Author: admin_shaman

  • дөрөв.ЗАЙРАНГЫН ӨРГӨӨНД БУУЖ МОРДЛОО

    Гэрт орохын өмнө онгодын өргөөгөөр орж залбирал үйлдсэн билээ. Гэр бүлээрээ хүндэтгэн угтаж өдрийн хоол хамт идэж энэ сайхан өдөр уулзаж, хамт байх учиртай байжээ. Хол ойрын зочид гийчдийн хөл үл тасарна. Гэрийнхээ хажуу талдаа онгод байрлах өргөөгөө барьжээ. Улаач нар бол зон олныхоо төлөө мэндэлсэн хүмүүс байдаг. Тэдний төлөө ажилласаар насаа бардаг.
    Өнгөрсөн жил Мондоор орж ирэхэд Галсанов Ю.С биднийг угтаж өдрийн зоог барьж хүндэтгэл үзүүлж бас Бүрэнхаан хайрхандаа хамт залбирч, Тумелекын хүрхрээнд Монгол бөөгийн их зайран Одонхүүгийн хуур, манжигаар бөөлөхийг үзсэн билээ.
    Дараа нь Аршааны нутгаар хамт аялж, олон сайхан дурсамжийг сэтгэлдээ үлдээсэн юм. Буриадын их онгодын үүцунд суугаа Монгол бөөгийн зайрандаа бишрэх сэтгэгдэл үлдээж ирсэн билээ.

