Author: admin_shaman

  • Онгодын магтаалын дуудлагын тухай

     Хайрхадууд, мэлмийтэнгүүд гэх мэт олон тоонд хандан өгүүлж байгаа нь аман зохиолын бусад төрөл зүйлтэй харьцуулбал монгол ардын туульс эхлэхдээ заавал Алтай Хангайгаа магтаж уул ус, ов толгод, булаг шандны эзэд болсон олон хий биетэй хийсгэлэн дүртэнгүүдийг урин залж хөгжөөж байгаад дараа нь жинхэнэ тууль хайлдгийн үлгэрээр бөө нар ч гэсэн өөрийн онгодуудаа урихдаа эхлээд бүх онгод тэнгэр нэр, газар усны эздийг магтан залаад дараа нь өөрийнхөө тухайн үеийн дуудах онгоддоо ханддаг байна.
     Бөө мөргөлийн аман яруу найраг дахь магтаалыг агуулга, холбогдох зан үйл, магтаж байгаа онгод тэнгэр, эд өлөг, тахил тавиг зэргээр үндэслэж дотор нь сэдэвчилэн хоёр анги болгон үздэг байна. Үүнд: 1. Бөөгийн онгодын магтаал, 2.Бөөгийн эдлэл хэрэглэл тахил тавигийн магтаал гэсэн хоёр зүйл болно.
     Бөөгийн онгодын тайлга нь онгод тэнгэр нэр, хий хивс дүртэнгүүдийн магтаалаар эхэлдэг байна. Харин бөө судлаач О.Пүрэв бидний бөөгийн онгодын магтаал хэмээн нэрлэж байгаатай адил төстэй шүлэглэлийг ишлэн үзэж тамлага дуудлага хэмээн нэрлэсэн байна.
     Тухайлбал: Цэдэв удганы тамлага дуудлага:
    Бар бар хийсэн хайрхадууд
    Бар шиг дуутай хайрхадууд
    Бараа сүр ихтэй хайрхадууд
    Баруун талд багларсан хайрхадууд гэх мэт.
    Ж.Чандар зайрангийн тамлага дуудлагад:
    Мянган мэлмийтэнгүүд
    Түмэн сонортонгууд
    Хийсвэр үүлэн дамжлагатангууд
    Хий хивс бийтэнгүүд
    Асар тэнгэр нөмрөгтөнгүүд
    Аваа их хүчтэнгүүд гэх мэт.
    Тэрээр бөөгийн дуудлагыг ерөнхийд нь тамлага дуудлага, дурсамж дуудлага, төгсгөлийн дуудлага гэхчилэн дараалан 3 ангилжээ. Энэ ангиллаас үзвэл түүний нэрлэсэн “тамлага дуудлага” хэмээгч нь бидний “онгодын магтаал” хэмээгчтэй байрлалын хувьд дүйцэж байна. Мөн эндээс харахад хайрхадууд, мэлмийтэнгүүд гэх мэт олон тоонд хандан өгүүлж байгаа нь аман зохиолын бусад төрөл зүйлтэй харьцуулбал монгол ардын туульс эхлэхдээ заавал Алтай Хангайгаа магтаж уул ус, дов толгод, булаг шандны эзэд болсон олон хий биетэй хийсгэлэн  дүртэнгүүдийг урин залж хөгжөөж  байгаад дараа нь жинхэнэ тууль хайлдгийн үлгэрээр бөө нар ч гэсэн өөрийн онгодуудаа урихдаа эхлээд бүх онгод тэнгэр нэр, газар усны эздийг магтан залаад дараа нь өөрийнхөө тухайн үеийн дуудах онгоддоо ханддаг байна.
  • ГУРВАН ҮЕИЙН БӨӨГИЙН ТАХИЛГАД ОРОЛЦОВ.

