Монголын Бөөгийн нэгдсэн холбоо

Author: admin_shaman

  • ОХУ-ын Ерөнхийлөгч В.ПУТИНЫ айлчлалын ХӨТӨЛБӨР

    Халх голын байлдааны ялалтын 80 жилийн ойг тохиолдуулан Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Х.Баттулгын урилгаар манай улсад айлчилж буй ОХУ-ын Ерөнхийлөгч В.Путины айлчлал өнөөдөр /2019.09.03/ албан ёсоор эхэлж байна.
    Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Х.Баттулга ОХУ-ын Ерөнхийлөгч В.Путиныг өнөөдөр Д.Сүхбаатарын талбайд албан ёсоор угтаж авах ажээ. Хоёр улсын Ерөнхийлөгч эзэн Чингис хааны хөшөөнд хүндэтгэл үзүүлж, дурсгалын зураг авахуулахын зэрэгцээ  ЗХУ-ын баатар, маршал Г.К. Жуковын хөшөөнд цэцэг өргөнө.
    Түүнчлэн хоёр улсын төрийн тэргүүн нар Төрийн ордны Ёслол хүндэтгэлийн гэр өргөөнд тусгайлсан уулзалт хийж, Монгол-Оросын харилцаа, хамтын ажиллагааны баримт бичигт гарын үсэг зурах ёслолд оролцож, улмаар нийт хэвлэл мэдээллийн төлөөлөгчдөд нээлттэй мэдээлэл хийх юм.
     Энэ өдөр ОХУ-ын Ерөнхийлөгч В.Путинд УИХ-ын дарга Г.Занданшатар, Ерөнхий сайд У.Хүрэлсүх нар бараалхаж, хоёр улсын хамтын ажиллагааны талаар санал солилцохоор төлөвлөөд байна.
    Харин айлчлалын төгсгөлд Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Х.Баттулга ОХУ-ын Ерөнхийлөгч В.Путин нар Их тэнгэр цогцолборт Халх голын байлдааны ялалтын 80 жилийн ойн хүндэтгэлийн дайллагад оролцох аж.
    Дашрамд дурдахад, Манай улсын зүгээс ОХУ-тай харилцаагаа бэхжүүлж Иж бүрэн стратегийн түншлэлийн гэрээ байгуулахад анхаарч байгаа бол ОХУ-ын хэвлэл мэдээллийн хэрэгслээр В.Путин айлчлалынхаа үеэр хамтын ажиллагааны 11 гэрээнд гарын үсэг зурна хэмээн мэдээлж байгаа юм.
     

  • Шинжлэх ухааны үндэстэй хорлол

           Бодож сэтгэдэг, бие даасан хувь хүмүүс шинэ дэглэмдхэрэггүй байлаа. Хэн нэгийг нь зайлуулж, хэн нэг нь өөрөө явж, заримыг нь өөрчлөн хөтөлбөрчилж чадлаа. Өнөөдөр бидний ихэнх нь итгүүлэгт автамхай болсон. Санал болгосон бүхэнд итгэх авьяастай болж таарав.
             “Дени” биш “Дося”-г ав худалдаж ав хэмээн зөвлөнө. Өөрт нь санал болгосон зүйлийг л авна. Бичсэн, эсвэл хэлсэн зүйлд л итгэх болно. Ястржембский 1996 оны гэрээний тухай дургүйгээ илэрхийлэхдээ “Бид хоёр дахь Хасавюртыг зөвшөөрөхгүй” гэсэн. Хүмүүс Ястржесбский 1996 онд Хасавюрт муу гэж хэлж байсан гэж гэгээхнээр итгэнэ. Хэрвээ тэр үеийн сониныг нээгээд үзвэл тэрээр шал эсрэг зүйл ярьж, Хасавюртыг хэлэлцээрийн үйл ажиллагааны том ялалт гэж нэрлэсэн байгаа. Хүмүүсийн шүүмжлэлийн босгыг намсгавал тэд дурын толгой эргүүлэлтэд аятайхан зууш болно.
           Ийм гайхалтай итгэх чадвар арван жилийн өмнө байгаагүйг санаарай. Юу гээч болчихов оо?
           -Гай тохиолоо. Бид бүгдэд асар их гай тохиогоод байна. Бидний ухамсар сэтгэхүйгээр чадварлаг тоглосноос болоод нэгэн цагт агуу их байсан үндэстэн доройтож байна. Тэгэхдээ маш хурднаар  шүү. Америкчууд ямар тэнэг,  ямар гэнэн, ямар мэдлэг муутай юм бэ гэж бид үргэлж дооглодог байсан… Одоо өөрсдөө гийм болж байна. Тэгээд хамаагүй ядуу амьдарч байна. Өмнө нь биднийг мунхруулдаг л байсан. Гэхдээ ихэнх нь мунхруулж байгааг мэддэг байсан. Гэтэл өнөөдөр мунхруулга бүр илүү хүчтэй болж, хүмүүс хэлсэн бүхэн бодит үнэн гэдэгт итгэж байна. Энэ бол боловсруулагдсан оюун санааны онцлог шинж.
            Тийм болохоор олон нийтийн санал асуулга явуулахад миний инээд хүрдэг. Манайд чинь хэвлэл зурагтаар нэвтрүүлсэн, тодруулбал эзэнгүй мэдээллийн хэрэгсэл нэг ч байдаггүй учраас зурагт хэвлэлийн ард байгаа хүмүүсийн үнэн л олны санал болдог. Зурагтын дэлгэцэнд гэрэл өгдөг шилэн хоолой, радиогийн хүч, хэвлэмэл хуудасны тэгш өнцөгт хэлбэр л торсион үүсгүүр юм шиг надад заримдаа бодогддог гэж мөрдөн шалгах хараат бус товчооны ажилтан Артем Беспалов ярьж байна.
            Сэтгэл зүйн салбарт сүүлийн арван жил бид ямар технологи сурталчилж буйг та анхаарсан уу? Эриксоны ховс, МҮХ, өөрийн итгүүлэг. Бид хүмүүсийг өөрийнхөө сэтгэхүйг хөтөлбөрчлөхөд сургаж байна. Яах гэж, ахан дүүс минь? Бид Нэгдсэн улс шиг хүн болгон сэтгэлзүйч хэмээх хувийн сүүдэртэй тэнэг үндэстэн болохыг хүссэн гэж үү? Тэд тэр сүүдэргүйгээр тайван алхаж ч чаддаггүй шүү дээ. Итгүүлэгт автамхай, онцгой автамхай хүмүүсийн тоо 1978 онд 35 хувь байснаа 1999 онд 85 болсон нь бидэнд цөөдөө юү? 50 хувь гэдэг сайн үсрэлт! АНУ-д тийм юм байхгүй. Тэднийд энэ үйл явц алгуур явагддаг. Бид харин дахиад л… бөмбөрцгийн бүхний өмнө…
              Ховс, МҮХ, итгүүлэг муу гэж би хэлээгүй байна. Энэ бол нөхцөл байдлаас хамаарах зүйл. Гэвч манайд сайнаасаа муу нь илүү байна. Шинэхэн нотолгоо хэлье. Бехтов хот. Нэг үйлдвэр, артелийн хэмжээний хэдэн хувийн аж ахуйтай мөртөө хоёр казино, хоёр секс барааны дэлгүүртэй, хэд хэдэн сэтгэл зүйн дамжаатай, тэнд нь үйлчлүүлэгчийг хэрхэн харцаараа татах вэ, муу барааг яаж чанартай мэт зарж, эрх мэдлийн өндөрлөгт хэрхэн хүрэх вэ гэдгийг танд заадаг… Белобрюшкин гэгч доктор долоо хоногг таван удаа  “Өрсөлдөгчөө хэрхэн устгах вэ?” гэдэг хичээл заадаг. Би тоглоогүй байна. Энэ “сэтгэл зүйч” өрсөлдөгчөө хэрхэн амьдралд дургүй болгож, эцэст нь амьдралаас хагацахад хүргэн замаасаа зайлуулах вэ гэдгийг заадаг. Өөр юу ч заадаггүй. Танхим дүүрэн хүн ирдэг. Нэрсийн дараалал гарган гурван ангид хувааж ажиллахаас аргагүй болсон. Доктор Белобрюшкин хүсэх юм бол өөрөөс нь худалдан авч болох нэгэн төхөөрөмжийг хичээл дээрээ үзүүлдэг. “Антеннаа чиглүүлээд 10-20 минут дамжуул. Танай өрсөлдөгч “цагаан чимээ” хүлээн авч анхаарал нь сарнина. Тэгэхээр нь өөрийн ховсдогч харцаа ашиглан өөрт хэрэгтэй байгаа зүйлээ хийхийг шаард”. Бехтовынхон мэдээллийг шингээгч мэт сорон авч Москва, Петербург, Новосибирск зэрэг том хотуудыг эзлэх тухай мөрөөдөцгөөнө. Тэндхийн тийм “докторууд”-ыг тоолж баршгүй. Манай гэмт хэргийн ертөнц ямар лут мэдлэгтэй болсонд гайхаж байна уу? Дээрэмчид ч сэтгэл зүйчдээс суралиаж байна. Дээрэмчдийн зарим хүчирхэг бүлэглэлд тийм албан тушаал заавал байдаг. Тэдэнд өөрийн гэсэн “тусгайгийнхан” бий. Энэ “тусгайгийнхан” нь шинжлэх ухааны мэдлэгээс хоцордоггүй, тэр бүү хэл өөрсдөө туршиж бүтээдэг. МҮХ-г өөрийгөө хүндэлдэг мафийн байгууллага болгон алхам тутамдаа ашигладаг. Бүх луйварчид, ард түмнийг пирамид болгогчид цэвэр шинжлэх ухаанчаар алхам бүрээ тооцож, нүдэнд дулаан байдал дээр тоглосон.
          Манай орон пирамидаар баян. Мавродигийн босгосон анхны пирамид хэрвээ ард түмнийг эвтэйхэн аргалж дөнгөвөл тэд мөнгөө цэнхэр хүрээтэй тавган дээр өөрсдөө тавиад ирдгийг харуулсан. Энэ бол бүх пирамид дундаас хамгийн энгийн, хамгийн заль багатай нь байсан. Мавроди реклам, бас хүн болгоны гараа огт хөдөлгөлгүйгээр баяжих мөрөөдөл дээр ажилласан. Одоо цагийн пирамид руу ард түмэн өөрсдөө очихгүй, тэднийг авчрах хэрэгтэй. Үүнийг маш урлагтай хийдэг. Нэгдүгээрт, саалийн үнээ болох тэр давхаргыг л сонгодог. Хоёрдугаарт, сонгосон хэсгийнхээ оюун санааг бөөнд нь “боловсруулдаг”. Гол нь ээлжит “хөтөлбөр”-т орохын чухлыг тулхтай хүмүүс юуны учир ингэж хичээнгүйлэн түүнд итгүүлэх гээд байна гэж бодох боломжийг шинэ хүнд олгохгүй байх явдал. Пирамидер нь эгнээнд нь бапахад бэрхтэй хаалттай хэлбэрийн элит клуб маягаар зохион байгуулагддаг. Хэрэгтэй хүнээ татан оруулахын тулд хамгийн олон янзын арга хэрэглэдэг. Жишээ нь, ган руу утсаар ярьж ямар нэгэн хонжворт арга хэмжээ (тэр тухай та ямар ч ойлголт байхгүй) явуултал таны утасны дугаар “шагнал” хожсон тухай хэлж мэднэ. Шагнал гардуулах хүндэтгэлийн ёСлолд ирэхийг танаас хүснэ. Ийм урхинд олон хүн орж, хүрээд очдог. Тэгээд юутай тулгардаг вэ? Хохирогчийн ярианаас жишээ татъя.
