Author: admin_shaman

  • Казахстан, Татарстан Монголын түүхийг булаалдаж Алтан ордны ойг нижгэр тэмдэглэх нь

    Чингис хаан 1218 онд Хорезм улсыг дайлахаар мордоод 1224 онд эрхшээлдээ оруулж авсны дараа эзэлсэн газар нутгаа дөрвөн хүүдээ хувь өмч хуваан өгсөн тухай Монголын түүхэн сурвалжуудад тэмдэглэсэн байдаг. Ууган хүү Зүчид өгсөн хувь эзэмшилд Эрчис мөрнөөс өрнө зүг Днепр мөрөн хүртэл Кипчакийн уудам тал нутаг, Баруун Сибирь, Хорезмын зарим хэсэг багтаж байв.Монголын эзэнт гүрний бүрэлдэхүүнд багтаж байсан томоохон улсын нэг болох Чингис хааны ууган хүү Зүчийн байгуулсан улсыг монголчууд хан эзнийх нь нэрээр “Зүчийн улс” гэдэг байсан бөгөөд хожим нь төр барьж байсан удмынхны нь нэрээр Батын улс, Бэрхийн улс гэх мэтээр ч нэрлэж байв. Харин оросууд “Государство Монголо-татар”, “Татары” гэж нэрлэдэг байсан ба монголчууд ханыхаа хүрээ буюу нийслэлийг “Ханы ордон”, “Орд” гэж ярьдаг байснаас улбаалан оросууд хоорондоо товчоор “Орда” гэж ч нэрлэдэг байжээ. Сүүлд 1566 онд хэвлэгдсэн “Казанийн түүх” хэмээх бүтээлд нэр нь үл мэдэгдэх зохиолч “Алтан ордон” гэдэг нэр томьёог хэрэглэж, түүнээс хойш оросын түүхчид “Золотая орда” гэх нэр томьёог хэрэглэх болсон аж. XX зууны дунд үеэс гадаадынхан төдийгүй Монголын түүхчид ч ийн нэрийдэх болжээ. Евразийн өргөн уудам тал нутагт төвхнөсөн “Зүчийн улс”-ын байгуулагдсан цаг хугацааг Оросын болоод бусад улсын ихэнх судлаачид 1242-1243 оноор авч үздэг. Гэвч зарим судлаачид Зүчи өөрийн улсыг бий болгох үндсийг 1224 оноос тавьсан эсвэл Бат ханы төр барьсан 1227 оноос, Бэрх ханыг төр барьсан цагаас эхлэн үзэх ёстой гэх мэтээр өнөөдрийг хүртэл санал зөрөлддөг билээ.
    Өнөөгийн ОХУ-ын Татарстан, Казахстан улсууд өөрсдийгөө Алтан ордон улсын залгамжлагчид хэмээн зарлаж, түүхийг нь далайцтайгаар судалж, судалгааны болоод урлагийн бүтээлүүд туурвиж байна.Тухайлбал, Татарстаны ШУА-ийн дэргэд Алтан ордон улс судлалын томоохон төв ажиллаж, хоёр жил тутам олон улсын форум зохион байгуулж хэвшжээ. Энэ жил долоо дахь удаагийн форумаа зохион байгуулахаар урилга заллага илгээсэн байна. Харин энэ форумд Монголын эрдэмтэд, судлаачид оролцдоггүй, сураг сонссон төдий байх аж.Алтан Ордны улс байгуулагдсаны 750 жилийн ойг тохиолдуулан ирэх онд Татарстаны нийслэлд Олон улсын эрдэм шинжилгээний бага хурал зохион байгуулах төлөвтэй байгаа талаар “Татар-информ” агентлаг өмнө нь мэдээлж байсан. Энэхүү арга хэмжээг Казанийн Холбооны их сургууль, Маржанийн нэрэмжит Түүхийн дээд сургууль зохион байгуулахаар бэлтгэл ажлаа хангаж байгаа ба Казахстан, Азербайжан, Кыргызстан, Швед, Норвеги болон Италийн эрдэмтдийг уриад байна. Алтан ордон улсын түүхийг өнөөдөр дэлхийн улс орнууд булаацалдах болсон. Энэ талаар Батлан хамгаалах эрдэм шинжилгээний хүрээлэнгийн Цэргийн түүх судлалын төвийн дарга, доктор, хошууч Т.Сүхбаатартай “Алтан ордон улс бол яах аргагүй Их Монгол Улсын бүрэлдэхүүн улс. Монголын ч түүхтэй, Оросын ч түүхтэй холбогдоно. Хэн ч үүнийг үгүйсгэж булааж чадахгүй. Аливаа хүчирхэг улсын түүхийг түүхгүй ард түмэн булаацалддаг. Жишээлбэл, аливаа нэг улс эсвэл хүчирхэг гүрэн, амбицтай улс байхын тулд нэгдүгээрт, эдийн засаг нь хүчирхэг байх ёстой, хоёрдугаарт, өөрийн гэсэн гоё түүхтэй байх ёстой байдаг. Алтан ордон улсын түүхийг булаацалддаг нэг улс бол яах аргагүй Казахстан. Казахстан улс манай улстай харьцуулахад эдийн засгийн хувьд хамаагүй илүү болчихсон. Бүс нутгийнхаа хүрээнд өөрсдийн хэмжээндээ геополитикийн тоглолт хийчихдэг. Гэхдээ энэ улс өөрийн гэсэн түүхгүй.Тэгэхээр яах ёстой вэ гэхлээр, хэрвээ чи түүхгүй бол бусад улсын түүхээс зээлж ав, нөгөө талаар, хэрвээ чи түүхээ мэдэхгүй бол чамд түүхийг чинь зохиож өгнө гэсэн үг бий. Үүнтэй адил Казахстан улс сүүлийн үед Монголын түүхийг өмчилж, үгүйсгэдэг боллоо.Алтан ордон улсын бүрэлдэхүүнд маш олон үндэстэн, ястан байсан. Түүний нэг нь кипчакууд. Гэхдээ кипчак гэдэг нэрийг халж, казах гэдэг нэршил нь нэлээн сүүлд XVII зууны үед гарч ирсэн. Кипчакууд бол түрэг угсааны хүмүүс. Тухайн үед Алтан ордон улсад түрэг угсаатай хүмүүс ноёлж байж. Учир нь, Алтан ордон улс өөрөө Кипчак болон Булгарын хаант улсын суурь дээр байгуулагдсан тул хүн амын ихэнх нь түрэг гаралтнууд байсан. Харин хэсэг бүлэг хүмүүс нийлэн Алтан ордон улсын хүчин чадал сулрах үед бие дааж салан нэг аймаг болсон нь казахууд юм. Эдгээр нэгдэл дотор эртний хэрэйд, найман, мэргид аймгийн нэрийг авсан кипчакууд үлдсэн байсан бөгөөд тэдгээрийг өнөөдөр XIII зууны хэрэйд, найман, мэргидүүд гэж үзэх үндэслэл байхгүй. ДНК ч өөр. Эдгээр нь өөрсдийгөө шууд монгол угсаатан гэж үзэн Монголын түүхийг булаацалдаж, илт гуйвуулж байна.
