 1397 онд Төмөрхүлүг хаан Оросын ванд араб хэл дээр бичсэн захиа байна.Мөн 1361 оны үеийн төмөр пайзан дээр “Келдибек хааныг дагаагүй бүх хүн тэнгэрийн гэсгээлийг хүртэх болно” гэж арабаар бичсэн байна.
    Төмөрхүлүг хааны захиа Кунгуров уйгар бичигтэй “Чингисийн чулуу”-г монголчууд үүнээс хойш өөр ямар ч бичиг үсэг ашиглаагүй мэт л будаа болтол нь шүүмжилжээ Гэхдээ тэр Оросыг Чингис хаан эзэлсэн гэж бодоод байх шиг байгаа юм.Тэгээд л Чингисийн үеийн хоцрогдсон.зэрлэг бүдүүлэг нүүдэлчид гээд л бичиж. Тэгвэл Евразийг Батхаан болон түүний үр удам эзлэн дагуулсныг сургуулийн сурагчид ч мэднэ шүү дээ.
    2. Архитекторын дурсгал-Кунгуров Хархорин гэдэг монголчуудын нийслэлийг огт байгаагүй гэж бичсэн байна. Хайгаад хайгаад сүм хийд, ордон, ер нь юу ч олоогүй гэж.Тэгвэл Хархорин хэдхэн арван жил л Монголын нийслэл байсныг хэлэх хэрэгтэй.Дараа нь хэдэн зуун жилийн турш дайн дажны хөлд үрэгдэн хүн амьтангүй болж, дахиж баригдсаар байсан хот юм.
     
    Хотын шинэ оршин суугчид хуучин барилгын материалыг барилгадаа ашигладаг байсан, соёлын үнэт зүйлсийг хамгаалах яам тамгын газар байгаагүй болохоор тэд ноён Кунгуровын Монголын нийслэлийг цэцэглэн хөгжиж байснаар нь харах хүслийг биелүүлж чадаагүй хэрэг.Тэгвэл тийм яам, тамгын газар Орост ч байгаагүй гэдгийг би хэлмээр байна.Одоогийн Москвад 1420 оноос өмнөх барилга байдаггүй гээд ямар ч эрүүл ухаантай хүн Москва 15 дугаар зуунаас хойш үүссэн гэж маргалддаггүй биз дээ.
     
    Кунгуров “Өгөдэйн ордны дороос XVII зууны сүмийн туурь гарч ирсэн гэж зүгээр л худлаа ярьжээ.Сүмийн туурь үнэхээр олдсон, гэхдээ XIII зууны эхэн үеийн сүм байсан.Тэгэхээр бүрэн бүтэн барилга олдоогүй гэдгээр татар монголчууд архитекторын дурсгалгүй байсан, Их гүрэн ч байгаагүй гэж үзэхэд хангалтгүй юм.Бүх юм өөрийн цаг үедээ л байсан хэрэг.Москвагийн Түүхийн музейд энэ талаар олон үзмэр бий.Ер нь бол монголчуудын байгуулсан олон зуун хот тосгон байсан гэдгийг хэдийнэ баталсан тул монголчууд дан ганц Хархоринтой байгаагүй гэдгийг хэлье.Хамгийн инээдтэй нь эрхэм Кунгуровын төрсөн хот Тюмень ч Алтан Ордны улсын нийслэл хот байсан гээд энд бичжээ.
    3.Хэл шинжлэл- Хэл шинжлэлийн тухай бичихдээ юуны өмнө Татар Монголын байлдан дагуулагчид ямар хэлээр ярьдаг байсныг эхлээд мэдэж байх ёстой болов уу.Кунгуров тэднийг зөвхөн монголоор ярьдаг байсан гэж бодож байх шиг байна.Тэгвэл эртний түүхийн бичгээс үзэхэд Чингис хааны улс үүсэн байгуулагдаж байх үедээ ч түрэг болон монгол хэлтэй ард түмнүүдээс бүтэж байжээ.
     
    Кипчак зэрэг түрэг хэлтэй олон улсыг нэгтгэсэн Бат хааны үед бол түүний арми дан монгол хэлтэй байхын аргагүй байлаа.Монголчууд тэр үед эзлэгдсэн орны цэргүүдээр хүчээ сэлбэдэг байсан бөгөөд оросууд Иран, Хятадад хийсэн аян дайнд оролцож байлаа.Ингэхээр Оросыг түрэг хэлтэй цэрэг дайчид эзэлсэн гэж үзэж болох бөгөөд орос хэлэнд түрэг үг маш их бий.
     
    Мэдээж булаан эзлэлтээр л түрэг орос хэл холилдсон гэж үзэж болохгүй ч бичгийн дурсгалаас харахад энэ үг хэзээ, яагаад орос хэлэнд орсон нь ойлгогддог.Жишээ нь Татарын дарлалтай цуг яма, ямшик (морин өртөө), деньги (татарын задгай мөнгө), таможня (гааль) гэсэн үгнүүд орж ирсэн.Мөн доха-(монголоор дах), тьма- (монг. түмэн), есаул- (монг. засуул), орда- (монг. ордон), бугай-(монг. бух), мерин- (монг. морин), караул- (монг. харуул), капкан- (монг. хавх) гэсэн монгол үгийг бид гадаад үг гэж бодолгүй хэрэглэдэг билээ.
    4.Соёл эрх зүй- Оросыг Байгалийн цаадах хагас зэрлэг нүүдэлчид эзэлсэн гэж бичдэг ч үнэн хэрэгтээ Батын их гүрэн Орост довтлохоосоо өмнө олон соёлт ард түмнийг байлдан дагуулсан, соёлыг нь шингээсэн орон байлаа.Тийм болохоор бидний амьдралд түрэгийн соёлын ул мөр алхам тутамд тохиолддог.Айлд ороод гутлаа тайлахаас эхлээд хананд хадсан хивсээ хар.
    5.Эдийн засаг- Хэрэв эдийн засаг гэдэг ухагдахуунд Кунгуровын ойлгож байгаа шиг алт мөнгийг хэлж байгаа бол бүх юм ок байна гэсэн үг.Бичгийн олон дурсгал, археологийн олдворуудаас гадна түүний дурдсан Европын аялагчид ч үүнийг баталж байгаа.Жишээ нь зураг дээр байгаа Алтан ордны улсын шаазан эдлэл.
    Кунгуровын хэлээд байгаа Сарай хотын тууриас олсон бөгөөд хэдэн ширхэг гэрийн эд зүйлс гээд байгаа нь.Эндээс мөн олон тооны алт, мөнгөн зоос олдсоныг музейгээс үзэж болно.Ер нь бол алт мөнгө, баялаг Алтан Ордны улсад хангалттай байсан.
    6.Мөнгө- Дээр дурдсан тул энд нуршихыг илүүд үзэв.Ер нь бол Кунгуров хараагүй гээд тэр зүйл нь байхгүй гэсэн үг биш билээ.
    7.3эр зэвсэг- Кунгуров монголчуудын гол зэвсэг нум сум байсныг мэддэг нь сайн хэрэг.Тэгсэн мөртлөө тэр нум сум бараг хэрэггүй зүйл гэж хэлсэн байх юм.Үнэндээ ган үзүүртэй дунд зэргийн сум хуяг, дуулгыг цөм цохих чадалтай.Мэдээж хэрэг хэн дуртай нь ямар ч зайнаас цөмлөөд байхгүй ч гэсэн нум сум хангалттай хүчтэй зэвсэг юм.
     
    Тиймээс л Английн харваачид Францын хуягт рыцариудыг бут цохиж чадаж байлаа.Эсвэл 100 жилийн дайн бас болоогүй, түүхчид зохиосон юм болов уу.Кунгуров монголчуудыг төмөр хайлуулж чаддаггүй, тийм болохоор төмөр зэвсэггүй байсан гэж бичжээ.Тэгвэл энэ үзмэрт байгаа монголчуудын зэр зэвсэг зүүд зэрэглээ юм болов уу, эсвэл археологчид нууцаар аваачиж хаясан юм болов уу.
     
    Төмөр гарган авахын тулд хөдөлмөрийн хуваарилалт хэрэгтэй, ядуу орон чадахгүй гээд л бичсэн байх юм.Үнэндээ тэр үед хоёр цоорхойтой шавардсан нүх байхад л төмөр гарган авч байсан бөгөөд Кунгуровын хэлсэн шиг өндөр технологи огт хэрэггүй.Нүүдэлчид зөвхөн өөртөө л зориулж хоол хийдэг, өөр юм хийж чадахгүй гэж бичсэн байна.
     
    Тэгвэл тэр нүүдэлчид чинь ан агнуураас гадна байнга дайтаж байлддаг байсан төдийгүй, өөрийн феодалын засаг захиргаатай, өөрөөр хэлбэл баяд ноёд, зарц барлагтай, худалдаа наймаатай, байлаа.Тэд түүний хэлсэн шиг ясан зүүгээр юм оёод суугаад байдаггүй, зэр зэвсгээ бэлдэн, эхнэр хүүхэддээ ар гэр, аж ахуйгаа даатгаад, алдар нэр, олз омгийн төлөө дайнд гардаг байлаа.
    8.Ардын аман зохиол- Монголчуудын аман зохиолд байлдан дагуулалтаа дурдаагүй гэнэ.Энэ баталгааг авч үзэх хэрэг ч алга.800 жилийн дотор ямар ч юм өөрчлөгдөнө шүү дээ.
    9.Генетик- Кунгуров Евразид монголчууд байсан генетикийн ул мөр байдаггүй гэж бурсан байна.Үүний хариуд та бүхэнд Кунгуровын зургийг толилуулахад л хангалттай.Тэр толинд хараад өөрийгөө хөх нүдтэй, шар үстэй байна гэж хардаг юм болов уу. Ер нь Оросын архитекторыг судлаад үзэхэд Монголоос өмнөх буюу 1237 он хүртэл, Москвагийн буюу 15 дугаар зуунаас хойших гэж хоёр тодорхой хуваагдсан байдаг.
     
    Голд нь 200 жил байгаа биз.Энэ 200 жилд бараг юу ч бүтээгээгүй, босгоогүй байдаг.Урлаг, гар урлалд ч адилхан.Энэ бол татар монголчуудад эзлэгдэн, уналтанд орсны үр дүн гэж үзэхээс өөр аргагүй.
    Эх сурвалж:
  • Бөө гэдэг – Бөөгнөрсөн эрчим хүч

    Язгуур бууна гэж юу вэ?
    –        Язгуур гэдэг нь эртний өвөг дээдсийн сүнс, бөөудгадуудын онгод сахиус юм. Жирийн хүмүүс тэднийг фото зургийн хальсан дээрээс илуу тод харж чадна.
    Бөө удгадуудын онгод сахиус гэж тэгвэл хэнийг хэлж байгаа юм бэ?
    –        Хүн болгонд, тэр бүүхэл амьгүй зүйлд ч сүнс байдаг гэдгийг одоо шинжлэх ухаан хулээн зөвшөөрөөд судалж байна.Тэгвэл бөөудган болгонд тэр нь байж л таараа шүүдээ. Гэхдээ өвөг дээдсийнхээ сүнсийг бөөмөргөлд онгод сахиус хэмээн дээлдэн тахидаг.
    Бөөмөргөл ямар зан үйлтэй, ямар өмсгөлтэй, хэрхэн онгодоо авдаг, шүтээнтэйгээ хэрхэн харилцдаг талаар та хэвлэлүүдэд зөндөөярилцлага өмнөньөгсөн байсан. Гэхдээ чамгүй олон жил энэхуу мөргөлийн зан үйлтэй холбогдсон хүний тань хувьд асууя гэж бодож явдаг байлаа. Таныхаар бөөмөргөл гэдэг шашин уу?
     
    –       Бөөмөргөл нь хүн төрөлхтний хамгийн эртний шүтлэг бишрэл юм. Нэн эртний үеэс шүтэж ирсэн гэдэг нь археологичдийн олж илрүүлсэн буган хөшөө, хадны сүг зураг, булш бунхнаас олдсон олдворууд бэлхнээ харуулж байна. Монголчууд нар, cap, тэнгэр гуравт сүсэлж, тэдгээрээсээ эрч, илч авдаг мөргөлчид байлаа. Тэр үеийн мөргөл нь яваандаа мэргэ төлөг, шившлэг дуулдага, өөрийн гэсэн зан үйлтэй болсноороо бусад шашинтай эн зэрэгцэн оршиж байна. Уул, ус, хөх тэнгэрээ шүтэж мөргөн, залбирч, эх байгалиа тахидаг хүмүүс бүгдээрээ нийлээд эх дэлхийн хамаг бүхнийг авран хамгаалах нэгэн зорилгоор мөргөж, залбирч байна.
     
     
    Тэгвэл мөргөл гэж юу вэ. Бөөгэж юу вэ. Аль нь хүчтэй вэ?
     
