Author: admin_shaman

  • № 2. “Монгол туурагтан бөө”-д өгөх миний хариулт (үргэлжлэл)

    za odoo. boogoor boo nertenguud toglodog baisan bol. boogoor uls toriin namiin turshlagtai ahmad ajiltanguud boogiin namiin uur baiguulaj togloh l dutaj gene dee. Mongoliin boo morgoliig. mongoliin boogiin negdsen nam bolgoj toglohoor shiidsen Jargalsaihanaas bolgoomjloh heregtei boljee.
    МБНЭ нь монголд байгаа чадалтай цөөхөн хэдэн бөө нарт зориулагдан байгуулагдсан биш ээ. Энэ байгууллага бол Монголын Мөнх тэнгэрээ шүтдэг мянга, мянган шүтэн бишрэгч нарт зориулагдсан байгууллага билээ. Тиймээс бид тэдэнд чиглэсэн ажиллагаа зонхилон зохион байгуулахыг эрмэлздэг. Энэ зорилгыг хэрэгжүүлэхийн тулд бөөгийн нэр хүндийг унагаад байгаа шалтгаануудыг тодруулж, хамтын хүчээр арилгах ажлыг хийх ёстой. Бид шат дараатай өөрсдөөсөө шалтгаалах бүхнийг хийж байгаа.
    Би өөрийгөө тэжээх ажлыг хийгээгүй гэдгийг баттай хэлье. Надад янз бүрийн нэр хаяг өгч бусдын сэтгэлийг үймүүлэх нь хэнд хэрэгтэй юм бэ. Би тагнуулч биш. Монголын малчны найман хүүхэдтэй эгэл жирийн айлын дундах хөвгүүн. Би бусдын адил монголын жирийн нэгэн иргэн. Би “биеэ засахын тулд” амьдралын 14 жилээ суралцах үйлст зориулсан. Монголын Батлан хамгаалах их сургууль, гадаадад, ОХУ-ын Москвагийн нийгэм эдийн засгийн их сургууль, Москвагийн удирдлагын Академи, ХБНГУ, АНУ-д мэргэжлийн сургалтуудыг төгсжээ. Дөрвөн улсын сургуульд сурчээ.
    Дараа нь гэрээ зассан. Амьдрал боломжийн дундаж айлын түвшинд байгаа. Хүүхдүүд маань Монголдоо дээд мэргэжил эзэмшиж, дараа нь гадаадад дараах шатны боловсрол эзэмшсэн. Бүгд 2-оос дээш хэлний мэдлэгтэй. Тийм учраас ар гэртээ санаа зовох зүйлгүйгээр Мөнх тэнгэрийнхээ төлөө зүтгэх боломжтой болсон.
    Би төрөө засалцсан. Байлдагчаас хурандаа цолтойгоор цэргийн хамгийн бага нэгж салбараас дивизийн удирдах албан тушаалуудад батлан хамгаалах салбарт, дүүрэг, хот, улсын хэмжээний төрийн албанд эмнэлэг, шинжлэх ухаан, боловсрол, улс төрийн байгууллагад ажиллаж ажлын багагүй туршлага хуримтлуулжээ. Монголын бүх аймгууд, 300 гаруй сумдын ажил, Зэвсэгт хүчин, Цагдаа, Онцгой байдлын бүх анги салбар, монголынхоо хилийг гурвантай тойрч бүх отряд, заставаар орж танилцаж, Монголын бүх шашны байгууллагын удирдлагуудтай, ОХУ-ын буриад, БНХАУ-ын Манжуураас Шинжан уйгар хүртэл өргөн уудам нутгаар аялж, монгол туурагтнуудтай уулзаж явлаа. Дэлхийн 69 орны төр нийгмийн зүтгэлтэн, эрдэмтэн, судлаачтай уулзжээ. Ийм хувь тавилан хэн хүнд олдоод байдаггүй ховор завшаан гэж би боддог. Мөнх тэнгэр надаа энэ бүхнийг үзүүлж, мэдрүүлэх хүч боломж өгчээ. Ингэж явахдаа бөөгөө хэрхэн бэхжүүлж, хөгжүүлэх вэ гэдэг миний сэтгэлд ямагт хамт явсан. Ямар ч судлаачийн яваагүй, үзээгүй орон зайг надад мэдрүүлжээ гэж би баярлаж явдаг. Би төрд ажилласны хувьд тэтгэвэртээ гарах нас болоогүй байна. Намайг гудамжинд байлгах зорилготой хүмүүс төрд байдаг. Харин бидний зорьж байгаа үйлсэд “тэтгэвэр” гэж байдаггүй гэдгийг хэлэхийг хүсч байна.
    Одоо би нөхдийнхөө хамт Бөөгийнхөө “унагасан” нэр хүндийг засалцахын төлөө Мөнх тэнгэр, бөөгийнхөө төлөө зүтгэж явна. Бөөгийн нэр хүндийг унагасан, түүний нэр хүндээр залилан хийгсэдийн эсрэг тэмцэх болно. Монголынхоо онгон байгалиа хамгаалах, монгол уламжлал, зан үйлээ сэргээх гээд олон зүйлийг сэдэж бүтээх гэж зүтгэж байна.
    Намайг тэнгэрээрээ тоглож байна гэжээ. Бас “удмаараа сүйрнэ” гэжээ. Үүнд би хариулъя. Би мөнх тэнгэрээрээ тоглоогүй, харин тийм тоглогч нартай тэмцэж, бөөгийнхөө нэр хүндийг хамгаалах болно. Манай удам сүйрэхгүй. Мөнх тэнгэр хамгаалах болно. Тийм учраас би итгэлтэйгээр энэ үйлсэд зүтгэж явна. Харин бөөгийн зан үйлийг буруу зүйлд ашиглавал Мөнх тэнгэр тийм зүйлийг гэсгээх болно.
    “МБНЭ-д хэнд ч хэрэггүй хүмүүс цугларсан газар” гэжээ. Хэнд ч хэрэггүй МБНЭ-ийн төлөө тэгтлээ санаа зовж, бичих шаардлага байсан юм уу гэж бичигчээс асуумаар байна.
    МБНЭ-д бөөгийнхөө төлөө санаа тавьж, түүнийхээ төлөө хоосон ярьдаг бус бүтээхийн төлөө ажилладаг хүмүүс цугларсан юм. Миний дэргэд таны бичсэнээр “удган хүүхнүүд, банди” нар бус жинхэнэ удам дамжсан, бөөгийнхөө төлөө амьдрал, сэтгэлээ зориулсан олон зуун “Тэнгэрийн улаач” нар, түшээ, шүтлэгтэнгүүд байна. Харин бөөгийн нэр төрөөр тоглогчид, луйварчин, гэмт хэрэгтэнгүүд хариуцлагаас нуугдан элдэв нэрээ нууцлан бидний эсрэг хорон муу үг шидэж байна. Бидэнд ажил хэрэгч шүүмжлэл ус агаар шиг хэрэгтэй. Бид түүнийг хүлээн авч ажилдаа тусгах болно. Харин ажилд саад болсон хорон муу санаа, үйл үйлдэл хэрэггүй. Мөнх тэнгэр үйлийг нь ялгаж, үнэнийг нь тодотгож, гавьяа, гэсгээлийг нь онооно. Энэ бүхнийг цаг хугацаа харуулна.
    зочин March 20, 2013 10:14 AM
    монголийн бөөгийн нэгдсэн эвдэд гэж хэнд ч хэрэггүй хүмүүс цугларсан газар байлээ яаг үнэн хэлсэн байнаа монгол туурагтантай санал нэг байнаа наад жаргалсайхан гэдэг хүн чинь тэтгэвэртэй гарсан болхоор 21 аймаг монголийн бүх бөө нараас татвар аваад наснийхаа хоолийг олоод. хажуудаа хэдэн өөрийн үгэнд ордог удган хүүхнүүд банди нарийг гарийн үзүүрээр зарчихаад л сууж байна гэж мөрөөддөөд байгаа юм. Тэнгэрээр тэгэж тоглож болохгүйдээ удмаараа сүйрэндээ. Энэ жаргадсайханий хажууд тэнгэр бөө онгод гэж ийм байдаг юум гэж бодитоор үзүүлчих шйдтэй бөө байхгү болохоор л дэвээд байгаа юум.
    МБНЭ нь байгуулагдаад удаагүй, санхүүгийн хувьд чадвар нэн сул байна. Бид одоохондоо үнэгүй буян хийх “социализм”-д хүрчихээгүй байна. “Үнэгүй зүйл байдаггүй” гэж Мөнх тэнгэр айлдсан билээ. Бид тэнгэрийн хүчийг үнэгүйтүүлж болохгүй.
    Түүхийн сонирхолтой үед өөрийгөө амьдарч байна гэж үздэг. Би олон жилийг Монголын улс төрийн амьдралд зориулсан нь үнэн. Олон жилийн хөдөлмөрийн үр дүнд “Мөнх тэнгэр”-ийн шүтлэгээ олж авсан. Монголын амьдралд улс төрийн намууд өнөөдөр ямар нэр хүндтэй байгаа билээ. Ийм нөхцөлд бас нэг нам гэж ярих нь огт утгагүй зүйл. Харин ч бичээд байгаачлан Бөөгөөр нам болгон тогловол тэнгэр гэсгээх болно. Аль нэгэн намаа сонгож, хамтарч ажиллах нь хувь хүний асуудал.
    зочин March 20, 2013 10:20 AM
    бөө мөргөлийн хамгийн шилдэг 55 бөө шалгаруулах уралдаан тулаан хийгээд л бөөгийн нэгдсэн шилдэг 55 хүнээрээ нэгдсэн эвлэлийн удирдах зөвлөлөө хийгээд дотороос нь ерөнхийлөгчөө сонгох хэрэгтэй ш дээ. бөөгийн ерөнхийлөгч бөөгөө мэддэг онгод сахиустай бөө хүн мөртлөө маш шудрага цэвэр бас хүчтэй онгод сахиустай жинхэнэ бөө нарийн аав эцэг бөө байх ёстой юум даа.
    Бүх асуудлыг шууд эсэргүүцээгүй гэдгийг хэлэхийг хүсч байна. Шилдэг 55 бөөг цуглуулж, шалгаруулж, шилдэгээ тодруулж, удирдагчаа сонгох, дагнасан бөө нарын байгууллагын талаар санал дэвшүүлжээ. Сайхан ч санаа. Харин МБНЭ бол Бөө нар, түшээ нар, шүтлэгтэн олон түмнийг багтаасан өргөн хүрээтэй байгууллага. Зөвхөн бөө нар гэж явцуурахгүй. Өнгөрсөн 20 гаруй жилд Бөөгийн 100 гаруй байгууллага байгуулагдан ажиллажээ. Бөөг дэлгэрүүлэх, хөгжүүлэхэд багагүй хувь нэмэр оруулсан нь үнэн зүйл. Гэхдээ Монгол Улсад гадны хүчирхэг хөрөнгө, санхүүгийн чадавхтай, ажлаа зохион байгуулах олон жилийн баялаг туршлагатай, улс төрийн дэмжлэгтэй шашин шүтлэг орж ирээд монголчуудын оюун санааны салбарт хурдацтай түгэн дэлгэрч байхад бид зүгээр хараад суугаад байх ёстой гэж үү. Жалга, довын зүйл яриад хувиа хичээгээд байгаад байх ёстой юу. Зөвхөн цөөн хэдэн бөөгөө тойроод яриад суугаад байх ёстой юу. Телевизээр гараад байдаг цөөн хэдэн бөө, судлаачаар бүх асуудлыг төлөөлүүлээд байх уу. Би гэж цээжээ дэлдэж, амиа бодогчдын өмнө сөхөрч, тэднээс хамтарч ажиллая гэж гуйх хэрэг үү.
    Бид үүнд –Үгүй гэж зоригтой хэлэх байна. Харин даруухан амьдардаг, эгэл жирийн, чадалтай, зорилготой, ажилсаг, нэр хүндтэй “тэнгэрийн улаач”, түшээ, шүтлэгтэн олон байдаг юм байна. Тэдний дэмжлэгээр бидний үйлс бүтэмжтэй байж, дэлгэрэн хөгжих болно. Бид хамтарч ажиллахыг зорьж ирэгсдэд хаалга маань ямагт нээлттэй байх болно. Мөнх тэнгэр, эзэн Чингис хааны ариун сүнс ивээх болтугай.

