Author: admin_shaman

  • Зургаа. ОРОС-МОНГОЛЫН ХИЛИЙН БООМТ

    Энэ удаа бас л урт хугацааны цаг үрж байж хил хэвтэрсэн. Таалагдаад байхаар нь жижиг машины чиргүүл авчихсан нь өөртөө дарамт учруулав. Ийм бэрхшээлтэй бусад монголчууддаа учруулахгүйн тул анхааруулах зорилгоор бичиж байна. Бүх байдлыг судалж Оросын нутагт олон бичиг баримт бүрдүүлсэн боловч бас л болсонгүй.
    Оройн 18.30-д хил дээр ирсэн тул 20.00 цагт ээлж солилцох мөчид улсын хил рүү оров. Монголоос ачаа тээврийн бичиг авч байж хилээр нэвтэрдэг учиртай тул шалганаас буцав. Баримтаа бүрдүүлээд эргэж хилээр орсон боловч чиргүүлийг зөвхөн өдрийн ажлын цагаар хил нэвтрүүлдэг тул хилийн шалганаас буцаж гарлаа. Хоёр оролдлого бүтэлгүйтэж, тэгээд зочид буудал олдохгүй тул машиндаа хоносон юм.
    Өглөө 8.00 хилийн шалганаар орж, нийт хил дээр хорин нэгэн цаг болж байж монголын нутагт хөл тавьж билээ.
    Оросод байхдаа хүн санаандаа нийцсэн зүйлийг худалдан авахдаа хил, гаалийг бодож, сэтэхүйгээ зовоох хэрэгтэй. Улсын хил учраас хяналт шалгалт хатуу байх нь аргагүй. Гэхдээ Оросын хил дээрх хүнд суртал, хүмүүсийн хойрго ажиллагаа, орос орноор аялсан сайхан дурсамж, амарсан бие сэтгэл тэр бүхнийг “хаяад” гарахад хүрдэг. Монголчууд бид Оросын хил дээр олон цагаар зогсож байхдаа хятадын хилийн хяналт шалгалттай бүхнийг харьцуулж бодоход хүрдэг. Бас дэлхийн олон газарт чөлөөтэй зорчдог бидний эрх чөлөө олон зүйлийг харьцуулан бодож бухимдахад хүрдэг нь аргагүй. Бид бас эрх чөлөөгөө хэтрүүлж хэрэглэх гээд байдаг хүмүүс юм. Энд хар тамхинаас авахуулаад олон зүйл бусдыг болгоомжлоход хүргэж байгаа. Нөгөө талдаа Монголчууд бид хэтэрхий эрх чөлөөтэй ард түмэн шүү.

  • Оросууд согтууруулах ундааны хэрэглээгээ бараг 50 хувиар багасгажээ

    Нийтлэгч: Г.Ганчимэг 22 цагийн өмнө

    Дэлхийн эрүүл мэндийн байгууллагын судалгаагаар 2003-2016 оны хооронд оросууд согтууруулах ундааны хэрэглээгээ бараг 50 хувиар буюу 43 хувиар багасгасан гэдгийг тогтоожээ.
    Энэ нь төрийн бодлогоор согтууруулах ундааны хэрэглээнд хяналт тавьж, эрүүл амьдралын хэв маягийг сурталчлан таниулах болсонтой холбоотой гэжээ. Дэлхийн эрүүл мэндийн байгууллагын танилцуулснаар согтууруулах ундааны хэрэглээ буурснаар иргэдийн насжилт уртассан байна.
    Урьд өмнө ОХУ энэ төрлийн хэрэглээгээр дэлхийд толгой цохидог байсан юм. Тэр дундаа хөдөлмөрийн насны эрчүүд согтууруулах ундааг хамгийн их хэрэглэдэг байв. Архи, согтууруулах ундааны хэрэглээ буурснаар түүнтэй холбоотойгоор амь насаа алдах тохиолдол ч эрс буурсан гэдгийг ДЭМБ онцолжээ.
    2018 оны байдлаар ОХУ түүхэндээ анх удаа эрчүүдийн дундаж насжилт 68, эмэгтэйчүүдийнх 78 болж нэмэгдсэн байна.
    ОХУ-ын Ерөнхийлөгчөөр Дмитрий Медведев ажиллаж байхдаа согтууруулах ундаанд хориг тавихыг уриалж, татварыг нэмж, шөнийн цагаар худалдахыг хориглож эхэлсэн юм.