    МБНЭ-ийн төлөөллийн бүрэлдэхүүн бөөгийн өвөрмөц зан үйлд оролцсон нь гурван үеийн бөөлөлт байсан юм. Энэ бөөлөлтийг эртнээс бэлтгэсэн байсан. Цаг үе нь биднийг байхад тохиов. Гурван үеийн бөөлөлтийн үндсэн онцлог нь уламжлалаа дараа үедээ шилжүүлэх бөөгийн өвөрмөц ёслол, зан үйл байсан. Энэ бол хэн хүнд тохиолдоод байдаггүй, олдошгүй нандин үйл байсан.
    Цагаан нуур сумаас бид хээрийн онгод руу хөдлөв. Үдшийн бүрэнхий болохын өмнөхөн хээрийн онгодод бөөлөх бэлтгэл ажлуудыг хангалаа. Түүдэгийн гал асааж, цугларсан олон дулааныг нөмөрлөн зогсоно.
    Энэхүү газар бол түүхийн явцад олон зайрангийн оршин байсаар ирсэн, их онгодын өлгий нутаг билээ. Уламжлан ирсэн түүхийг уншваас энэ нутагт амьдран ирсэн Гүнг зайран, Балжинням зайран, Баатар зайран, Хүүжий зайран нарын уугуул нутаг, амьдран оршин байгаа газар орон билээ.
    Харанхуй нөмрөхийн цагт наян найман насыг зооглон буй Манжигийн Пүүжий зайран хуяглан бөөллөө. Олон арван жил шүшэглэн мөргөж, залбиран дээдэлж ирсэн онгоддоо зайран ийнхүү бөөлөх болсон нь учиртай.
    Энэхүү ёслол бол тэр бүр тохиогоод байдаггүй ховор агшин байлаа.

  • МБНЭ-ИЙН ЕРӨНХИЙЛӨГЧИЙН ЗАХИРАМЖ 28-29

     
    2014 оны 04 дүгээр    Дугаар 28             Улаанбаатар
    сарын 18 -ны  өдөр                                       хот
    Монгол бөөгийн цол олгох тухай
    2014 оны 4 дүгээр сарын 18-ын өдрийн МБНЭ-ийн Дээд цэцийн Зөвлөлийн хуралдааны нууц санал хураалтын дүн, “МБНЭ-ийн шагнал, цол олгох журам”-ын 3.3-ийн заалтыг үндэслэн ЗАХИРАМЖЛАХ НЬ:
    Нэг. Монгол бөөгийн Их зайран цолоор
    1. Д.Одонхүү  МБНЭ-ийн Дээд цэцийн гишүүн,
    2. П.Батжаргал  МБНЭ-ийн Хяналтын цэцийн гишүүн
    3. Г.Болд   МБНЭ-ийн Дашбалбар сумын бөөгийн зөвлөлийн
    тэргүүн
    Хоёр. Монгол бөөгийн Тэргүүн зайран, удган цолоор
    1. Н.Баярсайхан  МБНЭ-ийн гишүүн
    2. Г.Бат-Эрдэнэ  Бөөгийн Хөх тамгат байгууллагын гишүүн
    3. И.Болдбаатар  Мөнх тэнгэр өршөө төвийн тэргүүн
    4. Н.Дайрий   Бөөгийн “Голомт” төвийн гишүүн
    5. Ч.Догсмаа  Бөөгийн “Голомт” төвийн гишүүн
    6. Н.Нарангэрэл  ДЦЗ-ийн гишүүн
    7. О.Туул   ДЦЗ-ийн гишүүн
    8. Ч.Янжинсүрэн  ДЦЗ-ийн гишүүн
    9. Т.Одончимэг  Хяналтын цэцийн гишүүн
    нарт тус тус цол олгосугай.
    ЕРӨНХИЙЛӨГЧ    Д.ЖАРГАЛСАЙХАН
    МБНЭ-ИЙН ЕРӨНХИЙЛӨГЧИЙН ЗАХИРАМЖ
    2014 оны 04 дүгээр    Дугаар 29              Улаанбаатар
    сарын 24 -ны  өдөр                                         хот
    Монгол бөөгийн цол олгох тухай
    2014 оны 4 дүгээр сарын 24-ний өдрийн МБНЭ-ийн Дээд цэцийн Зөвлөлийн гишүүдийн шалгалтын санал, хуралдааны нууц санал хураалтын дүн, “МБНЭ-ийн шагнал, цол олгох журам”-ын 3.3-ийн заалтыг үндэслэн ЗАХИРАМЖЛАХ НЬ:
    Нэг. Монгол бөөгийн зайран, удган цолоор
    1. Д.Болорцэцэг
    2. М.Мягмаржаргал
    3. Б.Нарангэрэл
    4. А.Тулга
    5. Бахаамаазагд
    6. Ууганбаяр
    нарт тус тус цол олгосугай.
    ЕРӨНХИЙЛӨГЧ    Д.ЖАРГАЛСАЙХАН
     