    –       Мөргөл гэдэг бол нэг хүн нэг уул усыг ч тахиад яваад байж болох ойлголт. Тэгвэл хөх тэнгэрийн онол бий боллоо. Тэнгэризм гэдэг ойлголттой биеэ даасан судлагдахуун үүсчихлээ. Бөөмөргөл нь мэдээж шашны зан үйлтэй холбогдож байгаа болохоор шашин. Гэхдээ бусдаас ялгаатай нь бөөгнөрсөн эрчим хүчийг өөртөөхурааж байгаль дэлхий, бусад амьтан хүнийг хэнийг нь ч ялгалгүй засах их эрч хүчийг өгдөг.Тиймээс бөөгэдэг бөөгнөрсөн эрчим хүч юм шүүдээ. Бөөн бөөгнөрсөн бөөндөөгэсэн утгыг ч мөн агуулж байна.
    –       
    Та хэн бэ. Та анх онгодоо авч байх үеэ санадаг уу?
     
    –       Би шашныг хартамхитай зүйрлэдэг тийм нийгэмд өсч хүмүүжсэн Дорнодын хүн. Гучаад оноос хойш манай нутагт лам бөөнарыг олноор хэлмэгдүүлж, хоморголон устгаж байсан юм. Тэр цагийн сүүдэр дунд гэх уу дээ, харуй бурийд гал асааж онгодоо авсан. Нутгийн багш нарын маань зарим нь зан үйл үйлдэж, зарим нь уулын бэлд бургасанд нуугдан хүн харж өгч байж энэ зан үйлийг гүйцэтгэж байлаа. Тэр үед би арваад настай л байсан юм. Тэр цагийн аль ч бөөбургасанд нуугдаж юм уу, эзгүй уулын орой дээр онгодоо авдаг байсан. Би шинэ цагийн бөөгийн анхдагчдын нэг болсондоо баяртай байдаг. Ерээд оноос нээлттэй болсон шүтэх эс шүтэх эрхээ эдэлж, түмэн олныхоо тусын тулд амьдарч яваагаараа бахархдаг. Тиймээс энэ зан үйлд өөрийн хувь нэмрийг оруулж, хэлэх үгийг хэлж, “Дагшин тэнгэр” бөөмөргөлийн төвийнхөөүйл ажиллагааг ч мөн хорин жил тасралтгуй явуулж байна. Манай бөөмөргөлийн төв Монголдоо төдийгүй гадны хэд хэдэн оронд шавь нартай байдаг. Ер нь Монголын бөөгийн шашины талаас дэлхийн олон улсад хүрч үйлчилж байгаа цорын ганц төв гэж хэлж болно
     
    Бөөмөргөл хүний хувь тавиланд хэрхэн нөлөөлдөг юм бэ?
     
    –       Бид нэг л дэлхий дээр амьдарч байгаа юм чинь доогуур хөрсөөрөөнэг л судсаар холбогдсон байгаа. Дээрээ нэг л тэнгэртэй. Газраа хагалан хиллэдэг шиг, тэнгэрээ бас хоёр зуу гаран тэнгэртэй гэж бөөмөргөлд үздэг. Учир нь тэнгэр ч мөн эзэдтэй байдаг хэрэг. Яагаад ингэж хэлж байна вэ гэвэл би Байгаль далай,
    Буйр нуур, Хөвсгөл далайн болон томхон уул овоодын тахилгыг гардаж хийж байсан. Би Солонгосын Тежоны их далайд очиж хүн ардынхаа төлөөбуяны их тахилга хийсэн. Тэгж явахад байгаль дэлхий, далай тэнгис эзэнтэй байдаг нь тодрон гарч ирсэн. Намайг 15 минут бөөлөхөд л далайн эзэд маш хурдан дөрөв таван минутад орж ирээд надад учрыг хэлээд зогсохгүй шинжлэх ухааны үндэслэлтэй хүн төрөлхтний мэдэхгүй олон зүйлийг хэлж байсан. Ер нь лус савдгаар оролдож байгаа хүний эрүүл мэнд хийгээд амьдрал тийм тэгш явдаггүй гэдгийг онгод шүтээн минь үргэлж надад хэлнэ. Энэ тухай хэлэх үг, хийх ажил маш их байгаа л даа. Жирийн хүн ойлгохгүй. Материалистуудад цөөхөн хоромд цөөн үгээр зангидан хэлэх юм бол газар дэлхийгээ сэндийчэн, гол усаа хуурай сайр болгосон хүний үр хүүхдийн хувь заяа өөдтэй явааг та харж байна уу. Тэдний дараа дараагийн хувь заяаг төсөөлөхийн аргагүй гашуун харагддаг. Бөөхүн ч ялгаагүй. Буруу замаар мөргөл хийвэл тухайн хүн бурхан болсон ч тэнгэрийн тамд очно.
     
    Бөөгийн гэлтгүй шашны ямар нэг шүтлэггүй хүмүүс байдаг. Тэд ёс мэдэхгүй хүнд ёр халдахгуй гэдэг. Ёсыг мэдэх ёстой юм уу. Хээр гадаа явахдаа юуг анхаарах вэ?
    –       Тэр хүмүүс дайрлагад их өртөж байна. Дайрлага дайрна гэж ярьдаг. Болохгүй өдөр очоод л усанд орчихдог тийм ээ. “Сарныхаа хир”- ийг ирсний дараа усанд орох ч юм уу. Дараа нь салдаггүй яр, харшилтай болсон байдаг. Энэ юуг хэлээд байна гэвэл уул ус эзэнтэйг. Юуг анхаарах вэ гэвэл энэ уул усанд эзэн бий гэдгийг л мэдчих хэрэгтэй. Хүний өмчийг бусниулбал шийтгэл хүлээдэг хүний нийгмийн хууль байгаатай адилхан шүүдээ. Нутаг усны эзэн онгодын юмыг сүйтгэвэл байгалийнхаа хуулиар шийтгүүлж байгаа хэрэг…Үүнийг л би олон түмэнд ойлгуулах гэж энэ яриандаа онцлоод байгаа юм.
     
    Амьдрал бол аялал ч зөв замаар аялахгүй бол төөрнө
     
    Багш, шавь нарынхаа чадал тэдний чанарын тухай сонирхуулаач?
    –       Миний багш Данзан, Цэрэн гэж их том зайрангууд байсан. Цэрэн зайран бол халхын бөөгийн үндэс суурийг жинхэнэ утгаар нь гаргаж ирсэн аугаа хүн. Тиймээс бөө судлаач нарт тэр хүний тухай заавал хэлэх учиртай юм. Энэ хүний хийсэн үйл замнал нь үнэхээр их. Тэнгэрт халихдаа хүртэл тэнгэрийн ёсоор суугаагаараа хальсан. Харин энэ хүнтэй эн зэрэгцэх хүн бол Дорнод аймгийн Баян-Уул сумын Лувсандагва гэдэг мундаг зайран байсан нь Данзан багшийн эцэг. Лувсандагва зайран Монгол болон Буриаддаа нэр хүндтэй их юм хийсэн хүн л дээ. 1990-ээд оноос өмнөхэлмэгдэж шорон оронд орж байсан хүн. Гэхдээ тэр хүний хийсэн бүтээсэн үйл их л дээ. Бөөллөө, уул тахилаа гээд л шоронд хийчихдэг байсан юм билээ. Энэ багш нарын сургасан шавь нар Улаан-Удэд “Тэнгэр” бөөмөргөлийн төв гэж байгуулан ажиллаж байгаа.
    –       
    Тухайн бөөхалх уу, буриад уу гэдэг нь огт хамаагуй. Тухайн бөөтэнгэрт хэр хүчтэйгээс шалтгаалж аль ч улсаас хамаагуй шавь тодруулдаг. Ер нь тийм хүчтэй бөөнарт аль ч үндэстэн, ястны онгод бууж болно гэдгийг би өөрөөнотолчихоод байгаа. Би орос хэлэнд муу хэр нь орос шавьтай. Тэр шавь маань бөөлөхөөрөөл монголоор яриад байдаг.
    Олны дунд орох, дэлхийд хүлээн зөвшөөрөгдсөн удган хүн байна гэдэг амар хэрэг биш биз. Олон шавьтай юу.
    –        2007 онд олон улсын зурхай судлалын бага хуралд оролцсон юм. Энэ үеэс л эхэлж миний олны дунд орох зам нээгдсэн байх. Өмнөнь гэртээ ихэнхдээ байж гэрээрээ хүмүүс эмчилдэг байсан. Гэхдээ 2005 онд Монгол бөөгийн “Голомт” төвд удам язгуурын бөөнартай хамт ажиллаж байсан…Тэр цагаас хойш олон сайн шавьтай болсоон.
     
    Таны хувьд шавь тодруулахдаа ямар шалгуур тавьдаг бол?
    Дэлхийн эрчим буюу энергийн их сувгаар хүн амьдардаг… Удган хүний биед шингэсэн их гэрэл, эрчим хүч байна аа даа. Тэр гэрэл / Аура / хүний өнгөрсөн, одоо, ирээдүй цагийн амьдралыг харуулдаг. Гэхдээ бүх бөөудганууд адилгүй, өөр өөрийн арга барил, сахиус тэнгэртэй байдаг. Сүүлийн үед албин бөө, чөтгөрийн бөөгэдэг ч юм уу ангилалтай бөөудганууд олноор гараад байна. Хуурамч бөө, жинхэнэ бөөгэж яригдаад байгаа. Ер нь бөөболсон хүн өөрийгөөхуурамч гэж мэдэхгүй. Учир нь бөөболох арга зам нэг л байна. Харин засал хийлгэсний дараа биелэл нь ямар байгаагаас шалтгаалж танигдана. Би шавь тодруулахдаа гурван cap цаашлаад гурван жил хүлгээлгэх үе ч бий. Хэрвээ тухайн айлд хэн нэгэн нь удган болж шүтээн босгох ёстой гэвэл тэдний хүүхдүүдийн аль нь ухаантай, толгой сайтай байна гэдгийг шалгах ёстой. Хэн нь ах дүүстээ хүлээн зөвшөөрөгдсөн байна түүнийг л сонгоно. Тийм учраас манай Дагшинтэнгэр бөөмөргөлийн төвөөс 20 жил болоход чих халууцуулсан бөөтөрөөгүй. Нэгжилд Монгол, Оросын нийлсэн цөөхөн хүн бөөболгодог. Ер нь хэн нэгэнд засал хийгээд тэр хүнээ аварч чадахгүй бол бөөгэх нэрийг хэрэглэхгүй байсан нь дээр.
    Та хорт хавдарыг эдгэрнэ гэдэг. Их л олон лам оточ, бөө, эмч нар тэгж хэлдэг. Тэгэхээр ийм өвчтэй хүмүүсийг эдгээж байсан түүх надад их сонин санагдаж байна?
    –       Түүх олон бий. Ернь бол дотор эрхтэн, нуруу, тархины өвчтэй олон хүнийг өвчнөөс нь салгасан даа. Гэхдээ би оточ биш шүүдээ. Хүнд эм тан өгдөггүй. Харин эруул болоход нь дээд тэнгэрийн хүч, гэрэл гэгээг л бие мах бодод нь шингээж өгдөг. Удган дээр өвчнөөилааршуулах гээд ирж байгаа хүнийг бид эрүүл саруул болгох л үүрэгтэй. Ямар ч өвчтэй хүн ирж болно. Харин тэр хүнийг яаж эдгээх вэ гэдгээ л бид сайн мэдэж байх хэрэгтэй. Ер нь бөөлөөд онгод ороод ирэхээр ямар ч хүнийг эдгээх боломж байдаг. Тэгэхээр гэнэт хорт хавдраар өвчлөгсдийн тоо нэмэгдээд байна гэдгийг бас бодож үзэх хэрэгтэй. Энэ нь уул усны хорлол буюу иднийхээр хараал юм. Тийм хараал хүний биед ямар ч эмчилгээгүй өвчин болж ирдэг. Онгодууд ч тэгж хэлдэг. Ер нь бөөудган хүний хийж буй зан үйл энгийн юм шиг харагддаг ч цаанаа том утга агуулгатай байдаг. Хийсэн засал нь маш хурдан хүрч байдаг юм. Манай удмын бөөнар их даруухан улс шүүдээ. Тэр бүр үйлсээ яриад байдаггүй. Чи заавал мэдэх гээд байвал над дээр ирээд эруул болж буцсан хүмүүсээс илүүихийг асуугаарай. Тэдний дунд тал цус харваснаас эхлээд сэтгэцийн өвчтэй болсон, унадаг, хараагүй болсон хүмүүс ирээд эдгэсэн хүмүүс олон.
    Би заавал нэг түүх сонсмоор байна?
    –       /Инээв/ Чи өөрөөсурвалжлаарай. Би урьж байна.Оросын нэгтосгоны иргэн намайг зорьж ирсэн түүх дөнгөж сая нүдэнд зурсхийлээ л дээ. Тэрийг яахав хэлье. Эхлээд тэр хүн хагас солиорлын байдалтай ирж байсан. Унтаа өвчтэй хүн байсан юм. Тэгээд бөөлүүлээд гурван өдөр гурван шөнөунтсан. Сахиусаа аваагүйгээс тэгж л дээ. Тэр хүн нутагтаа очоод тал цус харвасан юм байна. Харин Оросын эмч нар түүнийг гурван сарын настай. Хамгийн цаад тал нь зургаан cap л хүрнэ гээд эмнэлгээс гаргачихсан байсан. Намайг урьсаны дагуу очиж бөөлсний дараа баруун талаасаа мэдээ орж эхэлсэн. Тэр хүн сахиусаа аваад гурав хоногийн дараа гэхэд нүүр нь тэгширч мэдээ орж байсан.
     