     
  • №61. Шашны талаарх Манжийн бодлого, сүм хийдийн зохион байгуулалт

     Мөн Манж улс эрэлхэг байлдаанч монголчуудын дунд номхон хүлцэнгүй, энэрэнгүй ёс, номлолыг гол болгосон бурхны шашин дэлгэрэх явдлыг дэмжиж байсан Мин улсын бодлогыг үргэлжлүүлжээ.
     Манжийн хаадын XVII зууны 30-аад оноос 1690-ээд он хүртэлх хугацаанд бурхны шашны талаар явуулсан төрийн бодлого нь шарын шашнаар дамжуулан монголчуудыг өөртөө татахын зэрэгцээ Монгол дахь байр сууриа бататган бэхжүүлэхэд чиглэжээ.1 Жамбадорж.”Болор толь”. Хөх хот. 1984. Тал 502.
    Өмнөд Монголь дахь шашны сүм хийдийг нэгдмэл удирдлага, төвтэй болгон захирахын тулд Өвөр Монголын Жанжаа хутагт Агваанчойндан /1642-1714/-ыг шарын шашны тэргүүнээр өргөмжилж, Долоннуурт сүм байгуулж өгчээ. Манжийн хаан 1733 онд Жанжаа хутагтыг Чин гүрний төрийн багш болгов1. Тэгээд Халх, Хөх нуур, Түвэдэд Манжийн төрийн бодлогыг сурталчлах, хэрэгжүүлэх төлөөлөгч болгон түүнийг ашиглах болов.
     1691 онд Манж нар Долоннуурын чуулганаар Халх Монголыг эрхэндээ оруулж явахдаа Халхын шарын шашны тэргүүнээр 1639 онд өргөмжлөгдсөн Жибзундамба хутагт Занабазар /1635-1723/-ыг хэвээр нь үлдээжээ2. Мөн нийт сүсэгтэн монголчуудад зориулан “Буяныг цугларуулагч” хэмээх сүм байгуулж өгчээ.
     Манжийн Найралт төв хаан 1723 онд Халхын I Жибзундамба хутагтад “шашныг мандуулагч” цол, алтан тамга, алтан навчит өргөмжлөл хүртээж, түүний шавь нарыг захирсан Эрдэнэ шанзудба ба Их Хүрээний хамба Номун ханд тамга олгожээ.1 Дамчойжамсу.”Цагаан лянхуа эрхэс”. Бээжин. 1996. Тал 85. 2 Галдан. “Эрдэнийн эрхи хэмээх түүх болой”.УБ.1960.тал  Монгол дахь бурхны шашны үзэл суртал болон сүм хийдүүдийн оюун санааны эх ундарга болж, удирдан чиглүүлэгчийн үүрэг гүйцэтгэж байсан Түвэдийн байр суурийг өөрчилж, энэхүү гол төвийн эрх, үүргийг Бээжинд шилжүүлэх бодлогыг Манжийн хаад баримталж байв. Манж нар шарын шашныг Чин улсын төрийн шашин хэмээн тунхаглаж, хутагт хувилгаадыг зүйл бүрээр ивээн хөхүүлж байв.
     Манжийн төрөөс Монголд бурхны шашны шарын урсгалыг дэлгэрүүлэх бодлого баримталж байв. Монгол нутагт улааны шашныг шүтэх явдлыг албан ёсоор цаазлан хориглож, зарим үед зөвхөн шарын шашныг чандлан сахих талаар зарлиг гаргахад хүрч байв.
    Халхын шарын шашны тэргүүн Жибзундамба хутагтын Хүрээний засаг захиргааны зохион байгуулалт гэвэл, бүх дээд эрхийг хутагт барьж, гүйцэтгэх эрх баригчийг томилж байв.
    Долоннуур хотод 14 хутагт хувилгаан байнга сууж байсны 8 нь их хутагт байжээ2.
     Сүм хийд олноор байгуулагдаж, лам нарын тоо олшроход Монгол язгууртнууд их үүрэг гүйцэтгэжээ. Тэд өөрсдийн эзэмшил хошуунд сүм хийд байгуулж байв. 1 С.Пүрэвжав.”Хувьсгалын өмнөх Их Хүрээ”. УБ. 1961. Тал 30.
    Манжийн төрөөс Монголыг баримтлан захирах талаар удаа дараа гаргасан хууль цаазын бичгүүдэд Монголын шарын шашин, том хутагт хувилгаад хийгээд сүм хийд, лам, шавь нарын эрх зүйн харилцааг зохицуулж баталгаажуулсан байдаг.
     Гэхдээ Манж нар Монголын шарын шашны талаар баримталж байсан бодлогоо үндсээр нь өөрчлөлгүй хэвээр үргэлжлүүлж, хүрээ хийдийг зохион байгуулалтын хувьд бэхжүүлэх арга хэмжээ авч байжээ.
    1900 оноос өмнө Монголд нийт 246 гэгээн хувилгаан байсны 147 нь Өмнөд Монголд, Хөх нуурт 35 хутагт байжээ. Халх Монголд Манжийн Жибзундамба хутагтаас гадна 13 байв. 1814 онд зөвхөн Жибзундамба хутагтын Их шавийн харъяанд 26 хутагт хувилгаан байв2.
    2 С.Пүрэвжав. “Монгол дахь шарын шашны хураангуй түүх”. УБ.1978. тал 194.
    XIX зууны сүүл үе гэхэд Монголын лам нарын тоо нийт эрэгтэйчүүдийн гуравны нэгийг эзлэх болсон бөгөөд зөвхөн Ар Монголд 100 000 гаруй лам байжээ. Лам нарын энэхүү механик өсөлтийн нөгөө талд сүм хийд, дуган номын газар бас олширч байв. Ар Монголд 940 гаруй, Өмнөд Монголд 1800 гаруй сүм хийд, хурал номын газар, 150 000 орчим лам байжээ.

     
  • Хараал хэрүүлийн үгсийн зэв эзэндээ эргэж тусдаг

    Соронзон үелзэлийн энэ долгио нь мянган рентгений хүчин чадалтай дүйцэх бөгөөд хүний оюун санааг ч удамшсан гаж хөгжилд (мутацад) хүргэж болзошгүй гэнэ. Муу үгийг өөрөө хэлэх болон бусдаас сонсох нь нэгэн адил мэрэгжлийн гипнозчиноос дутуугүй сөрөг нөлөөтэй гэж нэрт сэтгэл зүйч С.Горин дүгнэжээ.
     