  • МБНЭ-ИЙН ЕРӨНХИЙЛӨГЧИЙН ЗАХИРАМЖ 26-27

     
    2013 оны 12 дугаар    Дугаар 26                Улаанбаатар
    сарын  13-ны  өдөр                                         хот
    Шагнах тухай
    МБНЭ-ээс зохион байгуулсан Арван гурван Алтайн толгой уул “Жаргалант хан” хайрханы Их тахилга, тайлгыг зохион байгуулахад оруулсан хувь нэмрийг үнэлж, “МБНЭ-ийн шагнал, цол олгох журам”-ийг үндэслэн ЗАХИРАМЖЛАХ НЬ:
    Нэг. Мөнх тэнгэрийн төлөө “Алтан шонхор” медалиар
    1. Хишигжаргал Гомбобаатар МБНЭ-ийн гишүүн                           154
    2. Риймэд Самжид  МУ-ын Ардын жүжигчин                         155
    3. Б.Батсайхан   МБНЭ-ийн Дээд цэцийн гишүүн   19
    4. Д.Бадарч    МБНЭ-ийн Дэд Ерөнхийлөгч    20
    5. Б.Хурцжавхлан   Язгуур шүтээн холбооны тэргүүн  38
    Хоёр. Мөнх тэнгэрийн төлөө “Мөнгөн шонхор” медалиар
    1. Гомбоо Алтанцэцэг   Баян-Өлгий аймгийн Урианхайн өв соёлын
    нийгэмлэгийн тэргүүн                153
    Гурав.Мөнх тэнгэрийн төлөө “Хүрэл шонхор” медалиар
    1. Бокон Болд   Баян-Өлгий аймгийн Буянт сумын Туульчин150
    2. Лүүрэв Энхтуяа   Баян-Өлгий аймгийн удган                             151
    3. Насанбат Эрдэнэбаяр  Баян-Өлгий аймгийн ЭШАжилтан         152
    4. Тогос Батсүх   Аймаг прокурор                                          156
    5. Ц.Болд    Урианхай холбооны тэргүүн                     157
    6. Т.Мэндсүрэн   Буянт сумын засаг дарга    158
    7. Вандандондов Жавзансүрэн Удган, Хөвсгөл аймаг          159
    8. Гэнпил Энхтуяа   Удган, Хөвсгөл аймаг   160
    9. Өлзийбат Цэрэндорж  Зайран, Хөвсгөл аймаг    161
    10. Гомбо Төмөрхуяг  Зайран, Хөвсгөл аймаг   162
    11. Чойжилжав Эрдэнэцогт Зайран, Хөвсгөл аймаг   163
    12. Энхтайван Арвинбаяр  Зайран, Хөвсгөл аймаг   164
    13. Цэдэн-Иш Цэрэнчимэг Зайран, Хөвсгөл аймаг   165
    14. Цоож Энхцэцэг   Удган, Хөвсгөл аймаг       166
    15. Сэржмятав   Хөвсгөлийн  театрын дарга  167
    нарыг тус тус шагнасугай.
            