    Тэгээд энэ хүн одоо ямар байна?
     
    –       Гучин долоон нас хүртлээ төрөөгүй байсан энэ хүн саяхан үр хүүхэдтэй эв эрүүл сав саруул хүн байгаа. Оросын эмч нар гайхан толгой сэгсэрч байсан юм. Энэ бол онгодын хүч. Тэнгэр сахиус минь өршөө, өршөө.
     
    Зарим хүн хаана ч очоод яагаад ч аврагдаагуй байдаг.Ихэвчлэн тэд бөө мөргөлд итгэл алдарчихсан байдаг.Шарын шашин бол түүнийг хийсэн үйлийнх нь үр гээд тайлбарлачихдаг. Христ бол та өөрөөгэмтэн гээд хариулчихна. Дараа төрөлдөөсайн төрнөгээд итгуулчихнэ. Харин бөөнар яаж тайлбарладаг вэ?
    –       Нүүр талтай хүн гэж байдаг. Тухайн онгод сахиус нүүр талтай хүндээ сайнаар нөлөөлж байхад нүүр талгүй хүнд юм хийдэггүй. Хийгээд ч тэр нь сайн нөлөөүзүүлж чаддаггүй. Энэ бол дээр үеэс байсан асуудал. Миний багш нар мундаг сайн бөөч гэсэн зарим хүнийг “За Танд би юм хийж чадахгүй юм байна. Шинэ гарч байгаа тэр удган дээр оч” гэж буцаадаг байсан. Тийм болохоор сайн бөөбайвч харсан тэнгэр нь биш л бол засал болохгүй гэсэн үг. Дөнгөж сахиусаа авсан хүнд ч шүтдэг хүн гэж байдаг. Энэ нь цаашилбал отог омгийн шүтээн гэж яригддаг. Тэр аврагдахгүй байгаа хүнд сахиус л хэлж өгнөдөө.
    Амьдрал бол аялал сэтгүүлийн энэ дугаарт холын сонин хачинаа хуваалцсан танд баярлалаа. Цаашдаа тантай хамт “Мөргөлийн аялал”-д оролцож ард түмэндээ бөөмөргөлийн зан үйлийг зөв таниулахдаа бид баяртай байх болно оо?
    –       Баярлалаа. Амьдрал бол аялал ч гэсэн зөв замаар аялахгүй бол төөрнө. Чоно нохойн идэш болно. Байгалийн давагдашгүй хүчний тухай сэрэмжлүүлсээр байтал хүн аялалд улайран гардаггүй шүүдээ. Тэрэнтэй яг адилхан. Нутаг усаа бузарлаж, яаж баяжих вэ, яаж энэ гэдсээ цатгалан байлгах вэ яаж… яаж…. яаж …гээд шунаад яараад буруу замаар гүйгээд байвал тэр хүнд юу ч тохиолдож магадгуй шүүдээ. Хүн гэдэг цадна гэж байхгүй гэдгийг онцолж хэлмээр байна.

     
  • Монголчууд тэнгэр шүтээнээ гээвэл хүн төрөлхтөн мөхнө

    Ялангуяа Монголчуудад өөрсдийн гэх итгэл үнэмшил, шүтлэг бишрэл гэх юм байгаагүй мэтээр далд утгаар ч хэлээд   байх шиг.