    Үүнээс гадна, Татарстан гэж улс байна. ОХУ-ын харьяа Бүгд найрамдах Татарстан улс юм. Тэд өөрсдийгөө монгол гаралтай, Алтан ордон улсын залгамжлагчид гэж үздэг. Харамсалтай нь, тэд монгол биш түрэг гаралтай. Тэд зүгээр л татар хэмээх нэрийг зээлчихсэн түрэг гаралтай улсууд. Тэд өөрсдийгөө XIII зууны үеийн Монголын татар аймгийн үр удам гэж улаан цайм худлаа ярьдаг. Тэд бол тухайн үеийн татаро-монгол гэж ярьдаг байсан татар хэмээх нэрийг авчихсан л улс. Татарстан бол ОХУ-ын Бүгд Найрамдах улс дотроо эдийн засгийн хувьд хүчирхэгжиж байна. Саяхан Оросууд бүс нутгийнхаа амьжиргааны түвшнийг тодорхойлох судалгаа явуулсан байна лээ. Тэрхүү судалгаанд амьжиргааны түвшин хамгийн өндөр үзүүлэлттэй гарсан нь Москва, Татарстан байсан бол эсрэгээрээ Халимаг, Тува, Буриад нь амьжиргааны түвшин доогуур байгаа нь ажиглагдсан.Үүнээс ажиглахад, Татарстан эдийн засгийн хувьд хүчирхэг болж байгаа нь харагдаж байна. Иймээс тэдэнд өөрийн гэсэн түүх хэрэгтэй. Тэд Алтан ордон улсыг 1269 онд байгуулагдсан гэж үзээд өнөөдрийг хүртэл тоолоод үзэхээр 750 жил болж байгаа юм. Үүнийгээ олон улсад зарлаж байна. Гэхдээ энэ тоолол бол Алтан ордон улс байгуулагдсан он цаг биш. Учир нь, 1269 онд Алтан ордон улсын хаан Мөнхтөмөр (1266-1282) хаан ид төрийг барьж байсан түүхтэй. 1269 онд Алтан ордон улсын хаан Мөнхтөмөр Цагаадайн улсын хаан, Өгөөдэйн удмын хан хөвгүүд нар нийлж, Таласын чуулганыг зохион байгуулсан байдаг юм. Энэ чуулганаар тэд өөрсдийгөө Монголын эзэнт гүрний харьяа улс биш бие даасан, туурга тусгаар улс гэдгээ зарласан байдаг юм. Үүнээс өмнө Алтан ордон улсын хаанаар өргөмжлөгдсөн хүнийг Монголын эзэнт гүрний нийслэл Хархорумд батламжилдаг байсан. Тэд Монголын эзэнт гүрэнд албаа барьж, үнэнчээ илэрхийлдэг байв. Ингээд Таласын чуулганаар тэд өөрсдийгөө Хархорум явах шаардлагагүй гэж үзэн, тусгаар улс хэмээн зарлаж, хэрвээ Монголын Юань гүрнээс энэ байдлыг нь цэргийн хүч эсвэл ямар нэгэн хүчээр дарах гэж оролдвол хамтарч тэмцэнэ гэсэн стратегийн том гэрээ байгуулсан байдаг. Энэ цаг мөчөөс улбаалаад Алтан ордон улсыг 1269 онд байгуулагдсан гэж Татарууд дураараа ярьж төөрөлдсөн байх магадлалтай. Энэ үед Татарстан гэж улс байтугай Алтан ордон улсыг байгуулагдсан гэж үзэх үндэслэлгүй. Харин Алтан ордон улс Монголын эзэнт гүрний харьяанаас гарах гэж оролдсон гэж үзэж болно.Гэхдээ түүнээс хойш 1360 он хүртэл Алтан ордон улсын хаад Монголын эзэнт гүрэнд алба гувчуураа тушааж, үнэнчээ илэрхийлээд явж л байсан. Яахав, өнгөн дээрээ өөрсдийгөө тусгаар тогтносон мэт зарласан боловч Хархорумаас хараат байсан” гэж ярьсан байна.
    Татарстаны ШУА-ийн Түүхийн хүрээлэнгийн тэргүүн Рафаэль Хакимов “Реальное время” цахим сэтгүүлд “Их Монгол Улсын Чингис хааныг залгамжлагчдын дотор хэн хаан ширээнд суух талаарх маргаан Бат хааны үед л гарч байсан. Үүнээс болоод Бат хаан Монгол Улсаас тусгаар бие даасан бодлого явуулж эхэлсэн юм. Монголын эзэнт гүрэн дөрөв хуваагдах нь тэр үед тодорхой болсон. Алтан Ордны Өзбег хааны үед исламын шашныг төрийн шашин болгосон нь Чингис хааны Их Яса буюу Их Засаг хуулийн “Бүх шашин тэгш эрхтэй” гэснийг шууд зөрчсөн хэрэг байлаа. Алтан Орд, Ил Хаант Улс, Цагадайн улсын хооронд дайн гарч, энх тайвны гэрээ байгуулахдаа хил хязгаарыг тогтоосноор Монгол улс Алтан Орд, Ил Хаант Улс, Цагадайн улс, Юань гэсэн дөрвөн улс болон задарсан. Алтан Ордны улстай харьцуулчихаар улс орон тэр үед байгаагүй. Эдийн засаг, дэд бүтэц, санхүүгийн систем, цэргийн хүч гээд Алтан Ордны улс хамгийн соёл иргэншилтэй улс байсан. Хэн нэгэнд таалагдахгүй байж болох ч энэ бол түүхэн үнэн. Оросын жижиг улсууд өөр хоорондоо алалцаж байхад Алтан Орд л зогсоож, тэднийг нэгтгэсэн. Европ тив ядуу хоосон, олигтой зам ч байхгүй, хэдэн жижиг улс хоорондоо дайтаж байсан. Бат хаан Унгарт довтлохдоо Европын нэгдсэн армийг хялбархан бут цохисонд гайхах зүйлгүй. Бат хаан Серб хүртэл явсан ч Монголд Их хаан таалал төгсөөд буцах хэрэгтэй болоод л зогссон юм. Тиймээс Алтан Ордны улстай хөгжлөөр эн тэнцэх битгий хэл харьцуулж үзэх улс ч тэр үед байгаагүй. Орост татаруудыг муулдаг түүхэн уламжлалтай. Гумилев үүнийг “Хар домог” гэж нэрлэсэн. Алтан Ордны улсын бүрэлдэхүүнд л Орос цэцэглэж эхэлсэн. Оросууд хэзээ ч татаруудтай байлдаж байгаагүй. Мэдээж улс оронд нь халдан дайрах нь хэнд ч таалагдахгүй. Гэхдээ Бат хаан Европ явахдаа Оросоор зүгээр дайраад гарсан хэрэг. Хэдэн хот шатаасан л гэнэ, цөөхөн хэдэн хот шүү дээ. Түүний эсрэг дайтах цэрэг байгаагүй болохоор оросууд эсэргүүцэн тэмцсэн гэдэг түүхийн хэтрүүлэг. Мэдээж дайнд явж байгаа хойно их цэргээ хооллох хүнс хураан авч таарна. Гэхдээ дараа нь Бат хаан Оросын эдийн засгийг сэргээхийн тулд татвараас чөлөөлж байлаа.
    Мөн Алтан Ордны улсын үед Үнэн алдартны шашин цэцэглэн мандсан гэдгийг мартаж болохгүй. Татвараас чөлөөлөгдөж байсан болохоор маш олон сүм хийд байгуулагдаж байлаа.