    ЕРӨНХИЙЛӨГЧ                         Д.ЖАРГАЛСАЙХАН 
    МБНЭ-ИЙН ЕРӨНХИЙЛӨГЧИЙН ЗАХИРАМЖ
    2014 оны 04 дүгээр    Дугаар 27             Улаанбаатар
    сарын 12 -ны  өдөр                                      хот
    Монгол бөөгийн цол олгохоос
    түр татгалзах тухай
    2014 оны 4 дүгээр сарын 12-ны өдрийн МБНЭ-ийн Дээд цэцийн Зөвлөлийн хуралдааны нууц санал хураалтын дүнтэй танилцахад Монгол бөөгийн Тэргүүн зайран Г.Өлзийхутагт Монгол бөөгийн Их зайран цол олгохоор санал хурааж 88.0 хувийн саналаар дэмжсэн байна. Монгол Бөөгийн Нэгдсэн Эвлэлийн  Ерөнхийлөгчийн хувьд:
    1. МБНЭ-ийн Нэгдсэн их тахилгуудын дийлэнх буюу 60 хувьд оролцоогүй. МБНЭ-ийн дүрэмийн 5.12.7.-д заасан Дээд цэцийн гишүүний хүлээсэн “Гарсан бүхий л шийдвэрийн хэрэгжилтийг хангах.” Үүргээ биелүүлээгүй байна.
    2. МБНЭ-ийн эгнээг өргөжүүлэхэд санаачилгагүй ажиллаж байна. Олон арван шавь нартай боловч өөрийн шавь нараас МБНЭ-д нэг ч гишүүн элсүүлээгүй байна. МБНЭ-ийн дүрэмийн 5.12.11-д заасан МБНЭ-д шинээр гишүүн элсүүлэх хүлээсэн хүлээсэн үүргээ биелүүлээгүй байна.
    3. МБНЭ-ийн Дээд цэцээс гаргасан хандив өргөх тухай шийдвэрийг нэг ч удаа биелүүлж байсангүй.
    4. МБНЭ-ийн Дээд цэцийн гишүүний хүлээсэн үүргийн дагуу Булган аймгийг хариуцдаг боловч тодорхой үр дүн гаргаагүй байгаа юм. МБНЭ-ийн дүрэмийн Дээд цэцийн гишүүний хүлээх үүргийн 5.12.3. заасан “бүх шатны байгууллагын үйл ажиллагааны нэгдмэл байдлыг хангаж, дэмжлэг, туслалцаа үзүүлэх.”, МБНЭ-ийн дүрэмийн 5.12.10.-д заасан Салбар байгууллагын үйл ажиллагааны улирлын тайланг сонсож хэлэлцэх, зөвлөмж өгөх. Зэрэг заалтыг биелүүлж ажилласангүй.
    Эдгээр шаардлагуудыг үндэслэн ЗАХИРАМЖЛАХ НЬ:
    Монгол бөөгийн Тэргүүн зайран Г.Өлзийхутагт заасан шаардлагыг хангах хүртэл Монгол бөөгийн Их зайран цолыг олгохоос түр татгалзсугай.
      
    ЕРӨНХИЙЛӨГЧ    Д.ЖАРГАЛСАЙХАН
     
     
     
     
  • ➖ ИХ ТАХИЛГА, ТАЙЛГА ➖

     
     