          Над руу аятайхан хоолойтой эелдэг бүсгүй утасдаж “Ольга Ивановна та Хавай үнэгүй явах эрх хожлоо. Эрхээ гардан авахаар хүрч ирнэ үү”  гэлээ.   Би  ямар ч  уралдаанд  оролцоогүй гэж хариулахыг оролдтол утасны дугааруудаар хонжвор явагдсан гэлээ. Дал модон дор дулаан тэнгисийн эрэгт амрахсан гэж би үргэлж хүсдэг байлаа. Очоод үзье гэж бодлоо. Миний дугаар хоёр эрх хожсон тул нөхөр, эсвэл найзтайгаа ирээрэй гэж зөвлөсөн юм. Би танил руугаа утасдаж азтай тохиолдлыг ашиглахыг санал болголоо. Оройн лолоон   цагт  бид  оччихсон   байлаа.   Офисын үүдэнд биднийг эелдгээр угтаж танхимд орууллаа. Тэнд олон хүн байсан бөгөөд бүгд үнэтэй, гял нал хувцастай байсан болохоор танил бид хоёр энэ бүгдэд авцалдахгүй нэг л эвгүй байв. Хөгжим зөөлөн эгшиглэж, гэрэл бүдэгрүүлсэн, агаарт тансаг  үнэр  анхилах  аж.   Царайлаг  үйлчлэгч бидэнд ундаа авчирч өглөө. Бид ширээний ард суун коктейль ууцгаав. Түүнийг уугаад яагаад ч юм инээмээр санагдаж, сэтгэл өег тухлаг болов. Дагуул маань эхэндээ сэрэмжтэй байснаа бас л биеэ барихаа болилоо. Ялагчдыг шагнах ажил эхэллээ. Танхимын гол байрлуулсан чимэглэсэн гайзан дээр фирмийн менежер бүсгүй, аялал жуулчлалын хорооны төлөөлөгч тохитой хүнтэй гарч ирлээ. Хүмүүсийн овгийг дуудахад тэд нэг нэгнийхээ хойноос тайзнаа гарна. Тэдэнд янз бүрийн өнгөтэй дугтуй гардуулав. “Одоо тэгэхээр шинэ   хүмүүстээ   баяр   хүргэе.   Тэд   өнөөдөр ялагчдын тоонд багтлаа. “Утасны азтай дугаар”  арга хэмжээ манай хотод анх удаа зохиогдлоо” гэж бүсгүй хэллээ. Тэгээд намайг дуудлаа. Босч ч амжаагүй байтал бүсгүй өөрөө манай ширээ рүү хүрээд ирлээ. Намайг тэвэрч, зузаан дугтуй гардуулж, клубын дүрэм ёсоор эхлээд заавал гишүүнээр элсэх ёстой гэлээ. Үүний тулд анкет бөглөж, хэд хэдэн баримтад гарын үсэг зурахыг хүсэв. Анкет нь дэлгэрэнгүй байсан болохоор бид үлдсэн хагас цагт бүх үндсэн болон дэд заалтыг уйгагүй бөглөөд дараа нь бидний овог нэрийг рекламны үйл ажиллагаанд ашиглаж болно, бид шагнал авах нөхилийг хүлээн зөвшөөрч байна гэх мэтийг бичсэн ямар нэгэн гэрээг түргэхэн гүйлгэн хараад гарын үсгээ автоматаар зурцгаав. Биднээс гадна хорин шинэ хүн байлаа. Тэд бүгд л бичиг баримтаа бөглөх гэж хүч гаргацгаана. Бүсгүй дахин хүрч ирээд бүрэн эрхт гишүүн болох, улмаар Хавайд үнэгүй аялахын тулд өнөө орой есөөс өмнө жилийн татвар 300 ам. доллар төлөх ёстой гэлээ. Ийм их мөнгө алга гэж намайг дуу алдахад бүсгүй тийзийг хоёрдугаар байр эзэлсэн хүн авч, бид боломж алдсандаа харамсах л үлдэнэ гээд яаралтай мөнгө зээлэхийг санал болголоо. Гурван зуун доллараар өөр газар муугүй амарч болно гэх бодол миний санаанд тэгэхэд орсонгүй. Тийм мөнгийг хаанаас олж болох вэ гэсэн бодол л толгойд эргэлдэж байлаа.
           Дагуул маань бас л ямар нэг зүйл тооцоолно. “Найзууд руугаа утсаар ярь” гэж менежер санал болгохоор нь утас цохицгоов. Тав, эсвэл зургаа дахь утасдалтаар эрсэн хэмжээний мөнгийг өгөхөөр амлалаа. Менежерийн царай гэрэлтэж хоёр ажилтнаа дуудлаа. “Та нарыг манай тэрэг хүргэж өгнө. Тэгээд дараа нь бүх баримтаа бүрдүүлье” гэж бүсгүй хэллээ.
            Оройн есөн цагт бид эргэж ирлээ. Бидэнд тэр дор нь хөнгөлөлтийн карт шиг зүйл өглөө. Дээр нь бидний овог нэрийг бичжээ. Тийзийг яг явахын өмнө өгөх нь тодорхой боллоо. Мөн янз бүрийн татвар шимтгэл төлөх ёстой, үүнд дахиад 400 орчим доллар шаардлагатай болж таарав. Үндсэн татвараа төлчихсөн болохоор энэ 400 долларыг олж чадахгүй бол клубын сугалаанд оролцох сонирхолтой найзуудаа авчирч болно гэж тэр дор нь биднийг тайтгарууллаа. Сугалааны тухайд хонжворгүй бөгөөд хичнээн олон найз нөхдөө дагуулж ирнэ, төчнөөн хэмжээгээр бидний боломж нэмэгдэх гэнэ. Бидэнд клубын үнэ бүхий танилцуулга дэлгэж, хоёр шинэ гишүүн авчирвал Францад, дөрвийг бол бүр Америкт аялах боломжтой гэж тайлбарлалаа.
           Орой нь харихаар гарахдаа бид клубын эелдэг гишүүдтэй хамаатан садан мэт салцгаав. Энэ мөнгийг олж чадсан минь юутай сайн хэрэг вэ хэмээн бүр орой болсон хойно би бодлоо. Тэр 400 долларыг заавал олно, тэгвэл маш сонирхолтой амьдрах болно гэсэн бодолтой унтлаа. Өглөө сэрээд ажилдаа явах гэж байтал… толгойны эргээ гарав. Мөнгийг сарын хугацаатай зээлсэн, эргүүлж өгөх ёстой гэдгээ би ойлгоод айв. Долоо хоногийн турш би найзууд, танилуудаа элсүүлэх гэж клубын өнгөт танилцуулга тарааж, амралтаа хэрхэн сайхан өнгөрөөж болох тухай ярьж өгсөн ч хүсэх хүн олдсонгүй. Надруу хачнаас хачин харж буйг анзаарлаа. Эцэст нь танил эмэгтэй маань “Оля чи яг галзуурчихаж. Алив манай сэтгэл зүйч дээр очъё” гэж хэллээ. Би сэтгэлзүйчдэд дургүй ч биеэ нэг л биш авч яваад байгаагаа мэдэрсэн болохоор зөвшөөрлөө. Тэр надтай ярилцаж үзээд ховс эмчилгээнд явахыг санал болголоо. Тэр намайг ховсдоод тархинд минь хөнлөнгийн хүний хатуу даалгавар байгааг олж илрүүлэв. Тэр оройны хүлээн авалт дээр намайг зомби болгочихсон байж. Хэрвээ найз эмэгтэй маань байгаагүй бол би элит клубт зориулсан мөнгийг уйгагүй хайх байлаа. Баян хүмүүстэй танилцаж тэдний мөнгийг эргэлдүүлэх бодол надад төрчихөөд байсан юм шүү…
    Сэтгэл зүйч командыг өөрчилснөөр би ертөнцийг өөрийн нүдээр харах болсон юм. Дахиад 400 доллар төлөөгүй минь сайн хэрэг.
    Мэдээж би мөнгөө эргүүлэн авч чадаагүй, бас ямар ч Хавай руу яваагүй билээ. Ийм л байна.
        -Тийм элит клубүүд эргүүтүүлэх янз бүрийн технологи хэрэглэдэг. Ольгагийн тухайд ховсын нөлөөтэй хөгжим, психотропын эмний хольцтой ундаа, мөн шууд МҮХ хэрэглэсэн байна. Ийм маягаар зомби болгохыг тун цөөхөн хүн сөрж чаддаг юм. Хүмүүс өөр шигээ бөөн хүмүүс биш, харин мөнгө өсгөхөөр ажиллаж байгаа багт орчихдог. Тийм багийн гишүүн бүр өөрийн үүрэгтэй. Тэд хамгийн эхлээд итгэл төрүүлж, шүүмжлэлтэй хандлагын босгыг багасгахыг хичээдэг. Шинэ хүмүүс худлыг үнэнээс ялгахаа бол иод ирэхийн цагт гарын үсэг зурах янз бүрийн цаасаар дарж эхэлнэ. Заримдаа төөрөлдсөн иргэд нотариатаар баталгаажуулсан гэрээ ч хийсэн гохиолдол бий. Фирмүүд өөрийн гэсэн хуульчтай байдаг. Гэнэт байраа алдаж, их хэмжээний төлбөр төлөх баримтад гарын үсэг зурчихаж ч мэднэ. Ийм хэлцлүүд хуулийн үүднээс бүгд зөв хийгдсэн байдаг болохоор энэ нь хууль бус гэдгийг нотлоход давж болшгүй саад учирдаг.
          Гэвч ганцхан пирамид л зомбичлолыг ашигладаг юм биш. Шашны янз бүрийн бүлэглэлийн гишүүдэд ч ийм асуудал тулгардаг. Тэнд тархи оюуныг мөн л харгисаар угаадаг.
           Ер нь манай зууныг жолоодлоготой нийгэм байгуулах зуун гэж нэрлэж болно. Жирийн хүнийг төр улс ч, нууц алба, гэмт хэргийн бүтэц, шашны байгууллага ч “эргэлдүүлэхийг” хүсдэг. Энэхүү эгэл жирийн хүнээс бүгд л зохих ашгаа гаргаж авахыг хүсдэг. Харин хүн өөрөө яадаг вэ? Хүн ганцаарддаг. Түүнийг ашиглаад байна гэдгийг мэддэггүй. Тэр өөрийнхөө ертөнцийг өөрөө бүтээж байна л гэж боддог.