    Тун удахгүй энэ нь даамжирсаар хэдэн жилийн дараа Монголчууд язгуураасаа л буддын шашинтай юмуу, эсвэл загалмайн шашинтай байсан гэж гүжирдэх янзтай. Тэнгэрийн тааллаар тодрон гарч Монголчууд биднийг тэтгэн гийгүүлсэн Их хааны алдрыг хүртэл Чингис богд, Очирваань бурханы хувилгаан гэх мэтчилэн ярьж бичиж байгаа нь оросын зохиолч И.Калашников өөрийн зохиолдоо Монголчууд эртнээсээ загалмайн шашинтай, хоймортоо загалмай залж түүндээ залибардаг байсан мэтээр гуйвуулан бичиж байсантай агаар нэг харагдана.
    Үүнээс улбаалан дараах зүйлийг бичихэд хүрэв. Бурхан зурдаг нэг нөхөр бөхийн өргөөнд олон хүн цуглуулаад өөрийн эмхэтгэсэн нэг номыг сурталчилан ярьж байснаа хадуураад “бөө гэж хар домын хараалыг дагаваас үхээрийн бузар хорлол болох нь баттай, хойчийн өдөр ухаж мэдэвч гэсгээл тамаас зайлах аргагүй” гэж айлдав. Үүнийг сонсоод жаахан ч болов түүх, уламжлалаа мэддэг хэн боловч солиорч туйлширч байгаад нь эгдүүцсэн нь лавтай.
    Нөгөө бидний коммунист нийгмийн үед хүн бүхэн уншсан цагаан толгой гэгч үсэглэлийн ном шиг эдүгээ бараг үсэг мэдэх бүгдийн уншсан “Монголын нууц товчоон” хэмээх түүхийн сурвалж бичиг дээр их эзэн маань Халдун уулнаа гарч бүсээ хүзүүндээ эгэлдрэглэн сөгдөж суугаад бөөсийн чинээ амийг минь бөөцийлөн аварсан. Бурхан халдуныг өглөө бүр мялаасуу” гээд тэнгэрт есөнтөө сацал сацан мөргөдөг. Бас Мэнлиг эцгийн хөвгүүн Хөхчү зайран түүнийг Их монголын Хаан суухыг зөгнөн хэлдэг, түүнээс хойчийн явдал, төрийн хийгээд байлдаан тулааны олон хэргийг асуун хэлэлцсэн байдаг.
    Монголын ихэс хаадууд болон эгэл ардын амьдралд Тэнгэр шүтлэг, бөө мөргөл бодьтой оршин оюун сэтгэлгээ, зан заншил, урлал, угсаатан зүй, түүх шастирд томоохон байр эзэлж ирсэнийг Дэлхий мэднэ. Дээр дурьдсан бурхан зурдаг хүн (Уг нь өөрийгөө бурханч лам гэдэг юм билээ. Өөрийнх нь шашины гол сургаалд лам хүний тэвчих ёстой олон олон ёсыг мань хүн дагаагүй болохоор лам гэж хэлэшгүй нь. Адаглаад л бодь мөрийн сургаалд бурханы шашины номлол сургаалыг зарж ашиг олох нь хүнд нүгэл болох тухай бичсэн бий. Харин энэ хүн тэр сургаал номыг нь тэгэхээс тэг гэсэн шиг янз бүрээр хэвлүүлж зарж байсныг түмэн олон мэднэ) -ний хэлсэнээр бол Их хаан тэргүүтэй үе үеийн ихэс дээдэс, эрдэмтэн мэргэд, эгэл ардууд Мөнх хөх тэнгэр шүтлэгтэй бөө мөргөлтэй байсан гэсэн ганцхан заалтаар үхээрийн бузар болж эрлэг тамд зовж байгаа юм гэнээ. Энэ бол Монголчуудыг хагалан бутаргах, итгэл үнэмшилээр нь талцуулах, эв эеийг эвдэх гэсэн шууд үйлдэл, хорон хатгалга.
    Миний хувьд Буддын шашныг хүндэлдэг. Монголчууд хэдэн үерээ л шүтэж ирсэн, шүтэхээс гадна манжын бодлогын үед юутай ч атугай хэдэн зууны турш боловсрол гээч зүйлийг нь гал алдуулалгүй залгуулж ирсэн гэдэг утгаар нь. Лам багшид хүүгээ шавь оруулаад миний хүү эрдэм номтой сайн хүн болоорой гэж хэлдэг, эрдэм ном гэдэг зүйлийг буддын сургаал, судар номоор төлөөлүүлж ойлгон олон үеийг элээсэн гэвэл хэн ч маргахгүй. Ер нь өнөөдөр шашины янз бүрийн урсгал чиглэлийг сурталчлаад яваа улсууд хийгээд айл бүл болгонд л тодроод байгаа бөө улаач нар буддын шашны хийдээр шагайж үзээгүй, номын дууг нь нэг ч болов сонсож, ламд мөргөж, судраар адис тавиулж байгаагүй, эхээс төрсөн цагаасаа л өнөөдөр ярьж байгаа зүйлдээ чин үнэнч байсан гэвэл түүн шиг худал хуурмаг байхгүй биз.
    Америкаас санхүүждэг христийн шашныг сурталчилдаг телевизээр номлол ярьдаг сайн таних нэг нөхөр ээжийнхээ хойдох алтан савыг нээлгэнэ гээд зурхайч хайж явах. Сүүлд ёжлоод асуувал, яахав дээ хөгшин чинь хоолоо олж идэх гээл нэг газар номлогч (пастор) хийдэг байхгүй юү дээ гээд л үнэнээ хэлэх. Өрөвдмөөр ч юм шиг, инээд ч хүрэх шиг, нөгөө цуглаан дээр нь итгэж цугласан хүмүүс ертөнцийн эзний өмнөөс сургаал номлолыг нь өндөр дуугаар өгүүлэх пастор нь ярьж байгаадаа чин сэтгэлээр итгэж үнэмшдэггүйг нь мэддэг болов уу.
    Үлгэрлэвээс, хийдэд суугаа буддын шашины лам христийн шашины гол номлол болох “шинэ гэрээ”-г нууцаар эргүүлж, өмнө нь залибарч суугаа буддын шашинт сүсэгтэндээ зовлонгийн шалтгааныг нь хэлж өгөх мэт. Энэ их эргүүтэл, завхарлыг одоо л зогсоож, үнэн мөнийг олон түмэндээ ойлгуулахгүй бол хожмын өдөр засаж болохгүй төөрөгдөл, шашин шүтлэгээрээ талцсан хагаралд монголчууд автах вий хэмээн зовинож үүнийг бичив.
    Хүн төрөлхтөн үүссэн цагаас хойш шүтэж ирсэн тэнгэр шүтлэг, бөө мөргөлийг алив шашинтай харьцуулан тавьж, шашины үүднээс тайлбарлахыг оролдож, ярьж бичихээ лам харгүй даруй зогсоох, чанарын ялгаа үнэн мөнийг зөв таниулах, ухаж таньсан нэг нь өөрийн ойр хүрээний олонд хэлж ойлгуулах шаардлага тулгамдаад байна.
    Чин үнэндээ тэнгэр шүтлэг, бөө мөргөл гэдэг нь ямарч шашин биш бөгөөд түүнээс тэс өөр байгаль, орчлон ертөнцийн зүй тогтол гэвэл сая үнэн болно. Яг л наранд халсан ус уур болон дэгдээд үүл болон хуримлагдаад бороо болон асгадаг шиг нүдэнд үл харагдах ертөнцийн зүй тогтол ажгуу. Бөө мөргөл гэдэг зүйл гагц Монголд бус энэ орчлон өртөнцийн есөн хэлийн түмэн угсааны үндэстэнд буй. Амазонкын шугуйд ч, африкийн ширэнгэнд ч, онигооны эзэн чукча нарын цааны арьсан урцанд ч, скандинавын хойгт ч, энэтхэг гимлайн ууланд ч ялгаагүй бөө бөөлж л байдаг.
    Үүнийг өнөөдөр дэлхий нийтээрээ мэдэж судлаж байна. Дээд оюун ухаан гэж нэгэн зүйл оршин байдгийг бүх шашин, далд үзэгдэл судалдаг шинжлэх ухааны байгууллагууд, судпаачид нэгэн дуугаар зөвшөөрдөг. Гагцхүү оноож нэрлэсэн л ондоо байдаг. Дэлхий дээр хүн үүсэж бий болсон цагаас л дээд оюун ухаан хийгээд түүнтэй холбогдож мэдээлэл авах зүй тогтол үүссэн гэж ярьж бичиж байна. Ихэнхи томоохон улс гүрэнүүд үүнд ихээхэн ач холбогдол өгч тусгайлан судалдаг судалгаа шинжилгээний байгууллага заавал байгуулж, ихээхэн хөрөнгө санхүү зарцуулж байдаг нь нууц биш болоод удаж байна.
    Дэлхийн түүхэн дэх томоохон удирдагч, дарангуйлагч нар ч ихээхэн анхаарал тавьж, өөрсдийн дэргэд үзмэрч, далдыг харагч нартай байсан бат эдгээр нь дээд оюун ухаантай бага ч гэсэн холбогдож мэдээлэл авах төрөлхийн чадвартай төрсөн хүмүүс байсан. Мөн улсын нууц бодпогоор дээд оюун ухаан гэгчээс мэдээлэл авах найдвартай аргыгхайх зорилгоор судлаач тагнуулуудыг илгээдэг байсны ихэнх нь Монголд ирж байв. Жишээ нь, Гитлер хас тэмдэгийг сүлд болгон авч Монголруу нууц баг удаа дараа явуулж, Мөнх Тэнгэр буюу дээд оюун ухааны ивээл хүчийг хүртэхийг машид хүсдэг байсан бол харин Сталин Барченко, Рейрих зэрэг улсуудыг Монгол, Түвдрүү аялуулж, далдын хүчний нууцыг эрэлхийлж байсан.
    Коммунист нийгмийн үед эрдэмтэн, бөө судлаач нэрээр олон орны тусгайлан бэлтгэгдсэн хүмүүс Монголд ирж идэвхийлэн хайж шиншилж байсныг нь тэр үед хэлмэрч газарч хийж явсан монголчуудын яриа нотолдог. Тухайлбал олноо Гүүш багш хэмээн хүндлэгдсэн Б.Ринчин гуайн дурьдатгалд социалист орнуудаас ирсэн эрдэмтэн судлаачид (нууц туршуулууд) бөөгийн зан үйлийг ихэд сонирхон судалдаг, бөө бөөлөхийг үзэх гэж үхэн хатан хөөцөлддөг, бичлэг хийдэг, түүгээр ч үл барам нэг биш удаа бөөгийн хуяг хэрэгсэлийг бүтнээр нь авч явсаныг нэр ус, он сартай нь ярисан байдаг.
    Буруу үйлээр буруу замаар замнаж түүнийгээ хөгжил хэмээн эндүүрч, өөрсдөө өөрсдийгөө сөнөөхөд (Сүүлийн жилүүдэд дэлхийн энд тэндгүй болоод байгаа байгалийн гамшиг, өвчин тахал, саяхан болсон японы газар хөдлөлт бол эх дэлхийтэйгээ зүй бус харьцсанаас хүн төрөлхтөний сүйрэл эхлэж буйн дохио бөгөөд үүнийг галав юүлэх гэж хэлдэг) гамшиг дундаас үлдсэн хүн сүргийг Монголчууд буюу Мөнхгалынхан оройлон манлайлж Мөнх тэнгэр буюу дээд оюун ухаантай холбогдсоноор зөв зам, зөв нийгэм байгуулахыг зааж, энэ өртөнцөд үеийн үед үүрд оршин өөрийн нэр лугаа адил гал таслахгүй залгуулах үүрэгтэй билээ.