    Ес. Уламжлал болсон дүнгийн хуралдаан хийв.
    Дүнгийн хурлын өмнө Завхан нутгийн бөөгийн хамт олон, Нэгдсэн их тахилгад хүрэлцэн ирсэн олонд хорхогоор дайлж хүндэтгэлийн зоог барьж, МБНЭ-ийн хамт олонд дурсгалын зүйлийг Завхан аймгийн бөөгийн хүрээлэнгийн удирдагч, зайран Дорж, Монгол бөөгийн удган Нармандах нар гардуулсан билээ. Ийнхүү нутагтаа болсон тахилгад ирсэн зон олондоо Монгол бөөгийн тэргүүн удган Сосорбарам, Монгол бөөгийн удган Солонго,  Монгол бөөгийн зайран Баяржаргал нар тус тус зоог барьж ирсэн олноо дайлсан билээ. Мөн Монгол бөөгийн удган Солонго бүх тахилгын шүүсийг хариуцан бэлтгэлээ. Монгол бөөгийн зайран Баяржаргал бэлтгэл ажилд идэвхтэй оролцсон билээ.
    Дунгийн хуралд нэгдсан тахилгад толгойлж болон тэргүүлж бөөлсөн улаач нар мэдээлэл, үр дүнгээ уламжлалт ёсоор танилцууллаа. Хайрханы тахилгад толгойлж бөөлсөн Монгол бөөгийн их зайран Д.Одонхүү, Монгол бөөгийн тэргүүн удган Я.Мөнгөнсувд, Галын тахилгад толгойлж бөөлсөн, Монгол бөөгийн тэргүүн удган Сосорбарам, Тэнгэрийн тахилгад толгойлж бөөлсөн Монгол бөөгийн тэргүүн удган Бор, Монгол бөөгийн их зайран П.Батжаргал, Монгол бөөгийн их удган Б.Бадамсүрэн, нар тус, тус мэдээлэл хүргэлээ.
    Монгол бөөгийн зарим улаач нар тахилгадаа хариуцлагагүй хандах байдал тасрахгүй байна. Ийм хариуцлаггүй ажиллагаа хоёр дахь удаа энэхүү тахилга дээр давтагдлаа. Цаашид ийм байж болохгүй. 
    Эхний тахилгад сүр хүчийг үзүүлэн бөөлж байсан буриадын их зайран Болд, өөр байгуулагын тахилгад оролцож, улмаар болзоогоо таслан сураггүй болов. Анхнаасаа ингэж хариуцлаггүй хандах байсан бол хийж чаддагт нь ачаагаа үүрүүлэх байсан юм.
    Монгол бөөгийн их зайран Балжир, Хятад Улсад бөө босгох ажилд улайрч, түүнийгээ бүхний эхэнд тавьж, мөнгөнд шунан, тавьсан болзоогоо таслав. Би бөөлнө хэмээн бусдын өмнүүр орж анхны тахилгад босч бөөлж байсан Монгол бөөгийн их зайран Балжир ийнхүү “намба” алдав. Бид Монгол бөөгийн ёс зүйн хариуцлага тооцохоос аргагүй байдалд хүргэлээ.
    Нэгдсэн их тахилга мөнх тэнгэр, эзэн Чингис хааны ариун сүнсэнд айлтгалаа уламжлан мэдүүллээ. Хэрхэхийг тэнгэр мэдэх биз ээ.
    Нэгдсэн тахилгад олон сайхан залуу улаач нар бөөгийн эрдэмд хэрхэн сурч буйгаа харуулсан бөөлөлтүүд хийсэн билээ. Бидний хойч үе амжиллтай бэлтгэгдэж байгаад баярлаж байна.
    Нэгдсэн тахилгад Өвөрмонголоос  их олон тэнгэр үзэлтэн, улаач нар оролцсон нь нэг онцлог байлаа. Тэд тэнгэрийн үйлэнд идэвхтэй суралцахыг зорьж байна.
    Их тахилгын дүнг МБНЭ-ийн Дээд цэцийн хуралдайн хуралдаанаар хэлэлцэж тодорхой шийдвэрүүд гаргах болно. Гадаадаас ирж оролцож байгаа улаач нарын хөдөлмөр зүтгэлийг үнэлж Монгол бөөгийн мөнх тэнгэрийн төлөө шагналуудаар шагналаа.
    Мөнх тэнгэрийн төлөө “Алтан шонхор” медалиар Монгол бөөгийн удган Нарангуа, “Мөнгөн шонхор” медалиар” Монгол бөөгийн зайран Аюуш, түшээ Мижиддалай, “Хүрэл шонхор” медалиар улаач О.Найраа, Ц.Бурмааюмсан, Батсоо, Саруул, Бямбасамбуу, Долгорсүрэн, О.Үйлс нарыг тус тус шагналаа.
    Нэгдсэн их тахилгад 130 улаач нар өөрийн түшээ, шүтлэгтэн нарын хамт оролцлоо. Зөвхөн улаач нар хамтран дурсгалын зураг авахууллаа.