     

  • Өнгөрсөн цаггүй хүмүүс

    Хачин хүнийг мэргэжлийн эмчид үзүүлэх хэрэгтэй гэж агрономич бодов. Ийнхүү тэр хүний зовлонгийн далай эхэллээ. Үзлэгт оруултал хараа багахан мууг эс тооцвол физиологийн талаас ямар ч өөрчлөлт байсангүй. Биенд нь ямар ч гэмтэл алга байлаа.
    “Үл таних хүн” хэвийн уншиж бичих атлаа яагаад юу ч санахгүй байгаа нь ойлгомжгүй байлаа. Өмнөх амьдралын дадал зуршил нь арилаагүй аж. Хувийн дурсамж төдийгүй ахуйн дадал нь арилчихдаг ой санамжаа алдах өвчнийх шиг бүхнийг шинээр зааж сургах хэрэг гарсангүй.
    Ой санамжаа алдсаныг нь эмч “стрессийн байдалд орсон байх боломж”-оор тайлбарлав. Өвчтөн өөрөө хаанахынх болохоо ч, өөрийн нэрээ ч, мэргэжлээ ч, гэр бүлээ ч санахгүй байлаа. Тэрээр удалгүй тосгоны эмнэлгээс мужийн эмнэлгийн сэтгэцийн тасагт шилжлээ.
    Мэдрэлийн эмч нарт төрсөн эхний бодол нь ямар нэгэн мансууруулах бодисын хордлого гэсэн онош байв. Гэвч өвчтөнд ямар ч тарианы сорви байсангүй. Цусны шинжилгээ ямар ч бодисын үлдэгдэл илрүүлсэнгүй. Тархины органик мөхлийн шинжилгээ ч юу ч өгсөнгүй. Өвчтөн юу ч санахгүй байсан болохоор хоёр сар эмнэлэгт байлаа. Түүнийг компьютер дээр маш сайн ажилладгийг санамсаргүй олж мэдэцгээлээ.
    Анагаах ухааны нэгэн бага хурал дээр мэдрэлийн тасгийн ерөнхий эмч ой санамжаа алдсан энэ тохиолдлыг дурдан илтгэл тавив. Завсарлагаанаар түүн дээр Тархины хүрээлэнгийн эмч хүрч ирлээ. “Үл таних хүн”-ийг яг ийм асуудлыг судалдаг тусгай төв рүү илгээлээ. Тэнд ч гэсэн ажил огт урагшилсангүй.
    Цагдаа ч чадлаараа ажиллаж, түүний хэн болохыг тогтоохоор бүх аргаараа оролдлоо. Хурууны хээ ч, сураггүй бологсдын зураг ч, өөр бусад арга ч үр дүнгээ өгсөнгүй. Эцэст нь бүх Орос даяар зарлалаа.
    Харин эмч нар түүнийг дахин дахин ховсдож үзжээ. Тодорхой болсон цорын ганц зүйл гэвэл “үл таних хүн” галт тэргээр иржээ. Хаанаас ирсэн, хайшаа явж байсан, зогсоол дээр яагаад буусан, яах гэж тосгоны замаар явсан нь нууц хэвээр үлдэв.
    Найдварын оч хэдэнтээ гялсхийв. Хаягдмал эхнэрүүд, хүүгээ алдсан эхчүүд түүнийг харахаар ирсэн ч тэд ерөөс таньсангүй. Орон нутгийн телевизийн сэтгүүлч сэтгэцийн өвчлөлийн асуудлаар материал цуглуулж байхдаа түүний гэрэл зургийг өөрийн хөтөлбөрөөр үзүүлье гэж санал болголоо. Амжилт олно гэж хэн ч найдсангүй. Гэвч телевизийн нэвтрүүлэг гарснаас хойш арав хоногийн дараа студи рүү нэгэн догдолсон эр хүн ярилаа. Гэрэл зургийг хараад тэрээр аль эрт Барнаулд ажиллахаар явсан том ахыгаа мөн болохыг таньжээ. Түүний яриагаар бол хэдэн жил холбоо тасарсан аж.
    “Үл таних хүн” дээр ийнхүү зочин ирлээ. Зүгээр ч нэг зочин биш, төрсөн дүү нь. Эмч нар энэ уулзалтад ихээхэн найдаж байв. Төрөлх нүүр царай заримдаа ийм өвчтөний ой ухааныг сэргээдэг билээ.
    Гайхамшиг тохиосонгүй. Өвчтөн дүүгээ таньсангүй. Тэр бүү хэл гараа дэлгэн тэврэх гэхэд нь хачин хариу үйлдэл хийж, цааш эргэн зугатах гэв. Сувилагч нар түүнийг нялх хүүхэд шиг аргадаж, дүүтэй эсэхийг нь асуувал ямар ч эрэгтэй, эмэгтэй ах дүүгүй гэв. Дүү нь түүнд өмнөх амьдралынх нь талаар ярихыг оролдож, хоёулаа, эсвэл гэр бүлийнхэнтэйгээ цуг авахуулсан гэрэл зургуудаа үзүүлсэн ч үр дүн гарсангүй. Эмч нар зөвлөлдөөд өвчтөнийг эмнэлгээс гаргах бичиг баримтыг нь бэлтгэж эхэллээ. Төрөлх гэрийн уур амьсгал түүнийг өнгөрснөө санахад нь тусална гэж тэд боджээ.
    Гэтэл урьдчилан хараагүй зүйл боллоо. Гадаа зүг чигээ сайн олдгоо харуулсан өвчтөнд хотоор зугаалахыг аль эрт зөвшөөрсөн байж. Ээлжит зугаалганаас тэрээр эргэж ирсэнгүй, усанд шидсэн чулуу мэт алга болов. Эрэн хайх ажиллагаа үр дүнгүйтлээ. Дүү нь хэсэг зуур горьдоод сарын дараа нутаг буцав…
    Амгалан дөлгөөн өвчтөн яагаад гэнэт оргов? Хэд хэдэн хувилбар гаргацгаалаа. Нэг хувилбараар бол түүнийг буруу таньсан. Үүний нотолгоо нь дүү нь гарч ирэхэд үзүүлсэн хариу үйлдэл. Өөр нэг  хувилбараар  бол  өвчтөн   ховс  эмчилгээг давтан хийгээд ч өөрчилж чадахааргүй сэтгэл зүйн хүчтэй “боловсруулалтад” орсон. Хүний үйлдлийг заагч хөтөлбөрчлөлд орсон байх бүрэн магадлалтай. Өөр нэг хувилбар нь өвчтөн өөрийг нь аюултай гэж үзсэн хүмүүстэй тааралдаад тэд түүнийг устгасан байж болно.
    Аль ч хувилбар нь байлаа гэсэн ямар нэгэн үл мэдэгдэх үйл явдал, эсвэл үл анзаарагдам үг оргох шалтаг болжээ. Бичиг баримтгүй энэ хүнийг эрэн хайх ажил одоо хүртэл үр дүнгүй байна.
    Тэтгэвэртээ гарсан цэргийн албан хаагч Н 1999 оны зургадугаар сарын 2-ны зуны сайхан өдөр Пенза хотоос Саратов мужийн Татищев хот руу хүргэгчийн хувиар ачааны машинтай гарчээ. Зарах бараа хүргэх ёстой байлаа. Н ээж нь суудаг Сердобскоор дайран өнгөрөхөөр шийджээ. Энэ явалтад этгээд хачин юм байсангүй, ердийн аялал байлаа. Сердобскод Н ээжийнхээрээ багахан хугацаагаар ороод гарахдаа зүв зүгээр байв. Гэвч тэрээр Татищев хүрсэнгүй… Түүний ойр төрлийнхөн 19 хоног түүний талаар юу ч мэдсэнгүй. Ачаатай холбоотой гэсэн цуу үг гарч байлаа. Цагдаагийн газар Н-ийг сураггүй алга болсон гэж зарлалаа. Алуулсан гэсэн хамгийн аймшигтай таамаг дэвшүүлцгээв. Өнөөдөр ямар ч шалтгаангүйгээр хүн алдаг новшнууд цөөн гэж үү? Гэвч зургадугаар сарын 21-ний үдэш Н-ийн эхнэр рүү Саратовоос утасдаж “Нөхөр чинь олдлоо. Тэр мэдрэлийн эмнэлэгт байна. Ир” гэв.
    Юу болов? Яагаад мэдрэлийн эмнэлэгт хэвтэв? Хэргийн учир Н ой санамжаа алдсанд байлаа. Ухаан ормогц хамгийн түрүүнд хэн бэ, хаанаас ирэв, хаашаа явж байна гэсэн асуулт тулгарлаа. Н ойд, горхины дэргэд зогсож байлаа. Үдэш болжээ. Ойр хавьд хэн ч алга. Ухаан санаа нь манантай хэвээр байсан тул эдгээр асуултдаа хариулж чадаагүй. Н халаасаа ухан хайрцаг шүдэнз олоод дулаацахын тулд гал өрдөв. Тэгээд галын дэргэд өглөө болтол суулаа. Өглөөгүүр Н хажуугаар гарсан зам олоод бяцхан зогсоолд хүрэн эхэлж таарсан хүнээс хаана байгаагаа асуулаа. Орон нутгийнхан түүнийг сэжиглэн ойрын цагдаагийн хэсэгт хандахаар тогтлоо. Н эцэст нь цагдаагийн хэлтэст очив. Цагдаа нар ой санамжаа алдсан хүний хачин түүхийг ердийнхөөрөө нэгжиж, хурууны хээ авч, гэрэл зургийг нь авч, харуул хамгаалалт дор үлдээх маягаар хүлээн авчээ. Тэд Н-ийн эрээн хүрмийг анхааралдаа авч цэргийн хүн байж мэднэ хэмээн таамаглав. Үүнийг хэрхэн шалгах вэ? Цагдаа түүнд сумгүй гар буу өгөөд задалж угсар гэлээ. Н энэ даалгаврыг сурцаараа түргэн зуур тун дажгүй гүйцэтгэв. Зэвсэг задалж угсрах чадвар нь гийчний армид хамааралтайг мэдээж нотлохгүй. Харин энэ хүн армид алба хааж байсан гэж баттай хэлж болно. Цагдаа нар яаж хичээгээд ч түүний хэн болохыг тогтоож чадсангүй. Тэгээд орон нутгийн “мэдрэл”-д хэвтүүлж л тус боллоо. Өөрийн нэр хаягаа мэдэхгүй хүнийг өөр хаана ч байлгах билээ дээ?
    Н тийнхүү Саратовын мэдрэлийн эмнэлэгт хэвтжээ. Тэрээр энэ газрыг одоо хүртэл жийрхэхгүйгээр санаж чаддаггүй. Бүхэл бүтэн гурав хоног тэрээр өвчтөнүүдээс дутуугүй “мэдрэл” сувилагчийн хяналт дор өнгөрөөв. Үүний дараа л нэг юм арай илүү тухтай хоёр өрөөтөд оруулав. Түүний аз болоход хөрш нь Саратовын бизнесмен, төрсөн эх нь энд тушаачихсан дажгүй эрүүл эр байлаа. Тэрээр Н-тэй тун болгоомжтой харьиаж, бүх зүйл сайн сайхан болно гэж алгуур итгүүллээ. Тэгээд нэг удаа   Н  тун  удахгүй өөрийнхөө хэн болохыг санана гэв.
    Н үнэхээр саналаа. Шөнө нойрон дунд нь түүний өөрийнх нь нэр орж ирсэн төдийгүй бяцхан охины царай харагдав. Энэ охин хэн болохыг тэр санахгүй ч өөрт нь хэрэгтэй гэдгийг мэдэрч байлаа. Н өөр дээр нь тасралтгүй ирсээр байгаа цагдаа нарт энэ тухай шууд хэлэв. Тэд тэр бол Н-ийн охин байх гэж шууд таав. Тэд шуурхай эрэн сурвалжилж “Н-ийн хаана байгааг хамаатнуудад нь дуулгав. Гэхдээ мэдрэлийн эмч нарын гараас тийм ч амар мултарсангүй. Эхнэрийнх нь гуйлт, цагдаагийн шахалт ч нөлөөлж чадсангүй. Эмч нар Н-ийн тохиолдлыг илүү нарийвчлан судлахыг хүсчээ. Мэдрэлийн эмнэлэгт удаан хугацаагаар суухаас гагцхүү холбооны аюулгүйн албаны ажилтан түүнийг авахаар ирсэн нь л аварлаа. Пензад хохирогчийг хардаж сэжиглэцгээв. Даргын шахалтаар ажлаасаа халагдлаа. Энэ ч ойлгомжтой. Ой санамжаа алдсан ажилтан хэрэггүй гэж үзжээ. Түүнийг улаан нүүрэн дээр нь “нууц албаны далд туршилтын дараах хаягдал” гэж шууд хэллээ. Ойр тойрныхон нь хайрлаж халамжилж байвч гэр бүлийн амьдралаа түвшитгэхэд хэцүү байлаа. Амьдралын нэгээхэн хэсэг нь ийнхүү “харанхуй”-д үлдэв. Н түүнийг сэргээн санаж чадсангүй. Н бага нас, залуу насаа санана. Харин сүүлийн таван жилийн амьдралаа үл санана. Ой санамжаа алдахаас өмнө хэнтэй уулзаж юу хийсэн, алга болсон 19 хоногийн турш хаана байсан гэдгээ санахгүй…
    Н-ийн асуудлаар хавтаст хэрэг нээсэн боловч одоо хүртэл үр дүнгүй байна.
     Сэтгэл зүйчид ой санамжаа алдах нь заавал шалтаг шалтгаантай байх ёстой гэж үздэг. Анагаах ухааны доктор, профессор Юрий Актропов “Өнгөрсөн амьдралын тухай ой санамжаа алдах үзэгдэл нь ихэвчлэн гавлын яс-тархины гэмтлийн дараа илэрдэг. Нэг хоёр жил, бүр хорин жил ч зүв зүгээр мэт байснаа гэнэтхэн л өнгөрсөн амьдралаа ор тас мартаж орхино. Өөхших гүвэн, даралт зэрэг судасны өвчлөлүүдийн үр дагавраар ийм өвчин тусч болно. Гэхдээ хүн өнгөрсөн цагаа бүрэн мартана гэдэг үнэхээр онцгой тохиолдол” гэж ярьж байна.
    2000 оны наймдугаар сард телевизийн ВИД компани Н-ийг мөн адил ой санамжаа алдсан долоон хүн, сэтгэл мэдрэлийн бөөн эмч нарын хамт нэвтрүүлэгт оролцуулав. Орон даяар мэтгэлцээнийг анхааран үзлээ. Эмч нарт тавьсан асуултууд их энгийн. Энэ хүмүүс ой санамжаа яагаад бүрэн алдав? Юу эднийг ийм болгосон байж болох вэ? Хүч хэрэглэсэн ул мөр олдоогүй, олон хохирогчийн цусанд мансууруулах болон хорт бодис байгаагүй шүү дээ.
    Олон, гэхдээ бүгд биш. Н болоод өөр хэдэн хүний цуснаас тийм бодис илэрсэн. Эмч нар хүчтэй үйлчлэлтэй психотропын бодисын ул мөр илрүүлсэн. Энэ бодисыг харьцуулан судалж чадаагүй. Тэрээр маш их сүйтгэх чадвартай нь л тодорхой байлаа. Пензагийн нэг эмч хэрвээ Н-ийг ямар нэгэн үл мэдэгдэх бодисоор хордуулсан бол энэ нь нэг эм биш, харин мансууруулах бодис дээр түшиглэсэн хэд хэдэн бодисын холимог гэдэгт итгэлтэй байна. Энэ бодисыг хэн хэрэглээд байна вэ? Хэн хүмүүсийг туршилтад оруулаад байна? Ой санамжаа алдагсдын нэг “боолчлол”-оос зугатаж амжсан байдаг. Тэрээр яалтгүй гэмт хэргийн бүлэглэлийн ямар нэгэн архины үйлдвэрт ажиллаж байсан бөгөөд түүнийг үл мэдэгдэх тариагаар тарьж байжээ.
    Ой санамжаа алдсан хүний нэгэн түүх орос даяар түгсэн билээ. Тийм болохоор би түүний яриаг дахин дамжуулалгүй, “Парламентская газета”-д нийтлэгдсэн өгүүллийг бага зэрэг товчлон хүргэе.