    Харин Тэнгэр шүтлэг, бөө мөргөл буюу дээд ухамсартай холбогдох ертөнцийн зүй зохицол алдагдваас үнэхээр ертөнцийн сүйрэл болох ажгуу. Янз бүрийн шашин, тэдний бурхан хэмээн шүтэгддэг хүмүүсийн тухайд тодруулж хэлэхэд, тодорхой цаг үед тодорхой газар оронд амьдран суугаа хүмүүс Тэнгэр буюу дээд оюун ухаантай холбогдох чадвар нь суларсан,эсвэл бүр алдагдан, буруу хөгжсөн, буруу замнаснаас дээд оюун ухааны хүслээр тэр хүмүүсийн дундаас хэн нэгэнд Тэнгэрээс мэдээлэл тасралтгүй өгч төөрсөн олныг дагуулах манлайлагч болгон сонгож (магад нилээд өндөр шалгуураар), тэр сонгогдсон хүн гэгээрэн (дээд ухамсраас өгсөн мэдээллийн үрээр) тухайн газар орон дахь хүн олны амьдралын хэв маяг, ухамсрын түвшинд таарч нийцсэн оновчтой сургаал номлолоороо дагуулан сэнхрүүлснийг шашин гэх бөгөөд тэр оройлон дагуулсан Тэнгэрийн хүүг газар газарт Будда, Есүс, Мухаммед гэж янз бүрээр нэрлэсэн бөлгөө.
    Харин анх ийм шалтгаанаар үүсэж хөгжсөн шашиныг сүүлд нь улс төрийн зорилгод ашиглан хүн төрөлхтөнийг итгэл үнэмшилээр нь хуваах, хагаралдуулах далд дайны хэрэгсэл болгон ашигласан нь шал өөр асуудал. Тэдгээр тодрон гарсан тэнгэрийн хөвгүүд нь тухайн газар нутаг дахь хүн олны амьдрах хэв маяг, сэтгэлгээний түвшинд тааруулан хүлээж авахуйцаар өөр өөр хэлбэрээр номлосон байдаг нь угтаа нэг л зүйлийг буюу хүмүүсийг шударга байх, хоорондоо эвтэй найртай, эд мөнгөнд хэт шунахгүй байх, өгөөмөр нинжин байх сэтгэлийн ариуслыг сургаснаас бус хожмын өдөр хоорондоо талцан алалдах, хагаралдахыг уриалаагүй билээ.
    Тэд Дээд оюун ухаан буюу Мөнх тэнгэр байдаг, зөв үйлээр явах аваас тэтгэдэг, буруу мууг үйлдэх аваас гэсгээдэг гэдгийг нэгэн дуугаар хэлсэн байдаг. Бүх шашины сургаалд үнэн үг буй. Учир нь тэдний уг язгуур нь нэг. Мөнх тэнгэр буюу Дээд оюун ухаан юм. Тиймээс та өөрийн итгэдэг, шүтдэг шашинаа шүтэгтүн, дагагтун, харин өөр бусад шашинтай бүү жиш, аль нь үнэн, аль нь худал, дээр доор хэмээн бүү эргэцүүл, Гагцхүү худал үнэнийг хутган гуйвуулж, цөөхөн монголчуудыг хагаралдуулах элдэв салаа үзүүртэй хорон үг хэлж байгаа хүмүүсээс болгоомжил, эв эеээ хичээ, хар санаатны хатгалганд бүү авт!
    Ямар шашин шүтлэгтэй хийгээд эс шүтдэг байснаас үл хамааран буруу явдалтан хар санаатныг гэсгээх эрх ба хүч гагц Мөнх тэнгэрт бийг сана. Үнэн учир иймийг бүгдээр ухаж ойлгох аваас шашиныг Дээд оюун ухаантай нэгэн байранд тавиад аль нь үнэн зөв болохыг шүүн хэлэлцэх нь хамгаас утга учиргүй төөрөгдөл гэдгийг ойлгох буй за.
    Үлгэрлэвээс, ертөнцийн зүй тогтолыг буруу хэмээн сөрж алив нэгэн шашинд бүгдээр итгэвээс орчлон ертөнцийн зүй тогтлыг өөрчилж болно хэмээн муйхарлан зүтгэснээс ялгаа юун. Монголчууд бид үеийн үед тодорхой давтамжтай хүчирхэгжин үүргээ биелүүлж ирсэн бөгөөд хамгийн сүүлд найман зууны тэртээ тийн сэхэж сэрвийн дэлхийг түвшитгэж явсныг хамгаас тод мэддэг, бахархдаг билээ. Монголчуудын тэр их үүргийг зүгээр нэг байлдан дагуулалт байсан мэтээр ярьж бичих нь туйлаас учир дутагдалтай.
    Найман зууны тэртээх монголчууд тэр цаг үедэх хүний нийгмийн хөгжил буруудан хэрээс хэтэрч, “хөнжилдөө унтах завгүй хөнөөлдөн байлдаж, орондоо орох завгүй олзлолдон тулалдаж”, эд баялаг, эрх мэдлээс өөрийг бодохоо байсныг өөрсдөөсөө эхлэн төвшитгөж, улмаар дэлхийг төвхнүүлэхээр хөдлөн хожмоо гарах олон олон дайн самууны хорыг арилгахын тулд эвлэлдэн нэгдэж, буруугаа ухаагүй заримыг Тэнгэрийн тааллаар болгосон билээ. Ийн явахдаа Тэнгэрийн тааллаар нэгэнт хүчирхэгжин өндийсөндөө эрэмшин бусдын шашин шүтлэгийг үгүй хийн өөрсдийн бөө мөргөл, Тэнгэр шүтлэгийг түгээн дэлгэрүүлээгүйн учир юун хэмээвээс энд чадан ядан эвлүүлж бичсэн мөхөс миний хэлсэнчлэн тэр газар оронд үүсэж буй болсон шашин шүтлэг нь тухайн хүн ард, үндэстэндээ ямар ач холбогдолтой хийгээд яаж үүссэн, яах гэж үүссэнийг эдүгээ цагийн мунхаг биднээс илүү тод мэддэг байсных буй за.Хэрэв зүгээр л дайны олз хайж, хамгийн том газар нутагтай эзэнт гүрэн байгуулахыг зорьсон бол итгэл үнэмшил, шашин шүтлэгээр нь дамжуулж түүнээс ч олон жилээр захиран суух үндсээ тавих байсан нь дамжиггүй. Дэлхийн түүхэнд улс төрийн зорилгоор шашин гэгчийг ингэж л ашигладаг. Тэнэг хүн ч ойлгохоор бүгдийн мэдэх жишээ олныг хэлж болно. Харин өвөг дээдэс маань яагаад Тэнгэр шүтлэгээ эзлэн түрэмгийлэх зорилгод ашиглаагүйг тийм ч олон хүн мэддэггүй юмуу, эргэцүүлдэггүй бололтой.
    Үнэн гэвээс ердөө л энэ. Дээд оюун ухаан буюу Мөнх тэнгэр нь цор ганц Монголчуудын өмч биш бөгөөд энэ хорвоо дэлхийн түмэн амьтныг гэрэлт нар ялгалгүй гийгүүлж байдаг лугаа адил гэдгийг ухаж ойлговол зохино. Сэтгэлээ ариун байлгаж, зөв зам мөрөөр амьдрах аваас хар шар хэн ч байсан Мөнх Тэнгэрт тэтгэгдэнэ. Тэр илрэл нь таны шүтдэг Тэнгэрийн хүүгийн номлосон шашинаар ч дамжин танд хүрч болно.
    Өнөөдрийн Монголчууд бид газар нутгаа ашигт малтмалын тусгай зөвшөөрөл нэрээр харийнханд алдаж, дээр нь зөвхөн Монголчууд бидэнд л байдаг Дээд Оюун Ухаан – Мөнх Тэнгэртэйгээ шууд холбогддог тэнгэр язгуурт амин чанараа гээвэл зөвхөн өөрсдөө сүйрэх төдийгүй, нийт хүн төрөлхтөнийг үхэлд хүргэнэ. Учир нь үеийн үед зөвхөн Монголчууд бид бөө мөргөл, Тэнгэр шүтээнээ хадгалан уламжилж ирснээрээ тэднийг буруу амьдралын сүйрлээс аварсаар ирсэн билээ.
    Бидний Монголчууд энэ цаг дор үүнийг дор бүрнээ ухаж ойлгоод элдэв хов жив, чавганцын хэрүүлээ орхин үүнээс өндөр дээд үүрэг бийг ухамсарлан санаж, сэрж эвлэлдэн нягтрах болтугай.
    Х.Бамбар
     
  • ЮНЕСКO-ийн дэлхийн түүх соёлын өвд бүртгэгдсэн Монгол улсын өвүүд

    2. Монгол ардын уртын дуу
    3. Монгол үндэсний баяр наадам
    4. Монгол үндэстний хөөмийн урлаг
    5. Бүргэдийн баяр
    6. Монгол гэрийн уламжлалт урлал зан үйл
    Яаралтай хамгаалах шаардлагатай соёлын биет бус өв:
    1. Монгол тууль
    2. Монгол арды нбүжиг, бие биелгээ
    3. Монгол цуур хөгжмийн урлаг
     4.Монгол лимбэчдийн уртын дуу хөгжимдөх уламжлалт арга, битүү амьсгаа
    5. Монгол уран бичлэг
    Дэлхийн дурсамж хөтөлбөрт:
    1. Луу алтан товч
    2. Монгол шунхан данжуур
    3. Есөн эрдэнийн ганжуур
    Хүн ба шим мандал хөтөлбөр:
    1. Монгол Дагуурын тал
    2. Дорнод Монголын тал
    3. Хустайн нурууны цогцолборт газар
    4. Говийнихдарханцаазатгазар
    5. Увс нуурын сав газар
    6. Богд хан уул тус тус оржээ.
    Эхсурвалж: “Монгол Говь” сонин
    ЮНЕСК-ийн дэлхийн түүх соёлын өвд бүртгэгдсэн Монгол улсын өвүүд
    Дэлхийн соёлын өвд: 
    1. Орхоны хөндийн дурсгалт газар
    2. Монгол Алтайн хадны зургийн цогцолбор 
    Дэлхийн байгалийн өвд:
     1. Увс нуурын ай сав газар
     Хүн төрөлхтний соёлын биет бус өв: 
    1. Морин хуур хөгжмийн уламжлалт урлаг
    2. Монгол ардын уртын дуу
    3. Монгол үндэсний баяр наадам
    4. Монгол үндэстний хөөмийн урлаг
    5. Бүргэдийн баяр
    6. Монгол гэрийн уламжлалт урлал зан үйл 
    Яаралтай хамгаалах шаардлагатай соёлын биет бус өв: 
    1. Монгол тууль
    2. Монгол арды нбүжиг, бие биелгээ
    3. Монгол цуур хөгжмийн урлаг
     4.Монгол лимбэчдийн уртын дуу хөгжимдөх уламжлалт арга, битүү амьсгаа
    5. Монгол уран бичлэг 
    Дэлхийн дурсамж хөтөлбөрт: 
    1. Луу алтан товч
    2. Монгол шунхан данжуур
    3. Есөн эрдэнийн ганжуур 
    Хүн ба шим мандал хөтөлбөр: 
    1. Монгол Дагуурын тал
    2. Дорнод Монголын тал
    3. Хустайн нурууны цогцолборт газар
    4. Говийнихдарханцаазатгазар
    5. Увс нуурын сав газар
    6. Богд хан уул тус тус оржээ.
     