Алтан Ордны улс Оросыг эзлэн түрэмгийлээгүй. Ямар ч цэргийн анги байрлаж байгаагүй. Арван хувийн татвар авдаг байлаа, хариуд нь зам барьж, аюулгүй байдлыг нь ханган, санхүүгийн тогтвортой систем нэвтрүүлсэн. Хаад ноёдыг нь томилдог байсан. Казахстан улс өөрсдийгөө Алтан Ордны улсын залгамжлагч гэж зарлаад мөн 750 жилийн ой тэмдэглэнэ гэж яриад байгаа. Энэ талаар тэдэнтэй ярилцах болно. Казахстаны талтай Засгийн газрын түвшинд хамтран ажиллаагүй. Харин казах эрдэмтэдтэй харилцаж, тэднийг энд ирж, хэд хэдэн гэрээ байгуулахыг санал болгосон. Ер нь Алтан Ордны улсыг судалдаг түүхч, эрдэмтдийг урьж байгаа. Алтан Ордны улс судлалд юу болж байгааг нийтэд нь харж, дүгнэх шаардлагатай байна. Алтан Ордны улсыг судалдаг эрдэмтэдмаш олон. Сүүлийн үед улам нэмэгдэж байна. Биднээс түрүүлээд энэ сэдвээр доктор болж байгаа хүн ч олон байна. Алтан Ордны улс судлалаар Москва, Петербург сайн. Орос орон хаанаас үүссэн бэ гэдэг асуулт бидний өмнө байна. Үүнд Киевийн Русь, Новгород гэсэн хоёр тайлбар эрт үеэс байлаа. Одоогийн нөхцөл байдалд Оросыг Киевээс үүссэн гэж хэн ч хэлэхгүй болсон. Мөн 14-хөн мянган хүнтэй Новгородоос яагаад Орос үүснэ гэж. Ингэхээр Алтан Ордны улс л үлдэж байгаа юм. Өзбег хаан лалын шашныг нэвтрүүлэхэд маш олон татар Москвад очиж байлаа. Москва хот бол Мөнхтөмөр хааны үед үүссэн хот. Алтан Ордод байр суурьгүй болсон хүн Москвад, Орост очдог байлаа. Борис Годунов, Семион Бекбулатович гээд маш олон татар хүн Оросын арми, флотод өндөр албан тушаал хашиж явсан. Орос хэлийг аваад үз л дээ, маш олон татар үгтэй. Орос гүрэн орос, татарчуудын хамтын холбоон дээр үүссэн юм.
    Харамсалтай нь Екатерина хатан хааны үеэс Барууны нөлөө орж ирэн, түүхийг өөрөөр бичиж эхэлсэн. Хуучны судар бичгүүдийг шатаасан тул баталгаа, нотолгоо үлдсэнгүй. Олон улсын форумд Москва, Петербург хотын төлөөлөл, Унгар, Польш, Румын, Серб, Их Британи, АНУ, Монгол, Япон, Иранаас эрдэмтэд ирнэ. Бид Оксфордод “Дэлхийн түүхэн дэх Алтан Ордны улс” зохиолоо танилцуулахаар очиход олон түүхч анх удаагаа ийм улсын тухай сонсож байна гэж байлаа. Тийм судлал тэнд огт байгаагүй. Тэд монголчуудын талаар судлаж байсан болохоос татар гэж сонсоогүй байсан. Бусад оронд ч ялгаагүй. Дэлхийн түүхийг Алтан Ордны улсгүй ойлгох боломжгүй болохоор сүүлийн үед энэ сэдэв олны анхаарлыг ихэд татаж байна. Бүгд л Монголын Их гүрэн гэж яриад байдаг. Үнэндээ Хааныхаа нэрээр л Монгол гэж байгаа ч тэнд халх, ойрд гэсэн монголчууд бараг байгаагүй. Алтан Ордны улс монгол, түрэг гэсэн албан ёсны хоёр хэлтэй байсан гэж түүхчид бичдэг. Тэгвэл монгол хэл дээр бичигдсэн ямар нэг баримт бичиг үзүүл дээ. Юу ч байхгүй. Алтан Ордод монгол хэлээр бичиж байгаагүй. Харин татараар бол бичиж байлаа. Өөр нэг зүйл бол хэрэв энд монголчууд ирж, захирч байсан юм бол одоо тэдний үр сад, удам нь хаана байна. Бид татаруудын дунд генетикийн судалгаа явуулдаг. Монголчууд маш цөөхөн таардаг. Энд Чингисийн удмынхан хэдэн үе хаанчилж, хаанууд нь олон хатантай байсан гэдэг. Тэгвэл тэдний ул мөр хаана байна. Алтан Ордны улс бол санхүүгийн тогтвортой системтэй, чанартай сайн замтай, хил хязгаараа найдвартай хамгаалдаг, хууль дүрэмтэй, хүчирхэг улс байсан. Таарсан болгоноо дээрэмддэг дээрэмчин улс биш соёл иргэншилтэй улс байлаа. Орчин үеийн улстөрчид татаруудыг салган бутраагчид гэж үздэг, харин татарууд төрт засгийг тогтоогчид байсан гэдгийг түүх харуулж байна. Татарууд ямар нэг улс байгуулаагүй үе түүхэнд байхгүй. Москвагийн сэтгүүлчид надад “Та нар салан тусгаарлагчид. Тусдаа гарахаас өөр юм боддоггүй” гэж хэлдэг. Харин би “Яагаад бид Алтан Ордны улсаас тусдаа гарах гэж. Энэ чинь манай эх орон. Орос бол Алтан Ордны улсын залгамжлагч” гэж хариулдаг” гэж ярилцлага өгсөн байна.
    Казахстанаас Татарстан улсад суугаа Ерөнхий консул Еркин Тукулюв “Алтан Орд улсын 750 жилийн ойг тэмдэглэнэ гэдэг үнэхээр гайхамшигтай санаачилга. Ах дүү татарууд маань юм хийх гэж байна. Би та нараараа бахархаж байна. Алтан Орд улс бол Казахстаны түүхийн салшгүй хэсэг. Алтан ордны хаадын өвөг дээдэс, Чингис хааны ууган хүү Зүчийн булш Казахстаны нутагт байдаг. Энэ нутагт Алтан Ордны худалдааны төв нэг нийслэл Сарай-Жук хот оршиж байсан. Тийм учраас Алтан Ордны улс байгуулагдсаны 750 жилийн ойд зориулсан арга хэмжээнүүд нь Казахстаны хамтарсан төсөл байх ёстой. Казань хотод болох бүх арга хэмжээнд Казахстаны төлөөлөгчид заавал оролцоно” гэж мэдэгдлээ. Алтан Ордны түүхийг судлах, өөрсдийн түүхэндээ наах ажлыг Н.Назарбаев Ерөнхийлөгч байх үеэсээ дэмжиж ирсэн байдаг. Казахстаны шинэ Ерөнхийлөгч Касым-Жомарт Токаев Алтан Ордныг үндэслэн байгуулагч Зүчийг оршуулсан газрын дэд бүтцийг дээд зэргийн болгохыг үүрэг болгосон. Зүчи хааныг Улытау хэмээх газар оршуулсан бөгөөд энэ нь газар зүйн хувьд авч үзвэл Казахстаны яг төв нутагт оршдог аж. Манайхаар бол Өвөрхангай Хархорин шахуу юм даа. Ерөнхийлөгч К.Токаев саяхан Алтан Ордны улсын ойг тэмдэглэх гэж буйтай холбогдуулан ард түмэндээ хандаж хэлсэн үгэндээ Зүчийн түүхэнд оруулсан хувь нэмрийг онцлон, ойн томоохон ямар ажлууд зохион байгуулах тухайгаа зарлигласан байгаа юм.
    Гадаадын улс орнууд монголчуудын түүхээр ийн хүүдэгнэж байхад уугуул ус, урсах цус нэгтэй төв голомт Монгол Улсад маань Алтан Ордны улсын ойн талаар ямархан байр суурьтай буйг сонирхож ШУА-ийн Түүхийн хүрээлэнгийн академич, доктор цолтой хэд хэдэн хүнтэй холбогдож тандаж үзлээ. Харамсалтай нь, Хубилай хааны мэндэлсний 800 жилийн ойг БНХАУ тэмдэглэхээр болоход л манайхан сэрсэн юм шиг хэвлэлийн хурал зарлаж байсантай адил явдал болж байна. Алтан Ордны улсын 750 жилийн ойг үндсэндээ Монгол Улс тэмдэглэх талаар одоогоор яригдсан юм юу ч үгүй байгаа гэж эрдэмтэд хэлж байна.