    Нилээд хэдэн жилийн өмнө Японы эрдэмтэн Мусору Эмота жирийн цэвэр ус ашиглан сонирхолтой нээлт хийснээ дэлхий нийтэд зарласан байдаг. Уул эрдэмтэн адил төрлийн шилэн саванд ижил найрлагатай цэвэр ус савлаад мөн адил орчинд тавьж нэг шилтэй усны хажуугаар өнгөрөх бүрдээ талархлын гэгээн үгс, нөгөө шилтэй усны хажуугаар гарах бүрдээ хараалын үгс хэлж хэд хоног туршсаны дараа савтай уснуудын бүтцэд мэдэгдэхүйц өөрчлөлт гарсныг ажиглажээ.
    Талархалын гэгээн үгс сонсгож байсан ус хэвийн тунгалагжилттай байхад хараалын бохир үгс байнга согсгож байсан ус булингартан бохирдсон байв. Савтай уснуудыг хөлдөөж тэдгээрийн талстыг томруулагч шилээр шинжлэхэд цэвэр усны талст энгийн зөв хэлбэртэй, харин байнга хараал сонсгосон усны талст ердийн бус зиг заг хэлбэртэй болсон байжээ. Мусору Эмота үүгээр жирийн ус ч гэсэн генетикийн үйлчлэлийг хүлээн авах чадвартай болохыг нээн баталжээ. Шинжлэх ухааны энэхүү туршилтуудыг товч дурдахын ялдамд манай Монголчууд эрт дээр үеэс хэрүүл хараалын бузраас хол яв гэж сургамж айлдаж, тэдгээрийн хор хөнөөлийг зайлуулах зан үйл үйлдэж ирсэнийг бид мэднэ.
    Сэтгэл санаа нь амгалан тайван байж яруу тунгалаг сонгодог хөгжим сонсож байсан жирэмсэн эхээс төрсөн хүүхэд амар амгалан үнэгчлэн нойрсож байхад, уур уцаар хэрүүл хараалтай орчинд амьдарч байсан жирэмсэн эхээс мэндэлсэн хүүхэд цочимтгой, уур уцаартай, уйланхай зан авир гаргадаг  гэдэг.
     Өнөөгийн манай нийгэмд эсрэг тэсрэгийн их сөргөлдөөн,ёс зүйгүй авирлал, хараал хэрүүл, гүтгэлэг доромжлол багагүй өрнөн буй газар цөөнгүй байгаагийн  дотор Төрийн ордон багтах болсоныг бид телевизийн дэлгэцнээс харах болсон. Монгол төрийн ордон ард түмний сайн сайхны төлөө эрүүл ухаанаар сэтгэгч хүмүүнлэг хүчнүүд хоорондын ухаалаг соёлтой мэтгэлцээний талбар байх ёстой. Энд хараал хэрүүлийн хар энерги хуримтлагдах ёсгүй.
    Л.Лхагва