     
  • Н.Нагаанбуу: Итгэхүйн ухаанд суралцахгүйгээр бид урагшлахгүй

    Тийм бүтээлүүд гарч байх ёстой гэж бодож  би  “Итгэхүйн ухаан”  номоо бичсэн юм. Энэ нь итгэлзүйн ухаан гэсэн үг. Үүгээр юу судлах вэ гэж хүмүүс асууж магадгүй. Би нийгмийн сэтгэлзүй, сэтгэлзүйн ухаан гэдэгт эргэлздэг. Сэтгэлзүй гэдэг хүний темпераменттай, эмчтэй холбоотой  ойлголт. Түүнийг нийгмийн янз бүрийн категориудаар судалж болохгүй. Тэгэхээр нийгмийн сэтгэлзүй гэж худал ярьж байхаар нийгмийн итгэлзүйг нээгээсэй, судлаасай гэж боддог.Итгэлзүйн ухааны тухай ярихын  тулд шинжлэх ухааны танин мэдүүлэх юм уу, тийм судлагдахуунтай бүтээл туурвих шаардлага байсан. Тэр тухай бичихийн тулд би өмнө нь “Монголчуудын гурвалын онол” гэдэг номоо  бичсэн. Тэр ном намайг монголд төдийгүй олон улсад таниулж, нэр хүнд хайрласан. Хөдөлмөрийн баатар Л.Түдэв гуай редакторлаж 1996-1997 онд хэвлүүлсэн юм.
    -Тэгвэл та “Гурвалын онол”-оо юунд чиглүүлэв?
    – Энэ нь дэлхий ертөнцийн онол худал байна. Идеаль мэтээр ойлгоод байгаа  ин, янь буюу эсрэг тэсрэг гэсэн хоймсон онол худал байна. Тэмцэл гэдэг үг  чинь ч худал байна гэдэгт чиглэсэн.  Тухайлбал, тэмцэл гэдэг үг  нэгдүгээр бие дээр ярьдаг үг юм. “Би энэ хэдэн хүүхдийг өсгөх гэж их тэмцсэн дээ. Энэ өвлийн зудыг давах гэж их зүтгэж, тэмцэж орлоо” гэж ярьдаг, тэгэхээр нэгдүгээр биеийн үг байгаа биз. Өнөөдөр намууд тэмцэл гэж ярьж байгаа нь энэ агуулгад таарахгүй. Тэдний үйл хэрэг бол арцалдаан, тэрсэлдээн. Нийгэмд хор учруулна, нийгмийн итгэлзүйг сэвтүүлж буруу тийш уруу татна. Итгэхүйн ухааныг  ингэж шинжлэх ухааны мөн чанартай бичихийн тулд янз бүрийн категориуд байх ёстой.  Бас уламжлал ч байх ёстой. Тухайлбал, “Монголын нууц товчоо”-г сөхөөд харах юм бол итгэл, итгэхүй  гэдэг  үг маш олон тааралдана. Сурвалжуудад  ч маш олон байдаг. Ардын зүйр цэцэн үг гэхэд л “Итгэлийн дээд үнэн, идээний дээд сүү” гэж бий. Тэгэхээр философийн хамгийн гол чанар нь үнэнийг л  хайдаг. Монголчууд язгуураасаа “Итгэлийн дээд үнэн, идээний дээд сүү” гэж үзэж байсан байна шүү дээ. “Итгэлээ гээснээс эдлэлээ гээ”  гэж хэлсэн байна. “Итгэлээ гээвэл сүг болно, сэтгэлээ гээвэл буг болно” ч гэж ярьдаг. Монголчууд ийм ард түмэн.  Гэтэл өнөөдөр  бид тийм юманд зорьж байгаа гэсэн итгэл алга.
    -Тухайлбал?
    -Өөрөөр хэлбэл, монголчууд төрд итгэдэг, “Төрийн минь сүлд өршөө” гэж залбирдаг байсан. Тэр мөн чанар алдагдчихсан. Өмнөх нийгэм коммунизмд бид итгэж байсан. Тэр итгэж байсан ард түмнийг хэн бүтээсэн бэ. Өнөөдөр юунд итгэж байна вэ. Энэ олон асуулт бидний өмнө гарч ирнэ. Шинжлэх ухаанд үүнийг үнэлэх үнэлэмж, харьцангуй үнэн, батлагдаагүй үнэн, үнэмлэхүй үнэн гэдэг ч тэр  үнэнг бид олоогүй байна. Тиймээс  “Итгэхүй ухаан”  номыг гаргахын тулд итгэл, найдвар, үнэмшил  гэдэг гурван  үгийг ялгаж, салгаж ойлгох шаардлага гарсан.
    -Найдлага, үнэмшил хоёрын тухай жаахан тодруулна уу?
    -Найдлага гэдэг  бол харьцангуй үнэн юм. Нагаанбуу ганц найдлага гээд явуултал, нөгөөх нь хоёр тавиулчихаад хүрээд ирдэг. Тэр юуг хэлж байна вэ. Үнэмшил гэдэг бол худал юмыг  үнэн мэтээр ярьдаг мөн чанар. Энэ бол үнэмлэхүй үнэн. 1990 онд ардчилал гэж бөөн юм болсон, амьдрал өмнөхөөс илүү сайхан болно гэж бодсон. Өнөөдөр монголоор дүүрэн итгэлээ гээсэн сүгнүүд, архичин, ажилгүйчүүд байна. энэ категориудыг цааш яривал  олон юм бий.
    -Итгэлийн  гурван мөн чанарыг та хэрхэн үзэж байна?
    – Тухайлбал, гэнэн чанар байна. Энэ юуг хэлж байна гэвэл, “Өө энэ нөхөр  ёстой зөв ярьж байна. Гоё хэлж байна” гээд шууд итгэдэг. Тэгвэл нөгөө нь “Энэ юу яриад байна вэ” гээд  эргэлздэг. Үлдсэн зарим нь эсэргүүцдэг. Тэгэхээр нийгмийн амьдралыг болон түүнд хандах хандлагыг гэнэн, хэрсүү, хашир гэсэн гурван мөн чанараар судалж үзэх шаардлагатай. 1990 оны жагсаал, цуглаан бол гэнэн хийрхэл байсан. Социализмыг сайхан болгоно, алдаа дутагдал нь арилна гэж бодсон. Капитализмын үүд хаалгыг сөхөж ороод  өнөөдрийн ээдрээтэй амьдралд хүргэнэ гэж хэн ч сэтгээгүй. Тэгж сэтгэсэн   бол жагсаалд хэн ч ирэхгүй байсан. Гэнэн итгэл тэр.
    -Гэнэн итгэлийг яавал хэрсүү болгох бол?
    -Сонгуульд санал өгч буй байдал, бидний гаргаж ирж байгаа Их хурлын мөн чанар бол гэнэн итгэлийн илрэл. Чихэр боов, гоё царай зүс, сайхан амлалтад хууртсан хуурталтуудаас санаа авч  хэрсүүжих ёстой. Өмнө нь Батыг гаргасан, тэр нөхөр баахан худал ярьж гоё юм амлачихаад ганц ч ирээгүй. Хороо, сум дээр ирж дарга нартай архи уучихаад явчихдаг. Одоо жаахан гайгүй шиг хүнийг сонгомоор байна. Залуухан, мэдлэгтэй, мэргэжилтэй хүнийг гаргая гэж байгаа бол хэрсүү мөн чанар. Энэ бол итгэхүйн ухааны нэлээд олон категориудаар жишээ авч ярьж болох ухагдахуун. Өөр нэг категори нь хашир мөн чанар. Өнөөдрийн монголчууд хашрах болоогүй. Ирэх 2016 оны сонгуульд бид итгэл тавьж байна. Гэтэл тэр бас л хашраагүй, тухайн үед хэн ямар сенсац дэгдээнэ, түүнд хууртана.  Тиймээс  нийгмийн итгэлзүйн ухааныг бүрэн хэмжээнд судлах, сурталчлах шаардлага байна. Тэгэхгүйгээр нийгэм урагшаа хөгжихгүй.
    -Итгэхүй алга болсон гэж та хэллээ. Түүний орон зайг  юу эзэлж байна вэ?
    -Өнөөгийн монголчуудын ухаан санаа түвдизмээр дүүрчихэж. Өнөөдөр нэг яам нь шинэ  ордны суурь тавилаа гэхэд баахан лам суулгачихсан ном уншуулж байна. Орой нь тэр ордныхоо нээлтэд зориулж бөх барилдана гэсэн чинь хэдэн нүцгэн толгойтой лам нар суучихсан боорцог тарааж байдаг. Энэ бол өнөөгийн хүмүүсийн толгойноос  түвдизм салахгүй байгаагийн илрэл. Шашнаар улс гүрнийг өөд нь татдаг, түүнийг итгэл үнэмшил болгосноор мандсан түүх Монголд байхгүй. Чингисийн үед монголчууд шашингүй байсан. Бөө мөргөл бол шашин биш. Шашин гэдэг хэн нэгэн үзэл сурталчтай, номлогчтой байдаг. Монголчууд үнэхээр төвдийн шашинд орсноор уруудсан. Богдыг хаан болгосноор бүр баларсан. Манжийн үед үзээгүй дарлалыг үзсэн. Жанрайсаг, зоо парк, Богдын ногоон ордонд  алба гувчуур авч хамаг мөнгийг татсан. Энд олон баримт архивт бий. Нутаг хошуугаараа үгүйрлээ, Богд хаан минь, Хатан минь, эх дагина минь. Та хоёрын зардлыг бид дийлэхгүй байна гэсэн бичиг өргөн барьж, энд тэндгүй бослого тэмцэл өрнөж байсан. Гэтэл өнөөдөр тэр тухай ярихгүй, ярихаар үндэсний шашин гэдэг. Түүх үнэн байх ёстой. Бид үнэнийг ярих ёстой.
    -Түүх гажуудаж байгаа нь үнэн. Гэхдээ залруулж, тайлбарлаж болохгүй ямар шалтгаан байна гэж та үзэж байна?
    -Бид Өндөр гэгээн гэж магтаад байдаг. Тэр хүн тухайн үед ямар ч нэр хүндгүй байсан. Энэ түүхийг  хэн ч ярихгүй, ярихаараа баастай бурхан байсан мэтээр ярьж  байна. Ойрдууд Өндөр гэгээнийг эсэргүүцэж дайн хийсэн. Гэтэл халхууд түүнийг дэмжсэн байх ёстой. Тэгвэл “Халх журам”-ыг аваад үзэхээр 2.84 талд  юу гэж бичсэн байна гэвэл, “Өндөр гэгээн Занабазар бол монголчуудыг харанхуй мухар тийш чирсэн ялтан бүхний дээд ялтан мөн. Тэр үхвэл оршуулах газар Монголд байхгүй” гэж бий. Гэтэл өнөөдөр тэр тухай огт ярьдаггүй. Ярихаар шашнаа мууллаа гэдэг. Тиймээс өнөөдөр бидний тархи  толгойд түвдизм бат оршиж байна шүү дээ. Ингээд  бидний итгэлзүй алдагдсан. Нөгөөтэйгүүр, бидний тархи толгойгоор  дүүрэн манжизм байна. 
    -Бид Манжийн колони аль эрт дууссан гэж үздэг. Гэтэл өнөөдөр ч байна гэж үү?
    -Манжизм дуусаагүй байна. Тухайн үед, малгайд хаддаг   чулуу, шувууны өдний төлөө тэмцэлдэж, хошуу нутгаа үгүйрүүлж байсан. Чин ван, гүн гэхчлэн Манжийн хаанаас цол,  зэрэг авахын төлөө хошуу нутгаа худалддаг байж. Өнөөдрийн алдар цолыг хар, юу ч хийгээгүй байж гавьяат, тэргүүний   болчихож байна шүү дээ. Бөхчүүд гэхэд л  цол авсан гээд хошуу сумаараа  ийм байр сууц, тийм жийп гээд хошуурдаг. Энэ   манжизм.  Алдар нэр, цол хэргэмийн хийрхэл. Дээр нь социализм, коммунизм гэхчлэн хийрхэл байсан. Үүнээс болж монголоо монголоор нь авч явах бидний ухаан эвдэрсэн. Олон изм-ээр дүүрсэн. Үзэл гээч юмаар улс орныг хөгжүүлдэггүй. Жишээ нь, коммунист үзэл гэж их ярьсан, одоо тэр нь хаана байна. 1990 онд ардчилсан үзэл гэсэн, одоо тэр нь хаана байна.  Ийм учраас монголчууд үзэл гээч юмыг үгүйсгэдэг. Үзэл бол сэтгэгдлийн төдий юм. Юмс үзэгдлийн хамгийн доод төвшин буюу харьцангуй үнэнд гоё юм ярьдаг, тэр нь амьдралд батлагдаагүй зүйлүүд. Үнэмлэхүй үнэний шалгуурыг даваагүй, туйлын  үнэн биш байдаг. Энэ өнөөдрийн манай нийгмийн амьдралын эмгэнэлт дүр зураг мөн. Үзсэнээ бодвоос бодол болно, бодсоноо онох аваас онол болно. Оносон юм нь ертөнцийн жам зүйд нийцвээс тэр иш болно. Гэтэл өнөөдрийн аль ч намд бүгд үзэл ярьж байгаа болохоос онол алга. Онолгүй учраас өнөөгийн улс төрийн намууд гурван бүлэглэлд хуваагдсан идэж уухын төлөө нэгдсэн сүйхээтэй найз нөхөд  байна. Бидэнд итгүүлэх онол тэдэнд  алга. Тэр онолыг нь итгэхүйн ухаан, ертөнцийн жам зүйгээр шалгах баримт бичиг хэнд нь ч алга. Өөрөөр хэлбэл, нийгмийн гэнэн итгэлзүйд үндэслэсэн  байдалтай байна. Тиймээс би түрүүнд хэлсэн, нийгмийн сэтгэлзүй гэж худал ярьж байхаар ниймгийн итгэлзүйн тухай судалж, үнэлэмж категориудаар шалгаж үзэж байгаасай гэж боддог.
    -Итгэлзүйн категориу¬даар нийгмээ тольдвол ямар дүр зураг харагдаж байна вэ?
    -Тухайлбал, нийгмийн итгэлзүйн гаргалгаагаар  нийгмийн хөгжил гэж байх ёсгүй. Хөгжил гэдгийг  зөвхөн хүн дээр ярьдаг. Хүний хөгжил гэж ярьдаг нь зөв. Хөгжөөнтэй байх, хөгжилтэй,  цэнгэлтэй  байх тухай утга юм. 1990 оноос хойш хүний хөгжил газарт унасан. Түүнээс өмнө бүг ажилтай, орлоготой. Түүнийхээ төлөө санаа зовсон байдалтай байсан. Бүгд цалинтай, орлоготой байсан учраас балан цулан болгоогүй ч хүүхдүүдээ тэжээж, өрх гэрүүд сайхан байсан. Өнөөдрийн нийгэм дэх гэр бүлүүд арцалдаан, зөрчлөөр дүүрэн. Миний аав, ээж унхиагүй, тэдний хүүхэд тийм юм эдэлж байхад би ийм байна. Ээжтэйгээ ингэж хэрэлдлээ, аавтайгаа тэгж муудалцлаа  гэж ярьж байна шүү дээ.  Нийгэм дээр ярих зүйл бол  дэвшил ахиц, бууралт ухралт.  Байгальд дэгжил гэж ярьдаг. Энэ дотор  нөгөө л итгэлзүйд хэрэгтэй категориуд маань  явж байдаг.  Жишээ нь, өмчийн тухай ярихад хүнд гурван өмч байсны эхнийх нь хүний амь. Хоёр дахь нь ухаан. Доржийн ухаан  гэхэд тэр хүнд л байна уу гэхээс  өөр хэнд ч байхгүй. Тэр хүнд төрсөн бодол өөрт нь л байна уу гэхээс өөр хэнд ч байхгүй. Тэр бичих зүйл тухайн зохиолчид л байна уу гэхээс өөр хэн ч бичиж чадахгүй. Тэгэхээр хүн болгон өөрийн гайхамшигтай, мөн чанартай. Хүний гуравдахь  мөн чанар нь удам.  Хүн удмаа их боддог. Миний ач зээ ингэж байна, хүүгээ ийм чиглэлд сургая, охиноо ингэж сургахсан гэж ярьдаг. Тэгэхээр монголчудын өмч идеаль байсан, тэр нь амь, ухаан, удам. Гурвалын онолоор энэ нь амь, ахуй, ухамсар. Удам гэдэг нь эс, цус, яс. Энэ нь монголчуудын үндсэн өмч. Өнөөдөр үүнийгээ мэдэхгүй, хий  юм ярьж яваа нь харамсалтай.
    -Өнөөдрийн өмчийн тухай та юу хэлэх вэ?
    -Өмч гэхээр  тухайн хүн шуналаа нэгдүгээрт тавьчихаад  эсээ, цусаа, ясаа огт тоохгүй яваад байгаад учир байна. Муу бодол, өөрт нь чиглэсэн хэл ам аль хэдийнэ тухайн хүнийг хүн биш болгосон байдаг. Өөрөө өөрийгөө буянтай гэж бодоод, үр хүүхэд нь тагсагладаг. Гэтэл мөн чанарыг аваад үзвэл, таван үе баян явсан хүн байдаггүй. Дуусах, уусах нь  хэнд ч  бий. Энэ мөнгөнд итгэсний, өмчийг шүтсэний  уршиг. Өндөр байшинд хэчнээн амьдарлаа ч, үхэх цагт тэндээс гаргаж хаяна шүү дээ. Тэнд мөнх амьдрахгүй. Мөнгөнд итгэсэн амьдрал бол гутамшиг. Монголчууд хэлдэг шүү дээ, эрхэм баян үр хүүхэд, удаах баян эрдэм ном, эцсийн баян эд хөрөнгө. Энэ үгийг эцэг өвгөд эрт хэлж, бидэнд итгүүлсэн. Харин сүүлийн үеийнхэн итгэхээ больсон нь учир дутагдалтай.
    -Сүүлийн үед хүмүүс шашин руу ихээхэн тэмүүлэх болсон. Энэ зөв үү?
     -Бидний олонх нь  шашинд итгэдэг. Шашин гэтэл горьдлого л дардаг. Өнөөдөр  ах дүүсээс нь  диваажинд очоод сайхан амьдарч байгаа хүн байна уу. Хулгайч, танхай этгээд тамд очоод муу яваа сураг байна уу. Шашин хүнийг сүнс гээч юмаар айлгадаг. Сүнс эрт балар цагийн хүмүүсийн уран сэтгэмж болохоос бодит байдалд байдаггүй. Жишээ нь, Н.Сарандаваа гэдэг хүн сүнс яриад, түрийвчээ гаргаж даллаад мөнгө орж ирнэ гэж байна. Тэр худал, залилангийн сүлжээ. Аура гэрлэн бүрхүүл гээд ярьдаг. Тэр ч бас худал, тусгай зохиосон  программ. Шинжлэх ухаанаас илүү шуналын сүлжээ тэнд яваад байна. Буддизм мөн адил. Лам нар тариф тавьчихаад ном уншдаг. Гэтэл буддагийн философи байхгүй болчихсон шүү дээ. Зонхов Лувсандагва гэдэг хүний сургаалийн шүлгийг бидэнд ойлгуулдаг гэгээрэл байхгүй болсон. Төвд хэлээр ном уншлаа гээд бид юу ч ойлгохгүй, уг нь түүний цаана сургаалийн шүлэг байсныг бидэнд хэлж ойлгуулаагүй учраас тэр. Тэгэхээр мухар сүсэг дахин дэлгэрсэн, тэр нь 1930-аад оныхтой яг адилхан. Тэр бол бидний итгэх үнэн биш.
    -Итгэхүй ухааны тухай энэ гаргалгаануудыг та ямар эх сурвалжуудаас олж үзэж судлав?
    -Энэ бүхнийг би өөр ном, эх сурвалжуудаас олоогүй. Өвгөдийн сургааль, өрийн эргэцүүлэл, хэдэн жил сууж бичсэн зүйлүүд,  шавь нарын маань тус дэм энд шингэсэн. 
     