     
  • Дэлхийн олон орноор явж Бөөг судалж байна.

     Япон Улсаас ирж Монголын Их эзэн Чингис хааны мэндэлсний 850 жилийн ойд зориулсан Их тайлга тахилгад оролцсон Кевин Тюрнертай МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан уулзаж санал бодлоо солилцсон юм.  Ноён Кевин Тюрнертай хэлэхдээ “Энэ олон бөө нар  нэг дор цуглаж Тахилга, тайлга хийсэн нь маш сонирхолтой үйл явдал боллоо. Монголчууд олон гайхамшиг чанартай улс юм. Түүний нэг нь бөө юм” гэж онцлов.
    Ноён Кевин Тюрнер Тахилгад оролцсоны дараа Монголд 15 хоног байж, Монголын бөөгийн талаар судалгаагаа үргэлжлүүлэн хийх болно. Бөөгийн чиглэлээр хамтран ажиллах бөгөөд Монгол Бөөгийн чиглэлээр бичсэн материалаа МБНЭ-д өгөв. Уулзалтад МБНЭ-ийн Дээд хяналтын Зөвлөлийн гишүүн удган Л.Загдаа оролцов.
     
  • Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн зарлигийн дагуу тууль хайллаа

    Зарлигт бичсэнчлэн “Жил бүрийн Цагаан сарын баярыг тохиолдуулан хаврын тэргүүн сарын шинийн гуравны өдөр, Монгол бахархлын өдрийг тохиолдуулан өвлийн тэргүүн сарын шинийн гуравны өдөр Төрийн ёслол хүндэтгэлийн өргөөнд баатарлаг туульсыг хайлж байхаар тогтоосны дагуу өнөөдөр Төрийн ордны ёслол хүндэтгэлийн өргөө гэрт “Долоон түмэн настай Довон хар бөх” туулийг хайллаа.
    Тууль хайлахын өмнө заавал Алтайн магтаал хэлж, Алтай дэлхийгээ аргадаад сая туулиа хайлж эхэлдэг. Ган гачиг, зуд турхан, өвчин зовлон, гай барцад тохиолдох аваас Алтайгаа магтахад бүх юм сайн сайхан болдог хэмээн эртний туульчид үздэг байж.
    Энэ дагуу Дайчин Вангийн хошууны туслах тайж, төрийн мэргэн түшээ асан Дандардоржийн үр удам, туульч Дандардоржийн Өлзий, Алтайн галд багтах дөрөв дэх үеийн удам дамжсан туульч Эрдэнэцогтийн Баатаржав, Урианхайн алдарт хөлгөн туульч Жилхэрийн удмын 9 дэх үеийн туульч Авирмэдийн Балдандорж нар Алтай, Хангайн магтаалыг өвөрмөц дэгийн дагуу шууд цэцлэлтээр, дараа нь “Долоон түмэн настай Довон хар бөх” туулийг хайллаа.
    Тууль хайлах үеэр Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Х.Баттулга, УИХ, Засгийн газрын гишүүн Ё.Баатарбилэг, Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн Тамгын газрын дарга З.Энхболд, Үндэсний аюулгүй байдлын зөвлөлийн Нарийн бичгийн дарга А.Гансүх, туульчид, тууль судлаачид байв.
    ТУУЛЬ ХАЙЛАХЫН ӨМНӨ МОНГОЛ УЛСЫН ЕРӨНХИЙЛӨГЧ Х.БАТТУЛГА:
    “Хүрэлцэн ирсэн зочид,
    Төрийн ёслол хүндэтгэлийн өргөө гэрт морилон ирсэн туульч, судлаачид Та бүхэнд энэ өдрийн мэнд хүргэе.
    Монгол Улсын Ерөнхийлөгч миний бие 2019 оны 01 дүгээр сарын 29-ний өдөр “Монгол баатарлаг туульсаа дээдлэн дэлгэрүүлэх тухай” 13 дугаар зарлиг гаргасны дагуу Их Эзэн Чингис хааны мэндэлсэн Монгол бахархлын өдрийг тохиолдуулан өвлийн тэргүүн сарын шинийн гурваны цагаан морь өдөр “Долоон түмэн настай Довон хар бөх” туулийг хайлах гэж байна.
    Тууль хайлах зан үйл нь төрийн ёслолд хүндтэй байр эзэлдэг уламжлал, зан заншил, ардын домог зүйн сэтгэлгээ, соёлын нандин өв билээ. Хүн төрөлхтний соёлын өвд монголчуудын оруулсан содон хувь нэмэр болох монгол туулийг 2009 онд ЮНЕСКО-гоос “Яаралтай хамгаалах шаардлагатай соёлын биет бус өвийн дэлхийн жагсаалт”-д бүртгэн тунхагласан байдаг.
    Эрт цагаас туулийг иргэний болоод төрийн ёслолын үед хайлдаг уламжлалтай байжээ. Туульд монгол хүний хүсэл мөрөөдөл, овог аймаг, угсаатны ялагдашгүй хүч, хүсэл зоригийн илэрхийлэл туссан байдаг. Туулиас монгол ухаан, зан заншил, өв уламжлал, монгол эр хүний зориг, монгол морины шандас, байгалийн сүр хүчин, монгол гэрийн болон төрийн ёсны эхлэл үүслийг үгийн гайхамшгаар бахдан бүтээснийг харж болно.
    XX зууны дунд үеэс XXI зууны эхэн үе хүртэлх зурвас хугацаанд монгол туулийн амьд уламжлал тасрах эрсдэл тулгараад байсан юм. Үүнийг билиг оюунт ардын туульчид, үе дамжуулан өвлөн дэлгэрүүлснээр туулийн өв соёл мөхөх аюулыг гэтэлгэж чадсан байдаг.
    Монгол туулийг өвөг дээдсийн цэцэн сургаал, билиг номлол хэмээн үзэж, ард түмний ой ухааныг аман дамжлага, цээж эрдмээр дамжуулан, өртөөлөн тээсээр өнөөдрийн бидэнд авчирсан туульчдадаа гүн талархал илэрхийлье.

     
  • Дөрөв. БЭЭЖИН БОЛОН УЛААНБААТАРЫН УТАА.