  • Монгол туурагтан бөө”-д өгөх миний хариулт

     

    Mongol tuuragtan boo March 16, 2013 8:58 PM
    Mongol boo nar nomhon tomootoi humuus gej uu.
    Түүхийн олон зууны турш бөө нар цаг хугацааны хүнд сорилтыг туулан өнөөг хүрч иржээ. Тэдэнд яагаад ийм сорилт тулгарч байсан юм бэ. Тэд Мөнх хөх тэнгэртээ үнэнч байж, монголчуудын өмнө уг, удамыг жинхэнэ утгаар нь үе дамжуулан хөгжүүлж өнөөг хүргэх түүхэн үүрэг ногдож байсан юм. Тэдний эх оронч сэтгэлгээ, үндэсний үзлийг бадраах ариун үйлсээс харийнхан үнэхээр айн чичирч, хаа байгаа газар нь устгахыг хичээж байсан билээ. Бөө нар бол номхон томоотой улс бишээ. Тэд бол монголчуудын өмнө олон чухал хариуцлагатай үүрэг хүлээсэн хүмүүс, тэдгээр үүргийн нэг нь монголчуудын оюун ухааны бохирдлыг цэвэрлэх нэн хариуцлагатай, хүнд үүрэг хүлээсэн “Тэнгэрийн улаач” нар юм.
    Mongol tuuragtan boo March 16, 2013 9:29 PM
    Mongol boogiin negdsen ewlel gej baiguulagdaj eronhiilogchoor n tagnuulchiin meregjiltei hurandaa zoltoi Jargalsaihan gedeg hun shuud awtomataar nuuzaar songogdoj yamarch choloot songuulguigeer songogdsonoos hoish mongol boo morgol ulam ih zambaraagui bolloo.
    Mongoliin boo morgoliin 60 gariu TBB baiguulaguud tamgaa darj negdsen mortloo eronhiilogchiin choloot songuul hiihguigeer shuud Jargalsaihaniig songsond Mongoliin ard tumen ih gaihdag.
    Jargalsaihan boogiin medleggui boogiin shutleggui bas boo sudlaach bish zairan boo bish. erdiin l neg huuchin sotsialist namiin ajiltan tagnuulch hun mongliin boo morgoliin baiguulaguudiig nuuzaar negtgej choloot songuulguigeer shuud ewleliin eronhilegch bolsond boo nar mash ih durguizdeg.
    bas ooriin duraaraa boogiin huil durem uzel barimtlal zohioj boog shashin gej interneteer zarlaj mongoliin buh boo naraas tatwar awah zorilogtoi il medegdeh hun gent garch irsen boo morgoliin susegten durguizej baina.
    2012 оны 4 дүгээр сарын 20-ны өдөр Монголын бөөгийн төлөө сэтгэл зовж, санаа тавьж явдаг бөө нар, түшээ, шүтэгчид цугларч Монголын Бөөгийн Нэгдсэн Эвлэлийг (МБНЭ) байгуулсан билээ. МБНЭ-ийн дүрмийг баталж, Бөөгийн байгууллагаа удирдах Ерөнхийлөгчөө, 100 гаруй гишүүнтэй Бага хуралдайгаа сонгож байгуулсан.
    Дараа нь Бага хуралдайн анхдугаар хуралдаан болж, 25 хүнээс бүрэлдсэн Дээд цэцийн Зөвлөл, 7 хүний бүрэлдэхүүнтэй хяналтын цэцийг сонгож байгуулсан. МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгчид Д.Жаргалсайхан, судлаач Ш.Сүхбат, Бадарч, Зайран Бямбадорж,Одгэрэл, Чинбат, Энхзаяа нарын нэр дэвшиж яригдсан бөгөөд судлаач Ш.Сүхбат гуай санаачлага гаргаж, Монголын бөөг цаашид хүчээ нэгтгэн хөгжүүлж, бөөгийн төвлөрсөн хамтын удирдлагын байгууллага бий болгох зорилтыг дэмжиж, МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгчид нэрээ дэвшүүлэхээс татгалзсан. Ийнхүү МБНЭ нь баталсан дүрмийн хэмжээнд бүх шатандаа сонгуулиар байгуулагдсан.
    Бөө хүн “тэнгэрийн улаач”-ын үүргийг биелүүлэхийн зэрэгцээ хүмүүний амьдралаар амьдрах хувьтай билээ. “Тэнгэрийн улаач”-ийн үйл нь Мөнх тэнгэрийн хуулиар зохицуулагддаг, харин бөө нар эгэл үедээ шүтлэгтэнгүүдтэй хамтарч МБНЭ-д нэгдэн нийлж, зорилго, эрх ашигаа хамгаалж ажиллахаар зорьсон нь энэ их үйлийн эхлэл болсон юм. Жар гаруй бөөгийн байгууллага МБНЭ-д нэгдсэн нь үнэн. Бөөгийн эвсэл, холбоо, Академи, нийгэмлэг, төв нэртэй төдий хэмжээний Ерөнхийлөгч, тэргүүн, дарга нар байдаг. Тэглээ гээд Монголын бөөд тулгамдсан асуудлуудыг шийдвэрлэж чадаагүй. Тиймээс хамтарч ажиллаж байж, хамтын чармайлтаар үр дүнд хүрнэ гэдгийг цаг хугацаа шаардах болсон. Түүнийг албан тушаал алдар нэрээр бус, үйл ажиллагаагаар хангах хэрэгтэй юм. Цаг үеийн шаардлагаар МБНЭ байгуулагдсан гэж хэлж болно. МБНЭ нь хамтарсан удирдлагын сонгуульт байгууллага, цаашдаа энэ байгууллагыг авч явах чадалтай, туршлагатай чадвартай хэн ч байсан сонгогдоод оролцоод явах бүрэн боломжтой. Үйл ажиллагаа нь итгэл үнэмшлээр нэгдсэн иргэдийн сайн дурын нэгдсэн байгууллага бөгөөд гишүүдийн татвар, хандиваар санхүүжэхээр дүрэмд тусгасан. Гэвч гишүүд нь татвараа төлж хамтран ажиллах талаар учир дутагдалтай байгаа нь үнэн.
    Би бол Мөнх тэнгэрээ шүтдэг, монгол хүн. “Тэнгэрийн улаач” биш гэдгээр миний шүтлэг бишрэлийг хэн ч үгүйсгэж чадахгүй. Бөөг шүтлэгтэнгүүдээс салгаж авч үзэх боломжгүй. Бас бидний амьдарч байгаа цаг үе нь социалист байгуулалын төгсгөл, зах зээлийн нийгмийн эхэн үед хамаарч байна. Тиймээс амьдарч байсан цаг үетэй нь холбож нэр хоч өгөх нь юу л бол. Харин сэтгэлгээ, танин мэдэхүй, хөгжил дэвшилээс олон зүйл хамаарах нь гарцаагүй.
    Өөрийн хувь хүний үзэл бодлоо нийт ард түмний болгож ярьдаг цөөн хүмүүс бий. Тийм хүмүүс ичих хэрэгтэй. “МБНЭ оршин тогтнох үндэслэлгүй, ирээдүйгүй” гэж бичээд байгаа мөртлөө яагаад түүний албан тушаалыг авахсан “Ерөнхийлөгчийн сонгууль хууль бус болсон” гэж шүлсээ үсэргээд байна вэ. Монголчууд бид, хэн ч байгууллага шинээр байгуулах, гишүүнээр элсэх, элсүүлэх эрх чөлөө хангалттай бий. Бидэнд ярих, шүүмжлэхээс илүүтэй хамтарч зүтгэж, хийж ажиллах хүмүүс хэрэгтэй байна. Ярьдаг нь хэт олон, хийдэг нь цөөнх байна.
    Бөөг шүтлэгээ “Улаач нар”, шүтлэгтэн гэж ангилж зааглах нь өнөө цагт тохирохгүй зүйл. Бид нэгдэж хамтарч байж хөгжинө гэж үздэг.
    Mongoliin boogiin negdsen ewleliin eronhiilogchiin songuuliig ard tumend neellttei hiij. Mongoliin ard tumend huusen butseneerei tanigdsan Z.Batotgon B.Galaarid N.Nagaanbuu CH.Erdene S.Dulam D.Bumochir SH.Suhbat D.Badarch CHingesiin Dawaanim Duuchin Ariunaa Harangiin Lawgaa Propessor Beeayandalai N.Nyamosor T.Mandir pizikch Lawgaa Owor mongoliin nert Erdemten CHunag nariin mash olon erdemten sudlaachdiig ner dewshuulj udirdah zowlold ajiluulah n mongold heregtei. Deerh ner buhii humuus tus ewleld baihguigeer Mongoliin boogiin negdsen ewlel gej orchin togtnoh undeslelgui bas ireeduigui yum shuu. Mongoliin boo morgoliin susegten olon bolon boo nar odoo negiig bodoj idewehtei hodloh zag bolzee iimd mongoliin boogiin negdsen ewleliin huil bus yawagdsan eronhiilogchiin songuul. udirdah zowloliin songuullaa alban esoor nellttei yawuulahiig mongol boo nart urialj baina
    МБНЭ нь нээлттэй, ил тод байгууллага. Мөнх тэнгэрээ шүтдэг хэн ч элсэж болно. Монголын ард түмэнд танил болсон Бат-Отгон, Галаарид, Нагаанбуу, Эрдэнэ, Дулам, Бат-очир, Давааням, Ариунаа, Лхагва, Баяндалай, Ням-Осор. (Сүхбат, Бадарч нар МБНЭ-ийн гишүүн) гээд олон хүн манай МБНЭ-д элсэхэд чөлөөтэй. Дараа нь МБНЭ-ийн Дээд цэцийн Зөвлөлд нэр дэвшүүлж, сонгогдож болно.