     
  • Бөөгийн толь /Өгүүллэг/

    -Та үүнийг авчих, хямдхан өгнө шүү! гээд намхан залуу өмнүүр хөндөлсөөд намайг зогсоочихлоо. Урд өмнө олны дунд хэн нэгэнд ингэтлээ ээрэгдэж үзээгүй тул бушуухан л унаа олохын түүс болсон би хэрхэндээ тэвдэж:

    -Ах нь яарч явна гээд эргэсэн юм. Ямархуу төрхийн залуу чухам юу зарах гэж байсныг үнэндээ анзаарсангүй. Буудал хүрээд барьснаа газар тавьж, түр амсхийгээд ойрхон унаа харагдахгүй байх чинь, тамхи асаадаг юм билүү гэж зогстол гэнэт тохойноос зөөлөн нударлаа. Эргэн харвал өнөө залуу нилээд царайчлангуйгээр:
    -Та авчих л даа, танд хямдхан өгнө шүү гээд хүрэн аравчаар нь нарийсган хүрээлсэн шаазангийн дайны дугираг толь үзүүллээ. Дэмий амарлаа, шуудхан явчихдаг байж гэж бодсон би ачаагаа авах гэж тонгойх зууртаа:
    -Авгай хүүхдийн аахар шаахар зүйлээр ах нь юу хийхэв, өөр хүнд үзүүл! гээд гэдийхэд бүр урд минь гарч зогсчихоод:
    -Танд хэрэг болно доо. Ид шидтэй гэх нь юу юм. Ямар ч байсан танд хэрэг болох эд шүү гээд өнөө толио үлээж ханцуйгаараа хэд шудран арчсанаа:
    -Та хар даа. Онцгой доо, онцгой гэснээ нүүрэнд маань бараг наах шахам тулгалаа. Яг энэ үед миний сониуч зан гэнэт хөдөлж, тортойгоо буулган газарт тавиад толийг сонирхож эхэлсэн юм. Ингэх шалтгаан надад байсан учраас тэр. Шалтгаансах юу байхав, толины тухай нэгэн содон яриа миний гайхлыг ихэд төрүүлээд байдаг билээ. Юу гэвэл “Лу Арпо 1743” гэсэн бичигтэй толийг хэзээ ч худалдаж авахгүй байхыг хоёр зуу гаруй жил сануулж байдаг гэсэн тэнэмэл үг намайг хатгасан хэрэг. Ийм бичигтэй толинд харсан хүн үхдэг, эсвэл цус харваж удаан хугацаагаар тарчилдаг гэдгээс өгсүүлээд ер бусын ийм хачирхалтай үзэгдэл агуулсан толь байдгийг олонтаа уншиж, сонсож, шал дэмий юманд тархиа гашилгаж суудгийг энэ учрал сэдрээж орхисон юм. Толинд ямар нэгэн далд совин, харш үзэгдэл агуулагддагт итгэх нь юу юм бишрэх аяддаг ч гэх үү. Унтаж байгаа хүний цээжин дээр толь тавиад яриулдаг ч гэх шиг, үхсэн хүний дүр толинд харагддаг ч гэх шиг этгээд этгээд санаанууд тэрхэн хоромд зурсхийн орж ирээд болдоггүй. Ямартай ч миний эрэгцүүлдэг, хоосон мөрөөдөл таамгийн нэг нь толь л доо. Нимгэн хүрэн аравчаар нь хүрээлсэн нь сэмэрч хуучирсан агаад ямар ч бичиг үсэггүй толийг би эргүүлж тойруулан харж, чамгүй ажиглангаа худалдаж авахаар шийдлээ.
    -Чи ямар үнээр өгөх юм бэ? гэвэл намайг юу гэх бол гэсэн горьдлогын харцаар над руу чимээгүй харж зогссон залуугийн нүд илэрхий сэргэж:
    -Танд хямдхан өгнөө, ердөө нэг шил юмны үнээр авчих гээд тамхинд шарласан орсгой шүдээ ярзайлган инээж байх юм.
    -Яагаад заавал надад зарах гээд байгаа юм бэ? гэвэл энэ нөхөр ч авч таарах нь гэж илт урамшин толио магтах үгийн эрэлд гарав бололтой нүдээ эргэлдүүлэн хоромхонд:
    -Та харваас юмны чанар мэдэх хүн байна. Энэ толь долоон үе дамжсан бөөгийн толь байгаа юм. Дүү хүү нь ямар ид шидийг нь гаргаж чадах биш. Алсдаа танд хэрэг болох эд шүү. Гадаадад хуучны эд зүйлс үнэд хүрдэг гээ биз дээ гээд ашгүй ам ангайсан дээр нь гэсэн бололтой толио миний гарт атгуулав. Долоон үе дамжсан бөөгийн толь гэсэн үг миний сонирхолыг хуурай өвсөнд ассан гал шиг дүрэлзүүлэв. Байж болох шүү дээ, хэн нэг бөө хэрэглэж байгаад нас барсан, үр хүүхэд нь хадгалж явсаар өдий хүрсэн гээд бодсон чинь бүр ч сонирхол татаад явчихлаа шүү. За, тэгээд бөөгийн толь биш байсан ч хүнд эд илүүдэх биш гэж бодсон би сониуч зангаа улам лавшруулан:
    -Энэ үнэхээр бөөгийн толь юм уу? хэмээн их л бишрэнгүй асуухад минь өмнөөс:
    -Тэгэлгүй яахав, чамгүй чадалтай бөө эдэлж байсан юм. Юмны чанар мэддэг хүн гэж өөр юмаа. Сайхан толь шүү, ёстой эртний ховордсон эд наадах чинь гээд гараа сарвайж байна гээч. Түүнийг би сайн ажиглалаа. Харваас нүүр царай нь барзайж батгатан харлаж, хамар нь монцойж улайсан, хир тоосондоо баригдаж, үжрэх шахсан нэвсгэр хувцастай түүнийг хараад гэнэт дургүй хүрч:
    -Нэг их зарчихаар бас авчихаар эд биш л байна даг. Ийм туусайн толинууд хог дээр хэвтэж л байдаг юм гэвэл залуу наймаа буцах нь гэхдээ сандарч бараг л ээрэх нь холгүйгээр:
    -Яалаа гэж ах минь, ядарсан ч гэсэн хулгай хийж уухгүй эр шүү. Энэ толь манайд их удсан гэж танд хэлсэн дээ, долоон үе дамжсан бөөгийн толь гэж … хэмээн түгдчив. Бөөгийн толь гэсэн нь нэг л сонин санагдаад бас түүнийг арчаагүй байдлыг өрөвдсөн маань нэмэгдэж:
    -За за, ах нь тоглосон юм аа. Би авлаа гээд хэдэн төгрөг гаргахад нөгөө залуу юун тоолох үг сүггүй шүүрэх шахам аваад л олны дундуур чавхнаас алдуурсан чулуу шиг зүсэн алга болсон юм даг.
    Гэртээ хариад эхнэрээсээ эрүүний шөл уух нь тэр. Эхнэр маань хүнээс далд намайгаа ёстой хулхийг нь буулгана шүү дээ. Уг нь би их л сонирхолтой наймаа хийсэн боловч:
    -Тэр өгөр архичин, хогоос олоод л чамд зарчихгүй юу. Гэрт хоёр гурван босоо толь байна даг. Наад эргүү толгойгоо харах гээд байгаа юм бол гээд л бууж гарав.
    -Долоон үе дамжсан бөөгийн толь гэсэн шүү гэж өөрийгөө зөвтгөх, толио үнэлүүлэх санаатай хэлбэл:
    -Элэнцгийн чинь бөөгийн толь гэж. Юуны чинь долоон үе дамжсан энэ тэр вэ, эргүү минь. Бөө нар чинь дугуй зэс тольтой байдаг юм. Ядахдаа зэс шил хоёроо ялгаач дүнхүү минь гэснээ эхнэр инээж байнаа. Уур нь гарч байгаагийн шинж.
    -Толинд их учир бий шүү, бид л мэддэггүй болохоос биш гэвэл нөгөө толийг авч харсанаа эхнэр:
    -Юуных нь учир начир, ид шид, бөө мөө байхав дээ. Халцарч загалтсан хогийн новш л байна. Гаргаж хаявал таарна гэснээ над руу эгцлэн харж:
    -Хүүхэд шиг юм ярьж байхаа хэзээ болих хүн бэ, чи гээд хөхөрсөнөө нөгөө толийг орны хөндий рүү чулуудчихав. Би ч хоолны ногоо арилгах ажилд шамдлаа. Хэн хэн маань дахин үг дуугарсангүй. Хэнд ч хэрэггүй үнэхээр л хогийн новш байснаас эхнэрийн санаанд дахин ороогүй бололтой.
    Би бага хүүгээ өвөртлөөд унтахаар хэвтсэн ч нойр хүрдэггүй. Тэгээд толины тухай уншсан сонссоноо эрэгцүүлэв. Толины тэр ид шид нь гэм зэмтэй хар буруу санаатанд л нөлөөлдөг байх. Толинд харсан хүн л үхээд байдаг бол хорвоо хоосорчихолгүй яахав. Толинд ямар нэг нууц далд увидас хадгалагддаг л гэж бүр эрт дээрээс ярилцсаар л ирсэн. Зарим хэсэг нь итгэсээр л байдаг аа. Ам дамжсан яриа ер нь үнэн л болж хувирдаг. Бичиг үсэг мэддэггүй өвөө маань хүртэл хагархай толь хадгалдаггүй юм гээд толины хагархайг хог дээр хаяж байснаас эхлээд нөгөө нэг бичигтэй толь Францын цагдаагийн газрын подвалд хэдэн зуугаараа хог болон хэвтэж байдаг гэснийг хүртэл санаж хэвтлээ. Гэхдээ яг ийм тийм гэж биеэрээ мэдэрсэн биш. Сонирхоод л гайхаад л хачир чимэг нэмж маазран ярьж явахаас хэтрэх биш дээ. Нэг л мэдэхэд эхнэр хөнжлөөс татаж:
    -Хүүе, нар ханын толгой давлаа гэж байлаа.
    Толь худалдаж авсны маргааш өглөө л ногоон Бямбаатай ёстой улаан халз тулгарав. Эхнэр бид хоёр радиогоор зарлуулахаас наагуур л сураглаж байдаг хүн л дээ. Хоёр жилийн өмнө зээлсэн мөнгөө одоо хүртэл ядаж зах зухаас нь ч гэсэн увуулж цувуулан өгөлгүй хэл ам татлаж, эхнэрийн уурыг барж дуусаад шүүх цагдаадаа хүрэх л үлдээд байгаа юм. Уг нь миний багын найз, хээ шаагүй цөлх эр. Уулзах гэхлээр олдохгүй бултаад байдаг хүн ингэж улаан зам дээр гэнэт тааралдах юм гэж би яаж санахав. Мэндийн солиогүй л:
    -Нөгөө мөнгөө яасан бэ? гээд л алдчихвий гэсэн шиг гарыг нь чангахан атгаж тавилгүй зогсоогоод авлаа шүү. Ногоон Бямбаа ч нөгөө л хэлдэг үгээ хэлэх байх даа гэтэл:
    -Найз нь ёстой цуглуулж амжихгүй явна. Дүү маань Дарханаас овоо хэдэн төгрөг явуулна гэсэн. Тун удахгүй гэсэн шүү. Өчигдөр өөрөө над руу утсаар ярьсан юм. Чамаас санаа зовоод уулзахгүй удчихлаа. Өнөөдөр би дүүтэйгээ утсаар ярина. Орой танайд очиж, та хоёрт мөнгө өгөх хугацаагаа хэлнэ. Яалаа гэж таг чиг болохов дээ, танайхан сайн биз дээ, очиж байгаад тухтай ярилцъя гээд л инээмсэглэн ярьж байнаа. Би ажил руугаа яарч явсан тул түүнтэй удах хэрэггүйг санаж:
    -Чи орой яг очно биз. Тэгээд битгий усанд хаясан чулуу шиг сураг тасарчихаарай! гэхэд ногоон Бямбаа:
    -Чи ямар намайг мэдэхгүй биш. Ажил төрөлгүй л болохоос биш архи ууж балайтдаггүй шүү дээ. Мөнгөө цуглуулж чадалгүй удсандаа дөлөөд байгаагаас биш өвгөн чинь худлаа яриад явдаг хүн биш ээ. Орой танайд яг очно, би нэг ажилд орох санаатай гээд гүйх шахам холдоод явчихлаа. Нэгэнт тааралдсан дээр нь гэж бодсон ч хоосон хүний юу гэдэг билээ, хоёр чихийг авалтай биш. Би ч цаашаа алхлаа. Тэрний ирж уулздаг ч дээ, үлгэр л биз. Ядаж эхнэрт харагдаад хэдэн үг хэлчихвэл зөөлрөх байх. Би тэр хэдэн төгрөгөөр хохироод юу шалихав. Харин эхнэр л чамаас боллоо гэж өдөр өнжилгүй үглэх нь яршигтай байдаг юм.
    Ногоон Бямбаатай тааралдсан гэж эхнэртээ хэлсэнгүй. Өнөө гай нь ирэхгүй бас л хэрүүлийн нэмэр гэж бодсон юм. Сонин гарчиглангаа зурагт руу хальт харсан шиг сууж байтал хаалга сэвхийтэл нээгдэж, ногоон Бямбаа салхи татуулан ороод ирлээ шүү. Үнэхээр худлаа хэлсэнгүй ээ. Яг нүүр тулаад уулзахаараа эхнэрийн маань ааш зөөлөрч байна гээч. Ногоон Бямбаа хөлсөө шудран сүүтэй цай ууж, хоол идэж баахан ярьж суулаа шүү. Гэнэт миний саваагүй зан хөдөлж орны хөндий рүү мөлхөн өнөө толио гаргаж ирлээ.
    -За яахнав. Чи чинь арай хүүхэн шиг тольдож бас буддаг болсон юм биш биз гээд ногоон Бямбаа маг маг хөхрөхөд эхнэр тэндээс:
    -Наад мангар чинь захаас авсан юм гэнээ. Энэ бид хоёр ийм л наймаа хийнэ л дээ. Өгөр архичин хогоос аваад энүүнд зарчихгүй юу. Наадахыг чинь унаж тустал нь хуурч, бөөгийн толь энэ тэр гэж байгаад архины мөнгө аваад арилаад өгсөн байгаа юм даа гэж хэлээд муухан мушилзав. Эхнэрийн үгийг нэг чихээрээ оруулаад нөгөө чихээрээ гаргасан юм шиг суусан ногоон Бямбаа миний гараас толийг авч эргүүлж тойруулж хараад:
    -Бөөгийн толь гэнээ, энэ үү гэснээ үлээж байгаад арчиж нүүрээ хараад:
    -Бөөгийн толь мөн бол ч учиртай байж мэднэ шүү. Толины тухай янз бүрийн л сонин хачин яриа сонсож явлаа. Элдэв шалдав юм сонирхож явдагаараа чи л ид шидийг нь мэдэж байгаа байх гээд толийг надад буцааж өгөв. Тэр нэг их сонирхож байгаа шинж алга. Энэ толиороо түүнийг айлгах санаа төрж:
    -Чи үүнд өөрийгөө нэг сайн хар. Ид шидтэй эд байгаа юм гээд инээхэд минь ногоон Бямбаа толийг авч нүүрэндээ тулгах шахам ойртуулаад:
    -Харъя, харъя. Энэ чинь бөөгийн толь гэлүү, хөөрхий ногооноо ч ингээд бөөгийн дансанд орлоо доо хэмээгээд маг маг хөхөрч толь руу нүдээ бүлтэлзүүлэн харж хэсэг болоод надад өгөв.
    -Тэр мөнгөө хэлсэн хугацаандаа өгөхгүй бол нөлөөтэй толинд дүр чинь байгааг санаж яваарай! гэхэд эхнэр тэндээс:
    -Үгүй ер өө, мөн их айлгав аа чи. Хогийн толинд ямар юмных нь шид шид байхав. Бямбаа чи надад ам өчгөө өгчих, тэр нь өлзийтэй гээд гарав. Ногоон Бямбаа аанай л маг маг хөхөрч:
    -Ингээд чиний бөөгийн дансанд орлоо доо, хөгшин чинь. Нэг их санаа зовох хэрэггүй, та хоёрын мөнгийг яг хэлсэн хугацаандаа авчирч өгнө. Үүнийг л хэлэх гэж бүр зорьж ирсэн юм л даа. Би чинь эр хүн шүү дээ. Дүү өөрөө ирнэ гэсэн. Дүүгээ дагуулаад л танайд хүрээд ирнэ гэснээ хүүхэд шиг шилээ маажиж суусан юм даг.
    -Цаад эргүү чинь ирдэг л байгаа даа гэж эхнэрийг лавлан асуухад муу ч гэсэн эр хүн байна даа гэж дотроо өмөөрсөн би:
    -Ирэлгүй яах юм бэ? Ирнэ гэдгээ хэлэх гэж бүр хэрэг болгон бид хоёртой уулзаж байна шүү дээ гэснээр энэ явдлыг мухарлсан билээ.
    Муу үг модон улаатай гэж ярьдаг, заримдаа үнэн байх. Ажил хариугүй тарах дөхөж байтал утас жингэнэв. Эхнэр ямар нэг даалгавар өгч, лүндэн буулгах нь юм болов уу гэсээр автал биш ээ.
    -Байна уу, чи ч суудалд нь наачихсан юм шиг байгааг мэдэж байнаа. Танайхан сайн уу? гэх шингэн дуугаар нь би хэн ярьж байгааг төдөлгүй танив. Мэнд сольж, хэд гурван үг амнаас гаргатал:
    -Танай ангийн ногоон Бямбаа … гээд чимээгүй болчихлоо.
    -Тэр нөхөр яасан бэ? Чамаас мөнгө зээлсэн үү? Гэтэл өөдөөс намуухан дуугаар:
    -Юун мөнгө зээлэх вэ? Аймаар юм болсон ш дээ гээд бас л чимээгүй болчихов.
    -Цаадах чинь зүгээр үү, яачихаа вэ? гэж би сандран хашгирах шахам асуухад:
    -Гудамжинд явж байгаад гэнэт унаад л нас барчихсан гээд мөн л чимээгүй …
    -Чи үнэн ярьж байна уу?
    -Ингэж ч худлаа ярьдаггүй байхаа! Сүүлд суусан авгай нь манай нөхрийн эгч шүү дээ.
    -Яасан юм болоо, зайлуул!
    -Би яаж мэдэхэв дээ. Чамд дуулгалаа шүү, зүв зүгээр явж байгаад л уначихсан гэсэн … гээд утсаа торхийтэл тавьчихлаа. Миний дотор харанхуйлан амьсгаа давчдаад явчихав. Өчигдөр орой манайхаас эрүүл саруул гарсан хүн өнөөдөр үхчихлээ гэж үү! Би анхандаа итгэж чадахгүй байсан ч өнөө толио бодоод аажимдаа итгэж эхэллээ. Танд хэрэг болох эд шүү гэсэн залуугийн үг зүрх зүсэн дуулдахад хэрэг болж байгаа нь энэ үү, миний найзыг алчихлаа шүү дээ гээд ширээн дээрхийг ундуй сундуй орхин гарч гэрийн зүг харайлгалаа. Эхнэр намайг хараад гайхаж байгаа нь илт.
    -Нохойд хөөгдсөн юм шиг юундаа гүйдэг байнаа. Чамайг гудамжинд харсан хүмүүс лав галзуурсан гэж бодсон байх даа гэлээ.
    Би хүрмээ тайлж ор луу шидчихээд үг ч дуугаралгүй хувинтай уснаас шанагаар хутгаж хоёр завжаараа савируулан залгилаад:
    -Нөгөө толь хаана байна вэ, толь яасан бэ? гэж салгалан асуухад эхнэр бүүр ч гайхав бололтой:
    -Чи чинь эрүүл биз, эргүү минь. Хогийн толины төлөө ингэж амьсгаадан гүйхдээ яахав дээ. Элэнцгийн чинь бөөгийн толь. Хаанаас гарч ирсэн өгөр хог юм бол доо. Би шөнөжин зүүдэлж, хүн үхэж байна гээд нойртой хонож чадсангүй. Тэр өгөр хогийг чинь өглөө хашаа давуулаад шидчихсэн гээд эхнэр ундууцан үглэлээ. Хэлэх гэтэл үг уруул давдаггүй. Сандарч тэвдсэн би ёстой л галзуу хүн шиг харагдсан байх. Арай гэж нэг юм:
    -Хааш нь хаясан бэ? гэж асуухад эхнэр над руу зэвүүтэй харсанаа:
    -Үнэхээр солиорчихоогүй л юм бол суугаач, эргүү минь гээд аяга дөхүүлэв. Би суух байтугай үг ч дуугаралгүй гүйхээрээ гарч хашааны зүүн булан тойртол сагсайж ургасан шарилжин дундах хэсэгхэн халцгайд бөөгийн толь уруугуу харан хэвтэж байв. Ухасхийн тонгойж аравчнаас нь таван хуруугаараа базаж өргөвөл бутарч үйрсэн толины хагархай газарт гялтайн үлдлээ. Гарт баригдсан аравчны дотор талыг зэрвэс хартал “Лу Арпо 1743” гэсэн бичиг үзэгдэх нь тэр. Би нүдэндээ итгэсэнгүй. Бичгийг хуруугаараа тэмтэрч үзвэл товойлгон цутгасан нь мэдрэгдэж байв.
    -Газрын хаанаас гарч ирсэн гай вэ? гээд би толины аравчийг их л хүчтэй шидтэл ердөө миний дэргэд навч шиг салхинд эргэлдэн унаж байгаа нь харагдав.
    /МЗЭ-ийн шагналт яруу найрагч, зохиолч П. Батнайрамдалын “Зүүдэн нуур”өгүүллэгийн түүвэр номоос авав. УБ. 2008 он/

