Монголын Бөөгийн нэгдсэн холбоо

Author: admin_shaman

  • Ойн цагдаа бөө, байгаль хамгаалагч лам

    Тэнд манаачийг давхар манах хэрэгтэй болоод байна. Манаачийг, манаачийн манаачийг гэхчилэнгээр төгсгөлгүй үргэлжлэх орон тоонууд суулгал¬тай биш. Тэр жил Борнуурт модны хулгайчийг буудчихдаг ойн цагдаа шиг “шударга гар” ганц нэг бий л байх. Ихэнх ойн цагдаа буюу бай¬галь хамгаалагч нар дээр яваад очиход ан хийлгэж өгье, мод гар¬гана шүү гэж шалсан хүмүүс л тааралддаг. Хэзээний л байгаль хамгаалах албыг нийг¬мийн хам¬гийн идэвхгүй хэсэг ха¬риуц¬саар ирсэн байдаг. Социа¬лизмын үед өвгөн сэхээтнүүд “За тэтгэвэртээ гараад нэг уулын аманд ойн цагдаа хийгээд хэвтчихнэ дээ. Ус нь үнэгүй, түлш нь үнэгүй…” гээд зөвхөн өөрийгөө л бодсон амар юм ярьц¬гаадаг. Тэгдэг ч байсан. Үүний балгаар хангай дэлхий харах эзэн-гүй болж, дээр нь зах зээл нэрмэж Монголын эмзэг байгаль орчин эргэж нөхөхийн аргагүй сүйрэлд унасан билээ.

    Дулаарал, цаг уур зэрэг өөр ноцтой үзэгдлүүд гэнэт гэмээр сүүлийн үед бий болсноор сая л хүмүүс дээр дооргүй байгаль ямар их өөрчлөгдсөнийг анзаарцгаав. Харамсалтай нь, хүмүүс чиглэл чиглэлээрээ орчны энэ их өөрч¬лөлтийг хүлээн авч “ажил хэрэг” болгож байна. Улстөрчид Ногоон нам байгуулбал Их хуралд орчих шанстайг олж харлаа. Модны хулгайч нар өөрсдөө ойн цагдаа болоод авбал харин ч баригдахгүй байх боломжийг нээлээ. Луйвар¬чид, заргачид элдэв хөдөлгөөн байгуулж тэмцэл нэрээр рекет хийх асар том зах зээлийг нээлээ. Тэт¬гэврийн өвөө түүний ач хүү хоёр л урьд нь байгаль хамгаалах тухай ярьдаг байсан бол одоо малчид, уурхайчид, тариачид хүртэл энэ сэдвийг амны уншлага болгосон нь даанч үнэмшилгүй юм даа. Хэзээ байтлаа та нар байгаль хамгаалж байсан юм бэ дээ. Ядаж наад хийж байгаа ажил мэргэжил чинь энэ сэдэвт тохирдог билүү? Энэ мэтчи¬лэн хүн болгон байгаль хамгаа¬лагч, хөдөлгөөн болгон “унаган онгон”-той тэмцэгч болоод авахаар сүүлдээ байгаль хамгааллын сэд¬вээр бичихээс ч ой гутам болчихдог юм билээ.
    Засгийн газар аялал жуулч¬лалын салбарыг зам тээвэртэй уяж байснаа Байгаль орчны яаманд шилжүүлсэн нь их зөв алхам бол¬чих шиг боллоо. Ялангуяа эколо¬гийн аялал жуулчлал Монголын жуулчны салбарын онцлог болох чиг хандлага бий. Хүмүүсийг Мон¬голоороо аялах явцад нь зусган ямаанд голсон ишгийг нь авахуулж  буй мэт “Байгалиа хайрла. Та минь ээ. Тойг тойг” гээд байх юм даа. Одоо Байгалийн яаманд дахиад нэг юм наачихъя.
    Монголд сайн муу янз бүрээр хэлэгдэж байдаг нэг том арми байна аа. Энэ бол лам хувраг, бөө удган нар юм. Эдний сайн тал гэвэл хүмүүсийг шүтлэг бишрэлтэй бол¬гож, бусдыг төдийгүй хүрээлэн байгаа байгаль дэлхий лус савд¬гийг хайрлах зорилго тавьдаг гэдэг. Уг нь муучлаад байх шалтгаанууд байхгүй л дээ. Мөрөөрөө буян ном хийж бусдын сайн сайхны төлөө яваа улс. Гэхдээ сүүлийн үед тоо толгой нь хэт олширч нийгмийн баялаг үйлдвэрлэх хүчнээс олон хүнийг хөндийрүүлж байна. Тэд ч дагнан ламдаад хоолоо олоод явж чадна гэхэд баталгаа муу. Одоо төр ба лам хоёр уулзмаар байна. Бөө, лам нарыг цэрэгт таталтай биш. Эднийг ажлын байраар хангах ёстой юу. Хийж чадах ажил бол байгаль хамгаалагч л юм шиг са¬на㬬даад байх юм. Битгий хий гэсэн ч Марк Твений зохиолд гардагчлан байгаль хамгаалах ухуулга үнэгүй хийсээр байх юм бус уу.
    Төр ба шашин хоёрын хоо¬рондын харилцааны талаар социа¬лизмын үед ч гойд анхааран харж байсан нь санамсаргүй юм биш. Одоо манай Үндсэн хуулийн  9.1-д “Монгол Улсад төр нь шашнаа хүндэтгэн үзэж, шашин нь төрөө дээдэлнэ” гэж бүр тусгайлан заасан. Энэ нь төр, шашин хоёр нэг эрэмбэ дээр биш, төр нь дээрээс хүндэтгэлтэйгээр өнгийж, шашин нь өөдөөс нь өөрөөсөө илүүд дээдлэх чиглэлээр харьцахыг хуульчилсан. Тэгэхээр Монголын төрд шашныг заавал анхаарах, шашныг хэрэг¬лэх тийм заалт байна. Шашинд ч гэсэн хуулиараа бол төрийн өмнө хүлээх үүрэг гараад ирж байгаа юм. Тэр нь зөвхөн маани уншаад суух, уул ус тахих төдийгөөр хязгаар¬лагдахгүй гэсэн үг. Хулхи нь ч бай, ориг нь ч бай энэ олон жил болгон хэдэн зуу, мянгаараа тодроод бай¬гаа бөө удган нарыг дуудаж ирээд хөдөлмөрийн хөлсний доод хэм¬жээ¬гээр ч атугай цалинжуулж, сургалтад хамруулж байгаль хам¬гаалагч, ойн цагдаагийн ажлыг давхар хийлгэвэл зүгээр юм биш үү?. Наанадаж хүмүүст айхгүй ч аягүй санагдан үгэнд нь арай илүү орно. Нөгөө талаас байгаль хам¬гаалагч бөө хоёр чинь цаагуураа “нэг нам”-ын хоёр л гэсэн үг. Ямар ч дүвчин зайран эрхбиш лус сав¬даг тахичихаад замдаа гөрөөс нухаад, мод огтлоод байхгүй байл¬гүй дээ. Харин ч ийм ажлыг төр итгэл хү¬лээл¬гэн хариуцуулсанд баярлах болов уу гэж бодож байна. Одоо сум болгон хийдтэй, жалга  болгон үздэг хардаг, “үзүүлдэг харуулдаг” шидтэнүүдтэй болц¬гоож тэд ёстой хийх байх юмаа олж ядаж байна шүү дээ. Сумын сүм байнгын  ажил¬лагаатай болж мод¬ны гоожин би¬чиж, ан агнах, газар ус хөндөх асуудлыг шийдвэрлэж, дашрамд нь буян нүглийн үйл лайг нь зо¬хицуулна биз. Болохгүй нэг¬нийг төр ба шашны нэрийн өмнөөс давхар яллана аа даа.
    Байгаль хамгаалах салбарт ийм л арга хэмжээ авахгүй бол энэ олон хөдөлгөөн, уул усаа ав¬рагч¬дын нэр хүнд уначихлаа. Тэд да¬хиад олны итгэлийг олоход их цаг хугацаа орно. Ер нь яг жинхэнээсээ байгаль хамгаалж, хөдөө гадаа явахдаа хог тарьдаггүй, үнэнээсээ мод тарьдаг хэсэг их цөөхөн бол¬сон шүү. Хүрээлэн буй орчинд хамгийн их эсрэг нөлөө үзүүлж байгаа салбар бол мал аж ахуй, газар тариалан хоёр. Дараа нь хар зам тавихын өмнөх тээврийн хэрэг¬сэл. Тэгээд хүмүүс өөрсдөө буюу ядуурал юм. Түүнээс энэ олон уул уурхай бол өчүүхэн хэсэг юм. Уул уурхайн салбар орчинг сүйтгэлээ гэхэд хариуцах эзэнтэй, төлбөрийн чадвартай байдаг.   Байгаль орчны байгууллагын анхан шатны нэгж дээр ажилладаг хүмүүсийн гэр орноор нь ороод  ажиглаж байхад  ихэнх нь ямар ч шүтлэггүй, бурхан тахилгүй, ханандаа буу өлгөсөн, хаяандаа “дружба” хөрөө  тавьчих¬сан байгаа нь түүнийг хэн бэ гэдгийг хэлээд байгаа юм. Эхлээд лам нарыг давхар ажиллуулж байгаад яваандаа хулгайч ойн цагдаа на¬раасаа салах бодлогыг бодвол хариу нь хэр зөв гарах бол.
     

