Author: admin_shaman

  • № 59 Ар монголд гарч байсан хөдөлгөөн

    Өвөр Монгод гарсан хөдөлгөөн

    1900-аад он гэхэд Өвөр Монголд католик ба христийн шашин өргөжин тэлээд байв.

    Өвөр Монголын шашны гурван тойргийн бүрэн бус мэдээгээр:

    Зүүн Монголын шашны тойрогт: дуган, хурлын газар 159, гадаад улсын лам 27, дундадын лам 27, сүсэгтэн 9060 байжээ1.

    Дунд Монголын шашны тойрогт: дуган хурлын газар 183, гадаад улсын лам 29, дундадын лам 14 хүн, сүсэгтэн 17340 хүн байжээ2.

    Баруун өмнөд Монголын шашны тойрогт: нийт дуган 31, даяанчийн сүм 1, гадаад улсын лам 27, дундадын лам 1 хүн, сүсэгтэн 5680 хүн байжээ3.

    1 “Нударганчуудын хөнөөлийн тухай тэмдэглэл. Доорд дэвтэр. ӨМАХХ. 2001, тал 214-214. 2 Мөн тэнд. Тал 235, 253. 3 Мөн тэнд.

    1905 оны намар Жирмийн чуулганы өмнөд Горлос хошууны Тогтох тайж /1863-1922/-ийн удирдлагаар зэвсэгт бослого гарсан нь нийт Монгол даяар их дуулиантай болов.

    Тогтох тайж 1901 оны өвлөөс нутгийн ард иргэдийн амгалан тайван байдлыг хангахын тулд Чин улсын атар хагалбарлахын эсрэг тэмцэж эхэлжээ. 1905 оны намар өмнөд горлос хошууны баруун өмнөд нутагт хятадууд газар хагалбарлаж эхэлсний дараа жил нь хошуу ноён Чимидсампил харъяат хошууны нутгийг хятад тариачдад мөнгөөр худалдаж дуусав. Малчид бэлчээр нутаггүй бол шахагдахад хүрсэн байна3. Тогтох энэ байдлыг ёс хэлэлцэн шийдэх гээд болоогүй учир эсэргүүцэж цэрэглэн боссон билээ.

    3 Г.Навааннамжил.”Зоригт баатар Тогтохын товч намтар”.УБ. 1946.тал 25.

    Тогтохын цэрэг Манжийн цэрэгт мөрдөгдөн харилцан тулалдсаар 1909 оны 2-р хагаст Хаант Оросын хилийг даван орж улс төрийн асрамж үзүүлэхийг хүсэв. Оросын хил хязгаарт дүрвэн орсон Тогтох нарыг Хаант Оросын засгийн газар найрсгаар хүлээн авч, 1910 оны эцсэаэр Тогтох тэргүүтэй 40 гаруй хүнийг Удэ хотоос 180 мод зайтай орших Харганат хэмээх газар, Баяр тэргүүтэй нөгөө хэсгийг Чита хотоос 40 модны зайтай газар тус тус түр нутаг олгон суулгасан байна3.3 Ш.Сандаг. “Монголын улс төрийн гадаад харилцаа”. 1850-1919.УБ.1971.тал 229.

    Тогтох нар Хаант Оросын нутагт нэг хэсэг оршин сууж байгаад Монголын тусгаар тогтнол сэргэсэн үед Их Хүрээнд хүрэлцэн ирэв. Тогтохын энэхүү тэмцэл нь Өвөр Монголд ард түмний эрх чөлөөний хөдөлгөөн өрнөхөд уриа болсон билээ.

    Сургууль, боловсрол

    Манжийн үеийн монголчуудын сургууль боловсролын хэрэгт шашны сургууль ерөнхийдөө ноёрхож байсан билээ. Шашны сургалтын тогтолцоог үндсэнд нь анхан шатны ба дээд гэж хоёр анги хуваан үзэж болно.

    Монгол улсын өмнөд хил хязгаарын үндэс бүрэлдсэн нь

    1368 онд монголчуудын Хятад дахь ноёрхол унаснаас хойш XVII зууны 30-аад оны дунд үе хүртэл Монгол улс хятадын Мин улстай Цагаан хэрмээр хиллэж байв.

    XIX зууны дунд үеэс Тагнын урианхайн Оростой хиллэх Саяны нуруугаарх хилийн хамгаалалт, хяналт сул, хилийн шугам ч тодорхой бус болсон байна. Харин Оросууд Урианхайтай зах нийлсэн хилийн шугам, овоо тэмдгийг тогтоох, шалгах ажлыг хэдэнтээ хийжээ.

