Тэр нүдэндээ нулимас цийлэгнүүлэн “би үүнийг хүлээж байсан” гэсэн юм. Бүх амьдралаа түмэн олондоо зориулсан түүнд цол, шагналыг өөр хаанаас өгөх билээ. Цол, шагнал хоёр эзнээ олсон байлаа. Мөнх тэнгэр түүнд эрхэм хүндэт цолоо хайрлаж байсан биз, түүнийг түшээгээс аар хүн мэддэггүй. Хөвсгөлийн алдарт зайрангууд Монгол бөөгийн Тэргүүн дээд Зайран цол Төмжий, Батбаяр нар авлаа. Тэдэнтэй хамт Монгол бөөгийн Тэргүүн дээд удган цолоор Б.Нанжаа, Я.Мөнгөнсувд нар энэ эрхэм цолыг хүртлээ. Энэ цолыг хүртсэн нь бидний дараа үе гарч ирж байгааг тунхаглалаа. Цолын хүртэх нэг хэрэг түүнийг “агуулж”, дааж явна гэдэг маш их хариуцлага, түүнийг цаг хугацаа харуулна. Одоо цагийн улаач нар Монгол бөөгийн цолоо хүлээж авсан. Хойч үе маань бэлтгэгдэж байгаад МБНЭ-ийн удирдлага маш их баяртай байгаа. Улаачийн тэнгэр нэг, тиймээс зорилгоо огоорон тал, тал тийшээгээ “үсчиж” яваа улаач нар жинхэнэ л уламжлалт бөө л юм бол нэгдэх нь цаг удахгүй юм. Энэ удаа Монгол бөөгийн Тэргүүн зайран цолоор Б.Нарангэрэл, Монгол бөөгийн Тэргүүн удган цолоор А.Оюунтуул, Б.Цэвэлмээ, Монгол бөөгийн зайран цолоор Х.Эрдэнэ-Очир, Б.Эрдэнэ-Очир, Ганбаатар, Монгол бөөгийн удган цолоор Маахүү, Лхагва, Сайнцэцэг, Маам, Х. Эрдэнэцэцэг, Цэндсүрэн нар, Монгол туургатан улаач нараас Монгол бөөгийн Тэргүүн зайран цолоор Галсанов Юрий Субанович- ОХУ-ын Буриадын, Комушку Виктор Николаевич-ОХУ-ын Тувагийн, Монгол бөөгийн Тэргүүн удган цолоор Сарыг-оол Сары Каадыр-ооловна-ОХУ-ын Тувагийн, Дэвий Долана Каадыр-ооловна- ОХУ-ын Тувагийн, Ондар Татьяна Шаннаевна-ОХУ-ын Тувагийн, Нарангуа-БНХАУ-ын Өвөрмонголын улаач, Монгол бөөгийн зайран цолоор Дүгэр Каадар Оолович- ОХУ-ын Тувагийн, Монгол бөөгийн удган цолоор Туяна Бимбаявна Иосифавно- ОХУ-ын Буриадын нар МОНГОЛ БӨӨГИЙН ЦОЛ ХҮРТЛЭЭ. Бид улам бүр олуулаа болж байгаад баяртай байна. Энэ бол Монгол бөөгийн бодлогын ялалт, хамтын зүтгэлийн үр шим юм.