  • “Тэнгэр шиг бай” МУГЖ Т.Ариунаагийн тоглолт боллоо.

    Гэхдээ тоглолтын хувьд гэрэл, хөгжим, бүжиг, лазeр гээд үнэн саак байлаа. Маш их хөдөлмөр зарцуулсан, маш том баг ажилуулсан, шинэлэг өнгө төрхтэй хийх гэсэн санааг зориуд магтан бичмээр санагдлаа. Т.Ариунаагийн дайчин, урлагийн төлөө гэсэн, нарийн мэдрэмжтэйг бахдан харж суулаа.
    Тоглолтын үеэр “Хань минь үргэлж дэргэд байгаарай” хэмээх дуун дээр Т.Ариунаагийн нөхөр, Ноёд группын захирал Г.Буяндорж тайзнаа гарч ирэн эхнэртээ сюрприз барьж тэд хамдтаа бүжиглэж дууллаа.
    Хамгийн гол нь бүх дуугаа шинэ, цоглог найруулгаар дуулсан нь үнэн тасархай байлаа. Дуучин Ариунаагийн тоглолтыг үзээд үнэхээр биширлээ. Их сайхан тоглолт үзүүлсэн дуучиндаа маш их талархаж улам их амжилтыг хүсье.
     
     

  • Улаан-Үдээс Монгол эзэнт гүрний үеийн булш олжээ

    Одоо Улаан-Үдийн уг тосгоны газрыг хамгаалалтад авч,өргөн хэмжээний малталт хийж эхэлсэн байна. Булшнаас олон төрлийн эд өлгийн зүйлс гарсан ч энэ нь булшны аль үед харьяалагдахыг тодорхойлоход учир дутагдалтай байгаа аж. Ямартай ч, булшнаас товч, бүсний арал, метал болон хуванцар бүтээгдэхүүн, гутал гарчээ. Харин араг яс чулуужсан бөгөөд албаныхан VI-XIII зууны үед хүнийг 1.5 метрийн гүнд оршуулдаг байсан гэж оршуулгын зан үйлээр нь тодорхойлж байна. Тиймээс энэ булшийг Монголын эзэнт гүрний үед хамааруулж байна. Одоо цогцсыг шинжилж байгаа бөгөөд сар орчмын хугацаа шаардах гэнэ. Шинжилгээний дараа уг цогцсын талаар дэлгэрэнгүй мэдээлэл гарч, үхлийн шалтгаан тодорхой болох агаад шинжилгээг Белоруссийн талаар хийлгэх ажээ.
     

  • МОНГОЛ ТӨРИЙН ТУЛГАНЫ ГАЛЫГ БАДРААВ

    Мөнх тэнгэрийн зан үйл хийснийг дурсан тунхаглав.

    Монгол Улс Үндэсний эрх чөлөө, тусгаар тогтнолоо сэргээсний 101 жилийн ойг тохиолдуулан Төрийн тулганы галыг бадраах ёслолыг үйлдлээ. Төрийн ёслол хүндэтгэлийн өргөөгэрт Монгол төрийн тулганы гал бадраах ёслолын ажиллагаа амжилттай болж өндөрлөв. Энэхүүёслолд УИХ-ын дарга, Ерөнхий сайд, Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн Тамгын газрын дарга, болон УИХ, Засгийн газрын гишүүд оролцож байжээ.