    XVIII зууны эхээр Манж нар Тагны урианхайн зарим хэсгийг Оросод дагаар орох, Зүүнгартай нэгдэхээс сэргийлж, Улаангом, Хан хөхийн нутагт дотогшлуулан суулгаж байгаад хожим бүх Монголыг захиргаандаа оруулсны дараа уугуул нутаг Тагна уулын ар руу нь буцаажээ.

  • Тав. Нэгдсэн тахилгын дүн ба шагнал гардуулав.

    Мөн тахилгыг хийхэд туслалцаа үзүүлсэн Г.Гэрэлцэцэг \”Хорин цагаан” ХХК\, Р.Алтмаа, Д.Дашдэлэг \”Хатан түлхүүр” ХХК\, Д.Сундуйжав, Б.Бат-Эрдэнэ, Мишигмаа, Цэрэнбямба нарт МБНЭ-ийн өргөмжлөл, Долгорлхам, Мөрдорж, Чинболд, Батмөнх, Тэгшээ, Ганбаатар, Үржинханд \”Чук” амралтын газар\, Болдбаатар \”Богд дөрөө” ХХК\ нарт “Хун хатан ижий” ТББ-ын шагналыг Дорнод аймгийн МБНЭ-ийн тэргүүн, Монгол бөөгийн Бухиадын Их Удган Г.Гэрэлтуяа гардуулав.
    Их тахилгад зориулсан бөхийн барилдааны шагналыг Монгол бөөгийн Буриадын их Удган Г.Гэрэлтуяа, сурын харваанд байх эзэлсэн харваачдын шагналыг Монгол Улсын хөдөлмөрийн баатар Баатаржав нар гардууллаа.
    Орой наран шингэх үед хайрханы Их тахилгын галын тахилга эхэлж, тахилгын бөөлөлтийг Монгол бөөгийн Зайран Ч.Болд, Г.Болд нар хийлээ. Дүрэлзэн асах галаа тойрон тахилгад оролцсон түмэн олон буриад бүжигээ хатиран, дуугаа дуулан наадлаа. Нутгийн зон олон сэтгэл, баяр, баяслаар итгэл дүүрэн Их тахилгад оролцлоо.
    Их тахилгын маргааш өглөө Дашбалбар сум, Хөх уулыг тойрон их цас орсоныг тахилганы дараах Мөнх тэнгэрийн рашаан хэмээн нутгийн олон түмэн хүндэтгэн ярилцана билээ. Монгол туурагтны тулгуур хөл уул, Хөх уулын их тахилга ийнхүү амжилттай өнгөрлөө.  
    Монгол Улсын тулгуур хөл уул Хөх уулын Их тахилыг хийхэд туслалцаа үзүүлсэн Дашбалбар сумын ИХТ, Засаг даргын тамгын газар, С.Зоригийн нэрэмжит сургууль, цэцэрлэг, Чух амралтын газар, ”Хорин цагаан” ХХК, ”Хатан түлхүүр” ХХК, ”Богд дөрөө” ХХК, “Хун хатан ижий” ТББ, “Ундрах” зоогийн газар, “Жаргалант булаг” ХХК, Улаанбаатар хотын нутгийн зөвлөл, “Хос мандал” ХХК, Баяртогтох зочид буудлын захирал, хамт олон, Монгол Улсын гавьяат малчин Ц.Дэнсмаа, Д.Долгор ба Мөнхцэрэн, Баярцогт, Бадамдорж, Бадамсэд, Урантуяа, Жамьяан нутгийн бөө нар иргэддээ МБНЭ ба Дорнод аймгийн МБНЭ-ийн бөөгийн хүрээлэнгийн өмнөөс талархал илэрхийлэхийг хүсч байна.
         

     
  • Дөрөв. Хайрханы ба Лусын тахилга боллоо.

    Хөх уулын овоон дээр Хөх уулын их хайрханд хүндэтгэл үзүүлэх тахилгыг МБНЭ-ийн Дашбалбар сумын бөөгийн тэргүүн, Зайран Г.Болд, МБНЭ-ийн гишүүн, Зайран Дамдинхүү нар бөөлж удирдлаа. Хайрханы овоонд эмэгтэй хүн гарахыг цээрлэдэг тул овооны тахилгад эрчүүл очсон байлаа. 
    Тахилгат овооноос зүүн урагш арван хоёр км зайд Хайрханы лусын тахилга болж, МБНЭ-ийн Дээд цэцийн гишүүн, Монгол бөөгийн Тэргүүн Удган Ш.Энхбаяр, Удган Цэрэндэмид, Зайран Энхбаатар нар бөөлж тахилгыг хийлээ.
    Их тахилгад зориулсан үндэсний баийн барилдаанд Дашбалбар сумын бөх Очирхуяг түрүүлж, сумын начин Мөнгөнхуяг үзүүрлэсэн байна.
     