    Энэ бол тус улс ойрын жилүүдэд хийсэн хамгийн том, түүхэн гэж болохоор өөрчлөлт хэмээн олон улсын шинжээчид үзэж байна. Нийслэл Москвагийн өнцөг булан бүрт шөнөжин ажиллах мухлагууд архи, шар айраг, хатаасан загасны даруулгаар дүүрэн байдаг үе хэдий нь ард хоцоржээ. Та одоо согтууруулах ундааг зөвхөн дэлгүүрүүдээс, аль эсвэл хүргэлтээр 23 цагаас өмнө худалдаж авч болно. Мөн авсан архиа хаа таарсан газраа, нэн ялангуяа гудамжинд зогсоод уучихдаг байсан бол хатуу хориглож, цагдаа нар торгож эхэлсэн. Нийгмийн дундаж давхаргынхныг эрүүл амьдралын хэв маягт уриалах нь архинд живсэн байсан Орос орныг аврахад тусалжээ.
    Эх сурвалж: www.bbc.com

  • МОНГОЛ ХҮНИЙ АМЬ ХАМГААС ҮНЭТЭЙ.

    Сүүлийн өдрүүдэд олон нийтийн анхаарлын төвд байгаа сайжруулсан шахмал түлшний “Таван толгой түлш” компанийн Гүйцэтгэх захирал М.Ганбаатар бол монголын “шилдэг улс төрч гэр бүл”-ийн төлөөлөл, илэрхийлэл билээ. Эцэг нь Элбэгдорж ерөнхийлөгчийн үед гавьяат цол хүртэж, ардын цолонд нэрээ дэвшүүлж явсан, өөрийгөө ардчилагч гэж нэрлэдэг нэгэн. Хүү нь ардын намаас нийслэлд төлөөлөгчөөр удаа дараа сонгогдож, улмаар улс төрийн “бялуу” хүртэж энэ ажилд томилогдсон. Энэ гэр бүлийг бичиж байгаа нь улс төрийн намын төлөвшил гэж зүйл огт байхгүй болчихсон. Намын нэр дор “хоолоо” олж иддэг улс төрчид бүх шатанд бий болсоны жишээг харуулаад байгаа юм. Өнөө үед бүх шатанд ийм зүйлийг “МАНАН” гэж олон түмэн нэрлээд байгаа юм. Ийм асуудлыг улс төрийн намуудыг хатуу гишүүнчилгүй болгосноор зогсоож болох талтай.
    Эрхэм захирал М.Ганбаатар бол сайн улс төрч болохоос шахмал түлшний мэргэжлийн хүн биш. Олон зүйл дээр улс төрч, мэргэжлийн ялгаа тодрох болсон нь шударга ёсыг хэрэгжүүлэхэд дөхөм болох биз ээ.
    Шинэ зүйлийг амьдрал дээр хэрэгжүүлэхэд олон бэрхшээл тулгардаг. Тийм байсаар ирсэн. Хэрэгжүүлж байгаа ажил нь хүний амиар хэмжигдэж болохгүй, энэ бол шууд хариуцлага хүлээх асуудал. Би мэргэжилтэн биш улс төрч байсан байна гээд ажлаа өгөх ёс зүй харагдаж байна. Цөөхөн монголчуудад хүний амь гэдэг бол хамгийн үнэтэй зүйл билээ.
    Сайжруулсан шахмал түлшний асуудлаар “Таван толгой түлш” компанийн Гүйцэтгэх захирал М.Ганбаатар “Улаанбаатарын утаа багассан. Итгэхгүй бол Багануур, Налайх ороод үз” хэмээн ярилцлага өгчээ. Тэгээд “Өнөөдөр бидний өмнө байсан, тоохгүй орхиж ирсэн, гэр хороололд бугшсан идээ бээр түлшээр илэрч гарч ирж байна.“, “Мөн хайнга, хэнэггүй байгаа иргэдэд ойлгуулж өгөх” хэмээн шалтгааныг өмнөх рүүгээ чихэх юм ярьж байна. Монголчууд бид олон зуун жил галаа түлээд амьдраад ирсэн, галдаа ойр, түүнийгээ шүтэж ирсэн ард түмэн юм.
    Үнэн хэрэгтээ бол ажил дөнгөж эхлэж байна. Өвөл эхлээгүй байгаа. Бас хүйтрээгүй байна. Үр дүн нь харагдаагүй байна. Эхний шатанд хүний амь эрсдсэн нь хариуцлага тооцох шалтгаан болно. Гэтэл одоо улс төржсөн маргаан үүсгээд эхэллээ. Хэдэн хүн нас барсаныг хэвлэлд мэдээлснийг “Засгийн газрыг унагах гэсэн сүүлийн мухардмал арга” хэмээн бичжээ.
    Бидний хэрэгжүүлж байгаа алхамууд нь нөгөө л муулаад байдаг хятадуудын туршлагаас судлаад хэрэгжүүлэхэд болчих зүйл. Цоо шинэ зүйл огтхон ч биш.
    Хятадын нийслэл Бээжинд нүүрлэсэн автомашины түгжрэлийг цэгцэлсэн олон аргуудыг хэрэглэсэн. Түүнээс дугаарын хязгаарлалтын аргыг өмнөх үеийн засаг дарга Улаанбаатар хотод хэрэгжүүлсэн. Олон асуудлыг шийдье гэтэл хөрөнгө санхүүд гацаад байгаа байх. Замын түгжрэлийг зохицуулж, жилд 80 км агаараар зам тавьсан хотын жишээ байж байна.
    Харин утаа бол олон арван сая хүнтэй Бээжин хотод гамшиг байсан. Тэр олон сая хүмүүсийг утааны аюулаас богино хугацаанд зайлуулж чадлаа. Утааг арилгаж, хүн амаа сайхан орчинд амьдруулах талаар олон арга хэмжээ авч амжилттай хэрэгжүүлсэн. Үр дүн гараад эхэлчихсэн байна. Өөрөөр хэлбэл хүний аминд хүрэхгүйгээр туршлага судлаад хэрэгжүүлчих туршлага, аргачлалыг хоёр цаг яваад хүрчих өмнөд хөршид байж л байна.
    Сайжруулсан шахмал түлшний асуудлаар “Таван толгой түлш” компани, түүний монгол, япон, солонгосын эрдэмтэдийн зөвлөл ажлаа хийж чадсангүй. Үр дүн нь хүний амиар хэмжигдэв. Одоо бол арга барилаа өөрчил гэсэн дохио өглөө. Үүнийг хуучин баг хийж чадахгүй. Эхний шатанд хариуцлага тооц, мэргэжлийн, туршлагатай хүнээр удирдуулаад хийгээд үз хотын даргаа. Угтаа энэ асуудал бол хотын даргын хариуцсан ажил. Манайд Ерөнхий сайд, ерөнхийлөгч нь оролцох хэмжээнд хүрчихсэн зүйл. Улс төржсөн асуудлууд бидэнд алхам дутам саад болоод байна.