    djmedia:175
           
     
  • Үхсэн цэргийн сүнс 4 настай хүүд шүглэжээ

    Америкийн Виржини мужийн оршин суугч Лукас гэдэг дөрвөн настай хүүгийн ээж 30 жилийн тэртээ өөд болсон тэнгисийн явган цэргийн сүнс ямар нэгэн байдлаар түүний хүүтэй харьцаад байгаа хэмээн ярив. Эндрю хүү 1983 онд Бейрут хотод бөмбөгдөлтөд өртөж амиа алдсан түрүүч Уэлл Льюисын амьдралын тухай ярьж, дурсамжуудыг нь сэргээдэг аж. Нэгэн нартай сайхан өдөр түүний хүү дөрвөн настай хүүхдийн ярьж чадахааргүй зүйлийг ярьж эхэлсэн гэнэ.
    Эндрю хүү өмнө нь Жоржи мужийн Самтер хотын төв гудамжинд 860 дугаартай байшинд амьдарч байсан хэмээн хэлжээ. Улмаар хүү нь өөр янз бүрийн зүйлийг “дурсаж” эхэлсэн байна. Сэтгүүлчид хэрэгт дурлан архивын бичиг баримтуудад судалгаа хийж, тэнгисийн явган цэрэг Уэлл Льюисын талаар олж мэдэхийг хичээсэн аж. Тэгтэл хүүгийн ярьсан олон зүйл үнэхээр тэр талийгаач цэргийн амьдралд байсан зүйлтэй тохирч байсан гэнэ. 

  • Эхнэрийнх нь эрүүл мэндэд тустай “сэржим” эр нөхрийнх нь толгойг авчээ

    Амьдралын төлөө ажиллаж, айлыг айл шиг авч явсан түүнийг архинд толгойгоо мэдүүлж яваад харамсах нь олон бөгөөд “Энэ Шарав ингэх хүн биш. Ёстой хорлол гээч нь энэ байх. Янжмаа хүртэл ямар гээч өвчинд нэрвэгддэг байна аа? Их сайн хүмүүс юмсан. Нэг нь өвдөж, нөгөө нь архинд орсон нь яав ч зүгээр биш. Лам хараар явж, засал сайн хийлгэсэн л байгаа даа” хэмээн ам амандаа шогширцгоох ажээ.