  • Гурав. Үерийн усны гамшигтай тулгарч усны түвшин 11,5 метр дээшилжээ.

     

    Одоогоор энэ бүс нутагт оросын гвардин 1300 цэрэг, 40 нэгж техник ажиллаж байна. Мөн онцгой байдлын албаны 1400 аврагчид, 287 нэгж техник ажиллаж байна. Энэ үеэр Онцгой байдлын албанд 2000 иргэн хандаж туслалцаа авчээ.
    Онцгой байдлын бүсэд монголдоо амрахаар швецараас яваа 8 иргэн, Шведээс яваа 2 иргэн, нутгаа зорж явсан 5, бүгд 16 монголын иргэд нэг газар төвлөрөн бууж, усны түвшин доошилж, зам нээгдэхийг хүлээж байна.
    Өнөөдөр 8 дугаар сарын 1-ны өдөр. Бид байрлаж байгаа өндөрлөгөөс хотын байдлыг бүрэн харж болохоор байна. Өдөр болгон үерийн байдлыг газар дээр нь очиж үзэх боломж байна. Хотын хүн ам тайван амгалан байна. Төлөвлөсөн ажлууд хийгдэж, өвлийн бэлтгэл ажил, дулааны шугам тавих ажил үер болсон газраас 100 орчим метрийн зайнд хийж байгаатай таарав.
    Хотын төв хэсэгт онцгой байдлын штаб байрлаж, үйл ажиллагааг удирдана. Түүний хажуухантай Оросын гвардын цэргийн штаб байрлаж ажиллагаа явуулж байна.
    Тодорхой цэгүүдэд цэвэр ус тараах зэвсэгт хүчний цестерүүд ирж байрлаж түгээлт хийнэ. Үер болсонтой холбоотойгоор хөрсний ус бохирддог бололтой. Тиймээс цэвэр усны хангалтууд хийгдэх ажээ.
    Зам хаагдсан тул их хэмжээний автомашины төвлөрөл, хүн цугларч байна. Хот хоёрхон зочид буудалтай бөгөөд өрөөнүүд хүнээр дүүрчээ.
    Харин монголчууд бид өндөрлөг газар байрлаж, хоол ундаа зохицуулан байдалд хурдан зохицож чадав. Бид хоёрын хувьд арван өдрийн хоолны нөөцтөй тул ямар нэг байдлаар хүндрэлгүй байлаа.

  • Хоёр. Эрдэм шинжилгээний хурал болов.

    Хуралд үндсэн илтгэлийг Цэргийн эрдэм шинжилгээний ажилтан, доктор Мягмарсамбуу, Дашбалбар сумын ахмадын хорооны дарга Б.Балжид нар илтгэл тавьлаа. Хурлын дараа сумын өндөр настангуудад хүндэтгэл үзүүлж, Дорнод аймгийн бөөгийн хүрээлэнгийн тэргүүн, Монгол бөөгийн Буриадын Их удган Г.Гэрэлтуяа бэлэг гардуулав.
    Энэ ажиллагаатай зэрэгцэн Их тахилгад зориулсан буриад сурын наадам эхэлсэн билээ. Сурын харваанд эрэгтэйчуудэд Баяндун сумын харваач Сүхбаатар түрүүлж, Дашбалбар сумын харваач Насандорж, Цэрэнжав, Бумчиндорж нар удаах байрыг эзэлсэн бол эмэгтэйчүүдэд Баяндун сумын харваач Гандаваа түрүүлж, Дашбалбар сумын харваач Оюунжаргал үзүүрлэж, мөн сумын харваач Хандулам, Баяндун сумын харваач Баярмаа нар тус тус эхний байруудыг эзэлсэн байна.
    МБНЭ-ийн Их тахилгад оролцохоор ирсэн бөө нар тус сумын нэгдүгээр ангийн 49 сурагчдад бэлэг гардуулав. Дараа нь Дашбалбар сумын орон нутгийн музей, орой нь Их тахилгад зориулсан хүндэтгэлийн концерт үзлээ.