     
  • МОНГОЛ УЛС КОЛОН УЛС БОЛОХ ХЭРЭГТЭЙ Эх оронгүй хүний яриа

                   Паулао Ламбэрт : Анх Монгол улсад хөл тавихад цаанаа л ард иргэд нь бүгд л тусархаг найрсаг,газар нутаг нь үзэсгэлэнтэй, хүнс мах ногоо нь хэрэглээ нь хямдхан уудам тал нутагтай үнэхээр гоё сэтгэгдэл төрүүлж байсан шүү. Харин одоо бол төр засгийн буруу үйлдлээс болж бухимдсан ядарч өлссөн, ажилгүй ард иргэд, олз хайгчидад ухагдаж сүйрсэн уул тал их болжээ. Монгол улсын төрийн түшээд нь хөлжиж ард иргэд нь ядуу болж байгааг харах үнэхээр харамсалтай. Итали улсаас гараад би 19 жил болж байгаач гэр бүл дээрээ жил болгон очиж амардаг тэнд намайг жилийн дотор юу болчвоо гэмээр л хөгжил дэвшил олон сайхан зүйлс угтдагт би баяртай байдаг.
                   Итали улс хөгжиж байна төрийн дарга сайдууд маань бүгд л нутгаа гэсэн сэтгэлтэй байдагт би баярладаг. Монголд бол харин өөр тийшээ хөгжил явж байна ажилгүйчүүд ихсэж дагаад ядуус бий болж татвар нь жил болгон нэмэгдэж гадаад улсыг зорих гэсэн хүмүүс олширч Дэлхийд гайхагддаг 70 сая тоо малтай ч 3 хан сая иргэнээ Мах ногоо хэрэглээний үнээрээ айлгаж дарамталсан хатуу нийгэмтэй болжээ.
    Монголд 4 жил болоод төр барьдаг түшээдээ сонгох сонгууль болдог амлалтууд нь үнэхээр сайхан татварыг багасгана ажилын байр ихэсгэнэ ард иргэдээ жаргаана гээд тэд төрд гардаг ч бүх зүйлс нь эсрэг байдагт би харамсдаг олон сонгууль болоход Монголд байсан болоод ч тэр үү одоо амлалтыг нь сонсхоор БИД БАЯЖМААР БАЙНА гэж л надад сонсогддог болсон.
    Шударгаар хэлхэд Монгол улс аль нэг улсын Колон улс болвол би баярлана Монгол улсын иргэд надруу уурлаж магадгүйэ юун колон улс болох гэж ? Үнэнийг хэлхэд та бүхэн ийм төр засгийн дор хөгжиж байна гэж үү үгүйэ, харин мөхөж байна дэлхийд газар нутаг, ашигт малтмал, Мал аж ахуйгаараа гайхагддаг шагшигддаг улс мөхсөн шүү гэж яригдхаас нь өмнө Америк, Япон, Солонгос, Англи, Герман хэмээх том улсуудын колон улс нь болчвол хөгжинө дэвшинэ. Одоо амьдарч байгаагаасаа ч илүү жаргалтай үр хүүхэддээ ирээдүйд нь санаа зовох зүйлгүй амьдарна шүү.
         Итали улсын иргэн Пауло Ламбэрт :
     
     
     
  • ДЭЛХИЙН ТЭНГЭРИЗМЫН ТӨВ НЭЭГДЛЭЭ.

    Монголчууд Тэнгэризм, мөнх тэнгэр үзэл хооронд ялгаатай гэж үздэг. Монголын тэнгэр шүтлэгтэнгүүд дэлхийн хэмжээнд, улс орныхоо хэмжээнд нэгдэж ажиллах санал, санаачлага гаргаж байсан ч хуралдахаас илүү гарч байсангүй. Харин нэртэй эрдэмтэн судлаачид судалгааны чиглэлээр тодорхой үр дүнд хүрсэн тохиолдол цөөнгүй. Гэлээ ч хүмүүст харагдахаар нөлөөтэй байдал харагдахгүй байна.
    Нүүдэлчдийн Тэнгэризмын дэлхийн төв Бишкек хотод нээгдлээ. Тус хүрээлэнг нээх шийдвэрийг 9-р сарын 20-21-ний өдрүүдэд Киргизийн нийслэлд болсон Тэнгэризмийг судлах VII олон улсын хурлын үеэр гаргасан байна. “Бага хурал хоёр жилд нэг удаа болдог бөгөөд энэ удаад 15 орны 90 гаруй хүн оролцов. Үүний үр дүнд дэлхийн хэмжээнд Тэнгэризмын төвийг Бишкек хотод нээхээр шийдсэн ажээ.
    Бага хуралд оролцогчид, Тэнгэризмийг албан ёсоор хүлээн зөвшөөрөх, 2016 онд шүүхэд ялалт байгуулснаар Тенгэризмыг шашин гэж бүртгэх ёстой байсан боловч шүүхийн шийдвэр хараахан хэрэгжээгүй байна гэжээ.
    Тэнгэризмын үндэс нь Тэнгри бурхан шүтдэг, тэнгэрийг бэлгэддэг. Энэ нэрийг МЭ 1-р зууны үед хятадын тэмдэглэлд нүүдэлчдийн тайлбар дээр анх дурдсан байдаг. Гэсэн хэдий ч орчин үеийн Тэнгэризм нь нео-паганизмын чиг хандлагын нэг гэж тооцогддог бөгөөд 1990-ээд оны үед л алдартай болсон. Тенгэризмыг албан ёсоор хүлээн зөвшөөрсөн шүүх хурал Киргизстанд хэдэн жил үргэлжилсэн.
    2016 онд гаргасан “Шашин, хууль ба улс төр” шинжилгээний бүтээлд Тенгэризм нь жинхэнэ шашны шинж тэмдэггүй гэдгийг тэмдэглэв. Тус төв Оросын тодорхой шашны эрдэмтэдтэй хамтарч ажиллахаар хандсан байдаг.