  • ЦЭРЭН БӨӨД ӨГӨХ ХАРИУЛТ

    Харин ч олон зуун иргэдэд тэнгэрийн үйлийг хүргэж, төр иргэдийн харилцаанд байдаг ачааллын талыг ч болов хөнгөлж явдаг одоо цагийн “сэтгэл зүйч, эмч, бариач, засалч, нийгмийн ажилтан” гээд олон мэргэжлээр хүмүүст тус хүргэж явдаг. Жинхэнэ бөө бол ийм ачтан. Монгол бөөгийн гайхамшигийг мэдэрсэн иргэд байхад нөгөө талдаа тэднийг үл мэдэх хүмүүс байдаг. Тэдэнд мөнх тэнгэрийн хүчийг яаж мэдрүүлэх вэ? Тиймээс МБНЭ-д бөөгийн 70 орчим байгууллага, нэг мянга орчим гишүүд элсэж, саналаа гаргаж, “Монгол бөөгийн ёс зүй” гэдэг баримтыг гаргаж мөрдөхөөр шийдвэрлэсэн юм. Дараа нь МБНЭ-ийн Дээд цэцийн Зөвлөлийн 2012 оны 12 дугаар сарын 14-ны өдрийн хуралдаанаар “МБНЭ-ээс олгох цол, шагналын журам”-ыг баталсан юм. Түүнд “Мөнх тэнгэр, эзэн Чингисээ хаанаа эрхэмлэн дээдэлсэн, үндэсний үзэл, монгол соёл иргэншил, зан үйл, ёс заншил, дэг журмын цогц, тэнгэрлэг ард түмний минь үеийн үед мөргөж, шүтэж ирсэн хөх тэнгэрийн мөнхийн үзэл, Бөө шүтлэгийг уламжлан хөгжүүлэх, түүнийг сүсэгтэн олон түмэнд хүртээн сурталчлах үйлсэд амьдралаа зориулсан Удган, Зайран, Түшээ, сүсэгтэн олныг зүтгэлийг үнэлж шагнаж урамшуулах зорилгоор шагнал, цолыг бий болгож байна.” гэж тодорхой заасан билээ.
    1.1. Үндэсний оюун санааны тархалааг хамгаалах, Монголын үндэсний язгуурын шүтлэг болох бөө нартай хамтран ажиллах, Монгол уламжлалт бөөгийн зан үйлийг хойч үедээ өвлүүлэн үлдээх, Бөөг дэлхий дахинд сурталчлан таниулах, Олон улсын хэмжээнд төлөөлөн үйл ажиллагаагаа хэрэгжүүлэх, ЮНЕСКО-ийн соёлын өвд Монгол бөөгийн зан үйлийг бүртгүүлэх боломж нөхцөлийг судлан хэрэгжүүлэх, Хүний Эрхийн Түгээмэл Тунхагийг дэмжиж хүний эрх, эрх чөлөө, тэгш эрхийг эрхэмлэх, энхтайван тогтоохын төлөөх үйл хэргийг нь залгамжилахад оруулсан хувь нэмэр,
    1.2. Монгол Улсын хөгжил дэвшил, нийгэм эдийн засгийн хөгжил цэцэглэлтэд өөрийн хувь нэмрээ оруулах, хүний эрх, эрх чөлөө, эв нэгдэл, шударга ёс, тэгш байдлыг хангах, улс орныхоо тусгаар тогтнол, бүрэн эрхт байдал, үндэсний язгуур эрх ашиг, үндэсний үзэл, оюуны эв нэгдлийг дээдлэх үзэл санаа, байгаль орчиноо хамгаалах үйлст оруулсан хувь нэмэр,
    1.3. Бөө хүн нь бөөгийн ёс зүйг эрхэмлэн сахиж, сүсэгтэн олноо хүндэтгэж, дээдэлж ажилласан байдал, бөөг уламжлалт ёс жаягаар хөгжүүлэх, таниулан сурталчлах, Монгол бөөгийн уламжлал ёс дэг жаягийг хадгалах, тахилга, тайлгын уламжлалыг сэргээж, түгээх, хяналт тавих үйл ажиллагаанд идэвхитэй оролцсон, бөөгийн зан үйлд он удаан жил тасралтгүй ажиллаж, оруулсан хувь нэмрийг тус тус үндэслэн шагналыг олгоно.
    МБНЭ-ээс жил бүр салбарын тэргүүний бөө нар, гишүүн, эрдэмтэн судлаач, хандивлагчийг шалгаруулж байна. МБНЭ-ээс уламжлан тодорхойлж, Монгол төрийн байгуулагуудын шагналыг олгох ажлыг зохион байгуулна. Шагналын эх загварыг МБНЭ-ийн Дээд цэцийн Зөвлөлийн хуралдаанаар батална гэж заасан. Бөө болоод 1-3 жил болж байгаа хүний БӨӨ хүн нэрлэнэ. Тусгайлан цол олгохгүй. Бөөгийн зан үйлд 4-9 жил ажиллаж, оруулсан хувь нэмрийг үндэслэн Монгол Бөөгийн “Зайран”, “Удган” цол, тэмдэгийг, Бөөгийн зан үйлд 10-14 жил ажиллаж, оруулсан хувь нэмрийг үндэслэн Монгол Бөөгийн “Тэргүүн Зайран”, “Тэргүүн Удган” цол, тэмдэгийг, Бөөгийн зан үйлд 15-20-оос дээш жил ажиллаж, оруулсан хувь нэмрийг үндэслэн Монгол Бөөгийн “Их удган”, “Их зайран” цол, тэмдэгийг, Бөөгийн зан үйлд 21-ээс дээш жил ажиллаж, оруулсан хувь нэмрийг үндэслэн Монгол Бөөгийн “Дархан удган”, “Дархан зайран” цол, тэмдэгийг тус тус олгож, шагнана. Монгол бөөгийн хөгжилд оруулсан хувь нэмэр, байгуулсан гавьяаг үндэслэн цолыг шат алгасан олгож болно. Шагналыг тодорхой шалгуур үзүүлэлтээр шалгаж олгодог. Энэ нь шат дээшлэх тусам хатуу байдаг. -Монгол Бөөгийн “Дархан удган”, “Дархан зайран” цол, тэмдэгийг МБНЭ-ийн Дээд цэцийн хуралдаанаар нэг бүрчлэн хэлэлцэж, нууц санал хураалтаар нийт олонхын (90%-аас дээш) санал авсан бөө нарт олгоно. Монгол Бөөгийн “Их Зайран”, “Их Удган” цол, тэмдэгийг МБНЭ-ийн Дээд цэцийн хуралдаанаар нэг бүрчлэн хэлэлцэж, санал хурааж дийлэнх олонхийн (80%-аас дээш) дэмжлэг авсан бөө нарт олгоно. Монгол Бөөгийн “Тэргүүн Зайран”, “Тэргүүн Удган” цол, тэмдэгийг МБНЭ-ийн Дээд цэцийн хуралдаанаар нэг бүрчлэн хэлэлцэж, санал хурааж олонхийн (60%-аас дээш) дэмжлэг авсан бөө нарт олгоно. МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгчийн томилсон шалгалтын хэсэг дүнг Дээд цэцийн Зөвлөлд танилцуулна. Шалгалтын дүн нь асуудлыг шийдвэрлэх гол үндэслэл болно. МБНЭ-ийн Дээд цэцийн гишүүн болон Бага хуралдайн гишүүн нь энэхүү журмыг зөрчиж, хуурамч тодорхойлолт гаргасан тохиолдолд олгосон цол, тэмдэгийг хурааж, Дээд цэцийн Зөвлөлийн гишүүн, Бага хуралдайн гишүүнээс огцрох үндэслэл болно. Монгол Улсын хууль, журам зөрчсөн, төрийн нэр барьсан шагналыг олгохыг хориглоно. Цол шагнал нь Дээд тэнгэрээс заяасан онгод тэнгэрийн зэрэг, дэв, улаачийн эрэмбийг орлохгүй.” гэж заасан билээ.
    МБНЭ-д элссэн бүх байгууллагууд хүлээн зөвшөөрсөн болохоор энэ цол нийтийн жишигт нийцэж байна гэсэн үг. Бидний шийдвэр хүн болгонд таалагдах албагүй. МБНЭ бол хамтаар зөвлөлдөн шийдвэр гаргадаг хамтын удирдлагын байгууллага. Монгол бөөгийн хөгжлийн цаашдын хувь заяаг хамтдаа үүрэх үүрэг хүлээж буй бодлогын удирдлагын байгууллага. Үүгээрээ өнгөрсөн 20 гаруй жилд ажиллаж байсан бөөгийн байгууллагуудаас ялгаатай юм. Монгол бөөгөө зөв голдиролоор хөгжүүлэхэд МБНЭ-ийн түүхэн үүрэг гүйцэтгэх учиртай. Өөрөөр хэлбэл бөө нараас өөрсдөөс нь их зүйл шалтгаалах болно.
    Цэрэн Бөө жинсэн өмдтэй бөөгийн дээдэс бодвол энэ цагийн тэнгэрийн дээдс бололтой монголын бөөгийн нэгдсэн эвлэл гэгч нь бөөгийн нэр хүндийг бүр унагаж гүйцэв бололтой бөөгийн ёс жаяг маш хатуу шүү тэнгэрээр хамаагүй тоглож байгаад өөрсөдөө юу болов дөө. юу нь ч аймаар цол хэргэмтэй юм дархан л гэнэ их л гэнэ тэргүүн л гэнэ үүнийг чинь та нар бие биендээ өгдөг эд биш дээ яамаарч юм бэ дээ та нарыг.
    Эцэст хэлэхэд Монгол бөөг хөгжүүлэх, хамгаалахад хүнд сорилт бүхий хугацааг туулна. Эн бол амаргүй зам. МБНЭ-ийн Дээд цэц Нэгдсэн тахилгыг хийх эрхийг бөөгийн аль нэг байгууллага, бөөгийн багшид олгодог. Уг байгууллага, багш хэн гэдэг бөө, шавиараа хийлгэх нь тэдний асуудал. Байгууллага болгон өөрийн онцлоготой, дэг жаягтай. Тэдний зан үйлээ хийх болон дотоод асуудалд МБНЭ оролцдоггүй. Хэн нэгнийг яаж бөөлөх гэж байна, дотуураа юу өмсөж байна гэдгийг шалгаж явах нь утгагүй хэрэг. Харин бөөгийн зан үйлээ хэрхэн уламжлалт ёсоор зөв авч явж байна гэдэгт хатуу хяналт тавих нь зүйд нийцнэ. Таны шүүмжлэлийг олон хүн тусган авч дараа дараагийн үйлдээ анхаарна биз ээ. Жинсэн өмдтэй бөөлсөн нь Монголын бөөгийн нэгдсэн эвлэлийн нэр хүндийг унагахаасаа илүү тухайн тахилгыг удирдсан багш, хувь хүнтэй шууд холбоотой асуудал. Бөөгийн ёс жаяг маш хатуу, тэнгэрээр хамаагүй тоглож болохгүй гэдгийг мэдэж байгаа. Энэ цаг үед ийм сорилт, дайралтыг туулаад бидэнтэй хамт яваа олон бөө нарт баярлаж явна. Монголын олон зуун иргэд мөнх тэнгэртээ итгэж, бөө шүтлэгтээ зүтгэх хүнд хэцүү, адармаатай бас бахархалтай замыг сонгож байна. Хэн ч мэдэхгүй олон бөө гэх хүний гараар дамжиж, онгод орсон эсэхээ мэдэхгүй будилж, цаг хугацаа, мөнгө хөрөнгө үрж их үйлсийн замыг сонгон яваа иргэд олон байна. Тэдний тоо албан бусаар арван мянга хүрчээ. Зөвхөн нэг багшийн шавийн тоо 100, 500, 1000, 3000 гэх болжээ. Тэгээд одоо яах вэ. Азтай нэг нь чадалтай бөөтэй таарч баярлаж явахад саар нэгэнтэй нь таарч бартаат замыг туулж будилж яваа нь цөөнгүй.
    Цэрэн бөө минь яая даа, энэ олон бөө нарыг…
    Цаг хугацаа, мөнгө хөрөнгийг нь хэн нэгэн бөө авч бөөгийн уг бариулж бөө болгочихоод, хэцүү хүнд зүйл тохиолдолдвол зайгаа авч зугатаад МБНЭ-ийг заачихаад явж буй цөөнгүй хүмүүс бий. Монгол бөөгийн нэр хүндийг 20-30 жил ашигласан тэднээс Монгол бөөгийн төлөө ажиллах цаг болсоныг анхааруулж хэлмээр байна. Монгол бөөгийнхөө төлөө зүтгэх гэж ядаж яваа хоёрхон настай Монголын Бөөгийн Нэгдсэн Эвлэлтэйгээ нэгдэж ажиллаарай. Хоёрхон настай боловч 20 жилтэй тэнцэх зүйлийг хийж чадсан шүү эвлэлийн хэдэн бөө нараараа бахархах ёстой юм шүү.
    Монгол бөөгийн Их Зайран Удганы цолны тэмдэг Монгол бөөгийн цол, тэмдгийг одоогийн байдлаар 60 орчим бөө нар хамгаалж, албан ёсоор аваад байгаа. Гэхдээ түүнийг манай бөө нар зүүж хэрэглэхдээ “хойрог” байдаг юм. Цэрэн бөө шиг хүний шүүмжлэлээс болдог юм уу, өмнө нь зүүж байгаагүйгээс болдог юм уу, бараг зүүдэггүй юм. Гэхдээ хэзээ нэг цагт монгол бөө нар өөрсдөөрөө бахархаж энэхүү цол тэмдэгээ зүүдэг болно гэдэгт бид итгэдэг шүү. Бид буруу зүйл хийгээгүй гэдэгтээ итгэлтэй байдаг.