  • Tseesuren Byambaa

    5 тойрогтоо тарсан
    5 бүл задрав янз нь ккк, хамгийн сүүлийн цооног минь байлаа гэж….
    Арын 8 нуурын бэхэлгээтэй
    Аранзал хүлэгийн жороотой
    Арван Хангалын хүүрнэлтэй
    3 хэлхээндээ жавартай
    Хөх Хиадын удам гэгдэх
    Эхлэх шав Алунгоо эхээс
    Удаах шаглаа Бат хаанаас шигтгээтэй
    Удам тэлэх хувь Батмөнх даян хаанаасаа улбаатай
    Угаа тэлж уушгаа савсайж яваа
    Буряадай зон түмэн
    Буурал Алтайн хувиа
    Будлилгүй хүлээлгэн өгсөнд Тань
    Бөгтөр буурал Ижийнхээ өмнөөс
    Буман хүрдийн хувьд нь Эрхэм дүүд Талархая гэм хооой.
    АУРАГ СУДЛЫН АНДХАЙ
    Хан 4 язгуурын
    Хатан 3 угшилын
    Хархираа 9 лусдын
    Хонгио 7 сүлдний
    Хоймор 4 зүгийн
    Хонгоодор 8 булагийн
    Буман түүчээг хүүрнэгч
    Буха Халдухыг химгадагч
    Буурал Аавынхаа
    Булга, минжин дахыг
    Буй биедээ духлаадхаар
    Буга маралаа дуудхаар
    Бүлээн нурмаа аргадхаар
    Борви тойгоо химлэхээр
    Бүлт үсчин шогтохоор
    Бүжин туулайн дэгдэлтээр
    Бүжиж дэвхэрч дүүлсэн
    7 Отогийн балчиртайгаа
    Бор идүүрээ борхон тагшиндаа базаахаар
    Бургилсан сэтхэлээ
    Бөөгнүүлэн хураахаар
    Баглаа саваа
    Баглан нөөхөөр
    Бортого юухнаа духлаадан
    Бортголжин ханан хээгээ
    Буй бүхнээрээ чимэн
    Буцан эргэн чилээлгүй
    Бурхан Халдун чамдаа
    Бодол бүхнээ тээсээр
    Нохой жилийн Хаврын эхэн
    Барс сарын шинийн 3-ны Бар цаг дор
    Баруун жигүүрийн Баатар цагаан хөлөгтөнөө дагуулсаар
    Буун тухлан саатваа.
    Булт бүхнээ эвлүүлэн
    Бүлээн нурмаа тэнийлгэхээр
    Буман түмэн Отогоо
    Булт үсчүүлэн дэлгэхээр
    Буурал өвгүдийн захиасаа
    Буган тамгандаа даатгахаар
    Бөөгнүүлэн химгадая
    Бортогондоо хумия
    Бүлээн нурмаа аргадая
    Бүсэлхийгээ чангалан
    Бодол бүхнээ цэгцэлье.
    Борхон зүрхээ зөөллөн
    Буй бүхэндээ хадгалая.
    Урамдан турхирая
    Урианхайлан даллая.
    Угтвар өчигөө дэлгэе
    Удам угшилаа сэрээе.
    Удамын Угаа бөөгнүүлэн
    Угсаа гарвалаа дэлгэн
    Улс гүрнээ хамгаалая.
    Өрх бүр УГ-аа бататга!
    Уг бүр УДАМ-аа тэл!
    Удам бүр УГШИЛ-аа тодол!
    Угшил бүхэн УРАГ-аа нэгтгэ!
    Ураг бүгд ОТОГ-оо сэрээ!
    Отог бүхүн эвлэлдэн
    Эв эеэ барилцаг!
    Эзэн биедээ уусан
    Энэ цаганд сэрэн
    Элдэвлэн талцалгүй
    Эвхрэн тунилгүй
    Түмэн олноо бөөгнүүлэн
    ТӨРТ МОНГОЛ УЛС-аа
    Төвхнөн тэлэн урагшилая!
    Түрүүлж дэгдсэн түмэн Онгод
    Тэнгэрийн Эрхэсээ задал!
    Тэмтчин цурхирсан хөнөөлтнүүд
    Газрын Эрчимээ дэлгэ!
    Дөрвөн зүгийн исгэрээнд
    Дөтөлж тэнцсэн жигүүртнүүд
    Дөргөнө лусдаа эмхэл!
    Дуут хадны жороолгоо