    Энэ удаа уншигч олонд зориулан хоёр хотын утааг харьцуулан танилцуулж байна.  Олон үг холбож өгүүлэл тэрлэхийг бодсонгүй. Бодит байдлыг нүдээр үзэж дүгнэх биз.
    Улаанбаатараас хөдлөх үед -20 орчим хүйтэн байлаа. Хотод бол утааны эхний үе эхэлж байсан. Харин гэнэтийн хүйтрэл Бээжин хотод энэ өвлийн эхний анхны хүйтрэлтэй учируулсан өдрүүд байлаа. Ойролцоо хүйтэнд 10 сая илүү хүн амтай Бээжин хот, 1,5 сая хүнтэй Улаанбаатар хотыг харьцуулж байгаа юм.
    Их хот Бээжин хотыг утаанаас салгаж байгаа хотын даргын тухай хотынхон нэг их ярихгүй юм. Харин монголд ажлаа хийж, цалингаа авсны төлөө тусгайлан магтах “сойшаал” ажиллагаа явагдах ажээ.
    Утаанаас хотыг салгах ажиллагаа олон талт хамтын ажиллагаанаас шалтгаална. Манайд нүүрсийг сайржуулсан хэлбэрээр ашигласан шийдвэр үр дүнд хүрч байгаа нь манай гэр хороолол түүний нүүрсний хэрэглэлээ өндөр байсныг илтгэнэ.
    Харин Бээжин сайжруулсан түлшний дараа утааны хор багассангүй. Хоолой бачуурч хорсож ханиаж байсан. Хоолойны өвчин их байсан. Харагдахгүй хорт утаа хоолой, цээж хорсоно. Заримдаа огиж байсан.
    Бээжин үйлдвэрүүдээ хотоос нүүлгэн шилжүүлсэн. Энэ гол ажиллагаа байсан. Захуудыг хотоос шилжүүлэх ажлууд хийгдсэн.
    Хүн амыг орон сууцаар хангах зорилгоор маш олон хороолол шинээр байгуулсан. Энэ нь утааг багасгах үндсэн ажиллагаа болж байна. Орон сууцны хороололын ногоон байгууламжийг ихэсгэж, агаарын эко орчин бүрдүүлэх ажлууд хийжээ.
    Хорт утааг сорж цуглуулан цэвэр утаа үйлдвэрлэдэг цогцолбор ажилуулжээ. Энэ бүхэн зөвхөн нүдэнд анзаарагдсан хэлбэр судалбал олон зүйл бичиж болох биз ээ.
    Бид газар нутаг томтой. Гэвч хот төлөвлөлтөө дэндүү жижиг талбайд хийж, шавааруулдаг. Барилгууд, цогцолборууд нь тэрүүхэн хавьдаа өөрсдийгөө хуурсан орчны байгууламжтай.
    Гэтэл монгол уужам талдаа өргөн их ногоон байгууламж бүхий цэцэрлэгт хүрээлэнтэй хотууд босгох нь ирээдүйд зориулсан шийдэл болж чадна. Бид өнөөдрөөрөө амьсгалж, амьдарч байна. Улаанбаатар хотоос 25 км яваад л \ хурдны замаар 30 минут очно гэсэн үг\ 100 км үргэлжилсэн, ар талаараа салхины урсгалаас хамгаалсан уултай, Туул голын хөндийг дагасан уудам тал байж л байна. Тэнд зоригтойгоор, яагаад хотоо нүүлгэж болохгүй гэж.
     
  • Гурав. ДУРСАМЖ Л ҮЛДЭХ ЮМ ДАА.


    Гурав. ДУРСАМЖ Л ҮЛДЭХ ЮМ ДАА.
     Анх удаа 1991 онд Бээжин хотод ганзагын наймаа эрхэлж хөл тавьсан билээ. Хүн болгон ганзагад хүчээ сориж байхад түүнээс би хоцорсонгүй. Түүнээс хойш 28 жил өнгөрчээ. Энэ хугацаанд хүний амьдралын эрч хүчээ сорьсон бүхэл үе хамаарч байна.
    Энэ удаа компьютерийн захаар орлоо. Зах үндсэндээ нүүгээд дуусч байна. Анхны төв  захын эхний 2-4 давхарт наймаа үлджээ. Тун удахгүй нүүж дуусах бололтой. Энэ бүхэн миний сэтгэлд гуниг тээсээр үлдэв. Энэ захаар орж шинэ бүх технологтой танилцаж ололт амжилтыг сэтгэл дүүрэн үзэж танилцдаг байлаа.
    Одоо энэ бүхэнд төгсгөл болжээ.  Залуу насандаа анх хөл тавьж байсан зах хаагдах нь сэтгэлд нэг л гуниг тээнэ. Компьютерын сүүлийн үеийн технологийн ололтыг чухамхүү энэ л зах дээр танилцаж явлаа. Анх ирэхэд наран туул захын хүнсний хэсэг шиг жижиг повилионууд байсан. Жилийн дотор хоёр ч том 16 давхар барилга ашиглалтад орсон. Удалгүй олон давхар барилга бүхий Ази тивд хамгийн том компьюьтерийн захуудын нэг болж чадсан.
    Очих болгондоо захаар заавал орж, компьютерийн хөгжил, дэвшилийг сонирходог байж билээ. Олон сайхан хүмүүстэй танилцсан. Сүүлийн үеийн ололт амжилттай танилцуулсан танилууддаа монгол түлхүүрийн оосор ч юмуу, монгол бүтээгдэхүүн дурсгана. Одоо энэ бүхэн дурсамж болон үлдэж байна. Цаг хугацаа юутай хурдан өнгөрнө вэ. Нэг л мэдэхэд 30 жил дөхөж иржээ. Энэ сайхан орчин, барилга байгууламжууд сэтгэлд гүн суужээ. Залуу насны минь олон дурсамж энэ зах дотор өнгөрчээ. Настай минь хамт компьютерийн зах үдлээ дээ. Залуу насны дурсамжтай хамт компьютерийн зах минь баяртай гэж хэлэх үлдлээ.

  • ӨВЛИЙН ЭХЭН САРЫН БЭЭЖИН

     
    Монголчууд хятадын эсрэг вирус өвчнөөр нэвт өвчилсэн өнөө үед асуудлыг бодитойгоор харна гэдэг маш чухал юм.  Бусдын амжилтыг зөв үнэлж сурах нь амжилтийн эхлэл болдог. Өнөөдөр өмнөд хөрш хөгжлийн хурдаар дэлхийд гайхагдаж байна. Түүний тод жишээ нь барилгын гайхамшигт шийдлэлүүд болно. Бид хоосон бас цамаан, тэгээд хий хоосон хардлагад дэндүү автамгай. Хөгжлийн эсрэг үзлийг хэн нэг нь дэгдээж, бусад дагалдагч нар нь дэвэргэх давалгааг өрнүүлж байдаг. 
    Өдрөөс өдөрт өнгөжин хөгжиж буй Бээжин хот хүний нүдэнд өнгө зүсээрээ гайхуулан бишрүүлнэ. Ийм хурдан хөгжиж буй хотыг өөр хаанаас харсангүй. Ертөнцөөр нэг аялж явахад ийм хурдацтай хөгжиж байгөө хоттой таараагүй явна.
    Явсан газар бүрдээ барилгын шийдлүүдийг анзаарч зураг авч явлаа. Гэхдээ өмнөдөд барилгын цогцолборуудыг маш олныг байгуулж байгаач барилгын загварын хувьд дахин давтахгүй бүтээж байна. Барилгын цогцолборууд нь орчны цогцолыг эко, эрүүл ахуй, оршин суугчдын амралтын байдлыг заавал тусгасан байдаг. 