Author: admin_shaman
МӨНХ ТЭНГЭРИЙН ТӨЛӨӨ-ШОНХОРУУД
2019 онд Манай хамт олон, зан үйл, хөдөлмөр, хүчээ зориулж ажилласан зүтгэлийг үнэлж АЛТ, МӨНГӨ, ХҮРЭЛ шонхор медалиудаар шагнагдсан байна. Мөнх тэнгэрийн төлөө-шонхорууд: “Алтан шонхор” медалиар Монгол бөөгийн зайран Одбаяр, “Мөнгөн шонхор” медалиар Б.Энхбаатар, Б.Отгонжаргал, Б.Буянцэцэг, Л.Мөнх-Очир, А.Оюунтуул, Эрдэнэбаатар, “Хүрэл шонхор” медалиар Цэндсүрэн, Б.Цэлмүүн, Отгонжаргал, Б.Балжмаа, Гэнэнхүү, Г.Түмэндэмбэрэлбодьсүрэн, Э.Мөнх-Өлзий, Г.Гарамханд, Б.Хүнбиш, Ц.Тамжид, С.Мөнх-Эрдэнэ, Лхагвасүрэн, Т.Баттулга, Д.Цогбадрах, Гавааренчин, Хандам нар шагнагдсан байна. Үүнд:
-ОХУ-ын буриадын “Тэнгэри“ байгууллагын урилгаар Улан-Үдэ хотод байгуулсан бөөгийн анхны сүмийн нээлтэд,
-ОХУ-ын буриадын “Дээж“ байгууллагын зохион байгуулсан Байгаль нуурын тахилгад,
-6 дугаар сарын 22-ны Нарны залбирал,
-Өвөрмонголын нутаг дахь Хувилай хааны зун ордоны туурин дээрх залбирал,
-Хар зүрхний Хөх нуурт болсон нэгдсэн их тахилга,
-Монгол Улсын хайрхадын сүлд болсон ОТГОНТЭНГЭР Хайрханы нэгдсэн их тахилга,
-ОХУ-ын Тува улсад бөөгийн байгууллагуудаар зочилж, хамтарсан тахилга,
-Байгаль нуурийн Ойхоны арал дээр болсон Сибирийн галт түймрийг унтраахад чиглэсэн нэгдсэн тахилга,
-9 дүгээр сарын 22-ны Галын тахилга, амжилттай болсон.
-Монгол Удсад суугаа АНУ-ын Элчин сайд Майкл С. Клечески, МБНЭ, Монгол бөөгийн өргөөнд зочилсон,
-Өмнөговийн бөөгийн хүрээлэнгийн хамт олон Монгол Улсын их говийн нэгдсэн тахилгыг,
Ази тивийн алтны бүслүүр Монголоос илрэв үү?
Ази тивийн алтны бүслүүр Монголоос илэрсэн тухай гадныхан шуугиж байна.
Саяхан “Erdene Resource Development” компани “Алтан нар” орд дээр өнгөрсөн улиралд явуулсан судалгааны эцсийн дүгнэлтээ танилцуулж тэр нь Торонтогийн Хөрөнгийн бирж дээрх тус компанийн хувьцааны ханш 40 орчим хувиар өсгөсөн юм.
Баянхонгор аймагийн нутаг дэвсгэрт байрладаг “Алтан нар” ордын талаар “Erdene Resource Development” компанийн ерөнхийлөгч Петр Акерли “Хамгийн сүүлд явуулсан өрөмдлөг нь бидний итгэлийн улам нэмэгдүүлж байгаа. Тус орд Төв Азийн алтны бүслүүрт хамаарагддаг байхыг үгүйсгэхгүй. Тэгээд ч бидний ажлын эхний үр дүн төсөөлснөөс илүү сайн байгаа” хэмээн байр сууриа илэрхийлсэн.
Судалгааны үр дүнд “Алтан нар” ордын “Union North” гэж нэрлэгддэг хэсэгт 19 метрийн гүн дэх нэг тонн хөрс тутамд 8.9 грамм алт, 66 грамм мөнгө болон бусад металл байгааг тогтоожээ. Мөн 7 метрийн гүнд тонн хөрс тутамд 20.2 грамм алт, 138 грамм мөнгө байгаа гэж үзсэн байна.
Харин “Union South” гэж нэрлэгддэг хэсэгт 10 метрийн гүнд тонн хөрс тутамд 4.5 грамм алт, 9 грамм мөнгө байгааг тогтоосон аж. Ийнхүү “Алтан нар” орд нь Оюутолгойн дараа орохоор нөөцтэй болох нь тогтоогдоод байгаа юм.
Харин “Union South” гэж нэрлэгддэг хэсэгт 10 метрийн гүнд тонн хөрс тутамд 4.5 грамм алт, 9 грамм мөнгө байгааг тогтоосон аж. Ийнхүү “Алтан нар” орд нь Оюутолгойн дараа орохоор нөөцтэй болох нь тогтоогдоод байгаа юм.