    Долоон долоо 49 гархиндаа
    Долоон хүрдэндээ уусгасан
    Долоон гүйдлийн эзэд
    Даахин хөхүүргээ задал!
    Хохимой холбого сэгсэрсэн
    Хол ойрыг самнагчид
    Хойтох урьдахаа даллан
    Хойлог, гургуулаа аргад!
    Турлиах, уулиа уухайлагчид
    Тургин таалах төвөргөөнөө
    Төөрсөн гээгдсэн бүхүнг
    Тодолж цэгцлэн бөөгнүүл
    Тасарч будилсан бүхүнг
    Тойрон самнан тодол!
    Ураг бүхний
    Унаган хэлхээг
    Уран жигүүртээ уудлагчид
    Ухаанаа оволзуулан
    Уушгиа савчуулан
    Удам гарвалаа хайгчдад
    Уудам замналыг нь мөрлүүл!
    Судлын 5 гагнаасыг Тань
    Суваг шуудуундаа даатгая, бийхэн.
    Сувдан гивлүүрээ нуун
    Судал бүрийн Амь бүхнийг даая юу, бийхэн.
    Сувсаар тойргоо бэхлэе
    Судагаа гагнан химгадая
    Суудлаа сэлгэн тухлая
    Сүвээгээ сэтэрхий тэвэндээ сүвэгчилье.
    Сэтгэлээ Ураг бүхний
    Алтан Урагт Тань ерөөе!
    Гэм байвал гархиндаа нөөе
    Гэмшил байвал гэсгээлдээ хумия.
    Гай барцад бүхүнг
    Гавалт ясан тагшиндаа хураая.
    Газрын эрчимээ цочоож
    Гүрвэлзэх титэм судлаа дэлгээд
    Гүртэн лусдаа гоён
    Гүйдэл бүхнээ даллан
    Гүйх хэлхээ бүрт чимэглэе.
    Ангархай бүхний амыг таглая
    Амь 5 цулыг химгадая.
    Алтан Урагийнхаа
    Алтан Гэрэгээг
    Атаа 5 тэнгэртээ
    Андхайн 9 хүрдэндээ залая.
    Авидын үүдийг хаая
    Аргамаг хилэн хар азаргаа
    Ахиад нэг унан
    Алтайн 5 Богдоо
    Ар, Өвөрөөсөн
    Ахин нэг самнахуудаа, бийхэн.
    /Сарьдаг хайрханы цоохор ирвэс заяатхандаа 2018-02-20-ны өдрийн 11:23 цаг дор цахарч цамнасан Цаст цагаан хархираан улаан хөдрөгт Хөх аянгын буулт./
    7 үедээ тасралтгүй буугч
    7 горхио аргадан буйлагч
    7 хоймороо горьдон ширтэгч
    13 залаатнаа тольдон исгэрэгч
    Тод магнайг цавчуулан химгадагч
    Тодлох жимийг залан турхирагч
    Тээр тэндэх жарнаа өнөөдөө шулагнагч
    Мянгатын ноён Урачу-гийн удамд
    Нагараза хөнөөлийн 81 хархирааг тосогч
    Ний бүхэнг эвлүүлэхээр
    Гэм бүрийг дарахаар
    Гортиг татан хүлээн суугаа
    Буурал Аавын Удамын үрийн
    Буман түмэнг нэгтгэх үйлд нь
    Буга маралаа урамдан хайлхаар
    Бортого юухнаа духлаадваа.
    Бор тагшины идүүрээ хуваан хүртсэн
    5 амь цулаа дагуулан жороолвоо.
    Хөлөгт байх бүхэн солигдон
    Хан 4 хэлхээнээ
    Хагархай тагнайт бүхэн
    Хайлан тухлан саатваа гэм хааяаа хой.
    Үйлээ дугтран үйлсээ хураан
    Удамаа нэгтгэн Урагаа тодлон
    Уулзварт тодлох жимээ тойроод явахуй дор
    Урамдах хувийг минь хайрлаваа
    Буха Халдухын Буурал Аав сахиулдаа
    Бөгтийн баярлан хөөрвөө, бийхэн.
    Гялайхаааа хой гэмдээ, гялтайвхамдээ хай.
     