  • ӨВЛИЙН ЭХЭН САРЫН БЭЭЖИН ХОТ Нэг. ШИНЭ НИСЭХ ОНГОЦНЫ БУУДАЛД БУУВ.1

    Монголчууд шинэ буудал барьж ашиглалтад оруулсан сайхан үйл явдалтай зэрэгцээд өмнөд хөрш шинэ нисэх онгоцны буудал шинээр байгуулсан ажээ. Тэр буудал нь цар хэмжээгээр дэлхийд өрсөлдөх хэмжээнд байгуулсан маш том нисэх буудал байлаа. Бээжинд олон удаа ирсэн боловч энэ удаа Бээжингийн шинэ нисэх буудалд анх удаа хөл тавьлаа. Шинэ шийдэл, шинэ сонголтоор ийм богино хугацаанд шинэ онгоцны буудал ашиглалтад өгсөн нь хятадын хөгжлийн хурдыг дэлхийд гайхуулахыг зорьсон бололтой.
    Олимпын өмнө ашиглалтад оруулсан нисэх буудлын шийдэл бас өвөрмөц байсан. Харин одоогийн нисэх онгоцны буудал явах замыг багасгаж, суух, буух шийдлийг богиносгож хийсэн харагдсан.
    Харьцангүй хүн цөөтэй байлаа. Төв хэсэгт байрлах танхим уудам, өндөр төгөлдөр шийдэлтэй байлаа. Ачаанаас ачаагаа аваад шууд гарахад дөт байлаа. Гэхдээ хэд хэдэн гарцтай тул хүлээж авах хүнтэйгээ зөрөлдөх боломж гарах янзтай. 
    Нисэх онгоцны буудлаас гарч таксинд сууж хөдлөхөд Бээжин хотын өнгөт хаалга тосон угтана.  Хурдны замаар 60 орчим км яваад Бээжин хотод ирнэ. Шөнийн Бээжин өнгө гэрлээрээ өдөр мэт гэрэлтэй харагдана. Төв телевизыг байрны хажуугаар өнгөрлөө.

  • МОНГОЛЫН ЭРИНГ ЭХЛҮҮЛЬЕ

    ТЭНГЭР үзэлтний анхдугаар Их чуулганы үр дүнгийн талаархи хувийн дүгнэлт
    9 сарын 27-нд Чингис Зочид буудалд болсон “Тэнгэр Үзэл Монголын төрт ёсны сэргэн мандлын үзэл санаа болох нь” хэлэлцүүлэгт оролцогсодоос гарсан санал шүүмж, мөн Монголын ТЭНГЭР үзэлтний нэгдсэн холбоог байгуулагдсан цагаас хойш ирж уулзаж санал бодлоо солилцсон хүмүүсийн хэд хэдэн санаа анхаарал татаж байсан. Үүнд:
    1. Үхэртийн хөндий манайх гэдэг шиг ТЭНГЭР үзлийг өмчлөх, өөрийн болгож зарлах гэж оролдож хичээж байгаа ази европын хэд хэдэн улс орон байгаа тул бид ямар нэг зүйл хийхгүй бол оройтох нь гэсэн эмзэглэл их сонсогдож байсан. Үүнд хариу өгөхийг хичээв.
    2. Монголчуудын хувьд ямар нэг гадна дотны шашин, үзэл сурталтай холилдоогүй үндэсний оюун сананы хөтөч үзэл санаагаа тодорхойлох цаг болсон гэдэгийг олонхи нь хүлээн зөвшөөрдөг. Тэгвэл энэ хөтөч нь ТЭНГЭР үзэл байх боломжтой эсэх дээр хүлээлт байсан. Үүнд хариу өгөхийг хичээв
    3. Дэлхийн улс орнуудад өөрийгөө МОНГОЛ хэмээн үздэг өөр өөр шашинтай, өөр өөр соёлын, өөр өөр улс төрийн нөлөөлөд амьдарч буй олон сая хүмүүс шашны биш, улс төрийн биш, үндэсний биш тэгсэн мөртлөө МОНГОЛ гэдгийг нь илэрхийлэх ямар нэг зүйлийг биднээс горьдоод хүлээгээд байсан юм. Үүнд хариу өгөхийг хичээв.
    4. Монголчууд нэгдэж чадахгүй, бөө нар нэгддэггүй гэсэн золбин яриатай олон таарч байсан. Энэ яриаг дэвэргэхгүй дарж байх, нэгдэл эвлэрэлийн үүдийг нээж хөгжил дэвшлийн замд эргэлт буцалтгзй гарах ажлыг Монголын түүхэнд үеийн үед олон арван аавын хүү, ээжийн охид оролдож хийж хэрэгжүүлж байсан. Зүхэж суухаар нэг ч болов лаа асаах оролдлого байлаа. Энэ оч маань тун удахгүй түүдэг болон дүрэлзэх болно.
    5. Монголын эринг эхлүүлэхэд, Монголчуудынхаа хүчирхэгжилт, сэргэн мандалтанд Дээд тэнгэрт буй онгод дээдсүүдээс дэм тус хүсэх,тэднийг татан оролцуулах боломж гарц гаргалгааг хайх, олох, ойлголцохын тулд ямар нэг ажил үйл хийх хэрэгтэй гэж бодсон юм.
    Үр дүн:
    1. Тэнгэр үзлийг сонирходог, судалдаг, гадна дотны улс орнууд, эрдэмтэн судлаачид бидний чуулганыг их анхааралтай ажиглав бололтой. Тэдэнд Монголчууд ямар нэг юм хийж эхэллээ гэсэн сэтгэгдэл төрсөн байх. Одоо ТЭНГЭР-ийг өмчлөх гэсэн өрсөлдөөн улам бүр ширүүсэх болов уу. 50+1%
    2. Монгол туургатан зон олон маань энэ чуулганд их ач холөогдол өгч, манай төр засгийнханаас түрүүлж сонсож, түрүүлж элч төлөөлөгчдөө томилж оролцуулав. Нэг хүний ирүүлсэн сэтгэгдэлд: “Сүүлийн хэдэн жилд Монголоос минь ирсэн хамгийн сайхан мэдээ байлаа” гэж дурьдсан байсан. 70%
    3. Монголчууд бид хийх ажил, хүрэх үр дүнгээ зөв тооцож чадвал нэг зорилгын дор, нэг үзэл санааны дор хамтарч богино хугацаанд асар их зүйлийг амжуулж чадах юм байна гэдэг итгэл төрсөн. Монголчууд эвтэй байхдаа хүчтэй гэдгийн утга энэ буй заа. Завтай, хий дэмий сэлгүүцээд уйдаад ирэхээрээ хоорондоо арцалдаад эхэлдэг бололтой. БИД НЭГДЭЖ ажиллаж чадна. 80%
    4. Сошиаль орчинд өрнүүлсэн сурталчилгааны ажил маань 200-300.0 мянган хүнд их бага хэмжээгээр мэдээлэл тогтмол хүргэж чадсан. Үүнд тэнгэр үзэлийг, бөөг дэмжиж ажилладаг “Бөөгийн тавилан” зэрэг олон грүпп, пейжүүд чин сэтгэлээсээ чамгүй хувь нэмэр оруулсанд талархаад баршгүй. 100%
    5. Парламент ТВ, Миний Монгол -88.3 радио, ТВ-8 зэрэг телевизүүд, 10 орчим сайтуудад ярилцлага, мэдээ мэдээлэл нийтлүүлэв. Чуулганы тухай мэдээлэл түгээлт 20%
    6. Надад хамгийн сонирхолтой санагдсан, ийм юм байх боломжтой юм болов уу гэж бодогсон зүйл бол мэдээлэл энэ орчлонд хэрхэн дамждаг тухай асуудал. Хэд хэдэн улаачийн ярианаас үзвэл бидний хийсэн чуулганы тараалхи мэдээлэл дээр хүрсэн, тэнд бас яриа хэлээ болж буй бололтой. Үүнийг надаас илүү мэдэх олон улаачид байгаа тул ингэсгээд зогсоё. Тэд үгээ хэлэх байх. 50+1%
    7. Бөхийн өргөөний суудал дүүргэлт 30% . Дутуу л ажиллаж. Илүү өөр олон гаргалгаа. Илүү олон арга технологи хэрэглэх хэрэгтэй байж
    8. Илтгэгчид: 3 илтгэгчийнхээ үгийг сонсож чадсангүй. Хөтөлбөрт тусгагдаагүй 1 хүний хувьсгалч үгийг нэмээд сонсчихов шив. Илтгэлүүдийн сэдвийн боловсруулалт дээр цаашид анхаарах. 80%
    9. Урлагийн тоглолт төлөвлөснөсөөс 2 дахин их болж, хөтөлбөрийг бага зэрэг сунжруулж, илтгэгчдийн эрэмбэ дараалал хөдөлгөөнд ороход нөлөө үзүүлчихэв. Тооцоогүй асуудалд бид бэлэн биш байв. 80%
    10. Монголын төр, бусад ашиг сонирхолыг төлөөлөх бүлгүүдийн оролцоо. 0%
    Монголын эринг эхлүүлэх үүд хаалгыг уг нь томоо нээчих санаатай оролдсон боловч тэвнийн чинээ л завсар гаргах шиг боллоо. Тэвнийн чинээ нүхээр тэмээн чинээ жавар болон орж дүүргэхийн төлөө улам их зүтгэх хэрэгтэй болж дээ.
    ХАМТ байсан, тусалж дэмжсэн, бие сэтгэлээрээ, эд материалаараа, цаг заваараа, нэр хүндээрээ дэм үзүүлсэн ТА бүхэндээ баярлалаа.
    2019,11,30
    Д.Уламбаяр
     