  • Улаачийн хэрэгсэл, Манжлага1

    Манжиг-Монгол бөөгийн шүтлэгтэнүүд могойг лус савдгаас онгод тэнгэрт нөхцүүлэхээр илгээсэн элч төлөөлөгч хэмээн үздэг. Энэ нь алсан, үхсэн хонины ноос биш, амьд яваа хониноос хяргаж авсан ноос буюу сүүлийн үед хөвөн зэргийг томж, гадуур нь өнгө өнгийн даавуугаар бүрж, могойнууд дүрслэн, бөөгийн өмсгөлийн үндсэн хэрэглэгдэхүүн болгодог явдлаар илэрдэг. Монгол овгууд эдгээр могойн дүрсүүдийг өөр өөрөөр дүрсэлдэг. Бөө нарын нэг хэсэг могойнуудыг хийсвэрлэн дүрсэлдэг байхад нөгөө хэсэг нь бурханы шашны хүчтэй нөлөөллийг сөрөн зогсож жинхэнэ могойн дүрээр нь бодитойгоор дүрсэлдэг болно. Тэгэхдээ могойг ямараар дүрсэлсэн ч түүнийг анх үйлдэн бүтэхдээ жадлан алж байгаа хэрэг болуузай хэмээн болгоомжилж, зүү шөвгөөр нэвт хатгахыг ихэд цээрлэдэг байсан.   Бөөгийн өмсгөл дахь могойн дүрсийг хийсвэрлэн дүрслэхдээ түүний толгой, нүд, хамар, сүүл зэргийг дүрслэхгүй, зөвхөн зулзаган могойг могойн дүрсэр дүрсэлж, том буюу бие гүйсэн могойн их биеийн сүүлийн хэсэгт арьсан цацаг хийдэг. Ийм дүрсээс монголын баруун, баруун хойт нутгийн бөө нарт их дэлгэрсэн байдаг. Үүнийгээ манжиг хэмээн нэрлэдэг.
    Манжигийг дотор нь бие манжиг, мөргөл манжиг хэмээн хоёр хувааж үздэг. Манжиг нь овог ясны ялгаатайн гадна өмсгөлийн эзэн бөөгийн хувийн намтартай ч холбогддог.  
     Бие манжиг-Монгол харын бөөгийн хуяг хувцасны баруун, зүүн мөргөл, гол манжигаас бусад манжигуудыг  ерөнхийд нь бие манжиг гэдэг. Бие манжигийг зүрх манжиг, дөрвөн мөчний, суганы, дал мөрний, эгэмний, хөхний манжиг хэмжээн долоон хэсэгт  хуваадаг. Эдгээр  манжигууд нь бөөгийн хүзүү, сээр, нуруу, хавирга болон дотоод эрхтнүүдийг манасан байдаг гэдэг. Үүнээс гадна баруун, зүүн, хөлийн үе бүхнийг болон хоёр суга, дал мөр, эгэм , хөхийг манасан манжигуудыг бөөгийн хуяг хувцсны бүсэлхийгээс дээшхи зайд дал мөр, суга, хөхний тус газруудад бэхэлдэг. Ингэж бэхлэхдээ бөөгийн бие эрхтэнийг манасан лус савдгийн элч /могой/  нар хийгээд тэдэнтэй нөхөцсөн дээдсийн сүнс-онгод /онгод дүр/-ын хүчийг зузаатгах зорилгоор хэд хэдээр нь бүлэглэн бэхэлдэг.  
    Мөргөл манжиг-“Гар манжиг”, “Бие манжиг”, “Баруун мөргөл манжиг”, “Гол мөргөл манжиг”, “Зүүн мөргөл манжиг” гэсэн таван манжиг байдаг.            
    Бараан мөргөл манжиг-Харын бөөгийн хуяг хувцасны баруун гарын ар биед далны адагт бэхэлсэн хэсэг манжигийн баруун мөргөл манжиг гэдэг. Энэ нь баруун зүгийн онгод тэнгэр нарт мөргөл даатгал үйлдэхэд зориулагддагийн дээр хуягийн эзэн бөөгийн ураг төрлийн хүмүүсийн сүлд тэнгэрүүдэд мөргөл даатал үйлдэж, ариутгал хийхэд хэрэглэгддэг зүйл юм.
    Гол мөргөл манжиг-Монгол харын бөөгийн шүтлэгийн бөө дээлийн зоо нурууны голд зэл  хонхинууруудын доохно бэхэлсэн манжиг, хэц, бүчүүдийг бөө дээлийн гол мөргөл гэдэг. Бөө дээлийн гол мөргөл нь нэгдүгээрт: тухайн бөөгийн гал голомтын эздийн сайн сайхны тулд гол мөргөл манжигууд нь бүтээгддэг бөгөөд хэрэв аль нэгийг нь зангилсан бол өрхийн гишүүдийн хэн нэгний амь насыг бэхэлснийг;
    Хоёрдугаарт: хэц бүч нь лус савдгийн илгээсэн элч нар болох могойнууд, тэд нараас хүч авсан онгод  тэнгэрүүдэд өргөсөн хүндэтгэлийн олбог, түшлэг, хучлага-дэвсгэр, илд-сэлэм, ямба ёсыг;    
    Гуравдугаарт: дээд тэнгэр, дэргэдэх лус савдгийн ивээлээр үүсч бүрэлдсэн жигүүртэн, араатан  амьтад болон мал сүргийг төр түмнийхээ хамт бөөгийн шүтлэг нуруундаа үүрч, хамгаалж явдаг юм гэсэн бөөгийн шүтлэгийн үзэл санааг тус тус илэрхийлдэгийн дээр гол мөргөл манжигт эзэн төрийн гурван тулгуурыг дүрсэлсэн гурван хүч байдаг.  
    Зүүн мөргөл манжиг-Монгол харын бөөгийн хуяг хувцасны зүүн гарын ар биед далны адагт бэхэлсэн хэсэг манжигийг зүүн мөргөл манжиг гэдэг. Энэ нь зүүн зүгийн онгод тэнгэр нарт мөргөл даатгал үйлдэхэд зориулагддагийн дээр хуягийн эзэн бөөтэй ураг төрлийн холбоогүй энгийн хүмүүсийн сүлд тэнгэрүүдэд мөргөл, даатгал үйлдэж ариутгал хийхэд хэрэглэдэг зүйл юм.   Манжигийн зангилаа-Монгол харын бөөгийн өмсгөлийн бөө дээлийн манжигуудыг нэлээд олон газар зангидсан байдаг. Эдгээр зангилаа нь бас олон төрөл байдаг. Энэ нь бөө нар манжиг тус бүрийн нэг, нэг онгод тэнгэрийг төлөөлсөн лусын амьтан могой гэж үздэг учраас хүмүүст учирсан гай барцад, өвчин зовлонгийн хүнд хөнгөн, онгод тэнгэрийн догшин дөлгөөн байдлаас шалтгаалан хүний амь насыг гол төлөв нэг онгодод даатгаж бэхэлсэн бол зарим тохиолдолд оёр онгодод даатгаж дунд холбож бэхэлсэн юмуу ийнхүү бэхлэх явдлыг дахин баталгаажуулсныг илэрхийлнэ. Ийнхүү хүмүүсийн амь насны бэхжилтийг манжигт зангидан бэлгэддэг явдал бичиг үсэг үүсээгүй харанхуй бүдүүлэг нийгмийн харилцааны үеийн зан үйлийн үлдэгдэл болно. Түүнээс гадна ингэж зангидах нь бөө болсны гурав дахь жилээсээ хойш өөрийн төрөл садан, энгийн хүмүүст нийтдээ хэдэн удаа бөөлсөн, тэр ч байтугай бөөлөх бүртээ ямар хүйс, төрөл, насны өргөл барьж авсан буюу онгод тэнгэрт өргөсний тооцоог гаргаж байжээ.                  
     