  • Агарын хайрхан гэж хэн бэ?

    Баглаан удган нь Цагаан адуучны тээхний шүтээн болсон, дархадын баруун
    отгийн ид шидээ гайхуулж явсан удган бөгөөд манж чин улсын эсрэг олон жил тэмцэлдэж байснаараа Баглаан заргач удган гэгдэх болжээ.Гал хар тэнгэр, оч хар тэнгэрийг хоёрыг ганцаар эзэгнэсэн удган байсан ба ядуу буурай амьдралтай ч Дүүрэгч вангийн хошууны ноёд, манж улсын хүмүүсийг ид шидийн хүчээр айлган сүрдүүлж байсан энэ удганы тухай домог олноор байдаг нь одоо ч нутгийн ард олонд маань дуурсан ярилцдаг юм. Дархадын алдарт нисдэг 7 бөөгийн нэг Арилдий бүргэд зайрангийн ээж бөгөөд хүү нь бүргэд болон хувирдаг байсан гэдэг. Хүү Арилдий нь Дүүрэгч вангийн хошууныханд цаазлагдсанаас хойш Баглаан удганы тэмцэл дээд цэгтээ хүрч их ид шидийг үзүүлж байсан билээ. Хөвсгөл аймгийн Баянзүрх сумын Агар голын савд онгодын асарыг босгож Агарын ээж гэж нутаг олон нь шүтлэн залбирах болсон гэдэг. Агарын хайрханыг дээр үед зөвхөн зайран хүн л тахидаг байсан бөгөөд сүүлд 1937 онд Дамба зайран тахиж байсан бөгөөд хамгийн сүүлд Цэгмид удган тахиж байсан мэдээ бий.
                     Нанжаа
     
  • МБНЭ-ИЙН ЕРӨНХИЙЛӨГЧИЙН ЗАХИРАМЖ 41

     
    2015 оны 01 дүгээр     Дугаар  41                            Улаанбаатар
    сарын 08-ны  өдөр                                                        хот
    Мэдээлэлээр хангах тухай
    Монгол Бөөгийн Нэгдсэн Эвлэлийн Цахим мэдээллийн тасралтгүй байдлыг хангах зорилгоор ЗАХИРАМЖЛАХ НЬ:
    Нэг. МБНЭ-ийн Дээд цэцийн гишүүд нь улирал дутам 1-ээс доошгүй мэдээлэл, судалгаа, нийтлэлийн материалыг МБНЭ-ийн сайтад тавьж байхыг даалгасугай. 
    Хоёр. МБНЭ-ийн Дээд цэцийн гишүүдийн өгсөн материалын чанар, байдалд үнэлэлт өгч МБНЭ-ийн Дээд цэцэд мэдээлж байхыг МБНЭ-ийн Тэргүүн дэд Ерөнхийлөгч Д.Одонхүүд үүрэг болгосугай.
     