Дундад зууны үеийн маш ховор олдвор олжээ
-Тавдугаар сарын дун¬дуур Баянхонгор аймгийн Бөмбөгөр сумын малчин С.Энх¬болд болон түүний эхнэр удаа дараалан ярьж, хадны оршуулга олсон тухай¬гаа мэдэгдсэн.Тэгээд бид нар очиж, Баянхонгор аймгийн музейн мэргэжилтнүүдтэй хамтарч малтлага хийлээ. Бөмбөгөр сумаасаа цааш 40 гаруй км зайтай Өлзийт голын хөвөөнд Хөндлөн цанхир гэдэг ууланд хонь хариулж явахдаа дүү Энхбат нь хоёр оршуулга олсо нбайна. Агуйн амыг нь онгойлгоод үзэхэд хүний яс, гутлын ул зэрэг харагдаж байсан болохоор амыг нь битүүлээд орхисон байсан.Тэгээд бидэнд мэ¬дэгд¬сэн юм билээ.Бид зур¬гадугаарсарын 4-8-ны хоо¬ронд яваад ирлээ.Санхүү¬жилт тааруу учраас замын унаанд дайгдан барин л явлаа.
-Агуй нь том юм уу?
-Агуй гэхэд ч хаашаа юм, жижиг хөмөг юм л даа.Анх мэдээлснээр гурван оршуулга байсан гэсэн ч хоёр агуй нь голоороо нийлдэг, үнд¬сэндээ нэг агуй байсан.Тэр агуй маш их тоногдсон байна лээ.Хорь хүрээгүй эмэгтэй хүний оршуулга байсан.Ясыг нь маш ихээр сандаачсан байсан ч цэвэрлээд сайн үзэхэд жижиг хүүхдийн эрүү бас гарсан.Тэгэхээр хоёр хүний оршуулга байжээ. Мэ¬рэгч амьтад их үүрлэж, ясны байрлалыг их өөрчилсөн, дээл хувцас зэргийг нэлээн гэмтээсэн байлаа.
Дараагийн оршуулгыг Энхболд гэдэг залуу олсон юм билээ.Тэр бол харьцангуй тоногдоогүй бүтнээрээ, 5-6 орчим насны хүүхдийн ор¬шуулга.Мэрэгч амьтад дээл хувцас зэргийг нь багагүй сүйдэлсэн ч Монголын ар¬хелогийн судалгаанд нэ¬лээн чухал байр суурь эзлэхээр эд зүйлс олж ирсэн.
Дараагийн оршуулгыг Энхболд гэдэг залуу олсон юм билээ.Тэр бол харьцангуй тоногдоогүй бүтнээрээ, 5-6 орчим насны хүүхдийн ор¬шуулга.Мэрэгч амьтад дээл хувцас зэргийг нь багагүй сүйдэлсэн ч Монголын ар¬хелогийн судалгаанд нэ¬лээн чухал байр суурь эзлэхээр эд зүйлс олж ирсэн.
-Тухайлбал, ямар олд¬ворууд вэ?
-Хүүхдийн бойтогны ерөн¬хий хэлбэр хэмжээ, эс¬гүүр зэрэг нь маш сайн мэ¬дэгдэж байгаа. Модон тагшны хагархай, ээрүүлийн дугуй зэргийн хүүхдийн толгой ха¬вьд хөндлөн тавьсан бай¬далтай байсан.Хүүхдийн хүзүүнд зүүж байсан бо¬лол¬той гоёл чимэглэлийн жижиг сувсан зүүлт нэлээдийг ол¬сон.Бид богино хугацаанд маш бага зардлаар Монго¬лын дундад зууны үеийн археологийн дурсгалын соё¬лын өвийг хамгаалах ажлыг амжилттай гүйцэтгээд ирлээ.
-Хүүхдийн бойтогны ерөн¬хий хэлбэр хэмжээ, эс¬гүүр зэрэг нь маш сайн мэ¬дэгдэж байгаа. Модон тагшны хагархай, ээрүүлийн дугуй зэргийн хүүхдийн толгой ха¬вьд хөндлөн тавьсан бай¬далтай байсан.Хүүхдийн хүзүүнд зүүж байсан бо¬лол¬той гоёл чимэглэлийн жижиг сувсан зүүлт нэлээдийг ол¬сон.Бид богино хугацаанд маш бага зардлаар Монго¬лын дундад зууны үеийн археологийн дурсгалын соё¬лын өвийг хамгаалах ажлыг амжилттай гүйцэтгээд ирлээ.