     “Энэ нууцлаг түүх 2002 оны хоёрдугаар сард Германы Пенеберг хотод эхэлсэн юм. 2002 оны хоёрдугаар сарын 3-нд 34 настай бизнесмен Питер Флек зэргэлдээ хотоос өөрийнхөө “Мерседес” машинаар гарлаа, цагийн дараа гэртээ очно гэж эхнэртээ утсаар хэлжээ. Гэвч цагийн дараа ч, хоногийн дараа ч, долоо хоногийн дараа ч хамаатангууд нь Питерийг олж харсангүй… Флекийнхэнд ХБНГУ-ын цагдаагийн газар юу ч хэлж чадсангүй. Нутаг даяараа амжилтгүй эрэн хайсны эцэст олон улсын хэмжээнд хайлт зарлав.
    Гурван долоо хоногийн дараа Волгоград мужийн хөдөөгийн хотхон Камышинад ямар ч бичиг баримт, мөнгө төгрөггүй үл таних этгээд бий боллоо. Камышины сэтгэл мэдрэлийн эмнэлгийн эмч нар залуу эрийг өөрийгөө танихад нь туслах гэж гурван сар хагас амжилтгүй оролдлоо. Гэтэл “Жди меня” нэвтрүүлэг санамсаргүй тус боллоо. Эмч нарын нэрлэснээр Камышины Гээгдмэлийн зургийг Германд амьдардаг ах дүүс нь хараад таньжээ.
    Энэ түүхийн баатар Питер Флек Волга орчмын жижигхэн хотын гудамжинд байгаагаа санамсаргүй мэджээ. Тэрээр нэрээ ч мэдэхгүй, энд хэрхэн ирсэн, хаа байгаагаа ч мэдэхгүй байлаа. Тэрээр зөрөн өнгөрсөн цөөн хүмүүсээс энэ тухайгаа асуухад тэд мэдээж үүнийг нь тэнэг тоглоом хэмээн хүлээн авч цагдаа дуудна гэж сүрдүүлж байлаа. Цагдаагийн тухай сонсмогцоо үл таних хүн баярлаж, өөрийг нь Волгафад-Москвагийн галт тэрэг дөнгөж сая авчирсан төмөр замын буудал руу явжээ. Буудал дээр тэрээр Дотоодыг хамгаалахын шуурхай жижүүрийг олж уулзан “Надад тусалж… хэн болохыг минь тогтоож өгөөч” гэжээ.
    Журам сахиулагчид өмнө нь боловсролтой, соёлтой  боловч  яалтгүй  ой  санамжаа  алдсан хүн сууж байгаад удалгүй итгэцгээв. Волгоград-Москвагийн чиглэлийн вагоны үйлчлэгч түүнийг унтаж байхад нь Камышина хүрэхийн өмнөхөн сэрээж, өрөөн дотуур тарааж хаясан эд зүйлсээ цуглуулахад нь туслаад “Чиний буух газар. Бууж үз” хэмээн бараг л түлхээд буулгачихаж. Цагдаа нарын бүх асуултад тэрээр “Уучлаарай, би мэдэхгүй байна…Санахгүй байна… Мартчихаж…” хэмээн хариулж байлаа.
    Тэрээр худлаа яриагүй, харийн хотод мөнгөгүй, бичиг баримтгүй, хамгийн гол нь ор тас арчигдсан ой санамжтай байгаадаа үнэхээр сэтгэл зовж буй нь илт байлаа. Үл мэдэх эрийг бас нэг таагүй явдал хүлээж байжээ. Түүний яриаг буулгасан тэмдэглэл дээр гарын үсэг зуруулах гэтэл уншиж ч, бичиж ч чадахгүй байгаагаа тэрээр ойлголоо. Үүндээ хэрхэн шаналж байгааг нь харсан цагдаа нар онцгой тохиол болсныг ойлголоо.
    -Хөөрхий амьтныг эсвэл ой санамжаа алдтал нь балбаж орхиж, эсвэл мансууруулах бодис шахаж орхиж. Эмч нар түүнтэй учраа ололцсон нь дээр…
    “Манарсан иргэн” хотын төв эмнэлэгт гурав хоног болсны дараа асуултууд бүр ихээр нэмэгдэв. Өвчтөний бие дээр хүч хэрэглэсэн ямар ч ул мөр байсангүй. Цусанд нь шинжлэх ухаанд мэдэгдсэн ой санамж устгах үйлчлэлтэй ямар нэгэн мансууруулах бодис, эмийн найрлага илэрсэнгүй. Түүнээс гадна тэрээр насандаа баймгүй эрүүл, биеэ туйлын цэгцтэй авч явж байлаа. Хотын төв эмнэлгийн эмч нар “бие эрүүл ” гэсэн онош тавиад цагдаад эргүүлэн тушаахдаа Камышины мэдрэлийн эмнэлэг рүү илгээхийг зөвлөөд “Мэргэжилтнүүд бүрхэг бараан сэтгэл санаанаас юуг ч ухаж мэднэ” гэцгээжээ.
    Камышины мэдрэлийн эмнэлгийн эмч нар гурван сарын турш түүнийг өөрийгөө санахад нь туслах гэж үр дүнгүй оролдов.
    Тэгээд хөдөлмөр эмчилгээ хийхээр шийдлээ. “Булчингийн баяр” өөрийгөө олох сүүлийн боломж гэдгийг ойлгосон Питер галзуурсан мэт ажиллав. Эмнэлгийн хашааны гадна, эмч нар цэцэрлэг байгуулахаар аль эртнээс хүссэн газарт хүч ихтэй бульдозер ч дийлэмгүй олон зуун настай, хатаж хувхайрсан хайлааснууд байдаг байв. Зөвхөн хөрөө, хүрз хоёроор зэвсэглэсэн, хөдөлмөрлөх урам зориг дүүрэн герман эрийн гарт тэд бүгдээрээ үгүй боллоо.
    Хайлааснуудыг зайлуулсныхаа дараа Гээгдмэл эмнэлгийн аж ахуйн хашааг цэмцийлгэн журам тогтоож, гал тогооны тогооч нарын юугаар ч сольшгүй туслах нь боллоо. Сэхээтэнлэг, санаа цагаан, чих зөөлөн, ер бусын хөдөлмөрч тэрээр удалгүй   бүхний   хайрыг  татсан   нэгэн   болов.
    Гагцхүү нүднийх нь булан дахь уй гуниг л туулсан зовлонг нь илчилнэ.
    -Бүү ай. Чиний бүх зүйл хэвийн болно. Гагцхүү цаг хугацаа л хэрэгтэй хэмээн ерөнхий эмч Виталий Балезин түүнийг үргэлж тайвшруулах гэж оролдоно.
    Нийгэмшихийн тулд түүний өвчтөн үгүйдээ гэхэд л хүнд суртлын уул овоог эргүүлэх хэрэгтэй болно гэдгийг ерөнхий эмч сайн ойлгож байлаа. Эмнэлгийн хаалгаар гармагц Гээгдмэл хаа нэгтэй заавал амьдарч ажиллаж таараа. Эмнэлгийнхний хайртай хүний хувь заяанд ямар нэгэн гайхамшиг бий болохыг хүлээлгүйгээр ерөнхий эмч Камышины хэд хэдэн байгууллагын даргатай “өөрийн нэгэн тун сайн танил”-аа түр хугаагаар ажилд оруулах тухай ярьж байлаа. Аз болоход ингэх хэрэггүй байж.
    Дотоод хэргийн тасгийн мөрдөн байцаагч Александр Назаркинд бусдын зовлонд хайнга ханддаггүй хүнийх нь хувьд талархах хэрэгтэй юм. “Мартамхай иргэн Гээгдмэл” орон нутгийн сэтгэцийн эмнэлэгт хэвтэх зуур Назаркин цаг алдсангүй. Тэрээр Волгофад-Москвагийн галт тэрэгний үйлчлүүлэгч нарыг байцааж, том том хотуудын дотоод хэргийн газарт асуулга илгээжээ. Өөр мөрдөн байцаагчид аль хэдий нь гараа унжуулах байтал Александр ер бусын алхам хийлээ. Тэрээр үл таних эрийн гэрэл зургийг телевизийн “Намайг хүлээ” нэвтрүүлгийн хаягаар илгээжээ.
    Питер Флекийн хөрш нь энэ нэвтрүүлгийг санамсаргүй хараад төрөл садангуудад нь хэлжээ. Тэр дор нь Питерийн эхнэр, ах, мөн нэг сайн найз нь алс холын Камышиныг зорив. Хамаатан садангуудын уулзалт зөвхөн тэднийг төдийгүй хөндлөнгийн хүмүүсийн ч нулимсыг унагажээ. Тэгэх учир ч байв. Хүрч ирсэн германууд баяр хөөрөө багтааж ядах нь дотнын хүмүүсийнхээ царайг анхааралтай ширтээд танил төрх огтоос олж хараагүй Питер Флекийн сэрэл мэдрэмжтэй эрс зөрөлдөх аж. Түүний ой санамж эргэж ирсэнгүй.
    -Бурхан минь, энэ мөчид гайхамшиг бүрдэж бүхнийг санана гэж би ямар их итгэв ээ гэж хацраа даган урсах нулимсаа гараараа шудран байж тэрээр дэргэдээ зогсох Балезинд хэлжээ. Германууд явахдаа камышины эмч нарт чин сэтгэлээсээ талархаж, Пенебергт зочлон ирэхийг урьжээ. Энэ бүх хугацаанд Питер ойртон дотноссон цагаан нөмрөгт хүмүүс нь Камышинд мөнхөд үлдэж, өөрөө болохоор хамаатан садангуудаа дахин шинээр хайрлах хэрэгтэй болно гэдгийг ойлгон өөрийн болоод өрөөлийнхнийг түгшин харж байлаа.
    Ингэхэд энэ түүхэнд аз жаргалтай төгсгөл ч эцсийн цэг тавьж чадсангүй. Яагаад гэвэл өнөөдрийг хүртэл асуулт нь хариултаасаа олон байсаар байна. Жишээ нь, Германы нутаг даяар цагдаагийнхан эрж хайгаад олж чадаагүй Флекийн “Мерседес” хаана байна? Мөнгө, виз, бичиг баримтгүй атлаа Питер хэрхэн хоёр улсын хил дамжин Оросын гүнд орж ирэв? “Намайг хүлээ” нэвтрүүлгээр (Питер Флекийн гэрэл зургийг харуулсан тэр удаагийн нэвтрүүлэг) ярьсан бодит баримтаар баталгаажсан мэдээлэл энэхүү хөндөж тавьсан асуудлыг улам нухацтай болгож байна. Тэр нэвтрүүлгээр эмч нар зөвхөн өнгөрсөн жилийн дотор гэхэд ийм тохиолдол есийг бүртгэсэн гэж ярьсан байдаг. Хүмүүс харих замдаа алга болоод хэсэг хугацааны дараа төрөлх газраасаа алсад ой санамжаа алдчихсан олддог.
    Камышины сэтгэл мэдрэлийн эмнэлгийн ерөнхий эмч Виталий Балезиний бодлоор бол Питер Флекийн өвчин өөрөө аяндаа бий болсон байх боломжгүй. Энэ өвчнийг яалтгүй хэн нэгэн, эсвэл ямар нэгэн зүйл өдөөсөн. Энэ асуултад хариу авахаар би Доод Повольжийн нэр хүнд бүхий физикч, химич, эмч, тусгай албаны ахлах офицерүүд, орон нутгийн уфологчид (UFO харь гаригийн хөлөг зэрэг гоц мэдээлэл, үзэгдэл судлагчид Орч)-той холбогдсон юм.
    Нэрээ нууцлахыг хүссэн ярилцагчдын маань бодлоор энд орчин үеийн “инженер гарин”-ууд хүмүүс дээр туршиж буй химийн бодис, психотронын зэвсгийн тухай яригдаж байж мэднэ. Эцэст нь тооцооноос гаргаж үл болох бас нэг хувилбар бол хүмүүсийн ой санамжийг арчих нь харь гаригийнхны гайхалтай туршилт байж мэднэ.
    Энэ хүмүүс яагаад ой санамжаа алдчихав аа? Эсвэл тэдний өнгөрсөн үеийг нь үгүй болгох хэрэгцээ хэн нэгэнд ямар нэг шалтгаанаар байв уу? Хэн тэдний сэтгэцэд нөлөөлөв? Ой санамжаа ингэж хачнаар алдсан гэж бүртгэгдсэн хориод хүний ойр дотныхны нотолж буйгаар хэн нь ч парапсихологийн арга хэрэглэж далд ухамсарт нөлөөлдөг янз бүрийн зөн билэгтэн, ховсч, анагаагч нарт хандаж байгаагүй, ямар нэгэн хатуу чанд ёс бүхий бүлэглэлийн гишүүн байгаагүй аж.
    ________________________________________
     