     
  • ЗҮҮН АЙМГУУДААР АЯЛСАН НЬ 4.ИХ ХААНЫ ТӨРСӨН НУТГААР

    Хэнтий аймгийн Дадал сум нь 1925 он байгуулагдсан бөгөөд Баян-Овоо, Агац, Онон, Балж гэсэн дөрвөн багт нийт 741 өрхийн 2,678 хүн амьдардаг байна. Дадал сумын хүн амын ихэнх хувийг Буриад ястан эзэлнэ.
    Дадал суманд Их эзэн Чингис хааны төрсөн нутаг Дэлүүн болдог оршдог бөгөөд Баянхаан, Дадал, Баян-Овоо, Цагаандэлгэр, Сантайхаан, Бурханхалдун зэрэг байгалийн үзэсгэлэнт газрууд, тахилгат уулс оршдог ажээ.
    Хэнтий аймгийн Дадал сум нь их эзэн Чингис хааны төрсөн голомт юм. Их эзэн хааны хөшөөг сумын төвөөс 3 км-т байрлах Чингисийн Гурван нуур рашаан сувилалын төвд үзэсгэлэнт Гурван нуурын хөвөөнөө Чингис хааны мэндэлсний 800 жилийн ойг тохиолдуулан 1962 онд дурсгалын гэрэлт хөшөөг босгожээ. Хөшөөний зохиогч нь уран бармалч Л.Махвал юм. Бадамлан асаж буй галын хэлбэрийг сонгохдоо Монголчууд эрт дээр үеэс галыг бадран мандахын билэгдэл хэмээн үздэг.Хөшөөний өвөр хананд Чингис хааны босоо дүрсийг төрийн зүтгэлтэн хүний эрхэмсэг шударгуу байдлаар ховилтуулан сийлж “Алд бие мину алжааваас алжаатугай Ахуй төр мину бүү алдартугай” хэмээсэн мэргэн сургаалийг Монгол бичгээр сийлбэрлэжээ.

     
  • дөрөв.ЗАЙРАНГЫН ӨРГӨӨНД БУУЖ МОРДЛОО

    Гэрт орохын өмнө онгодын өргөөгөөр орж залбирал үйлдсэн билээ. Гэр бүлээрээ хүндэтгэн угтаж өдрийн хоол хамт идэж энэ сайхан өдөр уулзаж, хамт байх учиртай байжээ. Хол ойрын зочид гийчдийн хөл үл тасарна. Гэрийнхээ хажуу талдаа онгод байрлах өргөөгөө барьжээ. Улаач нар бол зон олныхоо төлөө мэндэлсэн хүмүүс байдаг. Тэдний төлөө ажилласаар насаа бардаг.
    Өнгөрсөн жил Мондоор орж ирэхэд Галсанов Ю.С биднийг угтаж өдрийн зоог барьж хүндэтгэл үзүүлж бас Бүрэнхаан хайрхандаа хамт залбирч, Тумелекын хүрхрээнд Монгол бөөгийн их зайран Одонхүүгийн хуур, манжигаар бөөлөхийг үзсэн билээ.
    Дараа нь Аршааны нутгаар хамт аялж, олон сайхан дурсамжийг сэтгэлдээ үлдээсэн юм. Буриадын их онгодын үүцунд суугаа Монгол бөөгийн зайрандаа бишрэх сэтгэгдэл үлдээж ирсэн билээ.