  • Бөө мөргөлийн сэргэлт1

     

    Сайны хажуугаар саар ямагт байдаг. Энэ цагт ч бөө мөргөлтэй холбоотой олон таагүй зүйлс болох болж, айдас эмээлттэй хүлээн авсан Монголчуудын дургүйцэл, хилэгнэлийг бүр ч ихээр хүргэх болжээ. Мөнх тэнгэрийн нэр хүндийг унагасан болгон гэсгээл хүртэх нь дамжиггүй. Мөнх тэнгэрийн өгсөн үүрэг хийгээд олгосон завшаан боломжийг зөв ашиглан удам угсаагаа өндөр өргөж буй нь ч цөөнгүй байх. Энэ бүхнийг ухан ойлгож чадалгүй дээрээ тэнгэр, доороо газар үгүй мэт санаж, дур зоргоороо аашлагсад ч мөн л цөөнгүй байх шиг. Шигшигдсэн гарч ирсэн шилдэгүүд л хөгжлийн шинэ шатанд дэвших нь гарцаагүй.
    Тэнгэрлэг ёсноос хазайж, мөс жудаггүй аашлагсад хүнд тус нэмэр болохоосоо гай зовлонг учруулах нь олон. Эгэл хүнээс илүү эрдэм чадлыг эзэмших болсондоо эрдэж, өнгө мөнгөнд улайран, ид шидийг эрхэмлэн оюун санааны дээд гэхээсээ доод түвшин үрүү илүү тэмүүлэх тэдгээр улаач нар энэ бүх үйлийнхээ хариуд юуг хүртэхээ ухаараагүй л яваа байх.
    Ёс суртахууны доройтол, оюун сэтгэлгээний төөрөгдөл нь хүний гэрлэн бүрхүүлийг төдийгүй гариг ертөнцийн материаллаг орныг бохирдуулдаг гэж эзотерикт сургадаг. Тэгэхээр зөвхөн хэн нэгэнд хар муу үйл хийсэн гэдгээс илүү хорвоо ертөнцийг бохирдуулсан ял тэднийг хүлээж байгаа нь лавтай.
    Оюун санаа, ёс суртахууны хувьд бэлтгэгдээгүй улаач увидас эрдмийг хүлээн авснаар угаас тэрхүү улаачид агуулагдаж байсан харш сэтгэлгээний эрчим, түүний сэтгэц, биед эвдлэн сүйтгэх нөлөөлөл үзүүлдэг аж. Энэ хэрээрээ тэд дээд тэнгэрийн бус доод эрчмийн буюу хар хүчний нөлөөлөлд автдаг байна. Ийм нөлөөлөлд автсан буюу тийрэн бөө нарын уршиг үнэхээр их. Хорон муу санаат хэмээх хүчнүүд эрт цагаас л нэр төр хөөцөлдөх, “ид шид”-ийг хөнгөмсгөөр саваагүйтэн шохоорхох, бусдаас ялгарах, тэднийг захирахыг улайрах, өнгө мөнгийг шүтэн эрхэм чанарыг үгүйсгэх өчүүхэн бодол ухаантай хүмүүсийг урхидан эзэлдэг байжээ. Муу хүчний зорилго мэдээж өөрсдийн засаглалыг тогтоох. Энэ хэрээрээ нэгэн тийрэнтэн хамсаатнаа төрүүлдөг нь нууц биш. Мөн чанарыг ойлгон таниагүй гэнэн итгэгчид тэдний ээлжит золиос болдог байна. Тэнгэрийн шүүлт хэдийнээ хэрэгжээд эхэлчихсэн. Морин жилийн намар хүртэл үргэлжлэх тухай ч яригддаг. Учраа ч бүрэн олоогүй залуухан улаач нар амь насаа алдсан тухай цөөнгүй сонсогдох болжээ. Мөнх тэнгэр нь биш юмаа гэхэд өндөр дээд өвөг дээдэс нь ухаангүй мунхаг улаачийгаа өөрсдөө шийтгэж, дахин шинэ боломжийг эрэлхийлж байж ч мэдэх юм. Бөөгийн удмын тэмдэгт улаач нь гэм үйлдээгүй ч андуурагдан боссон “улаач” нэртний гэм нүгэл мөн л уршиг ихтэй. Санаатайгаар бөө болж наадагсад уүр удмаа таслуулах аюултай. Мөнх тэнгэр хэнийг хэрхэн яллахаа мэдэж байгаа. Тэнгэрийн таалал оршиг.
    Энэ цагт бөө ёстой хүнийг зөв таниагүй, буруу хүнийг тэнгэрт мэдүүлэн босгосон, буруу ёс жаягаар босгосон, үнэн мөн чанарыг таниулалгүй мухар сохроор дагуулсан, шунал хүсэлдээ автан зовлонг нь нэмж туйлдуулсан, бөө болох учиргүй хүнд хээрийн буюу эзэнгүй онгод авч өгсөн, бусдын онгод тэнгэрийг хар буруу үйлд ашиглан сэвтүүлсэн, өчүүхэн бодол ухаан, зан авиртаа автан хүмүүст хараал, зүхэл хийсэн, амраг хос, айл гэрийг хүчээр салгасан, үйлийн үрээ эдлэх ёстой зовлонтны нүглийг хүчээр цайруулах оролдлого хийсэн, байгаль дэлхийд хор хөнөөлтэй үйлийг хийх, тийм үйлтнийг дэмжих, буруу үзэл, үйлтнийг өөгшүүлэх, булихай мууг дэмжих, төрийн хууль цаазны эсрэг үйл хийх, өшөө хонзон санаж хар мууг хийсэн аливаа бүхэн гэмтэй бөгөөд гэсгээл хүртэнэ.
    Өш хонзон санаж хэрэгжүүлэхгүй байхыг өндөр дээд гарвалууд ийнхүү сургадаг байна.
    Өрөвч цайлган сэтгэлтэй
    Өршөөн нигүүлсэнгүйн заяатай байж
    Өшөө хорсол зангидваас
    Өнчирч хоосрохын нигууртай
    Ард түмнээ ачлаад
    Алтан төрдөө зүтгээд
    Өргөн түмнээ өргөөд
    Өндөр тэнгэрээ дээдлээд
    Өнчин ядуусыг тэтгээд
    Өршөөл ивээлээ үзүүлээд
    Өөрийн хийх үйлээ
    Өөрөө л хийх учиртай
    Заяа муутай завхай
    Зам дээр хаягдсан золбинтой
    Заалдаж тэмцэлдэх аваас
    Зам юугаа хааж
    Заяа юугаа гомдоодог учиртай
    Өөр өөрийн үйлээр
    Өнөө маргаашаа торгоосон
    Өөдлөх заяа үгүй
    Өөдгүй муу улстай
    Өш зангидах хэрэггүй
    Өршөөн нигүүлсээд орхи
    Улаач байх заяатан хүндрэл бэрхшээл бүрийг зөв даван туулах хэрэгтэй бөгөөд эд бүгдээс дээд тэнгэрийн ухааруулан таниулж, төлөвшүүлэн суулгах гэсэнг ялган ойлгох учиртай. Энэ тухай мөн ийнхүү өгүүлжээ.
    Эвий эвий эвий
    Эргүү бяцхан үрсл минь дээ
    Энэ л ертөнцийн түмэн зовлонг
    Элээж л тоолж л явна уу даа
    Амьдрал гэдэг хүчир шүү дээ
    Алдаа эндээ их л шүү дээ
    Алсын зам нь урт л байхад
    Ард нь заавал гардаг л юм даа
    Өвчин зовлон үхэл хагацал нь
    Өрийг өвтгөж зүрхийг зүсдэг ч
    Үнэн л чанар нь өөр л шүү дээ
    Үйлийн үр нь тэр л шүү дээ
    Уйлах дуулах нь л тоотой шүү дээ
    Урсах хурах нь хэмжээтэй шүү дээ
    Ухаан билгээрээ таньж л чадвал
    Ухаарч сэхээрч мэдэж л чадвал
    Удаж төдөлгүй дуусдаг л юм даа
    Хүчир хэцүү хүнд ч гэлээ
    Хүн түүнийг даах л учиртай
    Хуурч мэхэлж тойрч болдоггүй
    Хууль ёс нь хатуу л шүү дээ
    Ихээ ихээ зовлоо ч гэсэн
    Эндүүрч буруу ухаарч ойлговол
    Эцэслэнэ гэж байдаггүй юм шүү
    Эргээд зовлонгоо үүрдэг л юм шүү
    Хөрстийн амьдрал хүчирч гэсэн
    Хүмүүний зовлон их чгэсэн
    Халуун итгэл нь байгаа л цагт
    Хар бараанаас салж л болно
    хэмээжээ. Улаач заяатан хувь заяагаа хэн нэгэнд даатган амьдрах ёсгүй бөгөөд энэ бүгдийг зөв даван туулах нь эргээд ач тусаа өгөх нь ч байна.
    Хүн үр нь
    Хэдий балчир ч
    Хөрст ертөнцөд
    Хүчгүй дорой ч
    Хүлцэн тэвчсэн
    Хүндрэл бүхэн чинь
    Хүлээх алсад нь
    Хүчирхэг болгоно
    Гэмшин ухаарсан
    Гэм нүгэл чинь
    Гэсгээл зовлонг чинь
    Гэтэлгэн зогсооно
    Алдаа юугаа ухааран гэмшиж, мөнх тэнгэрээс өршөөл аврал гуйц, гэм нүглээ үйлээрээ засан залруулах аваас хөнгөлөх боломж байхыг үгүйсгэхгүй тул нэгэнтээ алдсан нэг нь засан залруулах, учраа олоогүй нэг нь зөв замнахыг хичээх хэрэгтэй.

    Аравт.мн-ээс авав

  • Халх гол-80 жил-2019

    https://www.youtube.com/watch?v=AsK1Uv-JU78&t=44s

  • Байлдааны буудлагатай хээрийн сургууль-2019

    https://www.youtube.com/watch?v=r5VExPKjHiQ&t=51s