  • СОНГОЁ, 2223 ЭСВЭЛ 300, 25 ЮУ?

            

     Эхлээд 300 гэсэн тоон дээр ярилцъя.
    Монголчууд дэлхийг эзэлсэн төр улсыг байгуулсанаар олон сайн зүйлийг ертөнцэд бий болгосон шигээ өөрсдийгөө мөхөөх олон шалтгаанаар “өвчилж” эхэлсэн билээ. Дэлхийд хуурай газраар тарсан монголчууд энх цагийн аясаар Мөнхтэнгэрийн шүтлэгээсээ татгалзаж, амьдарч байгаа орон бүхэндээ оршин буй шашинд уусч эхлэв. Монгол төрийг удирдаж зангидаж төвхнүүлж байсан хаад ч монгол нутгаас нийслэлээ харийн нутагт шилжүүлсэн байна. Нөгөө талаас энэхүү боломжийг ашиглан Монголчуудыг үндсэн шүтлэгээс нь холдуулж хүч, чадал, чадамжийг нь дарах, ноомой хүлцэнгүй байдалд шилжүүлэх номлол байр сууриа бэхжүүлэх болов.
    Манжийн төрөөс явуулсан тусгайлсан бодлогоор монголчуудыг хооронд нь хагаралдуулж, хүчийг нь сулруулан, нэг хэсгийг нь ашиглан гол шүтлэг Мөнхтэнгэрийн шүтлэгээс татгалзуулах, бурханы шашин дэлгэрүүлэх ажлыг хийж чадсан билээ. Монголд харийн хэл дээр номлолоо уншдаг шашинг манжийн хааны зарлигаар Монголд хүчээр түгээв. Айл болгонд байсан шүтлэгүүдийг хураан авч, энэ үзлийг түгээгч, номлогч байсан бөө нарыг олон зуугаар нь шатаан “генацит” хийж устган, ноёд, ардуудыг эдийн засгийн маш хатуу торгууль ногдуулах замаар үйл ажиллагаагаа хэрэгжүүлж чадсан билээ. Мөнхтэнгэрийн шүтлэгийн олон сайхан мөн чанарыг өөрийн болгон шингээсэн шашин монгол оронд 300 орчим жил оршин тогтнож байна. Ингэхдээ Монголчуудын голлон шүтдэг уул, усны нэр болон Монголчуудын нэрийг харийн Түвд нэрээр өгөх болсон, энэ нь хэдэн үе өнгөрөхөд уугуул нэр нь мартагдаж, Монголчууд нийтээрээ бурханы шашин шүтэх болсноор Түвд нэр нь эгэл жирийн Монгол нэр мэт анзаарагдах болжээ.
    Хорьдугаар зууны эхэнд Бурханы шашин хөгжлийн ноён оргилдоо хүрч Төр, шашиныг хослогч хаант улс байгуулагдаж, засгийн эрх мэдлийг авч чадсан юм. Хүн төрөлхтний нэгэн үеийн Засгийн эрх мэдлийг шашины зүтгэлтнүүд барьж байсан үе түүх болон үлдэж, цагийн хөгжлөөр энэ үүрэг улс төрчдөд шилжсэн билээ. Гэвч хүмүүсийн дунд шашин нөлөөгөө алдаагүй байна.  Монголд айлчилсан шарын шашины тэргүүн, зүтгэлтнүүд монголчуудад шашины сургаалаа эрчимтэй орчуулж сурталчлахыг айлдсан байдаг бөгөөд 300 жил гадны сургаалыг орчуулж түгээсэн, одоо ч орчуулж дуусаагүй байна. Харь хэл дээр номлолоо уншдаг Бурханы шашин нь Монголчуудын өөрсдийн биш зүйл гэдгийг нотлох нотолгоо болсоор байна.
    Одоо Монголд таван мянга орчим лам, 350 орчим хийд ажиллаж байна. Хилийн чанадаас монголд 20 гаруй хувилгаадын нэрийг тодруулжээ. Жил тутам хэдэн зуун шашин лам хуврагыг гадаадад бэлтгэж байна. Төрийн хуулинд Монголын төрийн зонхилох шашин гэж тодорхойлогдсон Бурханы шашин нь түүхийн явцад хөгжил нь эрчимтэй өөрчлөгдөж байна. Монголчуудын ихэнх нь шүтдэг бурханы шашины байр суурь өөрчлөгдөж байна. Монголчуудын оюуны салбарт он удаан жил зонхилох байр суурийг эзэлж ирсэн Бурханы шашин хэрэг дээрээ Хятадаас дүрвэж гарсан Далай ламын Монголд өөрийн байр сууриа бэхжүүлэх, шашины нөлөөллийг түгээхэд онцгойлон анхаарсан бодлого болж хувираад байна.  Наяаад жил тасарсан Монголын бурханы шашины хувилгаадын хойд дүрүүдийг Монголоос тодруулах ажлыг хийлээ. Ингэхдээ хойд дүрүүдийг Далай лам алс холын Энэтхэг орноос шууд удирдан хийлээ. Энэ үйл ажиллагаа нь Монгол Улсын хуулийн тодорхой заалтыг зөрчсөн үйлдэл болж байна.
    Бурханы сургалтын сургуулиуд, томоохон цогцолбор, бүх сумдад бурханы сүм, дугана барих ажлуудыг санхүүжүүлэн хэрэгжүүлж байна. 2014 онд бурханы шашинд Улсын төсөвөөс 5,8 тэрбум төгрөг олгохоор тусгажээ. Гэвч хэрэг дээрээ Монгол дахь Бурханы шашины хийдийн хамбууд нь өөрсдийн дураар үйл ажиллагаа нь явагддаг, Чойжамц нэгтгэн зангидаж байгаа мэт боловч  дотооддоо маш их зөрчилдөөнтэй. Энэ зөрчилдөөнийг арга заль, хүчээр дарж явж байна. Энэхүү зөрчилдөөн нь өөрсдийн хөрөнгөөр эдийн засгийн суурь баазтай болсон хэдэн хамба нарын хэмжээнээс хальж, одоо Далай ламын тодруулсан, Энэтхэгт боловсорч гэгээрсэн, гадны санхүүд шууд дулдуйдсан олон гэгээнтэнүүд бий болов. Нөгөө талдаа Далай ламын дэмжлэгийг хүлээх гэвэл түүний найдвартай, итгэлтэй дагалдагч байх шаардлагыг хангах хэрэгтэй болно.
    Монголд Богд Жавзандамба хутагт хэрэг эрхлэх газар байгуулагдаж, Монголд 10 дугаар Богд Жавзандамба хутагтыг тодруулж байна. Энэ ажиллагаа түвдүүдийн удирдлага дор Монгол талаас ганцхан Чойжамц хамбын оролцоотой хийгдэж байгаа. Тэрхүү тодрох 10-р богд, бяцхан “амьтан”-ы ард Чойжамц хамбын амьдрах орон зай оршиж байна. Түүний ард санхүүгийн хүчтэй дэмжлэг, зохион байгуулалт, сүлжээ, суртал нэвтрүүлэгчдийг бэлтгэх сургалтын системтэй, сурталчилгааны өргөн хамжээний техник хэрэгсэлтэй, өөрийн гэсэн радио, телевизтэй, хүчирхэг багууд ажиллаж байгаа юм.
    Одоо цаг буюу 25 гэсэн тоон дээр ярилцъя.
    Иссусын шашин бол Их Чингис хааны үед ч хэсэг монголчуудын шүтэж байсан шашин билээ. Энэ тухай Монголын нууц товчоонд олонтой дурьдсан байдаг. Тэр үед өнөөдрийх шиг нийтийг хамарч байсангүй. Тиймээс ардчилсан өөрчлөлтийн дараах үеийн 25 жилийн түүхийн тухай ярих болж байна. Өнөөдөр монголчуудын дунд Иссусыг шүтэх байдал нэмэгдсэн байна. Төвлөрсөн хүн амтай ихэнх газруудад Иссус нь засаг захиргааны багуудад хүртэл цуглааны сүм байгуулаад байна. Ийнхүү харь хэлнээс орчуулсан номлол бүхий үзэл санаа бүхий оюуны довтолгоон монгол оронд хүчтэй түгэн дэлгэрч байна. Энэ шашин бол дэлхийг хамарсан сүлжээтэй, сая саяар тоологдох сүсэгтэнтэй, зохион байгуулалтын хувьд асар их хөрөнгийн чадавхитай, цэгцтэй, боловсруулсан сургаальтай номлол юм.
    Хорин хэдэн жилийн хугацаанд тэд Монголын засаг захиргааны хамгийн бага нэгж болох сум болгонд өөрсдийн цуглааныг сүмийг байгуулж, номлол түгээх орон тооны ажилтантай болж, захиргааны нэгж баг, хороодод идэвхтэй ажиллан эгэл жирийн иргэдийн нэг хэсгийн итгэлийг олж чадсан байна. Монголд одоогийн байдлаар Иссусын сүм, хийд, цуглааны байрын тоо нь олон зуун жил оршиж ирсэн Бурханы сүм хийдийн тооноос давсан бөгөөд нийслэл Улаанбаатар хотод сүм хийдийн тоо хоёр илүү дахин олон болсон байна. Эдгээр байгууллагуудын үйл ажиллагаа хүний нүдэнд харагдахгүй, оюун санааны салбарт томоохон өөрчлөлт хийхэд маш чухал үүрэг гүйцэтгэж байна. Энэхүү оюун санааны салбар дахь ажилагаа нь өөрийн гэсэн радио, телевизын сувгуудтай болж, улам бүр хөгжлийн эрч хүчийг авч байна. Жил бүр АНУ-ын Элчин сайдын яамнаас Монгол дахь шашины үйл ажиллагаанд үнэлэлт өгсөн баримтыг боловсруулан гаргадаг, АНУ-ын конгресст тусгайлан илтгэл оруулж байдаг тогтолцоотой юм. 90-ээд онд гарсан өөрчлөлтийн үр дүнд Монгол Улсад гадаадын 30 гаруй шашины урсгал орж ирж Монголчуудын оюун санаанд өөрийн байр сууриа бэхжүүлэхээр ажиллаж байна.           