     Мэргэжилтний тайлбар:
    Игорь Смирнов /Психоэкологийн хүрээлэнгийн удирдагч, академич/
    -Хүмүүс яагаад ой санамжаа алддаг вэ? Энэ талаар олон таамаг байдаг. Хүний ухамсрын нэгээхэн хэсгийг зохиомлоор тасдаад хаячихдаг гэх багаж, технологийн тухай ярих нь цөөнгүй.
    Тэр энэ үйл явдлын гэрчийг бие махбодын хувьд устгах биш, харин энэ үйл явдлын тухай дурсамжийг нь авчихна гэсэн үг. Дурын хүний ухамсарт нэвтэрч, тархин дахь мэдээллийнх нь хэсгийг арчиж, тэр бүү хэл хувь хүнийх нь хувьд өөрчилж болдог аргууд үнэхээр бий. Сэтгэцийн гүн хямралд орсон хүнийг эмчлэхийн тулд эмч нарын бий болгосон иймэрхүү зарим арга гэмт хэргийн бүлэглэлийн гарт орсон байж болно.
    Хүний ой санамжийн тодорхой хэсгийг психотропын хэрэгслийн тусламжтайгаар, мөн хүний далд ухамсарт нэвтрэх орчин үеийн электрон аргуудыг ашиглан арчиж болно. Хүн хүчтэй стресст орсон үедээ гаднын нөлөөгүйгээр ой санамжаа хэсэгчлэн алдах тохиолдлыг ч шинжлэх ухаан мэднэ. Энэ бол бие махбодын хамгаалалтын үйлдэл юм. Тархи тухайн хүн амиа хорлож ч мэдэхээр хүнд хэцүү учралын тухай мэдээллийг өөрөөсөө гарган зайлуулдаг… Гавлын яс-тархины гэмтэл, тархинд цус харвах зэргээс болж хүн ой санамжаа алдах тохиолдол олон байдаг.
    Хэдийгээр зуун хувийн баталгааг хэн ч өгөхгүй ч орчин үеийн шинжлэх ухааны мэдлэгийг ашиглан ой санамжийг нөхөн сэргээж болно. Тэр бүр эмнэлгийн байгууллага үүнийг хийж чадахгүй. Ой санамж заримдаа цаг хугацааны явцад өөрөө нөхөн сэргээгддэг. Эмч нарын тусламжтайгаар эргэж сэргэв үү, тархи өөрөө алгуурхан хэвийн байдалдаа оров уу гэдгийг тодорхойлоход хэцүү.
    Манай хүрээлэн дээр бид тийм өвчтөнүүдтэй ажиллаж байсан. Далд ухамсарт нь хүрэх замаар тэдний ой санамжийг ямар нэг хэмжээгээр нөхөн сэргээж байсан. Үгүйдээ гэхэд хүн өөрийгөө, ойр дотныхноо, намтрынхаа зарим хэсгийг санах хэмжээнд нөхөн сэргэж байсан.
    © duuren.mn
     

  • Гурав. Шинэ тосгон ба халх голын ялалтын ой.

    djmedia:190

    Ашиглалтад хүлээлгэн өгч байгаа энэхүү томоохон бүтээн байгуулалтыг ОХУ-ын “Роснефть” компанийн 8 сая еврогийн санхүүжилтээр хэрэгжүүлж байна. Барилгын ажилд “Их модун” ХХК, Зэвсэгт хүчний 138, 110-р барилгын цэргийн ангийн алба хаагчид, сумын иргэд зэрэг 500 гаруй хүн гар бие оролцож байгаа юм.
     
    Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Х.Баттулга шинэ сумын барилгын явцтай танилцах үеэр, ““Бид XX зууны хөдөөгийн бодлогыг 1950, 1960 онд гаргаж байсан. Одоо ХXI зууны шинэ хөдөө, орон нутгийн бодлогоо гаргах ёстой. Үндсэн хуулийн нэмэлт, өөрчлөлтийн асуудлыг бүх түвшинд ярьж, хэлэлцэж эхэлсэн энэ үед тус хуулийн төсөлд тусгагдсан засаг, захиргааны асуудлыг хөндөж ярилцах хэрэгтэй. Мөн XXI зуунд хүн яаж амьдрах ёстой вэ, малчдын орлогыг хэрхэн тогтвортой байлгах вэ гэдэгт анхаарлаа хандуулах шаардлагатай юм. Улаанбаатар хотоос 1000 гаруй км зайтай Халх гол суманд газар тариаланг хөгжүүлж, хөрш зэргэлдээ улс, хот руу бүтээгдэхүүн гаргах боломж бий. Өөрөөр хэлбэл, орон нутагт нь боловсруулах үйлдвэр барих зэргээр төрөөс бодлогоор дэмжих шаардлагатай” гэсэн билээ. Алслагдсан сумдын өнгө төрхийг өөрчилж, XXI зууны шаардлагад нийцсэн амьдрах орчин бүрдүүлэх нь Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Х.Баттулга чухал зорилт болгон дэвшүүлж буй ажээ.    
      Эрхүү мужаас бэлэглэсэн ОХУ-ын маршал Г.К.Жуковын дөрвөн метр өндөр морьт хөшөө Халх гол суманд сүндэрлэжээ. Мөн Монгол Улсын баатар Дандарын цээж хөшөө түүний түүхэн үйл явдал өрнөсөн газарт босгосон байна.
    МБНЭ-ийн удирдлага, Халх гол сумын Засаг дарга Х.Хүрэл-Эрдэнэтэй уулзсан билээ. 

     

  • Гурав. Баярын цэргийн парад болон үдшийн цэнгүүн боллоо.

     Засгийн эрхийг барьж буй намууд Батлан хамгаалах салбарын сайд, дэд сайдад цэргийн алба хаасан хүнийг томилж байх шаардлага буй. Энэ удаагийн парадыг хүлээн авсан сайд “болно” командаа мартаж, цэргийн штабын дарга нь гүйн очиж сануулж байгаа харагдах нь олон түмэнд таагүй сэтгэгдэл үлдээв. 
     Цэргийн жагсаалын цоглог марш эгшиглэж, монголын зэвсэгт хүчний дараа нь Оросын цэргийн жагсаал төв индэрийн өмнүүр баярын жагсаалын алхаагаар сүр жавхлантай өнгөрлөө. Энэ үеэр мөн агаарт байлдааны нисдэг тэргэний  жагсаалд парадад чимэг болон нисч өнгөрсөн.
     Цэргийн парадын дараа Монгол цэргийн ялалтын хөшөөн дээр баярт зориулсан концерт эгшиглэсэн билээ. Бүх л үеийнхэн оролцсон баярын концерт олон сайхан содон тоглолтоор үзэгчдийн анхаарлыг татаж байлаа.
     Цэргийн дуу бүжгийн эрдмийн чуулга олонд танил болсон шилдэг тоглолтоо үзүүллээ. Халх голын ялалтын 80 жилийн ойд зүриулсан баярын хурал болж өнгөрлөө.
     Үдшийн харанхуй нөмөрч эхлэнгүүт Чойбалсан хотын төв хэсэгт маршал Чойбалсан хөшөө бүхий талбайд баярын ёслолын үдшийн цэнгүүн эхэлсэн билээ. Хүүхэд багачууд тоглоомонд наадаж, залуучууд, буурлууд баярын тоглолтыг сонирхон үзэж энэ оройн цэнгүүн баярын бас нэгэн чимэг болон өнгөрлөө.
     Халх голын байлдааны гол өрнөл болсон энэ нутагт ялалтын баярын ийнхүү баяр ёслолын байдалтай тэмдэглэн өнгөрүүллээ. Жилээс жилд биднээс холдох ялалтын баяр нэр, өнгө зүс, хэл яриа өөрчлөндөж, бас залуу үе минь мэдээлэл хомсдож, халх голын дайны тухай ойлголт алсран холдож байгаа нь харагдлаа. Олны өмнө нэртэй болсон цөөн хэдэн хүний судалсан болон ярьсан зүйлээр бүх зүйл үнэлэгдэж болохгүй болсон цаг үе билээ.

    djmedia:189
     

  • Гурав. Хамтарсан хээрийн сургууль боллоо.

    ОХУ-Монгол Улсын цэргийн хамтарсан “Сэлэнгэ-2019” байлдааны буудлагатай хээрийн сургуулилт Дорнод аймгийн  Чойбалсан хотын Зэвсэгт хүчний 327 дугаар ангийн хээрийн сургуулилтын талбайд хоёр орны 1500 гаруй цэргийн алба хаагчид оролцож, 8 дугаар сарын 27-ны өдөр байлдааны буудлагатай хамтарсан цэргийн сургуулилт үзүүлсэн. 
    Энэ жилийн сургуулилт Халхын голын байлдааны ялалтын 80 жилийн ойд зориулан хийгдэж буйгаараа онцлог юм. Үйл ажиллагаанд БХЯ-ны дэд сайд Дуламжав, Зэвсэгт хүчний хуурай замын цэргийн командлагч Монгол Улсын талын сургуулийн удирдагч бригадын генерал Б.Амгаланбаатар, ОХУ-ын Дорнод цэргийн тойргийн 36 дугаар армийн командлагч, ОХУ-ын талын сургуулийн удирдагч дэслэгч генерал Нурсулев Михайл Яковлевич, аймгийн ИТХ-ын дарга Л.Хишигтогтох, аймгийн Засаг дарга Бадамсүрэн болон албаны удирдлагууд оролцсон.
     Хоёр орны цэргүүд хууль бус зэвсэгт бүлэглэлүүдийг устгах тактикийн ажиллагаа явууллаа. Улаан дарцаг өргөгдөж, бүрээгээр дохио өгөгдсөнөөр байлдааны буудлагатай хээрийн сургууль эхэллээ. Галын шугам дээр утаа суунаглаж байлдааны ажиллагаа эхэлснийг тунхаглав. Дайсны дайралтыг шургуу шуурган галаар цохилт өгч байлдааны ажиллагаа эхэллээ. Алсын зайнаас айсуу яваа дайсны довтолгоонд артиллерийн их бууны цохилт өглөө.
     Агаараар нисдэг тэрэгнүүд дүүлэн нисч дайсны гол цэгүүдэд цохилт өгч эхэллээ. Танк болон байлдааны хуягт машинууд окопноос ээлжлэн гарч хүчтэй цохилтууд өгч байлаа. Мөн ар талаас хүч нэмэгдүүлсэн танк болон БМП, артиллерийн чиг харааны хэрэгслүүдээр цохилт өгч эхэлсэн.
     Улмаар дайсны дайралтыг няцаалт өгсөны дараа хариу цохилт өгч сөрөг дайралт хийж эхэллээ. Гүнээс нэмэлт хүчээр ирж буй дайсны хүчинд “Катюш”-ийн цохилтоор няцаалт өгч, улмаар манай хамтарсан хүчин довтолгооноо эрчимжүүлэн дайсныг бүрэн цохисноор ээлжит байлдааны буудлагатай сургууль өмнөх зорилтоо биелүүлж амжилттай дуусгалаа.
     Байлдааны буудлагыг сонирхож байсан дорнодчууд ар талд тавьсан хязгаарыг сад тавин урагшилж, удирдлагын байрны харалдаа ирж үйл ажиллагааг үзсэн билээ. Цаашдаа олон нийтэд үзүүлж байгаа байлдааны буудлагатай хээрийн сургуулийн үед нийтийг хамарсан аюулгүй байдлыг хангахад онцгой анхаарал тавих шаардлагатай болсоныг энэ үйл ажиллагаа харуулсан.

     

    djmedia:188

  • Дөрөв. Их ялалтын ойг тэмдэглэж буй Чойбалсан хот.

     

    Шөнийн Чойбалсан хот гэрлэг чимгэлээр өвөрмөц сайхан харагдаж байлаа. Монгол цэргийн ялалтын хөшөөнөөс эхлэн баярын өнгө сэтгэгдлийг сэргээнэ. Өнгөрсөн жилүүдэд хот цөөнгүй шинэ барилгаар өргөжин тэлжээ.
    Халх голын дайны дайны үед Чойбалсан хот цэргийн байлдааны ажиллагааны чухал төв байсан юм. Японы цэргийн агаарын цохилтод өртөж байсны тэмдэг болгож босгосон хөшөө Чойбалсан хотын хуучин төв хэсэгт өнөөдөр өнгөрсөн түүхийг бидэнд сануулах мэт харагддаг.
    Чойбалсан хот нь засаг захиргааны нэгж Хэрлэн сум, сум нь 10 багтай, 12,0 мянган өрх, 41,7 мянган хүн амтай, нийт хүн амын 48 хувь нь төвлөрсөн хангамжтай орон сууцанд амьдардаг. Чойбалсан хотын хэмжээнд 2010 оны байдлаар 5 давхар тохилог орон сууц 56 байна. Мөн Дорнод Монголын дээд сургууль, Мэргэжлийн сургалт үйлдвэрлэлийн төв, Шаталсан сургалттай Техник технологийн сургуульд /ШСТТС/2600 гаруй оюутан,сурагчид суралцаж, ажиллах хүчин бэлтгэж байна. Үүнээс гадна соёл урлаг, спортын байгууллагууд болох Музей /байгалийн болон уран зургийн/, Хөгжимт Драмын театр, Дамдинсүрэнгийн нэрэмжит төв Номын сан, Спортын ордон /баригдаж байгаа/ зэрэг байгууллагууд үйл ажиллагаагаа явуулж байна. Тус хотод Дулааны цахилгаан станц, Адуунчулууны нүүрсний уурхай, “Дорнод” мах импекс, савангийн үйлдвэр, “Дорнод” гурилын үйлдвэр зэрэг томоохон үйлдвэрлэл үйл ажиллагаагаа явуулж байна. Үүний зэрэгцээ хүнс, оёдол, арьс шир, модны чиглэлийн олон жижиг дунд үйлдвэр, 1000 орчим худалдаа, үйлчилгээний байгууллага үйл ажиллагаагаа явуулж байна.

    djmedia:187
     

  • ХАЛХ ГОЛЫН БАЙЛДААНЫ ЯЛАЛТЫН 80 ЖИЛИЙН ОЙГ ТЭМДЭГЛЭВ.