  • МОНГОЛ БӨӨГИЙН БУЛШНЫ ТУХАЙ МЭДЭЭЛЖЭЭ

    Өнөөгийн Иран улс буюу 13-р зууны Хүлэгү хааны үеийн Монголын эзэнт улс, Ил хааны нуьаг дэвсгэрээс олдсон Монгол бөөгийн булшны талаар “Tehran times” мэдээлжээ. Уг булш нь түүхийн нэн ховор олдвор учир Ираны холбогдох байгууллагаас НҮБ-ын соёлын өвд албан ёсоор бүртгүүлсэн.
    Булшийг илрүүлж, судалж, малтлага хийсэн эрдэмтэд “13-р зууны Хүлэгү хааны үеийн Монголын бөөгийн булш мөн” гэж үзэж байгаа ажээ.
    Лалын шашинтны оршуулгаас ялгарах онцлогтой тухайн үеийн дээдсийн оршуулга болох  олон шинж тэмдэг нь ингэж дүгнэхэд хүргэж байна.
    Гадны орнуудад Монгол тэнгэр үзэл, бөө мөргөлийн ганц зүйл олдоход ингэж нандигнан хандаж байхад эх нутагтаа байгаа монголын өнөөгийн төр засгийнхан өөр зүйлийг эрхэмлэн дээдэлсэн шийдвэр гаргаж байгаа “тун ичгэвтэр” хэрэг юм. Түүхээ мэдэхгүй хүн бол ойд төөрсөн сармагчин мэт ажгуу.

  • БАТ-ОТГОНЫ ЗОХИОН БАЙГУУЛСАН ХУРАЛ, ТАХИЛГАД ОРОЛЦОВ1

    Бид “Бөө, түүний мөн чанар” сэдэвт Эрдэм шинжилгээний хуралд тавьсан илтгэлийн талаар санал бодлоо илэрхийлсэн юм. Гэвч энэ нь алдаа болсон. Үүнийг хожим тайлбарлах болно. Бат-Отгон “Эрдэм шинжилгээний хурлын эцсийн үр дүн, ач холбогдол бол нийгэмд бөөгийн тухай үнэн, зөв, нэгдсэн ойлголтыг өгөх, ялангуяа монгол бөөгийн тухай хамгийн зөв ойлголтыг өгөхөөс гадна ерөөсөө бөө гэж яг юу юм, бөөгийн мөн чанар нь юу юм гэдэг монгол суу ухааны үндсэн ойлголтуудыг өгөх юм. Харин хэлэлцүүлгийн эцсийн үр дүн, ач холбогдол бол зөвхөн монгол бөө нар дотроо төдийгүй гадны бөө нартай хамтарч өөрсдийн өмнө тулгарч байгаа асуудлуудаа ярилцах, хамтарч гарц хайх, хамтарч шийдвэрлэх болон газар газрын бөө нарын бөөлөх зан үйл, дэг ёсыг солилцох, санаа бодлоо хуваалцахад оршино.” Гэж тайлбарласан юм.
    Хурлын дараа нэгэн тэнгэрийн тахилга хийсэн. Энэ тахилга бол 13–р зуунаас хойш огт хийгдэж байгаагүй тахилга гэдгээрээ онцлог гэж мэдээлсэн. Хар болон цагаан сүлдийг тэнгэрийн тахилга хийж амилуулдаг учиртай юм байна. Тэгэхдээ бүр яг хүн шиг гурван амиар давхар амилуулдаг юм байна. Тэгж гэмээнэ сүлд нь тэнгэрийн хүчийг татаж ирдэг, татаж буулгадаг оньс болдог юм байна. Харамсалтай нь, одоо манай төрийн ордонд байгаа цагаан сүлд, батлан хамгаалах яаманд байгаа хар сүлд нь, бас тэнгэрийн улаач нарын шүтээн дээр байгаа хар, цагаан сүлд нь тэнгэрийн ёсоор амилаагүй учир тэнгэрийн хүчийг татаж ирж чаддаггүй юм байна. Тиймээс энэ тахилгыг хийснээр тэнгэрийн хүчийг татаж буулгах цагаан сүлд жинхэнэ тэнгэрийн ёсоор амилна.
    Би тэнгэрийн улаач болсон. Дээр нь миний онго тэнгэрүүд энийг л хийх гэж мөнх тэнгэрт тангараг тавиад бууж ирсэн. Энийг л хийх ёстой. Би бөө болсноороо онго тэнгэрүүдээрээ дамжуулж, 13-р зуунаас хойш тасарсан энэ том тэнгэрийн тахилга, энэний мэдээлэл бүх юмыг аваад тэрний хүчээр энэ тахилгыг хийлээ. Гэсэн билээ.
    МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан өмнө болсон Эрдэм шинжилгээний хуралд үг хэлсэнээсээ болж энэ тахилгад оролцох эрхгүй болсон. Бат-Отгоны шавь нар тахилгад оролцохоор очсон МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайханыг угтаж, ийм мэдэгдлийг хийсэн байна. Удалгүй Бат-Отгон ч өөрөө ирж энэ мэдэгдлээ баталгаажуулсан. Тэгээд МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан тахилгад оролцолгүй “Х1Х зуун” амралт жуулчлалын бааз руу хөдлөв.
    Д.Хүрэлбаатар

  • АНУ-ЫН ЭЛЧИН САЙД ХЭНИЙ ОНГОДЫН ӨРГӨӨНД ОЧИВ.