     
  • №61. Шашны талаарх Манжийн бодлого, сүм хийдийн зохион байгуулалт

     Мөн Манж улс эрэлхэг байлдаанч монголчуудын дунд номхон хүлцэнгүй, энэрэнгүй ёс, номлолыг гол болгосон бурхны шашин дэлгэрэх явдлыг дэмжиж байсан Мин улсын бодлогыг үргэлжлүүлжээ.
     Манжийн хаадын XVII зууны 30-аад оноос 1690-ээд он хүртэлх хугацаанд бурхны шашны талаар явуулсан төрийн бодлого нь шарын шашнаар дамжуулан монголчуудыг өөртөө татахын зэрэгцээ Монгол дахь байр сууриа бататган бэхжүүлэхэд чиглэжээ.1 Жамбадорж.”Болор толь”. Хөх хот. 1984. Тал 502.
    Өмнөд Монголь дахь шашны сүм хийдийг нэгдмэл удирдлага, төвтэй болгон захирахын тулд Өвөр Монголын Жанжаа хутагт Агваанчойндан /1642-1714/-ыг шарын шашны тэргүүнээр өргөмжилж, Долоннуурт сүм байгуулж өгчээ. Манжийн хаан 1733 онд Жанжаа хутагтыг Чин гүрний төрийн багш болгов1. Тэгээд Халх, Хөх нуур, Түвэдэд Манжийн төрийн бодлогыг сурталчлах, хэрэгжүүлэх төлөөлөгч болгон түүнийг ашиглах болов.
     1691 онд Манж нар Долоннуурын чуулганаар Халх Монголыг эрхэндээ оруулж явахдаа Халхын шарын шашны тэргүүнээр 1639 онд өргөмжлөгдсөн Жибзундамба хутагт Занабазар /1635-1723/-ыг хэвээр нь үлдээжээ2. Мөн нийт сүсэгтэн монголчуудад зориулан “Буяныг цугларуулагч” хэмээх сүм байгуулж өгчээ.
     Манжийн Найралт төв хаан 1723 онд Халхын I Жибзундамба хутагтад “шашныг мандуулагч” цол, алтан тамга, алтан навчит өргөмжлөл хүртээж, түүний шавь нарыг захирсан Эрдэнэ шанзудба ба Их Хүрээний хамба Номун ханд тамга олгожээ.1 Дамчойжамсу.”Цагаан лянхуа эрхэс”. Бээжин. 1996. Тал 85. 2 Галдан. “Эрдэнийн эрхи хэмээх түүх болой”.УБ.1960.тал  Монгол дахь бурхны шашны үзэл суртал болон сүм хийдүүдийн оюун санааны эх ундарга болж, удирдан чиглүүлэгчийн үүрэг гүйцэтгэж байсан Түвэдийн байр суурийг өөрчилж, энэхүү гол төвийн эрх, үүргийг Бээжинд шилжүүлэх бодлогыг Манжийн хаад баримталж байв. Манж нар шарын шашныг Чин улсын төрийн шашин хэмээн тунхаглаж, хутагт хувилгаадыг зүйл бүрээр ивээн хөхүүлж байв.
     Манжийн төрөөс Монголд бурхны шашны шарын урсгалыг дэлгэрүүлэх бодлого баримталж байв. Монгол нутагт улааны шашныг шүтэх явдлыг албан ёсоор цаазлан хориглож, зарим үед зөвхөн шарын шашныг чандлан сахих талаар зарлиг гаргахад хүрч байв.
    Халхын шарын шашны тэргүүн Жибзундамба хутагтын Хүрээний засаг захиргааны зохион байгуулалт гэвэл, бүх дээд эрхийг хутагт барьж, гүйцэтгэх эрх баригчийг томилж байв.
    Долоннуур хотод 14 хутагт хувилгаан байнга сууж байсны 8 нь их хутагт байжээ2.
     Сүм хийд олноор байгуулагдаж, лам нарын тоо олшроход Монгол язгууртнууд их үүрэг гүйцэтгэжээ. Тэд өөрсдийн эзэмшил хошуунд сүм хийд байгуулж байв. 1 С.Пүрэвжав.”Хувьсгалын өмнөх Их Хүрээ”. УБ. 1961. Тал 30.
    Манжийн төрөөс Монголыг баримтлан захирах талаар удаа дараа гаргасан хууль цаазын бичгүүдэд Монголын шарын шашин, том хутагт хувилгаад хийгээд сүм хийд, лам, шавь нарын эрх зүйн харилцааг зохицуулж баталгаажуулсан байдаг.
     Гэхдээ Манж нар Монголын шарын шашны талаар баримталж байсан бодлогоо үндсээр нь өөрчлөлгүй хэвээр үргэлжлүүлж, хүрээ хийдийг зохион байгуулалтын хувьд бэхжүүлэх арга хэмжээ авч байжээ.
    1900 оноос өмнө Монголд нийт 246 гэгээн хувилгаан байсны 147 нь Өмнөд Монголд, Хөх нуурт 35 хутагт байжээ. Халх Монголд Манжийн Жибзундамба хутагтаас гадна 13 байв. 1814 онд зөвхөн Жибзундамба хутагтын Их шавийн харъяанд 26 хутагт хувилгаан байв2.
    2 С.Пүрэвжав. “Монгол дахь шарын шашны хураангуй түүх”. УБ.1978. тал 194.
    XIX зууны сүүл үе гэхэд Монголын лам нарын тоо нийт эрэгтэйчүүдийн гуравны нэгийг эзлэх болсон бөгөөд зөвхөн Ар Монголд 100 000 гаруй лам байжээ. Лам нарын энэхүү механик өсөлтийн нөгөө талд сүм хийд, дуган номын газар бас олширч байв. Ар Монголд 940 гаруй, Өмнөд Монголд 1800 гаруй сүм хийд, хурал номын газар, 150 000 орчим лам байжээ.