    Бидний үед олон баримт далд байсан, одоо ил болж зарим дүгнэлт өөрчлөгдөж байгаа бололтой. Халх голын хилийг дайны жилүүдэд Оросын хилчид хамгаалж, олон хилчин дайчид амиа алдаж, тэдэнд зориулсан хөшөө босгох болжээ.
    Халх голын дайны үйл ажиллагаанд хэнтий нутаг цэрэг, стратегийн хувьд дайрч өнгөрөх гол зам байсан. Энэ л нутагт их дайны бэлтгэл ажлын гол ачаалал өрнөж, монголын цэргийн гол зам, мөр дайрч өнгөрсөн онцлогтой.
    Хэнтийн удирдлагууд Халх голын байлдааны ажиллагааны 80 жилийг тэгсхийгээд тэмдэглэсэн болж өнгөрөв. Гол үйл ажиллагааа болсон Дорнод аймаг явахдаа энэ нутаг, хотыг дайрч өнгөрдөг болохоор чимээгүй өнгөрөх аргагүй байдаг бололтой. Халхын голын дайны ялалтын 80 жилийн ойн баярын үйл ажиллагаа Хэнтий аймгаас эхэлж байна. Энэ хүрээнд Монгол-Зөвлөлтийн дайчдын хөшөөнд цэцэг өргөж, Улсын баатар Ш.Гонгорын хөшөөний нээлт боллоо. Тус хөшөөний эх загварыг Хэнтий аймгийн зураач урчуудын холбооны тэргүүн, МУЭХ-ны гишүүн зураач Д.Батхуяг тэргүүтэй Хэнтий аймгийн зураач, урчууд хамтран маш богино хугацаанд бүтээсэн байна. Хөшөөнд БНМАУ-ын Анхны Монгол Улсын Баатар идэр залуу настай Ш.Гонгорыг хурандаа цол бүхий цэргийн хувцастайгаар дүрсэлсэн байна. Түүнчлэн Батлан хамгаалах яамны төв архиваас Халх голын дайнд Хэнтий аймгаас оролцож явсан 678 хүний нэрийг шүүж авсан бөгөөд эдгээр дайчдын нэрсийг дурсгалын цогцолборын хананд бичиж мөнхжүүлжээ. Хан Хэнтий чуулгад баярын хурал, хүндэтгэлийн концерт болон Халх голын байлдааны ялалтын 80 жилийн ойд зориулан бүтээсэн баримтат киноны нээлт тус тус боллоо.

    Халх голын ялалтын баярыг тэмдэглэхээр төв талбайд цэнгүүн хийж, түүний урд байрлах Өөрөө яванч их буу, их бууны хөшөөг өнгөлөн буджээ. Харин түүний дэргэд байрлах Хэнтийчүүдийн шүтээн болсон соёмбот хөшөө, цогцолборт гар хүрсэнгүй. Өнгөө алдсан алаг цоог будагтай соёмбот багана, эргэн тойрон орших сурталчилгааны самбарууд салхинд салбайн унжиж, нурж унах нь дөхсөн харагдана. Тэрхүү нурж унаж буй самбарт “Хэнтийчүүдийг шүтээн нь шонхор шувуу байна” хэмээн тунхаглан бичжээ. Ийхнүү шүтээнээ шүтсэн шиг шүтэж чаддаггүй удирдлагын төрх тавхан метрийн зайтай орших хоёр хөшөөнөөс ажил нь тодорхой харагдана билээ.
    Монголчууд бид үндэсний бахархалаа хойч үедээ шүтсэн шиг шүтэж дамжуулж өгөхсөн. Аугаа их Чингис хааны нэрээр нэрлэгдсэн хот, монголчуудын шүтэж ирсэн шонхор шувууг дээдлэх эрхийг өвөртөлсөн, хэнтийчүүд минь нэрэндээ эзэн байхсан.
    djmedia:186
     