    Анх 2016 онд АНУ-аас Монгол Улсад суугаа элчин сайд Галт МБНЭ, Монгол бөөгийн тэргүүн удган Б.Байгалмаагийн Онгодын өргөөнд зочилж байсан билээ. Тэр бол залуучуудын төлөөлөл байлаа. Харин энэ удаа АНУ-аас Монгол Улсад суугаа элчин сайд Майкл С.Клечески, МБНЭ, Монгол бөөгийн Их зайран Д.Одонхүүгийн Онгодын өргөөнд зочилсон билээ. 
    Монгол бөөгийн их зайран, Ойрад, дөрвөдийн бөөгийн удирдагч, Д.Одонхүү гэж хэн бэ. Манайхан сайн мэднэ. Харин сайн мэдэхгүй хүмүүст энэ өгүүллэгийг толилуулж байна.
    Монгол улаач хүн ямар ч мэргэжил эзэмшиж болно. Түүгээрээ төрийн албандаа зүтгэдэг. Бас мөнх хөх тэнгэр, бөө мөргөлөө шүтэж амьдардаг. Энэ бүхэн нэг нэгэндээ харшилдаггүй.
    Монгол бөөгийн их зайран Д.Одонхүү бол Хан-Хөхий Дөрвөдийн бөөгүүдийн зайран, Увс аймгийн Өмнөговь сумын харъяат юм. Монгол улсынхаа төлөө, мөнх тэнгэрийнхээ төлөө тэр бүх амьдралаа зориулсан. МБНЭ-ийг байгуулахад үнэтэй хувь нэмэр оруулсан. Монгол бөөг уламжлалт ёсоор хөгжүүлэхийн төлөө бүхий л амьдралаа зориулж явна. Монгол бөөгийн ёс зүйн дүрмийг боловсруулцсан. 2015 оны “Шилдэгийн шилдэг- Зайран” шагналыг хүртсэн. Баян-Өлгий аймгийн засаг даргын жуух бичиг, Мөнх тэнгэрийн төлөө “Долоон од” одон, МБНЭ-ийн хүрэл шонхор,  “Мөнгөн шонхор” , Алтан шонхор медалиар шагнагдсан.  Түүний намтраас улаачтай холбоотой хэсгийг танилцуулая. 
    МБНЭ-ийг үүсгэн байгуулж хөгжүүлэхэд эхнээс нь ажиллаж ирсэн.
    2012 .05.13-ны өдөр. Сэлэнгэ аймгийн Мандал суманд болсон Хүннүгийн “Ноён уулын Нэгдсэн тахилга”-т оролцсон.
    2012.06.22-ны өдөр. Хэнтий аймгийн Цэнхэр мандал сумын Хар Зүрхний Хөх нуурт болсон Чингис хааны мэндэлсний 850 жилийн ойг тохиолдуулан “Эзэн Чингис хаан”-ы ариун сүнсэнд хүндэтгэл үзүүлэх 2200 бөө нар оролцсон Нэгдсэн Их Тахилга, тайллагыг удирдаж зохион байгуулцсан.
    2013.05.25-26-ны өдөр. Баян-Өлгий аймгийн Буянт, Сагсай, Цэнгэл сумын нутаг дахь Монгол Улсын толгой уул “Жаргалт хан” хайрханы Нэгдсэн Их Тахилгийг удирдсан.   2013.6.21-22-ны өдөр. Налайх Дүүргийн Гандан ууланд хийгдсэн Нэгдсэн Их Тахилгыг удирдсан.
    2013.09.12-ны өдөр. Дорнод аймгийн Дашбалбар сумын нутаг дахь Монгол Улсын тулгуур хөл уул “Хөх уул”-ын Нэгдсэн их тахилгад оролцсон.
    2014.05.15-ны өдөр. Өмнөговь аймгийн Ханбогд сумын нутаг дахь Ханбогд хайрхан, Оюутолгойн Монгол говийн Нэгдсэн их тахилгыг удирдсан.
    2014.06.22-ны өдөр. Улаанбаатар Хүй долоон худагт болсон “Нарны залбирал”-ыг удирдаж зохион байгуулсан.
    2014.07.3-4-ний өдөр. Хөвсгөл аймгийн Хатгал сумын нутагт “Хөвсгөл” нуурын Нэгдсэн их тахилгад оролцсон.
    2014.09.22-ны өдөр. Улаанбаатар хот. Монгол үндэстэн баатруудынхаа хүндэтгэлийн цогцолборын шав тавих нээлтийн ажиллагаанд удирдаж оролцсон. 
    2015.05.25-.05.26-ны өдөр Баян-Өлгий аймгийн Буянт, Сагсай, Цэнгэл сумын нутаг дахь Монгол улсын толгой уул “Жаргалт Хан” хайрханы Нэгдсэн Их Тахилгыг удирдаж оролцсон. 
    2015.10.10 Мөнх тэнгэрийн сургаалийг Монгол төр дээдлэн төрийн шүтлэг хэмээн   тунхагласаны 2225 жил, Монголын “Тэнгэрийн улаач” нарын нэгдсэний 3 жилийн хүрээнд Монгол туургатны нэгдсэн Их Хуралдайг Зохион байгуулалцсан.
    2015.05.20-ны өдөр. “Бурхан Халдун”-ны нэгдсэн залбиралд толгойлж бөөлж оролцсон. 2015.06.15-ны өдөр. Төрийн “Хар сүлд”-ний тахилгад толгойлж бөөлсөн. 
    2016.05.15-ны өдөр. “Бурхан Халдун”-ны нэгдсэн тахилгад Хайрханы тахилгад толгойлж бөөлсөн.
    2016.08.10 Хөвсгөл нуурын нэгдсэн тахилгад удирдаж, оролцсон.
    2017.4.15-ны өдөр. БНАСАУ-ын Монгол хатаны бунханд хүндэтгэл үзүүлж бөөлсөн. 2017.06.03-ны өдөр. “Бурхан Халдун”-ны нэгдсэн тахилгад Хайрханы тахилгад толгойлж бөөлсөн
    2017.06.15-ны өдөр. Төрийн “Хар сүлд”-ний тахилгад оролцсон. 2017.06.22-ны өдөр. Нарны залбиралд оролцсон.
    2017.07.20-ны өдөр. Отгонтэнгэр хайрханы нэгдсэн тахилгад Хайрханы тахилгыг толгойлж бөөлсөн.
    2017.08.01-08-ны өдрүүдэд ОХУ-ын  Ойрхоны бөөгийн арал, Бух ноёны онгон, Чингисийн ширээнд бөөлсөн.
    2018.06.17-ны өдөр. Говийн нэгдсэн тахилгыг удирдаж зохион байгуулсан.
    2019 онд Отгонтэнгэр хайрханы нэгдсэн тахилгад толгойлж бөөлсөн, ОХУ-ын Тувагийн бөө нартай хамтарсан арга хэмжээ, бөөлөлтөд оролцсон.
    Монгол бөөгийн хөгжүүлэхэд оруулсан өндөр хувь нэмрийг үнэлж төрийн шагналд удаа дараа уламжилсан. Гэтэл монголын соёлын өвийг хөгжүүлэхэд бүх амьдралаа зориулсан Монгол улаачийг бус, дөнгөж 2 жил болж байгаа өвөрмонголын улаачийг “Алтан гадас” одонгоор шагнаж, ялгавартай хандаад байгаад бид их гайхдаг юм.
    Ийнхүү Монгол бөөгийн өргөөнд хүрэлцэн ирсэн хүндтэй эрхэмийг хүлээн авсан монголын эгэл жирийн улаачийн түүхийг сонирхуулахад ийм байна. 