  • КАЗАХУУДЫН МОНГОЛД НЭГДСЭН ТҮҮХ

    Урианхай Казак хоёр бол хоёр өөр үндэстэн хийгээд түүхэн үйл явцын дүнд бий болсон үндэстэнүүд юм. Монголын казакууд нь одоогийн ойлгоод байгаа Казакстанаас бус харин Шинжанаас тасран ирсэн байна. Тэд XIX зууны дунд үеэр Алтайн өвөрөөс Шинжан хүртэл нутаглан зуны улиралд Алтайн нуруу даван Урианхайн нутаг луу орж ирэн зусаж намар нь Алтайг даван ургаш нүүдэг байжээ. Тэд Шинжаны Бухтарм голын эх Эрчис мөрөн хавиар нутаглаж байсан байна. Баян-Өлгийн өнөөгийн казакууд чухамхүү эндээс л тасран наашаа гарсан байна. Казакууд Алтайг даван наашаа орж ирсэн явдал нь дараах хэд хэдэн шалтгаантай байжээ.
    Үүнд:
    1. 1850-иад оны үед Хятадад Тайпины бослого гарч үүнийг дагаад Мусульман шашинтнууд ч гэсэн даган хөдлөж энэ нь Шинжаныг бүхэлд нь хамарч дайн дажинаас дүрвэсэн хүмүүс алтайг давахад хүргэсэн бололтой.
    2. Бас нэг шалтгаан нь овог хоорондын зөрчил байсан бөгөөд жижиг дорой овогууд нь бусад овогийнхоо эрхшээлд орохгүйн тулд Алтайн зүг зугтсан байна.
    3. Гуравдахь гол шалтгаан нь XVIII зууны дунд үе гэхэд Алтайн уулархаг нутагуудад Манжийн ноёрхол арай л хүрч амжаагүй байсан бөгөөд энэ нь эрх чөлөөг хайн ирсэн хүмүүст аятай сайхан газар байсан юм. Казакууд алтайг даван орж ирээд мал маллахад тохиромжтой, бэлчээр байгалын баялаг сайтай газар нутаг гэж онцолсон бөгөөд Урианхай нартай хэлэлцээр хийж Даян нуур хавиар зусдаг байснаа сүүлдээ давран олноороо өвөлжих болсон байна.
    Улмаар сүүлдээ давран Урианхайн нутгаас явалгүй XIX зууны хоёрдугаар хагас 1869 оноос бүр мөсөн суурьшиж эхэлжээ. 1870 оноос Урианхай Казакуудын хооронд газар нутгийн маргаан байнга гарах болж хэрүүл маргаан нь сүүлдээ томоохон зэвсэгт мөргөлдөөн болж байсан байна. Тэр ч байтугай хасагууд сүүлдээ “Бидэнд газар олгож өг” хэмээн Манжийн хаанд хүсэлт өргөдөл гарган өгч байсан юм.
    Урианхайн томоохон ноёдууд хасагуудад газрыг түрээслэн олгон хариуд нь таван хошуу мал алт эрдэнэс, ангийн үс түлээ түлш авдаг байжээ. Казакууд нь 1911 он хүртэл Манжийн харьяанд байсан ба 1911 оны хувьсгалын дараагаар автономит монголын харьяанд Богдын зарилгаар орсон юм. 1921 онд ардын ардчилсан хувьсгал ялсны дараа казакуудад газар нутаг бэлчээр олдон Урианхайн нэгэн адил эрх тэгш эрхтэй болсон юм.
    1930 онд Намын төв хороо, Засгийн газар Казакуудад газар нутаг олгох тухай тогтоол гаргажээ. Уг тогтоол ёсоор урд тал нь улсын хил, зүүн ба хойт талаар Дэлүүн, Хонгор өлөн, Хатуу, Өлгий, Орогтоос урагших газрыг Урианхайтай хамтран тэгш эрхтэйгээр эдлэхээр олгожээ. 1930-аад оноос эхлэн нам төрөөс казакуудын талаар зарим арга хэмжээг авсан байна. Сургууль эмнэлэг дэлгүүр хоршоо гэх мэт. Гэсэн хэдий ч тэд тогтож сууж чадалгүй удаа дараа хорлон сүйтгэх арга хэмжээ явуулж байсан юм. 1931 оны хавар казакын овогийн удирдагч нар өөрсдийн ард олныг дагуулан алтайг даван нүүх болжээ. Энэ явдлыг зогсоох гэж оролдсон нам төрийн ажилтан албан хаагчдыг алж устган зэвсэгт мөргөлдөөн хүртэл гарсан байна.
    Тэдгээр алтайг даван нүүсэн ард олон 1932 онд эргэн ирсэн боловч мөл хөрөнгөө алдан ядуурлын туйлд хүрсэн байсан юм. Казакын ноёдууд монголын казакуудыг салгахын тулд янз бүрийн арга зохион зэвсэгт бослого гарган мөн гоминданчуудтай хуйвалдан 1943-1948 оны хооронд монголын баруун хязгаарт үймээн гаргаад дарагдсан билээ.
    Османы тухай та бид сайн мэднэ. Түүний тухай дараа бичнэ. Казакууд 1931 он хүртэл Чандмань уул аймгийн харьяанд байгаад 1940 онд бие даасан Баян-Өлгий аймаг болжээ. 1991 онд ЗХУ задран түүний бүрэлдэхүүнд байсан Казакстан улс тусгаар бие даасан улс болсны дараа 20,000 гаруй өрх айл казакстанд очсон боловч төдий л аз жаргалтай байж чадалгүй ихэнх нь эргэн буцаж ирсэн байна. Казакуудын Монголд нэгдсэн түүх товчхондоо ийм байна.
    Сямби, Түрэг, Монгол бүлгээс хуулав