  • Г.Батмөнх: Жанжин Г.К.Жуков буудахыг маань хараад ялалт манайд байна гэж билээ

    Ахмад дайчин Г.Батмөнх гуайтай уул¬заж ярилцахын тулд бага¬гүй эрэл болов. Эрж сур-саар байгаад өчигдөр нэг юм Зэвсэгт хүчин, жан¬жин штабын харъяа цэр¬гийн амралтын газарт бай¬хад нь уулзаж ярилц¬лаа. Тэрээр хөгшинтэйгээ хамт амарч сувилуулахаар ирээд тав хонож буй гэнэ. Өдгөө 90 нас шүргэж буй гэхэд хөнгөн шингэн хө¬дөлгөөнтэй бөгөөд түүртэх зүйлгүй харагдана. Дайнд оролцож байсан цаг хугацаагаа хүртэл он, сар, өдөртэй нь хэлж байна. Ингээд эх орныхоо төлөө энэ биеэ үл хайрлан тэмцсэн ахмад дайчин Г.Батмөнх өнгөрсөн түүхийн талаар ийн дурсч байна.
    16 НАСТАЙДАА ДАЙНД МОРДСОН НЬ
    Амьдрал гэдэг бүхэл¬дээ тэмцэл, Дайн байл¬даан бол тэмцлийн хам¬гийн хурц, ширүүн хэлбэр мөн. Халхын голын дайн байлдааны их давшилт эхэлсэн наймдугаар са¬рын 20-ны өдрийн тухай бодол сэтгэлд хэзээ ч бүд¬гэршгүй тод ул мөрөө үл¬дээ¬жээ. Японы тал 1932 оноос эхлэн тагнуул тур¬шуу¬лын шинжтэй үйл ажиллагаа явуулж байс¬наа 1936 оноос эхлэн Япон, Манжийн цэрэг Монголын хилийн Улаан бургас, Булан дэрс, Адаг дулаан, Бүрд овоо, Хай-лааст манхан, Халхын сүмийн чиглэлээр хил зөрчин өдөөн хатгаж бай¬лаа. Тэд 1939 оны хавраас манай улсын хил орчимд цэргийн хүч төвлөрүүлж, өдөөн хатгалгаа улам эр¬чим-жүүлэх болсон юм. Ту¬хайлбал, тус оны тавду¬гаар сарын 28-нд Японы 2.5 мянган цэрэг манай хилийг зөрчлөө. Иймээс хуучны ЗХУ буюу ОХУ-тай байгуулсан үүргийн¬хээ дагуу Зөвлөлтийн 57 дугаар тусгай корпус Мон¬¬голын зэвсэгт хүчин¬тэй хамтран тавдугаар са¬рын 28-нд бут нэргэлээ шүү. Энэ үед би 16, дүү маань 15 настай байсан юмдаг. Дүү бид хоёр 1938 оны долдугаар сард Ма¬та¬дын цэргийн наймдугаар ди¬визид сайн дураараа элс¬сэн юм. Бид хоёрыг элс¬сэний дараахан цагийн байдал бүр ч хүнд байлаа.
    Ингээд 1939 оны тавду¬гаар сарын 14-ний өглөө таван цагт түгшүүрийн дохионы дуугаар Халх го¬лын зүг хөдөллөө. Гурван шөнө хоёр өдөр маршилж явсаар байгаад Халх го¬лын Баянцагаанд очоод түр амсхийлээ. Энэ үед ди¬визийн захирагч “Удах¬гүй нөхөн хангалтын цэ-рэг нэмэгдэж ирнэ. Та нар морио амрааж өөрсдөө ч амар” гэлээ. Удсан ч үгүй 80 гаруй цэрэг бас хан¬галтын баазынхан ч ирэв. Хүн бүрт буу зэвсэг, гра¬нат тарааж байтал түгшүү¬рийн дохио дуугарлаа шүү. Харсан чинь таван хошуу¬тай гурван онгоц бидний дээгүүр өнгөрч байна. Та¬ван хошууг нь харчихаад манай зөвлөлтийн цэргүүд байна гэж тайвшраад зог¬сож байтал өнөөх онгоц шууд биднийг бөмбөгдлөө. Тоос ч манараад явчихсан. Тэр үед бидэнд нуувч байх¬гүй ил задгай байсан тул дайчдаа алдчихлаа гэж үхэтлээ айсан ч аз болж хүний амь эрсдээгүй байж билээ. Гэхдээ есөн цэрэг шархдаж, зургаан морь үхсэн байсан юмдаг. Бөм¬бөг¬дөлтийн дараа диви¬зийн захирагч түргэн авч бид¬нийг жагсаалаа. Ин¬гэх¬дээ дайны голомтод ажиллах дайчин, ар тал хариуцсан цэрэг эрс, хол¬боочин, эмч сувилагч гэж тус бүрт нь ялгаж зогсоо¬дог юм байна. Энэ үед 20 бүсгүй ялгарч байна. Учир нь дивизийн зарим дарга нар нь эхнэрээ аваад явж байсан болохоор тэр. Ан¬гийн захирагч надад “20 эмэгтэйг гэрт нь хүргэж, хөнгөн шархадсан есөн хүнийг эмнэлэгт хүргэ” гэж тушаав. Тэгээд буц¬лаа. Долдугаар сар хүртэл хөнгөн шархтай цэргүү¬дийг эмчлэх үүрэгтэй ажил¬ласан даа. Хэрэв хүнд шархтай бол нисдэг тэргээр нийслэл рүү явуул¬на. Харин хөнгөн шарх¬тайг нь дивизийн эм¬нэлэгт эмчилнэ. Эмчлээд зогсохгүй эх орны тухай шүлэг уншиж, дуу дуулж өгөх давхар ажилтай бай¬лаа. Өөрөөр хэлбэл, дайч¬дыг түргэн эдгэрээд дахин байлдаанд оролцож эх ор¬ны¬хоо төлөө ялалт байгуу¬лахын төлөө зүтгэх ёстой гэсэн ухуулга хийнэ. Энэ үүргийнхээ дагуу 1939 оны долдугаар сарын 4-ний өдөр Говь-Алтай аймгийн харъяат Содном гэдэг байл¬дагчийн шархийг эмч¬лэхээр байлдааны го¬лом¬тоос үүрээд явж байтал агаарын дайралт ирлээ. Дайралтын донсолгоонд ухаан алдаад хэсэг хуга¬цаа¬ны дараа сэргэхэд аш¬гүй шархадсан цэрэг бид хоёулаа амьд байна. “Хоёу¬лаа ус уух тави¬лан¬тай л юм байна” гээд мөл¬хөж байтал хоёр цэрэг биднийг чиглээд ирж бай¬гаа харагдана. Би ч “Муу¬сайн япончууд байх. Бууд¬чихъя” гэхэд шархадсан цэрэг “Хэрэггүй. ЗХУ-ын цэрэг байх шиг ээ” гэлээ. Үнэхээр ч ЗХУ-ын хоёр цэ¬рэг байсан юм. Тэд бид хоёрт анхан шатны тус¬ламж үзүүлэхээр авч байх хооронд япончуудын агаа¬рын довтолгоо дахиад л ир¬сэн. Энэ үед оросууд бид хоёрыг их бууныхаа доо¬гуур хэвтүүлж дээрээс нь өөрсдийн шинелээр хучиж бөм¬бөгдөлтийг өнгөрөөж байсан юм. Оросууд үнэ¬хээр ахан дүүс шиг сайхан хү¬мүүс. Тэднийг ярихаар өөрийн эрхгүй нулимс асгарах гээд байдаг юм” хэмээн хоолой зангиран өгүүллээ.
    “АХ ДҮҮ ДАЙЧИД ЭХ ОРОНДОО ГАВЬЯА БАЙГУУЛЛАА” ГЭЖ СОНИНД ГАРЧ БАЙЛАА
    Түүнээс цэрэгт хамт татагдсан дүүгийнх нь талаар асуухад “Халх го¬лын дайнд өвөө нь дайны го¬ломтод гэхээсээ илүү шар¬хадсан цэргийг эмч¬лэх үүрэгтэй оролцсон. Харин миний дүү Г.Дорж¬палам бол жинхэнэ голом¬тод ажилласан хүн дээ. Ажил¬лахдаа бүр тагнуу¬лын үүрэгтэй байжээ, ми¬ний дүү. Дүүгийн маань ал¬дар гавьяаны талаар хоёр ном гарсан байдаг. Нэгийг нь би, нөгөөх нь “Бүрхэг тэнгэрийн наран дор” зохиолд тодорхой өгүүлсэн байдаг. Дүү бид хоёрын талаар тэр үеийн “Улаан-Од”, “Соёмбо”, “Хилийн манаа” сонинд “Ах дүү дайчид эх орондоо гавьяа байгууллаа” гээд зурагтайгаа гарч байлаа шүү дээ. Дайны талбараас шархадсан цэрэг авахдаа нэг л зүйлээс хамгийн их эмээдэг байлаа. “Миний дүү байх вий” гэж. “Би эх орныхоо төлөө амиа алдаж болно. Харин дүү маань эцгийн маань гал голомт нь байх ёстой” гэж дотроо уйлсаар явдаг байсан юм. Миний байгуулсан гавьяа гэж юу байх вэ. Харин миний дүү гавьяатай хүн байсан юм даа. Тэр маань саяхан бурхан болсон. Түүнээс хойш ганцаар¬даад л байх юм” хэмээн өнчин нулимс унагах нь нүдний үзүүрт харагдав.
    Г.К.ЖУКОВ ЖАНЖНЫ БЭЛЭГЛЭСЭН 10 ТӨГРӨГИЙГ МОНГОЛ ЦЭРГИЙН МУЗЕЙД ӨГСӨН
    Халх голын дайны хам¬гийн хэцүү нь долду¬гаар сарын 2-5-ны өдөр бай¬сан юмдаг. Тэр үед Оросын нэрт жанжин Г.К.Жуков Монголын дайч¬¬¬дын бэлтгэлийг шал¬гах гээд ирчихсэн байлаа. Би ч ар тал хариуцсан дайчин байсан болохоор Г.К.Жуков жанжныг ир¬сэн гэж дуулснаас биш “Ирэх вий. Намайг шалгах вий” гэж эмээсэн зүйлгүй. Тэгээд долдугаар сарын 4-ний өдөр нэгэн сувилагч цэр¬гийн хамтаар худаг¬наас ус авах гээд явлаа. Худаг дээр ус ховоодоод зогсож байтал Г.К.Жуков жанжин хамгаалагч, хэл¬мэрч, жолооч гуравтайгаа ирдэг юм байна. Би ч орос хэл мэдэх биш ёсолчихоод сүрдсэн байдалтай хэсэг ажигласан. Энэ үед хам¬гаа¬лагч нь хэсэг дэрсний орой дээр шүдэнзний хайр¬цаг тавиад буудаж бай¬гаад больчихлоо. Хүү¬хэд ч байсан болохоор тэр үү сонирхоод “Шүдэнз¬ний хайрцагийг би буудаж бо¬лох уу” гэж асуухад жан¬жин ч зөвшөөрлөө. Бууд¬сан чинь өнөөх хайр¬цагийг зад буудаад оносон юмдаг. Буудахыг харсан Г.К.Жу¬ков жанжин “Мон¬гол цэргүүдийн дай¬ны бэлтгэл сайн байгаа юм байна. Арын албаны цэрэг ингэж сайн буудаж байгаа юм чинь дайны талбарт бай¬гаа цэргүүд бүр илүү сайн байх нь. Ялалт бид¬ний талд байна” гэж хэ¬лээд надад баяр хүргэсэн. Тэгэхдээ өөрийнхөө авч яв¬сан хоолны сав болон 10 төгрөг өгсөн шүү. Тэр үед чинь бид сардаа гурван төгрөгийн цалинтай бай¬сан юм. Тэгэхээр чамгүй мөн¬гө өгсөн байгаа биз. Хожим нь надад бэлэглэ¬сэн 10 төгрөгийг цэргийн му¬зейд дурсгал болгон өг¬сөн. Харин хоолны сав до¬тор нь төрөөс өгсөн одон¬гоо хадгалдаг юм” гэлээ. Тэрээр цаашид хэлэхдээ “Г.Жуков жанжны хэл¬сэнч¬лэн Орос, Монголын цэргүүд Халх голын дайнд ялсан даа. Гэхдээ Халх голын ялалт бидэнд амар хялбар олдоогүй. Олон ч аавын хүү, эх орны дайчид амиа алдсан даа. Халхын голын байлдаан 1939 оны есдүгээр сарын 16-ны өдөр Монгол-Зөвлөлтийн дайчдын хамтын ялалтаар төгсч, эх орны дорнод хил хязгаарт энхийн салхи сэвэлзэж, эхэлсэн юм. Энэ өдөр Москва хотноо ялалт байгуулсан хүчин ЗХУ, БНМАУ-ыг тө¬лөөлж, Улаан армийн нэгэн захирагч М.Баг¬данов, И.Полотов, БНМАУ-ын жанжин шта¬бын дарга Ж.Цэрэн нар гарын үсэг зурж, ялал¬тыг баталгаажуулсан юм. Ялалт олдоогүйсэн бол Монгол эх орон , тусгаар тогтнол, газар шороо, мон¬гол хүн ард, ардчилал эрх чөлөө цөмөөрөө хүнийх, харийн гүрнийх болох байсан биш үү. Ялалт аяндаа амархан олддог биш. Нэг биш улс гүрний ард түмний цус, нулимс, хагацал өнчрөл, залуу нас, газар шорооны үнэ цэнээр олддог. Тийм ч учраас Монголын ард түмэн
    “Цэлмэг залуу насны гал дөлөөр бадарч
    Сэтгэл зүрх хоёртоо шатаж явах үедээ
    Чин зүрхний амрагтаа хэлж үзээгүй үгээ
    Чинийхээ төлөө үхье гэж эх орондоо хэлдэг” хэмээн шүлэглэлээ.
    ОРОСУУДЫН БААТАРЛАГ ГАВЬЯАГ МАРТАХ УЧИРГҮЙ
    Халх голын дайн дуус¬саны дараа дүү бид хоёр гэртээ баяр бахдалтай нь аргагүй харилаа. Харам¬сал¬тай нь, удалгүй аав маань бурхан болж дүү бид хоёр амьдралаа авч явах хүнд ачаа ирсэн юм. Ээж маань дүү бид хоёрыг нялх байхад насан эцэслэсэн болохоор аав гэрт орж эмэгтэй, гадаа гарч эрэг¬тэй хүн болдог байж билээ. Удалгүй 1943 онд хугацаат цэргийн албанд дахин морд¬сон юм. Хоёр жилийн дараа гэхэд тагнуулын тэрэгний жолооч болон салааны орлогч болж дэвш¬лээ. Тэр үед 1945 оны чөлөөлөх дайн ч болсон. Сайхан Монгол эх орны минь газар шороо, нутаг дэвсгэр, тусгаар тогтнол, халдашгүй дархан эрх чө¬лөөнд өнгөлзөгчид цөөр¬сөн¬гүй. Эх орны баруун хяз¬гаарт 1945 онд болсон зэвсэгт тулгаралт бол бас л том биш юмаа гэхэд дунд зиндааны дайнаас дутуу¬гүй том зэр зэвсэг агссан мөргөлдөөн болсон юм. БНХАУ-ын асар өндөр уул байдаг юм билээ. Бо¬роо орж байгаа мэт чулуу буудаг. Амьд хүн байхын аргагүй хүнд. Тэр уулын дэргэдүүр явтал өнөөх чу¬луу нүүгэлтээд ороод ир¬дэг юм байна. Машин ч гацлаа. Юун, байлдааны го¬ломт руу явж дайснаа дарах. Өөрөө чу-луунд да¬руу¬лаад гац¬чихсан. Тэр үед бас л зөвлөлтийн цэр¬гүүд ирж надад тусалсан даа. Ер нь Халх гол болон 1945 оны дайны Монгол¬чуу¬дын ялалтыг ЗХУ-ын цэ¬рэг эрс авчирсан юм шүү дээ. Тэдний баатарлаг гавьяаг монголчууд хэзээ ч мартаж болохгүй. Аюулт дайныг дэгдээсэн түрэм¬гий эвс¬лийн тухайн үеийн хамсаатнуудын улс төрийн бодлогын уршгаар амь үрэгдсэн олон мянган дай¬чид, гэм зэмгүй энгийн иргэдийн гэгээн дурсга¬лыг хүндэтгэж байх учир¬тай. Түүхэн их үйл явдлыг дархлан мөнх¬жүүлж, Мон¬гол орны эрх чөлөө, тусгаар тогтнолын төлөө мөр зэрэгцэн тулалдаж явсан Монгол, Оросын баатар зоригт дайчин, эрэлхэг цэрэг эрсээ мон¬гол түмэн үеийн үед са¬нан дурсаж, гавъяат үйл¬сээр нь ямагт бахархаж байх ёстой юм шүү дээ.
    Дайн гэдэг тоглоом биш ялалт гэдэг мөрөөдөл биш ээ. Халхын голын дайнд Монголын бүх ард түмэн, Оросын мянга мянган цэрэг, дайчид, онгоц, гайхамшигт мон¬гол морьд, газар тэнгэр цөмөөр байлдсан. Үлгэрлэвэл Ар¬дын зураач Б.Цэвэгжавын “Азар¬ганы ноцолдоон” шиг Япон, Монгол их бага хоёр гүрэн ана мана, ач тач мөргөлдсөн. тулалд¬сан, байлдсан. Улаан арми усан дундуур, улаан арми цасан дундуур, улаан арми цусан дун¬дуур, улаан арми тэнгэр дундуур, улаан арми уулан дундуур. улаан арми ну¬лимсан дундуур, улаан арми өлсгөлөн дундуур цээлийн усыг буцалтал цэгээн чулууг бутартал байлдаж, агуу их орны дайны ялалтыг дэлхий да¬хинд авчирсан шүү дээ. Халхын голын зарлаагүй дайн бол дэлхийн хоёрду-гаар дайны “төрсөн дүү” нь байсан.
    ХОЁР ДАЙНД ОРОЛЦСОН ДАЙЧИН Г.БАТМӨНХ ЭМЧ БОЛСОН НЬ
    Хоёр дайнд оролц¬соныхоо дараа 1958 онд анагаахын сургуулийг эмчийн мэргэжлээр төгсдөг юм байна. Тэр үед гэргийтэйгээ танилцсан даа. Миний хөгшнийг А.Пунцаг гэдэг. Бид хоёр насаараа анагаах ухааны салбарт ажиллажээ. Дундговь аймгийн эмнэ¬лэгт ажиллаж байхдаа бас л зөвлөлтийн эмч нартай хамтран анагаах ухааны салбарт хүчин зүтгэсэн. ЗХУ-ын эмч нартай хамт¬ран арьс өнгөний өвчнөөс сэргийлэх бригадад ажил¬лаж орон нутгаар тэнүү-чилсэн юмдаг. Хожим 1998-2011 он хүртэл Монгол цэргийн музейд ажиллаж байгаад тэтгэ-вэртээ гарсан.
    Саяхан хүртэл Монгол цэргийн музейн дарга бололтой хурандаа ирээд “Таныг ажиллуулмаар байна. Та цэргийн түү¬хийн ач хол¬богдлыг хү¬мүүст тайл¬барлаж өгөөч” гээд байна лээ. Одоо 90 нас шүргэж яваа миний хүмүүст юм ярьж зогсоно гэж юу байх вэ. Хөл, гар хөшөөд өтөл-сөн байна шүү дээ хэмээн хөхөрлөө. Тэрээр “ЗХУ-ын цэргүүд мон¬голчуудад их тусалсан даа. Тэдний гавьяа алдар мөнхөд дуур¬сагдах учир¬тай. Би зөв¬лөлтийн цэргийг ах аа, зэвсэгт хүчний армийг аав аа, Ардын намыг ээж ээ гэж боддог шүү. 2009 онд Халх голын 70 жилийн ойгоор УИХ-аас надад “Монгол төрийн ахмад дайчин” гэсэн сүлд тэмдэг өгсөн. Одоо намайг улсаас л тэ¬жээж байна даа. Байр, цол тэмдэг гээд бүгдийг нь өгсөн байна. Улс орныхоо эрх чөлөө, тусгаар тогт¬нол, бүтээн байгуулалтын тө¬лөө өөрийн амь бие, хүч хөдөлмөрөө зориулсан залуу нас, дайчин зан чанарыг маань үнэлсэнд талархаж сууна даа, өвөө нь” гэсээр бидний яриа өндөрлөсөн юм. Ардын уран зохиолч, төрийн соёрхолт Ш.Сүрэнжавын “Ерөн баатрын дууль”-д
    Халх голын хөвөөнд
    Ерэн баатар төржээ
    Халх голын хөвөөнд
    Ерэн баатар нойрсжээ
    Хан тэнгэрт цоройж
    Ерэн хөшөө гэрэлтжээ
    Хөшөө тийш очих
    Ардын зам баларсангүй
    Хөсрийн өвс ургаж
    Аглагшиж ер
    битүүрсэнгүй хэмээн шүлэглэ¬сэн байдаг. Ялалтын төлөө мөр зэ¬рэгцэн тулалдаж явсан баатарлаг дайчдын алдар гавьяа ашид мөнх мандан бадарч байх болтугай.