     
  • АНУ-ын ЭСЯ-д болсон уулзалтад хэлсэн үг

     Таныг АНУ-аас Монгол Улсад суух Элчин сайдаар томилогдсоныг сонсоод намтар түүхтэй нь танилцаж байхдаа НАТО-той харилцах асуудлыг эрхлэн ажиллаж байсан, Үндэсний аюулгүй байдлын зөвлөлд ажилласан байсан зэрэг нь миний хувьд Зэвсэгт хүчний салбарт 10 гаруй жил ажилласан Зэвсэгт хүчний хурандаа цолтой, Монгол Улсынхаа Үндэсний аюулгүй байдлын зөвлөлийн ажлын албаны анхны даргаар томилогдон Монгол Улсынхаа гурван ерөнхийлөгчийг дамжин цөөнгүй жил ажилласны хувьд зарим асуудлаар санал солилцоход дөхөм юм байна гэж бодож явлаа.
    Миний хувьд цөөнгүй жил олон асуудлаар монгол орныхоо ардчилал, хөгжил, дэвшлийн төлөө АНУ-ын элчин сайдын яамны хамт олонтой хамтарч ажилласан, Та бүхнээс их зүйлд суралцсан жилүүд байлаа.
     Миний хувьд тэнгэр үзлээ шүтдэг, бөө мөргөлөө дээдэлдэгийн хувьд 2012 онд МБНЭ байгуулагдаж, олон бөөгийн байгуулагууд нэгдэн хийсэн дээд хуралдайгаас энэ байгууллагын анхны удирдагчаар сонгон томилсон билээ.
     Хатуу дэглэмтэй, шашингүй үзлийг эрхэмлэдэг, нэг намын ноёрхол нуран унасан түүхэн үе 1990 оны үед насанд хүрсэн хүн амын 1 хувь бөө шүтлэгээ шүтдэг байсан. Энэ бол бидний ухраж очсон эцсийн цэг байсан юм.
     Хэдий хатуу хяналттай цаг үе байсан боловч Монголын үе, үеийн нэртэй эрдэмтэд монголын тэнгэр шүтлэгт цагаа зориулж бүтээлээ туурьвадаг байсан. Сүүлчийн бодит жишээ бол 1960-аад оны үед нэрт эрдэмтэн Б.Ренчин монголд шашин шүтлэг, бөө мөргөл хаалттай байсан тул өөрийн гурван боть бүтээлээ францад хэвлүүлж байсан.
     Нэрт эрдэмтэн Ч.Далай, Ш. Бира, С.Дулам, О.Пүрэв, Ш.Сүхбат, Эйнштейны шагналт О.Лхагва нарын шинжлэх ухааны нэрт зүтгэлтэнүүд, тэнгэр шүтлэг, бөө мөргөлийн талаар олон мянган бүтээл бичжээ.
     Үнэнд гүйцэгдсэн 1960-аад оны үеийн намын удирдлагууд шинжлэх ухааны байгууллагад үүрэг өгч монголын кино үйлдвэрийн зааланд Хөвсгөлийн алдарт зайран Дамдинг бөөлүүлж байсан билээ.
     Монголын бөө шүтлэг түүхийн маш хүнд хэцүү замыг туулан соёлын биет болон биет бус өв уламжлалаа өнөөг хүргэж ч ирсэн түүхтэй. Дэлхийн түүхэнд мөрөө үлдээсэн төрт улсыг байгуулсан, Хүннү улсаас эзэн Чингис, Өгөөдэй, Хувилай хааны удирдсан Монголын эзэнт гүрэн байгуулах хүртэл өндөр хөгжсөн тэнгэр үзэл, бөө мөргөл нь арвин түүхтэй. Нийгэм янз бүрийн байгуулалтай орнууд хамтран орших, эдийн засгийн олон хэвшлийг уялдуулан зохицуулах, харилцаа, холбоо, дэд бүтэц, зам, тээвэр, худалдаа, наймаа, улс хоорондын харилцааны дипломат дэг ёс гээд олон зүйлийг бид дэлхийн түүхэнд бүтээлцсэн.
     Монголын түүхийн сүүлчийн 300 гаруй жил харь гүрний эхшээлтэй шууд холбоотой байдаг. Харийн гүрний түрэмгийлэл, тэнгэр шүтлэгтэй улаач нарыг “генецит” хийж устгахаас эхэлсэн байдаг. Энэ бүхэн шашин шүтлэггүй тоталитар дэглэмийн үед үргэлжилсэн билээ. Эрх чөлөөгүй, шүтэх эрхгүй хавчидмал байдал монгол үндэстэн, олон улаачийн аминд хүрч байсан түүх бий.
    1990 онд Монголд ялсан ардчилал бидэнд хүний эрхийн үнэт зүйл, шашин шүтэх эрх чөлөөг олгосон юм. Ардчилсан өөрчлөлтийн үр дүнд бид шашин шүтэх эрх чөлөө, хүний эрхийн олон амжилтад хүрсэн.
    Сүүлийн жилүүдэд монголд тэнгэр үзлийг гол тулгуур болгосон олон байгууллага үүсч хөгжиж байгаа нь бөө мөргөлд чухал ач тустай юм. Энэ бүхэн бөө мөргөлийг улс төрөөс ангид байж, бөөг төлөвшилөө олоход тус нэмэр болох юм. 
    Монгол бөө шүтлэгийг төрийн байгууллага огт тоож харьцдаггүй юм. Гэлээ ч бид бөөгийн байгууллагаа хөгжүүлж, уламжлалт соёлын өвөө үргэлжлүүлэн авч явах болно. Бидэнд ногдож байгаа түүхэн үүргээ ойлгож байна. Биднийг монголын төрөөс хүлээн зөвшөөрөх цаг ойрхон ирсэн.
    Монголын бөө шүтлэг нь орчин цагтай хөл нийлүүлэн үйл ажиллагаагаа хэрэгжүүлэх нь үндсэн зорилт болж байна. Монголын нүүдлийн соёлын салшгүй хэсэг бөө мөргөл нь монгол зан заншил өөрийн өвөрмөц төрхөөрөө онцлоготой.  
    Бөөгийн Онгод шүтээн нь ахуйдаа зохицож, монгол гэртээ авч нүүдлэж явдаг, уян хатан боломжтой, байгаль хүнтэй нягт холбоотой, зан үйлээрээ уялдаж байдаг. Тиймээс монгол бөөд сүм, хийд шаардлагагүй байдаг. Нийтийг хамарсан зан үйл нь байгаль дээр голдуу зуны улиралд явагддаг онцлоготой. Цаашдаа суурин иргэншилд тохирсон удирдлагын төвүүд байгуулан ажиллахаар зорьж байна.
    Манай шүтлэгийн гол нь дээд мөнх хөх тэнгэр буюу харанхуйн орон далд ертөнцийн тухай сургааль байдаг. Орчлон ертөнц дээр болж байгаа өөрчлөлтүүд нь амьдралын үүсгэж, цэцэглэн хөгжүүлж, мөхөхөд шууд нөлөөлж байгаа зүйл тогтолцоог мөнх тэнгэрийн хүч гэж үзжээ.
    Дараагийн гол шүтээн бол их хаад, элэнц, хуланц, ихэс, өвөг дээдэс, эцэг, эхээ буюу бодит хүнийг эрхэмлэн шүтдэг.
    Гурав дахь нь гол шүтээн бол эх болсон дэлхий, онгон байгалиа хайрлан дээдлэх зан үйл, шүтлэг юм.
    МБНЭ-ийн дээд байгууллага нь Дээд цэцийн хуралдай буюу хамтын хуралдаанаар шийдвэр гаргадаг байгууллага юм. Дээд цэцийн хуралдаан гишүүнд нь бүх язгуур, овгийн удирдагч нар ордог. Үүнд халх, дархад, урианхай, дөрвөд, ойрд, баяд, тува, цаатан, хотгойд, буриад, өөлд, хотон, барга, үзэмчин, хамниган, цахар язгуурын бөөгийн удирдагч нар байна.
    Мөн ДЦХ-н гишүүдэд орон нутгийн байгууллага болох аймгуудын бөөгийн хүрээлэнгийн удирдагчид, сумдын бөөгийн зөвлөлийн удирдагч нар ордог. ДЦХ нь Бөөгийн зөвлөл, Төлөөллийн зөвлөл, Залуучуудын зөвлөл гэсэн хэсгүүдийн хуралдаантай байдаг. Эдгээр байгууллагууд хамтын шийдвэр гаргадаг. Хуралдаан нь байнгын үйл ажиллагаатай бөгөөд 45 хоног дутам болдог. Орчин цагийн технологын хөгжил нь бидэнд заавал цугларах бус, хурлын байрны хүндрэлээс гаргаж, утас холбоо ашиглан хуралдаанаа хийх боломж олгодог.
                          (Хоёрдугаар хэсэг, бичиг, фото альбум хэлбэрээр)
    2012 онд Монголын бөөгийн шашины болон төрийн бус хэлбэрээр ажилладаг 80 орчим байгууллага нэгдэж МБНЭ-ийг байгуулсан билээ. Хамтын шийдвэр гаргадаг дээд байгууллага нь Дээд хуралдай, Дээд цэцийн хуралдай бөгөөд 70 гаруй удаа хуралдсан байна.