    Одоо онцлон ярих 2223 гэсн тоон дээр тогтоё.
    Бөө мөргөлийг төрийн хэмжээнд тахин шүтэж, авч үлдсэн хоёр үндэстэн байсан нь Монгол, Манж нар байв. Манж үндэстэн бүрмөсөн мөхөж, хэн нэгэнд сургамж болон их үндэстэнд уусан түүхийн тавцнаас арчигджээ. Харин хоёр их гүрний завсар орших,  Дэлхийн хуурай газрыг бүхэлд эзэлсэн их гүрнийг байгуулж явсан Монголчуудад Манжийн хувь заяа хүлээж байж мэдэх юм.  
    Манж Монголчуудыг эзлэхдээ, Монгол үндэсний омогшил, бахархалыг устгахдаа чухамхүү бөөг төрийн хэмжээнд ашиглаж ирсэн туршлагандаа тулгуурласан улс төрийн бодлого явуулсан байна. Тэгээд ч түүхийн явцад амжилтанд хүрч чаджээ. Монголчууд Хүннү, Сүннү гүрний үед бөө шүтлэг нь дээд түвшиндээ хөгжиж ирсэн бөгөөд энэ үеээс төрийн шүтлэг, номлол болон дэлгэрчээ. Номлолын гол үзэл санаа нь Мөнх тэнгэрийн үзэл бөгөөд байгалийн хүчин зүйл, түүнтэй харьцах арга бэлгээр ялгаран тодорч байлаа. Мөнх тэнгэртээ тахин шүтэх ёслолын хоёр ч төрийн хууль гарч, даган мөрдөж байжээ. Энэхүү номлолыг хөгжүүлж туйлд нь хүргэхэд Чингис хаан чухал үүрэг гүйцэтгэсэн байна.
    Монголчууд бүхний дээр Мөнх тэнгэр байдаг, тэр бол хамгийн шүтэн бишрэх дээд үзэл, түүний дараа шашингууд эрэмблэгддэг байжээ. Тиймээс бүх шашин ижил түвшинд тавьж, тэгш хандаж, улс төрийн бодлогодоо ашигладаг байлаа. Яагаад гэвэл дэлхийг эзлэх явцад янз бүрийн байгалийн нөхцөл, янз бүрийн үзэл номлол бүхий улс гүрнүүдийг захиргаандаа байлгахдаа шашины гүйцэтгэх хүчин зүйлийг зөв мэдэрч, ашиглаж байсантай холбоотой. Монгол Улсын төв нийслэлдээ шашины бүх сүм, хийдтэй байжээ. Монголчууд эртнээс Мөнх тэнгэрийн үзэл, бөө шүтлэгийг төрийн хэмжээнд ашиглахдаа эхлээд байгаль хүн хоорондоо харьцахуйн олон далд чанарыг мэддэг байжээ. Томоохон байлдааны ажиллагааны эхэнд цэрэг, иргэдийн сэтгэл санааг засах, байгалийн хүндрэлтэй цаг уурыг бий болгоход бөө нарыг ашиглаж байсан нь түүхийн зохиолуудад тэмдэглэгдэн үлджээ.
    Хэдий Мөнх тэнгэрийн үзэл санаа, бөө шүтлэг нь хүний үүсэл гаралтай зэрэгцэн тодорхойлогддог, олон улс гүрэн, нүүдэлчдийн дотроос хүч чадал, эрэмгий байдал, дайчин чанараар чухамхүү Монголчууд товойн тодорч Монголд төрт улс байгуулж, төрийн гол шүтээнээ Мөнх тэнгэрийн үзэл, бөө шүтлэг болгон дэвшүүлжээ. Энэхүү түүхэн хугацааг тодотгон үзвэл 2223 жил болж байна. Өөрөөр хэлбэл Монголын төр бөөг төрийн хэмжээнд шүтэж эхэлсэний 2223 жилийг 2015 онд тэмдэглэх болно.
    Монгол бол байгалийн асар их баялагтай орон, бас бие даасан оюун санааны дархлаатай ард түмэн. Даяаршлын эрин үед Монголыг бусдад оюун санааны хувьд, генийн хувьд уусгачихгүй авч явах тэр их номлол, сургааль Мөнх тэнгэрийн үзэлд оршиж байна. Монголчууд гадны хэн нэгний зохиосон номлол, бүтээсэн шавар баримал, зурсан зургын өмнө залбирагчид бишээ. Монгол бөө бол олон мянган жил монгол уламжлал, оюун санааг өнөөг хүртэл тээж ирсэн биет бус соёлын өвийг тээгч билээ. Монголчуудын оюун санаанд одоо болон ирээдүйд идэвхтэй үүрэг гүйцэтгэх Монголын бөөгийн үйл ажиллагаанд одоогоор туслаж байгаа байгууллага, хүмүүс байхгүй байгаа боловч цаг үеийн хүнд хэцүүг туулан Монгол бөө хөгжсөөр байна.
    Бид өнөөдөр цаг хугацааны хүнд шалгуурыг туулж, эвлэлдэн нэгдэж, чин сэтгэлийн угаас монгол бөөгийнхөө нэгдсэн байгуулагт өгдөг нэг гишүүний жилийн тавин мянган төгрөгөөр санхүүжиж, өөрсдийн амьдрах ёстой орон сууцны хоёр өрөөнд төв байгууллага нь их ажлыг бүтээж явна. Түүнээс гадна өөрийн байртай 10 орчим бөөгийн байгууллага байна. Төв, холбоо, нийгэмлэг, академи гэсэн нэг буюу 4-8 хэсэг бүлэг бөө нарыг төлөөлсөн Бөөгийн 70 гаруй байгууллага байна.Тэр нь голдуу түмэн олонд бөөгийн зан үйлээр үйлчлэх зориулалттай ажиллаж байна.
    Бөөгийн бодлого боловсруулж, нэгтгэн зангидаж байгаа МБНЭ-ээс өөр байгууллага алга байна. Өнөөдрийн дур зураг ийм байна. 1990 онд хүн амын нэг хувь хүрэхтэй үгүй байсан Мөнх тэнгэрээ шүтэгчдийн тоо өнөөдөр 12 хувь гэж тодорхойлогдож байна. Бид олон зүйлд хүч тэнцвэргүй байдалд ажиллаж байна. Гэвч яагаад хүчирхэг байж чадаж байна вэ. Мөнх тэнгэрийн үзлийг түгээгч бөө нарт тусгайлан сүм, хийд шаардлагагүй. Өөрсдийн амьдардаг гэр, байгаль дэлхийд онгодтойгоо учирдаг. Чадалтай нэг нь тусгайлан онгодын өргөө гэртэй байна. Бөөгийн Онгод Монгол гэр буюу дугуй хэлбэртэй өргөөнд байрлах дуртай байдаг.
    Бөө шиг ийм агуу их шүтлэгийг хүн төрөлхтөн дэлхийд бүтээж чадаагүй. Агуу их Эйнштейн хүн төрөлхтөний ирээдүйн шүтлэг сансарт байх болно гэж хэлсэн. Үнэхээрийн сансар буюу мөнх тэнгэр хүн төрөлхтөнд өгсөн дээдийн агуу их бэлэг мөн. Энэ бэлгийг бид зүгээр харж сууж, өөрийнхөө хувийн амьдрах хэрэгсэл болгож болохгүй. Бид ард түмнийхээ тусын тулд энэ хүчирхэг зэвсгийг ашиглах хэрэгтэй. Өнөөдөр эх орныхоо сайн сайханы төлөө энэ зэвсгийг ашиглах цаг нь ирсэн гэж би хувьдаа бодож байна.
    Агуу их хааныхаа их сүлдэнд, хатан эх ээжийн элгэн дээр төрсөн Монголын ард түмэн ийм их агуу их шүтлэгтэй байхаас өөр аргагүй билээ. Бид түүхийнхээ туршид агуу их соёлыг  бүтээсэн. Бидний бүтээсэн соёлыг бүгдийг өөрсдөө ч танихгүй болтол өөрчлөхийг харийнхан зорьсон. Бидний соёлтой хамт, бидний сүсэг бишрэл агуу сайхан юмыг бүгдийг нь тэд булшилахыг хүссэн. Бид сэргээнэ, дахин амилуулна. Энэ амийг бид хүч болгож, агуу их зорилгын төлөө ашиглах хэрэгтэй. Ийм түүхэн цаг ирсэн гэж би бодож байна. Бид үндэсний агуу их үзлийг өнөөдөр хөөрөгдөн гаргаж ирэх хэрэгтэй. Буддизм, Коммунизмын дарж булшилсан тэр үндэсний үзлийг бид дахин сэргээх хэрэгтэй. Бид үр хүүхдийнхээ төлөө үүнийг хийх ёстой гэдгийг би туйлын их хүсч бодож байна.
    Мөнх тэнгэрийн үзэл санаанаагаар олон жил амиа тээгсэд өнөөдөр бүхнийг гаднаас шүүмлээд л явж байна. Тэд ичих хэрэгтэй. Ярих бус хийх, ажиллах цаг үе ирсэн. Хамтдаа Мөнх тэнгэрийнхээ төлөө зүтгэцгээе. Мөнх хөх тэнгэр, эзэн Чингис хааны ариун сүнс биднийг ивээх болтугай.              
    МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан           
     Монгол Улсын Үндэсний аюулгүй байдлын Ажлын            
    албаны дарга асан, Зэвсэгт хүчний хурандаа  
     