  • Дөрөв. Онгодын өлгий нутгаар

    Тумелекын усан хүрхрээ бидний замд байдаг. Энд лус өвөрмөц хэлбэрээр оршдог. Лусдаа өргөлөө өгч цаашид аяны замаа үргэлжлүүллээ. Зааны толгой хэмээх өвөрмөц байгалийн үзэсгэлэнт хошууг тойрон аяны зам үргэлжлэнэ. Зам засаагүй бол ямар хүнд бартаатай үазар болохыг дотроо төсөөлөн бодож явлаа. Бас “Монголын нууц товчоо”-ны үйл явдлууд нүдэнд зураглан үзэндэнэ.
    Ноён оргилд Жамухын гэр харагдана. Бурхан халдуны нэг оргил энд байгаа мэт сэтгэгдэл төрнө. Энэ л газраас хоёр тийш их ус эх аван урсах бөлгөө. Ахын эхэнд очиж, билэгт сайхан газраас өргөлөө өргөн залбирлаа. Толгойд “Монголын нууц товчоо”-ны үйл явдал эргэлдэнэ. Яагаад ч салж өгдөггүй.
    Эндээс цааш бид давааны уруу бууж эхлэв. Боксоны өргөлийн газар зогсож, өргөлөө өргөлөө. Уул ус, мод ургамал нь онгоноороо сайхан нутаг ажээ. Удалгүй Сорок тосгонд ирлээ.
    Улаан нугын өргөлийн газарт олон машин зүгссон харагдана. Гол даган загас барьж яваа хүн хаяахан тааралдана.
    Андрей, Аюна хоёр төрсөн нутагтаа соёлын төв байгуулж өгч байна. Хүний оюунд хийх өргөл бол хамгийн үнэ цэнэтэй зүйл юм. Нутгийн зон олон нийтийг хамарсан лекц, ярилцлага, урлаг, соёлын олон араг хэмжээ зохион байгуулах материалаг суурийг байгуулж өгчээ. Энд үе үеийн олон багачууд өөрийн болон дэлхийн өвтэй танилцах болно. Соёлын төвийн барилгын явцтай танилцав. 
    Гол даган сайжруулсан замаар явсаар Орлыкын өргөлийн газарт ирлээ. Цуудар голдуу уясан модод, өргөлийн төмөр “овоо” байрлуулсан байдаг.
    Авто зам уулын хөндийрүү орж ирсэнээр Сенсины талын өргөлийн газарт ирлээ. Хан уул хажууд дүнхийж, бишрэн шүтэж өргөлөө өргөлөө. Монголын олон газраар аялсан надад монголынхоо нэг л гол хөндийгөөр аялж яваа мэт сэтгэлд бууна.
    Буриад зон олны билэгдэл болсон Обтайн өргөлийн газарт ирлээ. Бүх шүтээнээ модоор хийсэн байх агаад гол шүтээнээ тойроод буриад язгуур бүрийг төлөөлөн сүлд босгосон байх агаад тэдний нэгэнд Монгол хэмээн багтаажээ. Эндээс би шүтлэгийн гол философыг олж харсан юм.
    Цааш хөдлөн Цайллагын усан хүрхрээнд ирж бидний аялал цаад цэгтээ хүрчээ. Усан хүрхрээнд орох нь биеэ ариусгадаг учраас хүрхрээнд орох зориулалтай бөх бат төмрөөр зам, гишгүүр тавьжээ. Хүрхрээг тойрсон үзэсгэлэнт газруудад амралт, зоогийн ширээ зассан харагдана.
    Энд буриадууд их ирж амарч, зугаалдаг газар бололтой. Зон олон байнга тасралтгүй ирдэг ажээ.