    Янжмааг өвдсөнөөс хойш ээж, эгч хоёр нь яваагүй, уулзаагүй газар, хүн ховор. “Сайн” гэсэн болгон дээр очсон байна. “Хатуу жилтэй улс ханилж суусан байна. Энэ эмэгтэй урт насална. Амь насанд цөв багатай. Жилийн харш гаргуулж, ном айлтгуул. Ийм зөвлөгөө олныг сонссон болохоор нэгэнт эвтэй, сайхан амьдарч, болж бүтээд яваа болохоор Шарав, Янжмаа хоёрыг салгах, хоёр тийш болгохыг хүссэнгүй. Харин заслын ном, хурлыг сайн хийлгээд явдаг байжээ.
    Харин нэг удаа Шаравын дүү нь “Ахыг ламд үзүүлсэн чинь насны нь тоо гүйцчихэж. Энэ хүн их өгөөмөр, буянтай хүн байна. Хэн нэгний амийг авраад өөрийгөө авч явах нь…” гэж хэлсэн… хэмээн нэлээд түгшүүртэй мэдээ дуулгасан байна. Хоёр талынхан бүгд л санаа нь зовж, хурал ном хуруулж, засал авралын талын бүх хэмжээг Шаравын зүг хандуулжээ. Гэвч архинаас холдоогүй байна. Харин ч “Би нэг их удахгүй ээ…” гээд ойр дотныхондоо гомдоллож, “Надаас хойш үр хүүхэд, муу ханийг минь харж хандаарай” гэж захих болсон байна.
    Нэг өдөр Янжмаагийн бие эрс муудаж, өндийж чадахгүй хэвтэж байжээ. Нэлээд орой болсон хойно согтуу ирсэн Шарав:
    – Надад архины мөнгө өгөөдөх… Өнөөдөр сайн уучихаад маргаашнаас уухгүй. Амлаж байна. Намайг архинаас гарч чадвал чиний бие ч сайжирна. Сэтгэл санаа сэргээд ирэхээр сахар арилдаг гэсэн… гээд Янжмаагаас мөнгө гуйсан байна.
    – Энэ орой болсон хойно архи нэмж уусны хэрэггүй. Тэгээд ч охин чинь удахгүй төрж, чи бид хоёр зээтэй болно. Мөнгө хэрэгтэй болно… Ингэж аргадаж, гуйсан боловч Шарав,
    – Дахиж уухгүй, дахиж зовоохгүй… хэмээн гуйж, бүр дуугаа чангаруулаад байжээ. Аргаа барсан Янжмаа хуримтлуулах гэж байгаа хэдэн төгрөгөөсөө хороохгүйг хичээж, нөгөө талаас сэржим өргүүлсэн архи болохоор “сайн” гэж бодоод нэг шил архи гаргаж өгсөн байна.
    – Гэртээ уучихаад унт гэсэн боловч Шарав:
    – Нөгөө хэд дээрээ очихгүй бол болохгүй гээд гарсан ажээ.
    Шарав гэртээ ирж хоноогүй байна. Харин нойргүй хонож, хоол унд хоолойгоор нь давахаа болиод биеийн нимгэн арьстай хэсгээр идээлж, шархлан зовиур шаналгаа нь сүүлийн хэдэн сарынхаас илүү нэмэгдээд байсан Янжмаагийн бие хөнгөрөөд, зовиур шаналгаа нь багасаад хоносон байна. Халуурч, дагжаад хөдөлж чадахгүй байсан түүнийг инээгээд босож ирэхэд ойр орчмынхон нь гайхаж, зарим нь баярласан байна.
    Бие нь илт сайжирсан бүсгүй усанд орчихоод гэр орноо цэвэрлэж, нөхрийнхөө бүх хувцсыг өөрийн гараар угаажээ. Өдрийн хоол, цай бэлтгэж байх зуураа “Архидаж согтсон ч гэсэн хүрээд ирдэг”, “Бие нь яаж байна?” гээд санаа тавьдаг байснаа бүр болиод таг чиг алга болоо шив хэмээн дотроо гоморхож, гар утас нь хаалттай байсанд улам ч бухимдсан байна. Үдээс хойш тэднийд огт танихгүй хоёр хүн иржээ.