  • ХЭЭРИЙН ОНГОДЫГ ТАХИЛАА.

    Зуны эхэн сарын эхээр Монгол бөөгийн их удган Б.Бадамсүрэн Амгаа шавынхаа удмийн хээрийн онгодод зорьж очиж тахилга хийлээ. Хөвсгөл аймгийн Баянзүрх сумын нутагт Мөрөн голийн эх Их Азрага гэдэг газарт онгон дагшин нь байрладаг юм.
    Хээрийн онгодийг тахихаар зорьж явах замдаа Азаргийн голийн ар бие ховор сонин тогтоцтой өвөрмөц газар онгод тэнгэрийн хэлснээр олж, Хөл мод тахиж бараа нь харагдах газраас өргөл дээжээ хүргэдэг хаалга үүд болгон холбоо болзоо тавьлаа. Хөл мод тахих бөөлөлтөд тэнд ойр нутагладаг ард түмний буюу уул хайрхан гол усний уяалдаа өвөг дээдсийн нандин сайхан түүхийн ул мөрийг дэлгэн хуучилсан нь одоо цагийн хүн зоний олсон олдвор өвөлжөө бууц, яриа хөөрөөтэй тохирч байгаа нь бидний сонирхолийг их татсан.
    Өрнөхийн тээхнийхэн одоо үед өнөр бүлүүд их олон хүмүүс байдаг юм билээ. Өрнөхийн тээхний дээр үед залсан онгон нь суугаа онгодтой.  Уг удмийн нь үр хүүхдүүдийг Монгол бөөгийн их удган Б.Бадамсүрэн өөрийн хүчирхэг сайхан онгодуудийн хүчээр уулзуулж, Лус савдагийн хувирал, Хурмаст тэнгэрийн өөрчлөлтийг бишрэн гайхууллаа.
    Тахилга хийх явцад гэнэт манан үүсч хажуу дахь хүн, нэг нэгнээ ч харж болохгүй болж, улмаар маш том хэмжээтэй мөндөр орж, дараа нь халуун нар, устай бороо давхар солонго гэх мэт үнэхээрийн байгалийн гоц содон өөрчлөлт хоромхон хугацаанд явагдаж тэнд зорьж очсон биднийг гайхшируулсан билээ.
     

  • ДЭЭД ЦЭЦИЙН ХУРАЛДАЙН ЖАРАН ДӨРӨВДҮГЭЭР ХУРАЛДААН.