     
  • Балданбэрээвэн хийдийн туурь

    МБНЭ-ийн хамт олны аялсан газруудын нэг нь байгалийн үзэсгэлэнт газар болох Балдан бэрээвэн хийд байлаа. Манайханы ихэнх нь энэ хийдийн газраар орсоны дараа бие нь тавгүйрхэж байсан. Балдан бэрээвэн хийд нь мөн чанараараа Утай гүмбэнтэй энэ зэрэгцэхүйц энергийн төв. Монголчууд гадны хийдүүдэд очиж мөргөж, хөрөнгө оруулж байснаас монголдоо байгаа ийм сайхан газарт мөргөл, өргөлөө өгч байвал илүү ач холбогдолтой юм.
    Балдан бэрээвэн гэдэг нь ард түмний аман яриа дамжин хэлэгдсэн нэр юм. Балдан Барайвун гэдэг нь санскрит хэлний дрепун гэдэг “оргилсон будаа” гэсэн үгнээс гаралтай. Анх энд хийд байгуулахаар ирэхэд эмгэн өвгөн хоёр будаа буцалгаж байсан гэдэг. Өвгөнийг Балдан гэдэг байсан хэмээн нэгэн домог нутгийхан ярьж байдаг.
    Сэцэнхан аймгийн Хөвчийн жонон вангийн хошуу Хэнтийн нурууны Дэлгэрхаан уулын салбар Мөнх-Өлзийт уулын энгэрт, Бат нуурын хойд талд байгалийн үзэсгэлэнт сайхан газар 1777 онд Богдын долоон цоржийн нэг Цэвээндорж номонхан Шар сүм, Цагаан сүмийг байгуулснаар Балданбэрээвэн хийдийн суурь тавигдсан гэж үздэг бөгөөд 1813 онд Их Цогчин дуганыг байгуулсан байна. Тус хийд нь цагтаа 8000 ламтай Монголын зүүн талын жигүүрийн шашин номын зонхилох төв байжээ. Оргил үедээ 4 сургуультай, өдөр бүр ном хурдаг 20 дугантай байсан ажээ. Гол цогчин дуган 1700 оны үед баригдаж эхлээд 1776 онд баригдаж дууссан. 30х30 өргөнтэй бараг 12 м энэ барилга нь тухайн цаг үедээ монгол орны хамгийн өндөр барилгын нэг байв.

  • Хар зүрхний Хөх нуур мину

    МБНЭ-ийн хамт олны аялалын хоёр дахь цэг нь Хэнтий аймгийн Цэнхэрмандал сумын төвөөс баруун хойно, зүүн бүсийн төв замаас хойш 35 километрт Цэнхэрийн голоос холгүй Хар зүрхний Хөх нуур байлаа. Хөх нуур нь Харзүрх уулын өвөрт далайн тевшнөөс дээш 1675 метр өндөрт орших цэнгэг уст том жижиг холбоотой хоёр нуур юм. Нуурын хойно өврөөрөө модгүй, араараа шовх оройтой Хар зүрх уул байдаг.
    Чухамхүү 2012 оны 6 дугаар сарын 22-ны өдөр Монголын бөө, улаач нарын бүрэлдэхүүн энэхүү газар хуран цугларч анхдугаар нэгдсэн тахилга болсон билээ. Чухамхүү энэ газар МБНЭ-ийн хамт олон хоёр дахь хоногоо өнгөрүүлсэн билээ.
    Хөх нуур нь уулаар хүрээлэгдсэн олон зүйл амьтан, өвс ургамлаар баялаг байгалийн үзэсгэлэнт газрын нэг билээ. Энэ газарт 1189 оны шарагчин тахиа жил Тэмүүжинг Хамаг Монголын хаан ширээнд залан Чингис хаан буюу Далай их хаан цол өргөмжилжээ. Монголын нууц товчоонд Хөх нуур, Хар зүрх уул, Сэнгүр горхи хэмээх нэрүүд гардаг.
    Нуурын эрэг дээр Чингис хааны мэндэлсний 840 жилийн ойд зориулан босгосон хөшөө бий агаад түүнийг тойруулан 108 метр голчтой хагас саран хэлбэртэй талбайд Монголын төрийг барьсан Алтан ургийн их бага 36 хаадын модон сийлбэр байрлуулсан байдаг. Эдгээрийн төв хэсэгт Чингис хаан, түүний эцэг Есүхэй, хатан эх Өүлэн, төрийн их хатан Бөртэ Үжиний сийлбэрийг байрлуулсан бөгөөд энэхүү цогцолборт нийт 50 ширхэг модон сийлбэр байдаг байна.