-Яг хэддүгээр зуунд хамаарах бол…
-Урьдчилсан байдлаар бид үүнийг 13, 14 дүгээр зууны үеийнх гэж таамаглаж байна.Лабораторийн нарийн су¬далгаагаар он цагийг нэлээн нарийн тодорхойлж гаргаж болно.Баянхонгор аймгийн Бөмбөгөр сум бол хадны хөмөгт оршуулгын тархал-таар Монголдоо онцгой ач холбогдолтой газар.
Он цагийн хувьд харьцангуй хожуу үеийнх байж болох уу. Гутал, ээрүүл зэрэг нь бараг бүтнээрээ юм
Агуйн оршуулга бол ус чийгнээс ангид хуурай нөхцөлд байдаг болохоор маш сайн хадгалагддаг.Нэлээн эртний зүйлс ч гэсэн өчигдөр хийгээд тавьсан мэт тийм сайн хадгалагддаг. Дундад зууны үеийн хадны оршуул¬гыг харахад гол төлөв мон¬гол¬чуудын үе буюу XIII-XV зууны үед хамаардаг.Гарсан эд зүйлээр нь энэ үед ха¬маарах боловуу гэж таамаг¬лаж байна.
-Урьдчилсан байдлаар бид үүнийг 13, 14 дүгээр зууны үеийнх гэж таамаглаж байна.Лабораторийн нарийн су¬далгаагаар он цагийг нэлээн нарийн тодорхойлж гаргаж болно.Баянхонгор аймгийн Бөмбөгөр сум бол хадны хөмөгт оршуулгын тархал-таар Монголдоо онцгой ач холбогдолтой газар.
Он цагийн хувьд харьцангуй хожуу үеийнх байж болох уу. Гутал, ээрүүл зэрэг нь бараг бүтнээрээ юм
Агуйн оршуулга бол ус чийгнээс ангид хуурай нөхцөлд байдаг болохоор маш сайн хадгалагддаг.Нэлээн эртний зүйлс ч гэсэн өчигдөр хийгээд тавьсан мэт тийм сайн хадгалагддаг. Дундад зууны үеийн хадны оршуул¬гыг харахад гол төлөв мон¬гол¬чуудын үе буюу XIII-XV зууны үед хамаардаг.Гарсан эд зүйлээр нь энэ үед ха¬маарах боловуу гэж таамаг¬лаж байна.
-Саяын олдворуудыг ач холбогдол гэвэл та яаж үнэлж байна вэ?
Нэлээн ач холбогдолтой олдворт багтана. Хамгийн гол нь хүүхдийн оршуулга байгаа юм. Огт тоногдоогүй. Зүүн тийш харуулан тавьсан хэвээ¬рээ байгаа.Хүүхдийн бойтог бол маш өвөрмөц.Бидний мэдэж байгаагаар тухайн үеийн гутал, хувцасны судал¬гаанд баттай, баримттай зүйл их ховор байдаг.Тиймээс хувцас судлалын судалгаанд дорвитой өөрчлөлт гаргах ач холбогдолтой эд зүйлс юм.Хүүхдийн булшны судалгааг нэлээн урагш нь ахиулсан судалгаа боллоо.
Нэлээн ач холбогдолтой олдворт багтана. Хамгийн гол нь хүүхдийн оршуулга байгаа юм. Огт тоногдоогүй. Зүүн тийш харуулан тавьсан хэвээ¬рээ байгаа.Хүүхдийн бойтог бол маш өвөрмөц.Бидний мэдэж байгаагаар тухайн үеийн гутал, хувцасны судал¬гаанд баттай, баримттай зүйл их ховор байдаг.Тиймээс хувцас судлалын судалгаанд дорвитой өөрчлөлт гаргах ач холбогдолтой эд зүйлс юм.Хүүхдийн булшны судалгааг нэлээн урагш нь ахиулсан судалгаа боллоо.
-Саяын оршуулгаас яг бүтнээрээ олдсон өөр олдвор байгаа юу?