     
  • МОНГОЛ УЛСЫН ТУЛГУУР ХӨЛ УУЛ ХӨХ УУЛЫН ИХ ТАХИЛГА АМЖИЛТТАЙ БОЛЛОО. Нэг.Тахилгад зориулж наадам хийлээ.

    Жигд хурдтай явсан цувааны хурд багассан нь Дорнод аймгийн Дашбалбар сум дөхсөнийх байлаа. Удалгүй машины гэрэлд Газ пургон автамашин харагдав. Сумын төвөөс 20 гаруй км-т орших Улаан Эрэг хэмээх газарт нутгийн зон олон Буриад үндэсний хувцсаар ижилдэн гангарсан төлөөлөгчиддөө илгээж, буриад дуугаа дуулж ирж байгаа зочин төлөөлөгчидөө хүндэтгэн угтан авч байгаа нь энэ билээ.
    Маргааш өглөө буюу 9 дүгээр сарын 10-ны өглөө эртлэн боссон сумын олны сэтгэлийг сэргээсэн дааганы уралдаан болов. Энэхүү дааганы уралдааныг МБНЭ-ийн Дэд ерөнхийлөгч, Монгол бөөгийн Дархан Удган Д.Энхжаргал ивээн тэтгэсэн юм. Хорин зургаан даага уралдсанаас Б.Мөнхбатын Сэвсүүл жараахай хэмээх хээр даага түрүүлж, аман хүзүүнд Б.Усанболорын номинт багийн савидар, гуравт А.Амармөнхийн Чук хүрэн, дөрөвт Д.Батмандахын хээр даага, айргийн тавд Цагаан овоо сумын Батцэрэнгийн Өсгий цагаан хуа даага тус тус хурдалж цугласан олныг баясгав.
     
  • Өвөрмонголын морин хуурын анхдугаар наадам болжээ

    БНХАУ-ын Өвөрмонголын морин хуурын анхдугаар наадам 24 хоногийн турш үргэлжилж өндөрлөжээ. Уг наадмын хаалтад зориулж “Монгол морь” концертыг толилуулсан байна. Өвөрмонголын морин хуурын наадам морин хуурын концерт, морин хуурын эрдэм шинжилгээний хурал, морин хуурыг үйлдвэрлэх урлагийн үзэсгэлэн, морин хуурын хөгжмийн шинэ бүтээл ба тойрон тоглолт, Өвөрмонголын морин хуурын тэмцээн зэрэг 5 хэсгээс бүрджээ. Наадмыг зохион байгуулах хорооны мэдээлэлд тэмдэглэснээр, урлагийн наадмын хугацаанд 15 концерт зохион байгуулж, Хятад, Монгол, Оросын 300 гаруй морин хуурч оролцжээ.
    Дашрамд сонирхуулахад, Дэлхийн морин хуурын холбоо, Монголын морин хуурын төв, Морин хуур нийгэмлэг зэрэг байгууллагууд хамтран зохион байгуулдаг “Морин хуурын олон улсын VI наадам” өнгөрсөн 2018 оны зургаа, долдугаар сард Улаанбаатар хотноо болсон юм. .
     
  • Америкийн анхны уугуул нутгийн иргэд Монголорхуу байсан гэжээ

    Уг номд тэр үеийн Монголчуудын ахуй амьдралдаа хэрэглэж байсан эд зүйлс, мал сүргийн занданшсан олдворууд өнөөгийн Альяскаас Америк, Перу улс хүртэлх хойноос ургашаа чиглэсэн өргөн уудам нутгаас олдсон юм гэдгийг өгүүлжээ. Альяскийн Их сургуулийн хотхонд өнөө ч тэр үеийн говь цөлд Монголчуудын хэрэглэж байсан чулуун багаж зэвсэг олдсон байна. Тэр үеийн говь цөлийн ус чийг өнөөгийнхөөс арвин дэлгэр, хөдөө аж ахуй, газар тарилан эрхэлдэг бүс байсан гэж хожим олдсон олдворуудад үндэслэн дүгнэжээ.
    С.Эрдэнэбилэг

  • ЗАСАГ ДАРГАТАЙ УУЛЗАВ.