  • ЗҮҮН АЙМГААР АЯЛСАН НЬ 1. Бурхан халдунд залбирав.

    МБНЭ-ийн хамт олон зүүн аймгаар түүхийн үйл явдал болсон болон байгалийн үзэсгэлэнт болон түүхэн газруудаар аялсан билээ. Бид аялалаа Бур халдун хайрханаас эхэлсэн билээ. Гурван голын монголчуудын нутаг, гол шүтээн болсон Бурхан Халдун уулын тухай шинжлэх ухааны үндэслэлтэй судалгаа, шинжилгээ 1920-иод оноос эхэлсэн. Бурхан Халдун уулын нэрийн талаар хамгийн анх дурдан судалсан хүн бол академич, доктор Б.Ренчин юм. Үүний өмнө улс төрийн зүтгэлтэн, нэрт түүхч А.Амар “Монголын товч түүх” зохиолдоо “Уг газар бол Чингис хааны дээд өвөг Бөртэ Чино, Гуа марал нарын нутаглан суусан газар мөн” хэмээн тэмдэглэсэн нь бий.
    Б.Ренчин 1944 онд “Бурхан Халдун гэгчийн үгийн тайлбар” хэмээх жижиг өгүүлэл нийтлүүлсэн. Хожим дэлгэрэнгүй болгож “Монгол дахь Чингис хааны тахилга тайлгын тухай”, “Бурхан Халдуны тайлбар” бэсрэг өгүүллүүдийг 1951, 1959 онд Унгар улсад хэвлүүлсэн.
    Энэ тухай академич Ч.Далай гуай “Ер нь монголчууд бид Онон, Туул, Орхон гурван голын сав газрыг алтан ургийн үүсч мандсан Монгол нутгийн төв шүтээн газар гэж үзэж үеийн үед дээдлэн хамгаалж явах учиртай билээ.
    МБНЭ-ийн хамт олон Бурхан халдун ууландаа залбиран мөргөж, аялалын анхны өдрөө хоноглосон билээ.