    Энэхүү хуралдайд Ойрад, дөрвөд, Урианхай, Тува, Дархад, Цаатан, Буриад, хамниган, халх,  хотгойд,  Өөлд, хотон, барга, үзэмчин, цахар бүх язгуур, угсааны бөөгийн төлөөлөл, насны хувьд ахмад, идэр, залуу үе, , Монгол бөөгийн манлайлагч нар бүрэн хамарч оролцсон билээ.
    Бүтцийн хувьд аймаг, хотод бөөгийн хүрээлэн, сум, дүүрэгт бөөгийн зөвлөл ажилладаг, Аравтад жирийн улаач нар, зуутад багш бөө нар, мянгатад бөөгийн зөвлөл, түмтэд бөөгийн хүрээлэн, түүний бөөгийн удирдагч нар зангидан ажилладаг. Онгодыг өргөө нь иргэдийн амьдардаг гэртээ гал, голомтдоо залагдаж, байгаль дээр өөрсдийн зан үйл, үйл ажиллагаагаа явуулдаг онцлогтой. Манай улаач нар ард түмнийхээ дунд нь байж, тэдний амьдралаар амьдарч эгэл жирийн хүмүүсийн жишгээр ажилладаг. 
    Бөө нар зан үйлээрээ олон мянган шүтэн бишрэгчдийн амьдралд өдөр дутамд тус дэм үзүүлж байдаг Тэнгэрийн элч юм. Тэгээд ч тун хариуцлагатай нэр хүндтэй ажил. Энэ чанараараа төрийн үйлчилгээний албаны олон ачааллын нэг хэсгийг үүрч, төр нийгэм, иргэддээ тус хүргэж байдаг. Харамсалтай нь өнгөрсөн хугацаанд төр нь бөө нарыг ийм хэмжээнд үнэлж  байсангүй. Мөнх тэнгэрийн төлөө зүтгэж, өөрийн бүхий л амьдралаа зориулсан “Тэнгэрийн улаач” нарын зүтгэлийг үнэлдэг газар алга байна. Олон зуун жил уламжлалаа авч яваа, 20-30 жил соёлын өвийг тээж зүтгэж яваа улаач нараа төрдөө уламжлаад байхад төрийн шагналаа өгдөггүй атлаа бөө болоод 1-2 жил болж байгаа өвөрмонгол улаачид төрийн одонгоо өгч ялгавартай хандаад байгаад бид гайхдаг юм.
    Байгаль эх дэлхий, онгон дагшин эх нутгаа хамгаалах тэмцэл бидний үндсэн үүрэг юм. Тэнгэрийн улаач нар маань хэдэн мянгаар тоологдох уул, ус түүний лус, савдагийг тахих уламжлалт зан үйлийг хийж, Байгаль эх дэлхий өлгий нутгаа хамгаалах тэмцэлд өөрсдийн хувь нэмэрээ оруулж ирлээ. Даяаршилын энэ зуунд, ялангуяа хөрсөн доороо асар их баялагтай Өвөг дээдсээс минь онгон дагшинаар хадгалж ирсэн нутаг, Лиценз нэртэй алга дарам цаасаар харийнханы эзэмшилд очиж, эрчимтэй сүйтгэгдэж байгааг эрс эсэргүүцдэг. Бидний хийж байгаа Тахилга тайлга бол эх нутгаа хамгаалах тэмцлийн нэг хэсэг, энэ олон тахилга тайлга нийлэн нэгдэж улмаар Мөнх тэнгэрийн хүчийг олж онгон байгаль, эх нутгаа хамгаалах аугаа их хүч болон илэрдэг.
    Гадны бодлого Мөнх тэнгэрийн бөө шүтлэгт тун хатуу ханддаг байлаа. Бөөг мөхөөх гэсэн оролдлого хэзээч амжилтанд хүрч байгаагүй юм. Сүүлийн 300 жилийн түүхээс харахад бөө нар генецитэд хядагдаж, хэлмэгдэлд өртөж, амь насаа алдаж, хүмүүст тэнгэрийн зан үйлээр үйлчилж, өргөл, зэм авсан хэрэгт буруутгагдан амьдралынхаа олон арван жилийг шоронд өнгөрөөсөн гашуун түүх байдаг.
    Ардын засаг, нам төр барьж байх үе, хоёрхон жилд, 1937-1939 онд 17400 лам нар цаазлагдаж байсан. Дархад бөө нарын дотроос 100 гаруй бөө алагдсан баримт байдаг. Бүр саяхны нэг жишээ гэвэл Монголын бөөгийн нэрт төлөөлөл Дархадын алдарт зайран Дамдин агсаныг мэргэ төлгө хийж, бөөгийн арга засал хийснийх нь төлөө олон удаа баривчилж, амьдралынхаа 30 орчим жилийг шоронд ял эдэлсэн бөгөөд одоо хүртэл цагаатгагдаагүй байна.
    Мөн 2012 онд Ноён уулыг хамгаалах бөөгийн нэгдсэн тахилгын дараа МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайханыг баривчлан багагүй хугацаанд хорьж байсан. Эдгээр түүх бол хүн шашин шүтсэнийхээ төлөө ногдуулж байсан ял зэмлэлийн тодорхой жишээ юм.
    Эзэн Чингис хааны мэндэлсний 850 жилийн ойд хүндэтгэл үзүүлэх Хар зүрхний Хөх нуурт болсон Их тахилга, тайлгад дөрвөн мянга таван зуу орчим, Хүннүгийн Ноён уулын тахилгад мянга таван зуу гаруй бөө нар, сүсэгтэн олон тэнгэрийн дуудлага, сэтгэл, зүтгэлээрээ нэгдэн цугларч чадсан нь бидэнд аугаа их хүч байгаагийн илэрхийлэл байлаа.
    Монгол орны оюун санааны салбарт үүссэн нөхцөл байдал өнөөдөр монголчуудаа даяршилын сөрөг зүйлээс хамгаалах дархлааг хөдөлгөөнд оруулжээ. Олон мянгаар тоологдох бөө нар бий болж байна. Тэднийг жинхэнэ уламжлалт жаяг, ёсоор бөөгийн зан үйлд сургахыг цаг хугацаа шаардах боллоо. Нийгэмд үүссэн ийм байдалд зохицуулахаар МБНЭ-ээс “Монгол бөөгийн ёс зүй”-г боловсруулж, бөө нар нийтээрээ мөрдөж эхэлсэн. 
    МБНЭ нь бөө нарт цол олгох журмыг Бага хуралдайгаар хэлэлцүүлэн баталж, удган, зайран цол, тэмдэг, өргөмжлөлийг олгох ажиллагааг хэрэгжүүлсэн билээ.
    Монгол Бөө бол дэлхийд гайхагдах гайхамшигт соёл, өв уламжлал билээ. Дэлхийн бүх улсад бөө байдаг боловч Мөнх тэнгэрийн хүчийг олж, Төрийн түвшинд хүндлэгдэж, Дэлхийн хуурай газрыг бараг бүхэлд нь эзэгнэсэн Төр улсыг байгуулж, шүтлэгдэж ирсэн Бөөгийн түүх өөр хаана ч байхгүй, өөр хаанаас олохгүй. Энэ бол Монгол бахархал, Монгол Бөөгийн гайхамшиг билээ.
    Монгол бөөгийн гадаад харилцааг хөгжүүлэх чиглэлээр тодорхой бодлого чиглэлтэй ажилласан болно. Дэлхийн 42 орны бөө шүтэгч, судлаачид бидэнд ханддаг.  МБНЭ-ийн хамт олон БНСУ-д явагдсан ЮНЕСКО-той хамтарсан олон улсын бөөгийн фествальд оролцож, дэлхийн тавцанд монгол бөөгийн нэр төрийг харуулж чадсан. Дэлхийн байгаль хамгаалагчдын Их хурал, Монгол туурагтны Их наадамд оролцож, ОХУ-ын буриад, Тува, Халимаг, Өвөрмонголд бөө нартай холбоотой ажиллаж ирлээ. 
    АНУ-ын зохих байгууллага, Дэлхийн бөөгийн сантай хамтарч ажиллан Монголд Америкт докторын зэрэг хамгаалсан хуурамч диплом ашиглагчдыг илрүүлж залилан хийж байсан үйл ажиллагааг таслан зогсоож байсан.
    Бид Монгол төрийнхөө төлөө амиа зориулсан баатруудынхаа хүндэтгэлийн цэцэрлэг хүрээлэн байгуулах, Тэнгэр шүтлэгийн музейтэй болох зорилт тавин ажиллаж байна.
    Эрхэм хүндэт сайдаа, Зочид оо,
    Та бүхнийг Монгол бөөгийн тухай зарим асуудлыг бэлтгэсэн зурагт танилцуулга, киноноос үргэлжлүүлэн үзэхийг хүсч байна.  (Гуравдугаар хэсэг, кино, хөдөлгөөнт дүрсэн хэлбэрээр)
    Бидний танилцуулгыг таалан сонирхосон Та бүхэнд баярлалаа.
    Та бүхнээс сонирхох зүйл байвал бид хариулах болно.
               МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан

     
     
     
     
  • Монголын өмнийн говь, Хөвсгөлд хийгдэх Нэгдсэн их тахилгууддаа идэвхитэй оролцоё.

    Монгол бөө нар нэгдэж, нийлж ажиллах бодит ажил нэгэнт хийгдээд эхэлсэн байхад тэд яагаад МБНЭ-ийн ажилд идэвхтэй оролцохгүй, энд тэнд нөгөөх уулзалт яриагаа хийгээд явна вэ? МБНЭ-ийн үйл ажиллагаа болохгүй, санаанд нь таарахгүй байж болно. Гэвч санаандаа таарах чиглэлд биечлэн оролцоод засаад явж чадахгүй байна вэ? Нэг хэсэг нь МБНЭ-д сонгуульт ажил хүлээгээд байгаа мөртлөө түүнийгээ хийж чадахгүй байна. Тийм мөртлөө энд тэндэхийн ажилд хошуу дүрээд явахыг юу гэж ойлгох вэ? Ярьж чадаж байна, хийж чаддагаа харуулах хэрэгтэй байна. Нэг хэсэг нь энд тэндэхийн мөнгө санхүүгийн чадавхтай хүнийг тойрон эргэлдэх ажээ. Бид нэг болон нэг хэсэг хүний санал бодол бус нийтийн эрх ашигт нийцсэн санал бодлоо нэгтгэж ажилладаг эвлэлдэн нэгдсэн байгууллага байгуулсанаа санах ёстой. Миний бодож байгаа ийм байдлаар ажиллах ёстой гээд санал хэлээд явах биш чухамдаа үлгэрлээд хийх тийм хүмүүс, ус агаар шиг хэрэгтэй байна.
    Монголын өнөөгийн хөгжлийн үед төрийн олон нийтийн байгууллагуудын туршлагаас харахад нийт гишүүдээ ахмад үе, залуу үе гэж ангилах, ялган зааглах, ялгавартай хандах, эсвэл хөрөнгөлөг, чинээлэг хэсэг, ядуу дорой бүлгийг зааглан үйл ажиллагаа явагдаж ирсэн байх юм. Олон санаат оргож, буцаж, олон газарт очиж, доншуучилж явсан түүх бий. Энэ тухай Монголын нууц товчоонд олонтой бичиж сургамжилсан байдаг. Ийм хүмүүс ямагт хагалан бутаргах аюулыг өөртөө тээж энэ тэндэхийн олон газарт бүхий л сонгуульт албанд нэр нь зоогоостой явсан байдаг.
    Мөнх тэнгэрийн шүтлэгийг өнөөгийн монголын улс төрийн амьдралын бохир заваан зүйлтэй хутгаж болохгүй. Үүнийг мөнх тэнгэр ч хүлээж авахгүй. Харин Монгол Улсынхаа хувь заяаны төлөө, өндөр хөгжлийн төлөө залбирч, мөнх тэнгэртээ айлтгаж болно. МБНЭ-ээс зохион байгуулсан Их тахилгыг бид олон түмэндээ хамгийн ойр дотно, энгийн хэлбэрээр, тэдэнд ямар нэг дарамт шахалт үзүүлэхүйгээр хийхийг эрхэмлэнэ. МБНЭ нь бөөгийн тахилга зан үйлээ хариуцдаг. Харин орон нутаг баяр наадмаа хариуцсан хэлбэрээр хийж, аль болох иргэдийн сайн дурын итгэл үнэмшилд тулгуурлаж ажлаа зохион байгуулсан.
    Мөнх тэнгэр биднийг хүлээж авч өглөг буянаа хайрласан. Энэ бүхнийг зөв сэтгэлээр, зөв үзэл санаагаар, зөв хэлбэрээр хийснийг нутгийн олон иргэд санал нэгтэй дэмжсэн. Ийм зүйл хийж эхэлсэнийг өөр маягаар урвуулан ашиглаж болохгүй. Бид уламжилж ирсэн бөөгийн дэг жаяг, үе дамжиж ирсэн бөө нарын үзэл санааг авч баяжуулж хэрэгжүүлэх хэрэгтэй юм. Нөгөө талдаа Мөнх тэнгэрийн үзэл санаа, бөө шүтлэгийг мухар сүсэг болон шашинлаг хэлбэр лүү, хувь хүний үзэл санаа оруулсан хэлбэрээр хийж болохгүй нь амьдралд харагдаж байна. Бөө шүтлэг нь өнөөдөр хөгжлийн нэн эмзэг үедээ явж байна. Тийм учраас бөөг хөгжүүлэхэд нэгдмэл бодлого, уламжлал дэг журам, эцэг өвгөдөөс уламжлагдаж ирсэн арга билэг хэрэгтэй юм.
    МБНЭ-ийн 2014 оны зорилтууд
    МБНЭ-ийн бага хуралдайгаар хэлэлцэж, зохион байгуулсан Нэгдсэн тахилга бол Монгол бөө нэгдэж чаддагийг харуулж, эвийг их хүчийг эх орныхоо оюуны дархлааг бэхжүүлэх, онгон сайхан байгалиа хамгаалах, монголчуудын эв нэгдлийн мөн чанарыг илэрхийлэх тийм агуулгыг багтааж байна.
    Жил бүрийн 6 дугаар сарын 22-ны өдөр Хүй долоон хутагт нэгдсэн нарны тахилга, залбирал хийж байхаар санал болгож байна. Ингэснээрээ наадмын бэлтгэлд гарсан иргэдтэй холбогдож хамтарч ажиллах боломж бүрдэнэ. Мөн наадмын үйл ажиллагааны нэг хэсэг болж, олон түмэн оролцдог нийтийг хамарсан тахилга болгож болгох боломжтой билээ. Нөгөө талдаа Бөөгийн зан үйлийг нийтэд сурталчилдаг томоохон арга хэмжээ болгохыг зорьж байна.
    2014 онд нэгдсэн 2 их тахилга хийнэ. Өмнөговь аймгийн Хан богд суманд өмнө зүгийн Говийн их тахилга хийнэ. Дараа нь Монгол орны хоймор Хөвсгөл нуурт их тахилга хийгдэнэ. Бусад аймгуудад бүсчилэн тахилга хийгдэх бөгөөд өнөөдөр Хэнтий аймгийн Биндэр суманд Зайран Б.Хурцжавхлан удирдсан их тахилга, Говь-Алтай аймгийн бөө нар нэгдэж Цээл суманд нэгдсэн тахилга хийх санаачилгыг МБНЭ-д ирүүлээд байна.
    Бид үйл ажиллагаандаа:
    -МБНЭ-ийн жилийн татварыг тухайн жилийн 1 дүгээр улиралд багтаан төлж хэвших,
    -Энэ өвлийн улиралд багтаан Монгол улсынхаа хэмжээнд бөөгийн хүрээлэнгүүдээ байгуулж дуусгах,
    -Аймгуудын хэмжээнд бөө нарын судалгааг гаргаж дуусах,
    -МБНЭ-ийн эгнээг бэхжүүлэх,
    -МБНЭ-ийн бүх байгууллагууд, туг, дарцагтай байх бөгөөд тахилгад оролцсон тохиолдолд тэмдэг даруулж хэвших
    -МБНЭ-ийн бага хуралдайн гишүүд 2014 онд хийх ажлын саналаа өгөх
    -МБНЭ-ийн бага хуралдайн гишүүн нь аль нэг аймаг, нийслэлийн дүүрэгт хамаарагдаж, зохион байгуулалтын ажилд идэвхтэй оролцох,
    -МБНЭ-ийн бага хуралдайн гишүүд 2013 оны 12 дугар сарын 10-ны дотор 2013 оны ажлын тайлангаа ирүүлэх шаардлагатай.
    Тайландаа:
    -Уул, усны болон тахилгын дүн, хийсэн ажлууд, зан үйлдоролцсон иргэдийнтоо, түүнээс онцгойлсон гоц үзэгдэл, орон нутагт ажилласан тухай,
    -МБНЭ-ийн анхаарвал зохих асуудлууд болон санал дүгнэлтээ өгөх нь зүйтэй.
    Нэгдсэн ихтахилгад оролцохдоо:
    -Өөрийн биеэр оролцох
    -Төлөөллөө оролцуулах, түүнийг албан ёсоор МБНЭ-д мэдэгддэг байх, мөн санхүүгийн дэмжлэг үзүүлж оролцож болох юм.
    Дэлхийн түүхийн сургамж нь аливаа эзэнт улс нь өөрийн цаг тооллоо эзлэгдсэн  улсууддаа тулган хүлээлгэж, мөрдүүлж ирсэн нь үнэн билээ. Монголын их гүрэн өөрийн зурхай он тоололтой байсан. Гэвч монгол гүрэн задарч хүч чадал нь доройтон, Манжийн хараат улс болсон. Тэр үеэс бид харийн гүрний он тооллоор явж, хаврын баяраа тэмдэглэж иржээ. Манжийн Их гүрний нийслэл байсан Нанжин, Ухань, Бээжинд  хаврын ногоо цэцэг дэлгэрч зон олон баярлаж хаврын баяраа тэмдэглэж байхад харин монголд идэр есийн жавар тачигнаж, өвлийн ид хүйтэн арилаагүй байдаг. Бидний он тооллын ялгаа ийнхүү хаврын баяр цагаан сар, еэвэн сараар ялгагдаж харагддаг.
    Бид уламжлалт зурхайгаа сэргээж мөрдөхийн зэрэгцээ түүндээ бөөгийн ёс заншлыг тусгасан өдрүүдийг тэмдэглэсэн зурхай сэргээж ашиглах шаардлага байна.
    МБНЭ-ийн веб сайтад Монгол бөөгийн календарь хийж эхэлсэн боловч тогтмол ажилладаггүй, нөгөө талаас зурхайчийн байнгын туслалцаа дутсанаас эргээд хасахад хүрсэн юм.
    Монгол бөө судлалын өнөөгийн хүрсэн түвшинг нэгтгэж гаргаж тавьсанаар бөөг хөгжүүлэхэд үнэтэй хувь нэмэр болно. Бөөгийн сургалтад хамрагсад нь бөөгийн нууцыг чандлан хамгаалах талаар Мөнх тэнгэртээ тангараа өргөж байх нь чухал юм. Өргөсөн андгай тангарагаа насан туршдаа мөрдөх ёс зүйтэй байх шаардлагатай байна. Монголын уламжлалт цагаан сарыг МБНЭ-ийн гишүүд шинийн 5–ны өдөр өглөөний 9-14.00 цагт МБНЭ-ийн төв байранд ирж золгож байхаар тогтов.