  • Өтгөсөө өргөн асрахуй

    Ямар ч атугай энэ домогт юм мэдэх хашир туршлагатай өтгөс өвгөдийн мэдлэг, амьдралын их туршлагын их ач тус зөвхөн хувь хүн ураг төрлийн дотор төдийгүй улс гүрний мөхлийг аврах ачтай юм шүү гэдэг гүнзгий санааг өгүүлжээ.
    Эзэн Чингэс хаан хүний насан хутгийг мөнхрүүлж болох эсэх талаар нангиадын мэргэн түшмэлээс асуухад “хүнийг мөнхрүүлж чадахгүй ч урт наслуулах арга буй” хэмээн өгүүлдэг.
    Хүн төрөлхтөн эрт дээр үеэс өтгөс өвгөдөө урт удаан  наслуулж амьдралын агуу их туршлага, хуримтлуулсан их мэдлэгийг нь хойч үедээ өвлүүлсээр иржээ. Энэ бол хүн төрөлхтний олон мянган жилийн турш хуримтлуулсан амьдралын их жам ёсны нарийн нандин ёсны нэг юм. Бидний монголчуудын хувьд  50 гаруй наслах үеэс идэр залуугийн эрч хүч нь буурч өтөл нас руу өнгийх шинж тэмдэг илэрч эхэлдэг бололтой. Чухам энэ л үеэс идээ ундаа, явдал мөрийнхөө дэгийг айхтар бодож уруу өнхрөх чулуу мэт өтөл насны буурах эрчийг сааруулах элдэв аргыг эзэмших хэрэгтэй. Ингэж чадвал ажлын эрч хүч, өнгө чалх 15-20 жил онц ихээр алдагдахгүй хэвээр хадгалагдах бололцоо бий.
    Биеэ тордож, ажил амьдралынхаа өөртөө тохирсон дэгийг зөв тогтоон чандлан сахих хэрэгтэй. Гэхдээ тавь хүрээд л биеэ чагнаад бай гэсэн үг огт биш.                                     Монгол ардын зүйр үгэнд: “Тавь хүрээд тавьж уу                                                                                                          Жар хүрээд жаргаж уу” хэмээн энэ насны хүний архи сархадыг тааруулан хэрэглэж болохыг таалсан байх нь хүний нас, бие махбодын хувиралттай уялдуулан хэлсэн үг мэт санагдана. Учир нь архи гэдэг идээ бол  халуун чанартай тул тавь жаран насны үеэс хүний ходоодны гал илч буурч ялангуяа өвлийн цагт нас ахисан хүнд хүйтнээр хөлөлсөн өвчин эмгэг нүүрлэх тохиолдол элбэг байх үүднээс энэ насны хүмүүст бүлээцүүлэх, шимжүүлэх зорилгоор архи сархадыг дангаар буюу эм тангийн даруулга болгон хэрэглүүлдэг ажээ. Өтөл насны хүмүүс тухайлбал жараас дээш насныхан дур хүслээр бус хэмжээгээр хооллох хэрэгтэй.
    Монголчууд зун цагт хааяа үхрийн борцтой хоол идэхээс бус бүхэл мах бараг идэхгүй өрөм, хурууд, айраг, тараг, хоормог тэргүүтэн цагаан идээгээр голчлон хооллож байсан нь ходоод гэдсээ өнгөршүүлэх гэж хэлдэг авч цаанаа цаг улирлынхаа нөхцөл байдалд нийцүүлсэн шинжлэх ухааны үндэслэлтэй маш оновчтой нарийн дэглэм байжээ. Зуны гурван сард зүрх, гэдсэнд өвчин буух нүүртэй байдаг тул халууны улиралд тохирсон хөнгөн, шим тэжээл сайтай цагаан идээгээр хооллох нь зүрхэнд халуу шургах, гэдэсний элдэв өвчнөөс урьдчилан сэргийлж байсан хэрэг юм.
    Ахимаг насныханд анхаарах зүйл гэвээс зүрх судасны өвчин, хуян шар усны хурмалаас болж хөл гарын үе гишүү сулрах, өвдөх, даралт ихсэх, эрэгтэй хүний манжин булчирхай өрөвсөх (томрох) зэрэг нас дагасан өвчин хууч ихсэх хандлагатай байдаг байна. Үүнд тус нэмэртэй ойр зуурын арга гэвээс нутаг орныхоо сайн чанарын амны хужирыг шороо чулуугүй цэвэр ариун авч нунтаглаж шигшээд, ширмэн тогоонд хуурч цайндаа бага багаар орхиж ууваас даралтанд тус болохын дээр цус харвалт хэмээх аюулт өвчнөөс сэргийлэхэд ч тус болно. Даралттай хүн задьтай цай тогтмол ууж байхад бас тустай гэдэг. Хөл гарын шар усны өвчинд найман настай эрэгтэй хүүхдийн өлөн шээсээр шавших, зэс бугуйвч зүүх, тохирсон иллэг, хөдөлгөөн хийх тус болно.
    Манжин булчирхай томрохоос сэргийлэхийн тулд морь, дугуй унах, өглөө нойрноос сэрмэгц төмсөг хярзангаа доороос нь дээш нь насны тоогоор иллэг хийдэг уламжлалт арга буй. Сүүлийн үед манжин булчирхайн томролт залуужих, мөн шамбарам буюу цагаан мах гарах өвчин ихсэх хандлагатай болж байгаа нь морь мал унах, завилж суух, хатуу ор дэвсгэр хэрэглэхээ багасгасантай холбоотой байж болох юм.                                                                                                                                                                                           Монгол ардын зүйр үгэнд: “Дэрийн өндрөөс хуян                                                                                                                  Дэвсгэрийн зөөлнөөс бам” гэсэн оновчтой сургаал байдгийг ч санахад илүүдэхгүй биз ээ. Юу ч атугай та өдөрт гурваас дөрвөн цаг завилж суугаад ажил үйлээ амжуулахыг хичээгээрэй. Ингэж сууж сурвал таны алжаал ядрал багасаж, тархи толгой сэргэлэн, бие чийрэгжих болно.
    Идээ ундаа, явдал мөрийн зохицуулалт
    Эрүүл чийрэг байх нь эм тан гэхээсээ юу юуны тэргүүн хоол унд, ажил хөдөлмөр, амралтаа зохицуулах явдал юм.
    Ахимаг насны хүн аль болохоор чанарлаг шим тэжээл сайтай хоолыг бага багаар өдөрт 3 удаа идвээс зохистой. Шар тос хий дарж, арвайн гурил гэдсэнд илч үүсгэн хоол шингээлтийг сайжруулж биенд сайн шим тэжээл болно. Мөн өглөөдөө сүүтэй цайнд бага зэрэг цагаан тан хийж ууваас ханиад томуу хүрэх нь бага, хүрэвч хөнгөн тусна. Үүнээс гадна хий дарах үйлчилгээтэй тул цус харвалтаас сэргийлэх сайн талтай юм.
    Манай монголчууд махан хоолыг өргөн хэрэглэх тул түүний мөн чанарыг сайн мэдэж цаг улиралд биеийн байдалд зохицуулан хэрэглэх хэрэгтэй. Тухайлбал халуун шартай хүн адуу, хонины махыг дур хүслийнхээ дагуу хэрэглэх юм бол уг өвчний чухам морийг нь унуулна. Имгэхээр ямаа, тэмээний мах сэрүүн чанартай, үхрийн мах тэгш чанартай, хонь адууны мах халуун чанартай гэдгийг бодолцож аль нь зохимжтой болохыг тааруулж хэрэглэвээс таны биед нийцтэй байх болно.
    Ахмад настангууд насан турш олж авсан мэдлэг, ажлын арвин туршлагаа үр хүүхэд, садан төрөл, шавь нартаа өвлүүлдэг сайхан уламжлалтай. Тухайлбал үйл үртэс хийх, чөдөр ногт зангидах, хонь малын мах эвдэж янзлах, арьс, сур элдэх, гэр өргөө зохируулах тэргүүтэнд настангууд биеэр үлгэрлэн үзүүлж, зааж зурж ирсний хүчээр энэ уламжлал манайд тасраагүй.
    Залуу хүмүүс ахмад настангуудаасаа юм сурахын тулд тэдний хийж чадахгүй ажил төрөлд нь гар хурууны үзүүрт зарагдан явж, нарийн нандин бүхнийг нь өвгөдөөсөө өвлөн авдаг сайхан заншилтай байлаа. Жишээ нь: эмнэг хангалыг нь сургах, хашаа хороо, худаг ус гаргах, аян жин тээх, мал муулах, идэш ууш гаргах тэргүүтэн хүнд хүчир ажилд залуу хүмүүс голлон ажиллаж харилцан бие биендээ тусалж хэн хэнийхээ хэргийг бүтээж байлаа. Малчин хүний хувьд хуучин цагт тэтгэвэрт сууна гэсэн ойлголт огт үгүй. Настангууд олон мянган жилийн уламжлалтай бичигдээгүй хууль ёсоор хот айлын жинхэнэ “зөвлөх” болж өөрийн нас намбанд тохирсон ажил хийж биеэр үлгэрлэнэ. Өөрийн чадал тэнхээ, нас биендээ тохирсон бага боловч ажил хийж байх нь настангуудын долоон тамирыг нь доройтохоос хамгаалж байжээ.
    Биеийг шимжүүлэх эм, домын засал
    Хүний биеийн хүч чадлыг сэлбэж биеийг шимжүүлэх эм, тангийн зүйлийг монголын уламжлалт анагаах ухааны судар номд тусгай бүлэг болгон заасан байдаг. Гэвч олдох, олдохгүй олон эмийн жор тоочих нь “савхдах бүлээн юм үгүй, сайхан хоолны нэр тоочсонтой” адил буй заа. Үүний тул гарын дор амар дөхөм олдох зүйлээр биеийн чалх тамирыг хэрхэн засах талаар зөвлөхийг оролдъё.
    Эмийн номын үндсэнд “саримсаг бол шим авахуулахад хамгийн дээд ” гэж дурьдсан буй. Саримсагийг хальсалж сайн архинд хэд хоног дэвтээгээд шүүсийг нь буцалсан сүүнд 3-5 дуслаар хийж эмийн журмаар уух сайн. Эсвэл саримсагийг хайлсан тостой найруулж арвайн гурилтай багсарч гурван долоо хоног идүүлбэл хийг дарж биеийг шимжүүлдэг байна.
    Ходоодны гал суларч, биеийн чалх буурсан ахимаг насны хүнд улаан чинжүү 50 граммыг гурван хоолны халбага зөгийн бал, хуурай сүү мөн гурван халбага хийж багсарч зуурмаг болгоод мөхлөг эмийн маягаар өглөө эрт бага багаар хүлхэж идэхэд биеийн илчийг сэлбэж, царай зүс өнгө оруулж чалх тамир сайжруулна.
    Мөн цэвэршүүлсэн барагшинг эмчийн зөвлөгөөгөөр хэрэглэхэд элэгний үйл ажиллагаанд тустай төдийгүй бие махбодыг чийрэгжүүлж, нас уртасгах увидастай хэмээдэг. Эмийн сударт шорооны тунгалаг барагшингаар үл эмчлэгдэх өвчин байхгүй төдийгүй нас уртасгахын дээд нь юм гэсэн буй. Харин барагшин хэрэглэсэн хүн хятад буурцаг, тагтааны мах нэг насаар үл хэрэглэх ёстой гэнэ.
    Ахимаг насны хүний яс мах бэртэх гэмтэх нь хялбар байх тул махны тэжээл шорооны тунгалаг барагшин, ясны тэжээл чулууны тунгалаг жонш, хүчний тэжээл модны тунгалаг бурам, шимийн тэжээл сарлагийн цагаан тос тэргүүтнийг зүй зохистой хэрэглүүлэх хэрэгтэй.
    Мөн өтгөсийг тэнхрүүлэхэд хааяа бүхэл хонины ясны шөл арц, даль, балгана, зээргэнэ, агь тэргүүтэн таван рашааны хандтай халуун усанд оруулахад бас арьс шимжүүлж, нойр хоолондоо сайжрах сайн талтай. Ер нь тэгээд өвгөн хүнд өргөмж хэрэгтэй. Залуу хүнд сургамж хэрэгтэй гэсэн сургаалийг санаж та өтгөсөө сайн өргөж чадвал хариу тус нь таньд төдхөн эргэж ирнэ гэдэгт битгий эргэлзээрэй.
    Эх сурвалж : duuren.mn