     
  • Хүн төрөлхтөнд шинэ мянганы Ертөнцийн хууль хэрэгжээд эхэлчихснийг анхааруулж байна!!!

    Алга дарам газар бүхэн эзэнтэй. Тэрхүү эзэн луугийн хүч, эрчим чулуунд оршиг “чулуу” буюу үнэн луу гэж нэрлэсэн ажээ.
    Монгол газрын чулуу бүхэн ийм үнэ цэнэтэй. Бидний өвөг дээдэс ширхэгийг нь ч ийм үнэтэй, хүчтэй шүү гэж “чу-луу” хэмээн нэрлэж, түмэн жил ийнхүү шившин халуун цусаа, амиа өгч ёстой л тарнидана гэдгийг хийчихсэн юм.
    Байрнаас хөдөлсөн чулуу 9 жил бууриа олох гэж зовдог гэдэг. Тэр олон лууг хилэгнүүлчихээр та ямархан их үйлийн үрийг өөртөө болон үр удамдаа тарьж байна вэ. “Хад” гэдэг нь хадаж бэхэлсэн юм шүү гэсэн үг. Монголчууд тэнгэрийн үрс. Монгол хэл тэнгэрийн хэл. Монгол хүн амны билгээр гэдэг нь энэ юм. Үгийн язгуур бүхнээс л учиг тайлагдана. Өвгөд минь гүн ухаанаа цаасан дээр биш ахуй амьдралд маань, хэл үгэнд маань арилшгүйгээр бичээд үлдээчихсэн.
    Ертөнц элчээ буулгаж, дахин хуульчилж эхэллээ. Цаашдын 3000 жил дэлхий ямар замаар явах тэр хуулийг өгч эхэллээ. Байгаль дэлхийтэйгээ зөв харьцахыг шаардаж байна. Их цэвэрлэгээ хийгдэнэ. Дэлхий дээр байгалийн гамшиг олноор болох болно. Цаг бусын үхэл ч их гарна шүү гэж анхааруулж байна. Усны хууль хэрэгжиж эхлэх болохоор энэ жил үер ус их байх болно. Хүн төрөлхтөн энэ хуулийг дагана, дагаагүй нь үрэгдэнэ гэдэг л зам бий.
    Монголчуудад ч адил тулгалт ирнэ. Үүнд бэлэн байхын тулд та та хичээхээс өөр замгүй боллоо. Тахилгат уулыг Богд, Хайрхан хэмээн өргөмжилж тахин шүтэж ирсэн. Харин овоо гэж толгодыг хэлнэ. Овоонд гарна гэдэг нь энэхүү толгод дээр гарахыг хэлдэг байжээ. Овоолсон чулуу бүхэн сайн биш. Зарим үед муу зүйлийг ийнхүү овоолсон чулуугаар дарж оршоох нь бий.
    Уул, усны эзэд бүхэн хамаарах нутаг дэвсгэр, захирах захирагдах эрэмбэ, өөрийн гэсэн зэрэг дэвтэй. Тухайн нутаг усыг манахаар тэнгэрээс буулгасан эзэд гэж бий. Тэд хуулиа бидэнд нээж өгсөн. Өнгөрсөн Луу жилээс эхлэн Лус газар эмхлэгдэж, эзэд бүхэн сэргэж, байр сууриа олж, нэгдэцгээсэн. Завсрын бүхэн орогнох газаргүй шахагдаж байна.
    Иймд та уул, усанд очиж, хүндэтгэл үзүүлэхдээ нар мандсан үед очих нь зүйтэй. Ялангуяа үүр, шөнийн заагаар явах буруу. Уулан дээрээс нар харах гэж харанхуй, бүрэнхийд мацаж, сэвтэж байна. Нар хаанаас ч адил буян хишгээ өгнө. Харин тэр уулын хишгийг хүсэж байгаа бол дээр нь бүү гар.
    Одоо уул, усанд хар сархад архи өргөхийг цээрлэх ёстой. Хар сархад гэдэгт үйлдвэрийн хатуу архины төрлийг ойлгоно. Сүү, тарагаа боловсруулж гаргадаг шимийг өргөж болох ч тэр болгон хэрэглээд байх шаардлагагүй. Сүү, будаа өргөхөд болно. Гол нь таны сэтгэлийн эрчим, хайр чухал.
    Сүү нь Тэнгэр, Бурхад, эцэг өвгөдийг баясгах ариун хайрын биелэл болсон дээд өргөл. Будаа нь буяны мөртэй явах буюу авснаа үржүүлж, арвижуулж, ургуулж өгч байгаагийн бэлгэдэл буюу газар дэлхийд өргөх дээдийн өргөл болно.
    Мал сэтэрлэх нь өргөлийн чухал хэлбэрийн нэг бөгөөд хадаг зүүж, ерөөл өргөж, сул дураар тавьдаг. Уул, ус, Хайрхадад цус үзүүлэх хэрэггүй.
    Ус руу сүү, цагаан идээ оруулах хатуу цээртэй. Эрчим нь харшдаг. Түүнийг уусан хүний цус бохирддог юм байна. Ийм л их гайг түмэн олонд уддаг болохоор л ЭХ ЗАСАГ хуулиар хатуу цээрлүүлдэг байжээ.
    Хээр, хөдөө гадаа явахдаа суух газраа анхаарч, заавал өөрийн олбог дэвсгэр тавьж суугаарай. Мөн бие засахдаа “алд биеэ ариусгах алга дарам газар хайрла” гэж хэлээд будаа өргөчихөөд биеэ засч байх хэрэгтэй. Учир нь элдэв ад, хорлол доод сүвээр нэвтрэх гэмтэй байдаг. Суваг, шуудуу, жалганд бүү ор. Биеэс гарах зүйлс, барьсан хүрсэн бүхэнд таны эрчим шингээстэй бөгөөд далд ертөнцөд таны нэр тодоос тод тавигдсан байгаа. Иймээс л байгальд бүү хог хая гэдэг юм. Гудамжинд ч мөн адил.
    Таны хаясан хогон дээрх тэр эрчим, хаягаар чинь түүн дээр буусан муу эрчим бүхэн танд ирж, таныг дундрааж байдаг юм шүү гэдгийг л та ухаарчихвал болох юм.
    Otgonbaatar Jambajamts