    2019 оны 11 дүгээр сарын 09-ны өдөр МБНЭ-ийн Дээд цэцийн хуралдайн жаран дөрөвдүгээр хуралдаан, МБНЭ-ийн төв байранд боллоо.
    Хуралдаанаар дараахь асуудлыг хэлэлцлээ.  Үүнд:
    Нэг. БОДЛОГЫН АСУУДАЛ
    1. Монгол бөөгийн цол, шагнал олгох тухай, мэдээлэл:
    -Б.Бадамсүрэн-Монгол бөөгийн их удган, ахлагч
    -А.Оюунтуул-Монгол бөөгийн удган
    Хоёр. НЭГДСЭН БОЛОН ОРОН НУТГЫН ТАХИЛГА
    2. 2020 оны хийх ажлын төлөвлөгөөний төсөл:
    -Ш.Нямдорж-Монгол бөөгийн тэргүүн зайран
    3. Галын тахилгын дүн:
                                  Ц.Мөнхчулуун-Монгол бөөгийн зайран
            Гурав. ГАДААД ХАРИЛЦАА
    4.  Монголын Бөөгийн Нэгдсэн Эвлэл, Монгол бөөгийн өргөөнд АНУ-аас Монгол улсад суугаа Элчин сайд Майкл С.Клечески зочилсон тухай
                                                         МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан
                Дөрөв. ДОТООД АСУУДАЛ
    5. Спорт, соёл, сурталчилгааны төлөвлөлт боловсруулах, зохион байгуулах ажлын хэсгийг:
    -Ц.Тамжид-Монгол бөөгийн зайран.
    6. Монгол бөөгийн ёс зүйн хариуцлага хүлээлгэх тухай
    -Янжинлхам-Монгол бөөгийн тэргүүн удган, ахдагч
    -Сэргэлэн- Монгол бөөгийн удган
    – А.Оюунтуул-Монгол бөөгийн удган нарыг оролцуулан тус тус байгуулсугай.
    7. Хамтын ажиллагааны санамж бичиг”-ийн тухай
     -МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан
    8. 2019 оны төсвийн гүйцэтгэл, 2020 оны үйл ажиллагааны төсөв.
                   -МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан
    9. МБНЭ-ийн ДЦХ-н гишүүдийн татвар төлөлтийн байдал
     -Монгол бөөгийн удган С.Сэргэлэн
     Хуралдаанаар хэлэлцсан асуудалтай холбогдуулан  П.Батжаргал, Д.Одонхүү, У.Ганхуяг, Ц.Отгонсүрэн, Ш.Нямдорж, Н.Мягмарсүрэн, Б.Мөнхчулуун, С.Сэргэлэн, Ц.Тамжид нар үг хэлж, санал бодлоо хэллээ.
     “Монголын Тэнгэр үзэдтний нэгдсэн холбоо”-оос ирүүлсэн Албан захидал, санамж бичгийн төслийг авч хэлэлцэв. 
    Гадаад харилцааны асуудал хэлэлцэх явцдаа дотоод дэг журам зөрчсөн гишүүдэд анхааруулга өглөө.
    Монгол бөөгийн нууцлалын талаар санал зовж байгаа зүйлүүд яригдлаа.
    Хөвсгөлийн тайгад амьдарч байгаа бөө нарт Монгол бөөгийн цол олгох асуудлын хэлэлцлээ. Мөн Монгол туургатан зарим бөөд монгол бөөгийн цол олгох тухай зөвшилцөн, ярилцлаа.
    Хуралдааныг Л.Цагаанхүү, Ч.Наранцэцэг, Р.Маахүү, Ч.Одбаяр, Ж.Баярмаа, Б.Мөнхнаран, Ц.Хандам, Ц.Мөнхбүрэн, Ч.Сумьяа, Л.Баяржаргал, М.Одгэрэл  нар тасаллаа.  Хуралдаан 7.15 минут үргэлжлэв.
     
     
     
     

  • ЮНЕСКО-ИЙН АРГА ХЭМЖЭЭНИЙ ҮР ДҮН

     Заалнаас гадагш өргөл өргөхөд одоогоос олон зуун жилийн өмнө монголчуудын авчирч суурьшуулсан Солонгосчуудын нэрлэдэг монгол нохой хүрч ирсэн нь сэтгэл догдлуулсан, огшоосон үйл явдал болсон. Тэр бүгдийг харахад ид шидийн ч гэмээр гайхалтай үзэндэл байсан билээ.
    Ийнхүү ЮНЕСКО-ийн байгууллагаас хамтран зохион байгуулсан фестивальд оролцсон МБНЭ-ийн бөө нар өөрсдийн үүргээ үлгэр жишээ үзүүлэхүйц хэмжээнд харуулж чадсан байдаг.
    Монголчуудын хамтарч ажиллаж сураагүйн нэг тод жишээ бол ЮНЕСКО-ийн байгууллагаас хамтран зохион байгуулсан фестивальд оролцсон МБНЭ-ийн төлөөлөн оролцсон хүмүүс иргэж ирээд дангаараа ЮНЕСКО-ийн байгууллагтай харилцах чиглэлээр бие даан ажилласнаар харилцааны олон асуудал хөндөгдөх болсон. Бидний харилцаа хамт олны гэхээс хувь хүмүүсийн бие даасан хэлбэрт шилжсэн. Бил байгууллагын түвшинд ажилласан бол өнөөгийнхөөс илүү үр дүнд хүрэх байсан гэдэгт огт эргэлздэггүй юм. Бидний албан ёсны харилцаа хүмүүсийн амин хувиа бодсон алхамуудаас болж зогсонго байдалд орж, улмаар тасалдсан билээ.
    Хувь хүмүүсийн хувь, хувиараа бие даан харилцах гэсэн зорилго нь цаашдаа монгол бөөгийн үйл ажиллагаанд томоохон саад болон хувирсан байна. Хувиараа харьцаж “өөрт ашиг хайсан нь” эцэсдээ байгууллага, хувь хүнд аль алинд үр дүн авчирсангүй. Ийм  үйл ажиллагаа нь бөө нарт байдаг нийтлэг хандлагын илрэл юм.
    ЮНЕСКО-ийн байгууллагаас хамтран зохион байгуулсан фестивальд оролцсон зарим хүмүүст хамтарч ажиллах чиглэлээр тодорхой удирдамжаар хангасан байсан ч тухайн арга хэмжээнд оролцсон манай хүмүүс олон улсын болон албан ёсны байгууллага, албан тушаалтан, судлаачид, эрдэмтэд, гадаадын бөө нар, харилцах хүсэл зорилготой байгууллага, иргэдийн нэр хаягийг бүрэн устгаж, оролцож ирээд тайлангаа тавилгүй чиг чигээ харан явцгаасан байдаг.
    МБНЭ-ийн хувьд энэ фестиваль, арга хэмжээнд оролцуулах хүмүүсийг сонгоход нөлөөлж чадаагүй, хамтын шийдвэр гаргах боломж олдоогүй юм. Дөнгөж байгуулагдаад удаагүй байсан, туршлагагүй, хүмүүсээ таньж мэдээгүй зэргээс улбаалсан цуврал алдаа гарч, цаашид ЮНЕСКО-ийн байгууллагатай харилцах, хамтран ажиллаж, үйл ажиллагаагаа эрчимжүүлэх боломжгүй болсон. Энд хувь хүмүүсийн хандлага гол үүрэг гүйцэтгэсэн билээ. 
    МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан нь ЮНЕСКО болон БНСУ-ын бөөгийн байгууллага, Ази тивийн хэмжээнд биет бус соёлын өв, бөөг хамгаалах чиглэлээр хийж байгаа ажлуудыг дэмжиж, тус арга хэмжээнд МБНЭ-ийн төлөөлөгчдийг оролцуулсанд талархал илэрхийлж, Монгол Улсад суугаа БНСУ-ын элчин сайд, ЮНЕСКО болон БНСУ-ын бөөгийн байгууллагын удирдлагуудад захидал илгээж, цаашид хамтран ажиллах чиглэлээр саналаа илэрхийлсэн байна.