  • № 60. Манжийн эрхшээлийн үеийн монгол

     Манж нар Ар Монголыг эзлэн авах үезд Халхад Түшээт хан, Засагт хан,Сэцэн хан 3 аймаг байв. 1725 онд Түшээт хан аймгаас хэдэн хошуу таслан, Сайн ноён хан аймаг хэмээн нэрлэснээр 4 аймагтай болов.
    Өвөр Монголын аймгуудыг, Хорчин 6, Жалайд, Дөрвөд нэжгээд, Горлос 2, нийт 10 хошууг Жирмийн чуулган; Харчин 3, Түмэдийн 2, нийт 5 хошууг Зостын чуулган; Аохан, Найман, Ар хорчин, Хишигтэн, Халхын зүүнгарын нэжгээд хошуу, Баарин, Жарууд, Оннигуд хошууд, нийт 11 хошууг Зуу-удын чуулган; Үзэмчин, Хуучид, Сөнид, Авга, Авга нар тус бүр 2, нийт 10 хошууг Шилийн голын чуулган; Дөрвөн хүүхэд, Муумянган, Халхын баруун гарын тус бүр 1, Урадын 3, нийт 6 хошууг Улаанцавын чуулган; Ордосын 7 хошууг Их зуугийн хэмээх 6 чуулган1 болгон хуваан зохион байгуулжээ. 1 “Мэнь-гу-ю-му-цзи” Записки о монгольских кочевьях. Перевод с китайского П.С.Попова. Спб. 1895, стр 1-47.
    Хар мөрөн мужид суурьшиж байсан Баргыг 1732 онд Хөлөн буйрын нутагт шилжүүлж авчирсан бөгөөд тэднийг хуучин Барга гэж нэрлэдэг. Харин Халх Монголоос 1734 онд Хөлөнбуйрт нүүлгэн авчирсан Баргуудыг шинэ Барга хэмээж, Хөлөн Буйрын хошуу сумыг зохион байгуулахад зүүн, баруун хоёр гар болгон хуваасан байна2. 2 Харгана. Ж.Өлзий. “Барга монголын түүх” УБ, 1999, тал 40, 89-94, 98.
    Манж нар Хөхнуурын монголчуудын нэгдмэл байдлыг задалж, хошууны зохион байгуулалтанд оруулж, Хөхнуурын 5 аймгийг 29 хошуу болгожээ. Үүнд: Хошууд 21 хошуу, Цорос 2 хошуу, Хойд 1 хошуу, Торгууд 4 хошуу, Халх аймаг 1 хошуу байгуулжээ.
      1697 онд Алшаагийн монголчуудыг хошуу, сумын зохион байгуулалтанд оруулж, 8 сумтай 1 хошуу зохиож, Хоролид төрийн бэйл өргөмжлөн, Алшаа засаг хошуу болгов. Алшаа нь бие даасан нэг аймаг мэт байсан ба чуулган байгуулаагүй аж.
     1753 оноос тэднийг Эзнээ гол хавь нутаглуулсанаас Эзнээ голын Торгууд хошуу буй болжээ2.
     Манж нар 1758 онд Зүүнгар хаант улсыг эзлэн, илийн газрыг байлдан дагуулах үед Торгуудын Шэйрэн тайж, Хойдын Дэжид тайж нар харъяатаа аван, угсаа нэгтэнтэйгээ нийлэхээр Ижил мөрнийг зорьжээ.
     1761 онд Ижил мөрөн дэх Торгуудын хан нас нөхцөж, түүний дөрөвдүгээр хүү Увш эцгийнхээ хан орыг эзлэв. Тэр үед дээр дурдсан ноёд харъяатаа дагуулсаар Халимагт очив.
    2 “Торгууд хаадын тууж”. Ойрад түүхийн сурвалж бичиг. Хөх хот. 1985. Тал 338-340.
    Тиймээс Увш Торгуудын нөлөө бүхий ноёдыг цуглуулан зөвлөлдөж, нутаг буцах нууц шийдвэр гаргажээ1.
     Гэвч тэд найман сар гаруй үргэлжилсэн хүнд аяны эцэст дөнгөж 10 мянга гаруй өрх, 70-80 орчим мянган хүн эх нутагтаа эргэн иржээ.
     Манж хаан 1771 онд Торгууд тайж нарыг ордондоо хүлээн авч, хэргэм зэрэг олгож, Увшид Зоригт хан цол өргөмжлөв.
     Тэнгэр уулын өмнө бие, Хар Сайр орчмын Торгуудын 4 хошууг Үнэн сүжигтийн өмнөд замын чуулган, Ховог сайрын Торгуудын 3 хошууг Үнэн сүжигтийн умарт замын чуулган, Хүр, Хар усны торгуудын 20 хошууг Үнэн сүжигтийн дорнод замын чуулган, Жин хэ орчмын Торгуудын 1 хошууг Үнэн сүжигтийн өрнөд замын чуулган, Жултас орчмын Хошуудын 3 хошууг дундад замын Батсэтгэлтийн чуулган хэмээн тус тус нэрийдэв. 1 Намсрай.”Дайчин улсын үеийн монголын түүх”. Улаанхад. 1993. Тал 274-276.
    Түнлий номын жасаа. Жил бүр Ар, Өвөр монголын нэр нөлөө бүхий хутагт лам нар ээлжээр Бээжинд очиж, Найралт Найрамдах ордог гэгчид цуглаж, манж хааны насан уртасгах ном уншихыг тийн нэрлэдэг байв.