    Нэгэн удаа 1990-ээд оны дунд үед Сүмбэр суманд ажиллах явцад сумын засаг дарга нь сумын төрийн албан хаагчдын гурван сарын цалинг олголгүй хувьдаа ашиглан эргэлдүүлж байсан ноцтой зөрчил илэрч билээ.
    Суманд ажиллах явцдаа сумын засг даргыг нь хайж, эхнэрийнх ажилладаг банкны салбарт гаднаасаа түгжүүлсэн шиг нуугдаж байхад нь олж уулзаж, гаргасан зарчлийг нь “улайлгаж” байж билээ. Сумын нийт ажилчидын олон сарын цалинг олголгүй хувьдаа ашиглаж байсан хэрэг улмаар дээд удирдлагуудад танилцуулагдаж, тэр үеийн Дорнод аймгийн засаг дарга Одбаяр, \одоо Үндсэн хуулийн цэцийн дарга\ газар дээр нь ирж ажиллаж, хариуцлага алдсан сумын засаг даргыг өөрчилж байж билээ.
    Шилжилтийн үед энэ суманд ийм явдал гарч байсан түүхтэй ажээ. Одоо энэ бүхэн түүх болон үлджээ. Харин шинэ тосгоны шинэхэн барилгуудад эзэн болж, нээлтийг нь хийнэ гэдэг онцгой азтай тохиолдол билээ. Тэр үеэс хойш шинэ үеийнхэн Халх голын ялалтын баяраар шинэ тосгоны нээлтийг хийх хувь тохиосон ажээ. Ийм тохиолдол хүний амьдралд тэр бүр тохиогоод байдаггүй билээ.
       Д.Хүрэлбаатар
     

  • Хоёр. Сибирийн замд нисэхийн сонгодог үзүүлбэрийг үзэж, гал түймрийн гамшигтай учрав.

    Красноярскийн хязгаар нь Оросын Холбооны Улсыг бүрдүүлэгч субъектуудын нэг юм. Төв нь Красноярск хот. Сибирийн Холбооны тойрогт хамаарах ба 2007 оноос Эвенкийн автономит тойрог, Таймырын автономит тойрог Красноярскийн хязгаарт нэгдсэн. Томоохон хотууд ба аж үйлдвэр, хөдөө аж ахуйн төвүүд нь өмнөд хэсэгтээ төвлөрсөн байдаг. Байгалийн баялаг ихтэй.  ОХУ-ын никелийн 80%, кобальтын 75%, зэсийн 70%, чулуун нүүрсний 16%, алтны 10%-ыг олборлодог байна. Мөн тус улсын мод боловсруулах үйлдвэрлэлийн 20% нь ноогдоно. Томоохон усан цахилгаан станцуудтай.
    Краснаярскийн районы Канск хотод орж ирлээ. Наян есөн мянган хүн амтай Канск хот 1636 онд байгуулагдсан эртний түүхтэй билээ. Кызылээс эхэлсэн ойн түймрийн утаа үл замхарна. Уудам хөндий, ой модон дунд сибирийн төв зам хөвөрнө.
    Утаан дунд умбасаар Тайшет хотод ирлээ. Энэ бол Эрхүү мужид хамаарах Тайшет хот юм. Эрхүү мужийн баруун хэсэгт орших Тайшет хот бол 1897 онд байгуулагдсан 34000 хүн амтай. Бид энэ хотын дундуур дайрч гарлаа.
    Сибирийн төв замын дагуух Нижнеуденск хот бол дорнод Саяаны уулсын дунд оршидог 39000 хүн амтай, 1648 онд байгуулагдсан. Нижнеуденск хот бол автомашин, төмөр зам, агаарын замын дайрч өнгөрөдөг, нисэх буудалтай сибирийн төв хотын нэг юм. Энэ хотод аж үйлдвэрийн 13 үйлдвэр ажилладаг.
    ОХУ-ын Красноярскийн хязгаар, Эрхүү муж болон Буриад, Саха Улсын нутаг дэвсгэрт 3 сая га талбайг хамарсан 500 орчим цэгт түймэр гарч, салхины чиглэл, агаарын урсгалын нөлөөгөөр түймрийн утаа ихсэж, үзэгдэх орчин хязгаарлагдсан учир Красноярскийн хязгаар, Эрхүү муж, мөн Буриадад онц байдал тогтоолоо гэж ОХУ-ын Онцгой байдлын яам мэдээлж байлаа. Хүн амын суурингууд болон эдийн засгийн объектуудад аюул учраагүй боловч утаа тархаж, зарим хот, тосгонд “амьдрах нөхцөл” улам муудаж байгаа аж. Байгалийн гамшигт үзэгдэл гал түймэр сибирийн ойг хамарсан нь дэлхийн экологт нөлөөлсөн үйл явдал байлаа. Түймрийн гамшигийг нүдээр үзнэ гэдэг бас л ховор тохиолдол байлаа.