     
  • Хараал хэрүүлийн үгсийн зэв эзэндээ эргэж тусдаг

    Соронзон үелзэлийн энэ долгио нь мянган рентгений хүчин чадалтай дүйцэх бөгөөд хүний оюун санааг ч удамшсан гаж хөгжилд (мутацад) хүргэж болзошгүй гэнэ. Муу үгийг өөрөө хэлэх болон бусдаас сонсох нь нэгэн адил мэрэгжлийн гипнозчиноос дутуугүй сөрөг нөлөөтэй гэж нэрт сэтгэл зүйч С.Горин дүгнэжээ.
     
    Нилээд хэдэн жилийн өмнө Японы эрдэмтэн Мусору Эмота жирийн цэвэр ус ашиглан сонирхолтой нээлт хийснээ дэлхий нийтэд зарласан байдаг. Уул эрдэмтэн адил төрлийн шилэн саванд ижил найрлагатай цэвэр ус савлаад мөн адил орчинд тавьж нэг шилтэй усны хажуугаар өнгөрөх бүрдээ талархлын гэгээн үгс, нөгөө шилтэй усны хажуугаар гарах бүрдээ хараалын үгс хэлж хэд хоног туршсаны дараа савтай уснуудын бүтцэд мэдэгдэхүйц өөрчлөлт гарсныг ажиглажээ.
    Талархалын гэгээн үгс сонсгож байсан ус хэвийн тунгалагжилттай байхад хараалын бохир үгс байнга согсгож байсан ус булингартан бохирдсон байв. Савтай уснуудыг хөлдөөж тэдгээрийн талстыг томруулагч шилээр шинжлэхэд цэвэр усны талст энгийн зөв хэлбэртэй, харин байнга хараал сонсгосон усны талст ердийн бус зиг заг хэлбэртэй болсон байжээ. Мусору Эмота үүгээр жирийн ус ч гэсэн генетикийн үйлчлэлийг хүлээн авах чадвартай болохыг нээн баталжээ. Шинжлэх ухааны энэхүү туршилтуудыг товч дурдахын ялдамд манай Монголчууд эрт дээр үеэс хэрүүл хараалын бузраас хол яв гэж сургамж айлдаж, тэдгээрийн хор хөнөөлийг зайлуулах зан үйл үйлдэж ирсэнийг бид мэднэ.
    Сэтгэл санаа нь амгалан тайван байж яруу тунгалаг сонгодог хөгжим сонсож байсан жирэмсэн эхээс төрсөн хүүхэд амар амгалан үнэгчлэн нойрсож байхад, уур уцаар хэрүүл хараалтай орчинд амьдарч байсан жирэмсэн эхээс мэндэлсэн хүүхэд цочимтгой, уур уцаартай, уйланхай зан авир гаргадаг  гэдэг.
     Өнөөгийн манай нийгэмд эсрэг тэсрэгийн их сөргөлдөөн,ёс зүйгүй авирлал, хараал хэрүүл, гүтгэлэг доромжлол багагүй өрнөн буй газар цөөнгүй байгаагийн  дотор Төрийн ордон багтах болсоныг бид телевизийн дэлгэцнээс харах болсон. Монгол төрийн ордон ард түмний сайн сайхны төлөө эрүүл ухаанаар сэтгэгч хүмүүнлэг хүчнүүд хоорондын ухаалаг соёлтой мэтгэлцээний талбар байх ёстой. Энд хараал хэрүүлийн хар энерги хуримтлагдах ёсгүй.
    Л.Лхагва