     
  • МБНЭ-ИЙН ЕРӨНХИЙЛӨГЧИЙН ЗАХИРАМЖ 43-44

    2015.01.16  дүгээр    Дугаар 43             Улаанбаатар хот
    Монгол бөөгийн цол олгох тухай
    2015 оны 01 дүгээр сарын 16-ын өдрийн МБНЭ-ийн Дээд цэцийн Зөвлөлийн хуралдааны нууц санал хураалтын дүн, “МБНЭ-ийн шагнал, цол олгох журам”-ын 3.3-ийн заалтыг үндэслэн ЗАХИРАМЖЛАХ НЬ:
    Нэг. Монгол бөөгийн Тэргүүн удган цолоор
    1. Гэрэлмаа  Удган
    2. Пүрэвсүрэн  Удган
    3. Наранцэцэг  Удган, Бөөгийн Самгалдай төвийн тэргүүн
       Хоёр. Монгол бөөгийн удган цолоор
    4. Б.Чанцал   Удган
    нарт тус тус цол олгосугай.
     
    МБНЭ-ИЙН ЕРӨНХИЙЛӨГЧИЙН ЗАХИРАМЖ
    2015.03.25    Дугаар 44              Улаанбаатар хот
    Шагнах тухай
    “МБНЭ-ийн шагнал, цол олгох журам”-ийг 3.3-ийг үндэслэн ЗАХИРАМЖЛАХ НЬ:
      
    Нэг. “Язгуур шүтээн бөөгийн холбооны тодорхойлолтоор “Мөнх тэнгэр”-ийн үзэл санааг түмэн олонд сурталчилж “МОНГОЛ ХҮҮ” уран бүтээлийн тоглолтыг зохион байгуулсан зайран Т.Төмөр-Очирыг Мөнх тэнгэрийн төлөө “Алтан шонхор” медалиар,
    Хоёр. “Бурхан халдун хайрхан”-ыг судлах, хамгаалах үйлст оруулсан хувь нэмрийг үнэлж Хурцыг Мөнх тэнгэрийн төлөө “Мөнгөн шонхор” медалиар
    нарыг тус тус шагнасугай.
     
  • ДЭЭД ЦЭЦИЙН ХУРАЛДАЙН ЖАРАН ГУРАВДУГААР ХУРАЛДААН БОЛОВ.

    2019 оны 10 дүгээр сарын 23-ны өдөр МБНЭ-ийн Дээд цэцийн хуралдайн Хуралдаанаар бөөд цол олгох асуудал хэлэлцэх байсан боловч хурлын ирц шаардлага хангахгүй байсан тул Орон нутгаас ирсэн төлөөлөгчдийн санал хүсэлт, чөлөөт ярилцлага хэлбэрээр хийгдлээ.
    МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайханы “Монгол бөөгийн өнөөгийн байдал” танилцуулгатай холбогдуулан Монгол бөөгийн тэргүүн зайран Х.Батбаяр (Бүдүрэ) Монгол бөөгийн музей байгуулах саналыг дэмжиж сан байгуулах шаардлагатай бөгөөд бөө нараас хандив цуглуулах боломжтой гэж санал дэвшүүлж, тэднийг уриалж 3 сая төгрөгийн хандив өргөж байгаагаа мэдэгдсэн билээ.
    Чөлөөт ярилцлагаар Монгол бөөгийн тулгамдсан асуудлын талаар олон санал, санаачлага, дүгнэлтээ ярилцлаа. Энэ удаагийн ДЦХ нь ийнхүү чөлөөтэй хэлбэрээр ярилцах хэлбэрээр хийгдлээ. Ярилцлага 1 цаг 30 минут үргэлжилсэн байна.
     
  • Хятадын худалдаа

    1 А.Очир.”Монгол-Хятадын худалдааны харилцаа”. /XIX-XX зууны эхэн/.УБ.1985. тал 12.
    Нөгөө нэг шалтгаан нь Монголыг колончлох Манжийн эдийн засгийн бодлоготой холбоотой байв.
     Манж гүрний засгийн газраас Монгол дахь хятадын худалдаачид, тариачдын талаар XVII зууны ерээд оны сүүлчээс XIX зууны тэргүүн хагаст явуулсан бодлогыг дотор нь хэдэн шат болгон хувааж болно. Нэгдүгээр шат нь. 1696-1719 оныг хамарчээ. Энэ үед тэд Монгол дахь хятадын худалдаачдыг хязгаарлах талаар тодорхой арга хэмжээ аваагүй байна.
    Монгол дахь хятадын худалдаачид, тариачдын тухай Манжийн бодлогын хоёрдугаар үе нь XIX зууны дундаас Чин гүрнийг унатал үргэлжлэв. Энэ үезд Монгол нутагт орох худалдаачид, тариачдыг хориглохоо болиод, харин тэднийг олноор нь оруулахад хүрсэн байна. Манжийн бодлого тийнхүү өөрчлөгдсөн нь хэдэн шалтгаантай байв.
     Монголд хятад худалдаачид, тариачдыг оруулах Манжийн бодлогын хоёрдугаар шат нь 1874-1911 оныг хамарчээ. Энэ үед Монгол дахь хятад худалдаачид, тариачдыг хязгаарласан урьдын бүх хуулийг хүчингүй болгоод, худалдаачид, тариачид дуртай газраа орон байр, хашаа, агуулах барьж суурьшихийг зөвшөөрчээ.
    Манжийн дарангуйлагчид Монгол орныг гадаад ертөнцөөс тусгаарлан барьж байсан нөхцөлд тус орны эдийн засагт нөлөөлөгч гадаад хүчин зүйл нь гадаадын,түүний дотор хятадын худалдаа байв.
     Хятадын худалдаа нь Монгол оронд зарим нэг хот суурин үүсч, зах зээлийн анхны үүсвэр тавигдахад нөлөөлсөн байна.
    200 шахам жилд Монголын зах зээл дээр малын үнэ 3 дахин, 1810-1890 онд хүнсний зүйлийн үнэ 2 дахин нэмэгдсэн байна.
     Хятадын худалдаа Манжийн дарангуйлалтай сүлбэлдэн, Монголын малын толгойн өсөлтөд сөрөг нөлөө үзүүлж, бас Монголын түүхий эдийг тэр чигээр нь авч гадагш гаргаж байсан нь чухамдаа Монголын нийгэм, эдийн засгийн хөгжлийг саатуулж байсан хэрэг юм.
     Орос болон бусад орны худалдаа
    Тэр үед Орос худалдаачид Ар Монгод хоёр үндсэн чиглэлээр нэвтрэн ирж байв. Тэдний Бийскээс ирэгсэд нь Монголын баруун зүгийн нутгаар, Хиагтаар орж ирэгсэд нь Монголын төв, зүүн зүгийн нутгаар, Хиагтаар орж ирэгсэд нь Монголын төв, зүүн зүгийн нутгаар худалдаалж байв. Ар Монгол дахь Оросын анхны пүүс бол Коковин-Басовын пүүс юм. Тэр үезийн Ар Монголын улс төр, эдийн засгийн нэгэн төв Ховдод анх 1869 онд Мальков, Ошлыков нарын хоёр пүүс нээгдсэн бол 1870-аад онд 4 пүүс нэмэгдэв. Улиастайд мөн үед арваад Орос пүүс ажиллаж байжээ. Ар Монголд ийнхүү Оросын худалдаа идэвхтэй нэвтрэн, Хятадын худалдаатай өрсөлдөх болж, Орос-Монголын худалдааны гүйлгээ өссөөр байв.
    XIX зууны дунд үеэс Монголд нэвтэрсэн Оросын худалдаа нь Хятадуудын худалдааг бодвол, ард олны дотор нэлээд нэр хүндтэй байжээ.