-Бойтог, ээрүүлээс гадна сувсан чимэглэл байна.Ээрүү¬лийн дугуй олддог ч дандаа хүндрүүлэгч суурь нь байдаг.Энэ удаа модтойгоо бүтнээрээ олдлоо.Эмэгтэйн булшнаас модон цөгц гарсан нь манай уламжлалт цомоо гэдэг савтай их адилхан.Хун¬дага маягийн хэлбэртэй. Дун¬дад зууны үеийн монголчуу¬дын чулуун хөрөг буюу Хэн¬тий, Дорнодод ихээр тархсан хүн чулуун хөшөөнүүдийн гарт дүрсэлсэн дүрслэлтэй дээрх модон цөгц маш төстэй байгаа.Хийц загвар нь маш өвөрмөц ийм хэлбэрийн модон аяга Монголоос өмнө нь олдож байгаагүй.
-Бойтог, ээрүүлээс гадна сувсан чимэглэл байна.Ээрүү¬лийн дугуй олддог ч дандаа хүндрүүлэгч суурь нь байдаг.Энэ удаа модтойгоо бүтнээрээ олдлоо.Эмэгтэйн булшнаас модон цөгц гарсан нь манай уламжлалт цомоо гэдэг савтай их адилхан.Хун¬дага маягийн хэлбэртэй. Дун¬дад зууны үеийн монголчуу¬дын чулуун хөрөг буюу Хэн¬тий, Дорнодод ихээр тархсан хүн чулуун хөшөөнүүдийн гарт дүрсэлсэн дүрслэлтэй дээрх модон цөгц маш төстэй байгаа.Хийц загвар нь маш өвөрмөц ийм хэлбэрийн модон аяга Монголоос өмнө нь олдож байгаагүй.
-Эмэгтэй болон хүүх¬дийн оршуулга ойрол¬цоо байсан уу?
-Ойролцоо. Хүүхдийг нь доод талд, эмэгтэйг дээд талд нь уулын энгэрт тавьсан бай¬на лээ.Тиймээс ураг удмын төрөл садан хүмүүс байж болох юм гэж таамаглаж бай-гаа.Одоо бид дөнгөж тай¬лангаа бичээд сууж байна.Тодорхой шинжилгээ судал¬гаа, сэтгээн засварлалт зэр¬гийн дараа он цаг болоод энэ хүмүүсийн талаарх мэдээлэл тодорхой болно.Энэ нэг зүйл нэмж хэлэ¬хэд, бидэнд ийм мэдээлэл өгсөн, өөрсдийн ажлаа хойш нь тавьж замчилж газарчилж явсан нутгийн залууд баяр¬лалаа гэж хэлмээр байна.Үнэт олдворуудыг хүмүүс энэ мэтээр хамгаалан мэргэж¬лийн байгууллагад нь мэдэг¬дэж байх нь түүхийн болоод шинжлэх ухааны маш ач холбогдолтой зүйл л дээ.
-Ойролцоо. Хүүхдийг нь доод талд, эмэгтэйг дээд талд нь уулын энгэрт тавьсан бай¬на лээ.Тиймээс ураг удмын төрөл садан хүмүүс байж болох юм гэж таамаглаж бай-гаа.Одоо бид дөнгөж тай¬лангаа бичээд сууж байна.Тодорхой шинжилгээ судал¬гаа, сэтгээн засварлалт зэр¬гийн дараа он цаг болоод энэ хүмүүсийн талаарх мэдээлэл тодорхой болно.Энэ нэг зүйл нэмж хэлэ¬хэд, бидэнд ийм мэдээлэл өгсөн, өөрсдийн ажлаа хойш нь тавьж замчилж газарчилж явсан нутгийн залууд баяр¬лалаа гэж хэлмээр байна.Үнэт олдворуудыг хүмүүс энэ мэтээр хамгаалан мэргэж¬лийн байгууллагад нь мэдэг¬дэж байх нь түүхийн болоод шинжлэх ухааны маш ач холбогдолтой зүйл л дээ.
Ярилцсан Д.ОЮУНТУЯА
Өдрийн сонин
Оршуулга олдсон хөмөг агуй
XIII зууны хүүхдүүд ийм гутал өмсдөг байжээ
Өдрийн сонин
Оршуулга олдсон хөмөг агуй
XIII зууны хүүхдүүд ийм гутал өмсдөг байжээ