    – Дүүргийн цагдаагийн хэлтсээс явж байна гэснээ,
    – Энэ хүнийг таних уу гээд аймаар төрх байдалтайгаар хэвтэх нөхрийнх нь зургийг үзүүлсэн байна.
    Шарав ийнхүү нас баржээ. Задлан шинжилгээ хийлгэсэн боловч “Гадны ямар нэг нөлөөгүй. Архи хэтрүүлэн хэрэглэснээс зүрх нь хаагдсан…” гэсэн дүгнэлт гарчээ. Үг, үйлдэл гэдэг ямар айхтар ул мөртэй байдгийг Янжмаа биеэрээ үзэж, “Би түрүүлж үхнэ… Чи үлдвэл хэдэн хүүхдэд минь тустай… Энэ хар архи намайг авч явах гээд байгааг мэдэж байна. Гэвч уухгүй байж чадахгүй юм… Өнөөдөр архи уух сүүлчийн өдөр… Мөнгө өг…” хэмээн хэлж, ярьж байсан үг, яриа бүхэн нь үхэл зөгнөж байсныг эргэцүүлэн бодоод “Үхлээ их эрт мэдсэн хүн дээ. Би тэр архийг яах гэж өгөв дөө” гэж харамсдаг хэмээн талийгаачийн эхнэр ярьж байна.
    Талийгаачийн үхэл юунаас болсныг хууль, цагдаагийн хүрээнд биш ар гэр, лам, үзмэрчийн хэмжээнд асууж лавлаад нэг л дүгнэлтэд хүрцгээжээ. Янжмаа нэг сайн хүнд хадаг барин очиж, “Эрүүл мэнд, амь насыг минь дааж хайрлана уу?” хэмээн гуйгаад шавь орсон гэнэ. Нэгэнт эмнэлэг, эмч нар “эмчилгээгүй” гэсэн тул арга, засал бараадаж, амиа даатгахаас өөр арга байгаагүй ажээ. Бүсгүйн бие муудвал тэр хүн дээр очиж засал хийлгэж, сан, рашаан хүртдэг байв. Нэг удаа бараг зүрх нь зогсох дөхсөн тул талийгаач нөхөр нь нөгөө лам багш дээр нь очсон байна.
    – Ер нь бол танайх хар идээний бузар шингэснээс ийм өвчинд нэрвэгдсэн айл. Тэгэхээр тэр идээгээр нь хариулга хийж өгье гээд ном уншиж, баахан шившиж, бас дотор нь юм хийсэн шилтэй архи өгч явуулсан аж. Тэр архийг багшийнх нь зааврын дагуу Янжмаад амсуулж, биеийг хэдэн өдөр арчуулаад, овоо дээрдсэн байна. Тэр үед “Өөр хүн ам хүрч болохгүй идээ шүү” гэж захисныг талийгаач эр сонссон боловч эхнэртээ түүнийг нь хэлж өгөхөө мартжээ. Тэр “шид”-тэй архийг хадгалж байсан эхнэр нь “Архи, мөнгө нэхсэн” нөхөртөө өгч, түүнийг айлд авч очиж уусан Шарав нас барсан гэдгийг тайлж өгсөн байна.
    Харш жилтэй эр, эм хоёр бие биедээ цөвтэй байдаг. Чиний биед сайн, өвчнийг сэдрээхгүй дардаг мөртлөө нөхөрт чинь тэр архи хор болжээ. Яагаад гэвэл, чиний энэ өвчний эхлэл талийгаачаас үүдэлтэй байж. Тэр хүн үхээрийн газар очиж архи амсаад өөрийнхөө сүлдийг төөрүүлж доройтуулсан… Тэр хүн архи уух тусам чиний бие муудаж, айхтар хэцүү байжээ. Тиймээс зөвхөн чиний биед шингэсэн бузар, дэвийг дарж, хорьж байсан уншлага, тарнитай архийг хүртсэн хүн бас бузартсан учраас амиа алдаж…
    Бие нь сайжирч, эрүүл саруул болсон Янжмаа ийнхүү “Тэр архийг яах гэж өгөв дөө” гэсэн харамсал тээн өөрийгөө зэмлэх авч “Бид хоёрын жил таарахгүй улс байна. Эмэгтэй нь хатуу харш жил таарсан учраас ханилж суугаад дэмий” гэж буянтай лам хэлж л байсан. Тэр хүний үгийг тоогоогүйн буруу л энэ. Ер нь ханиа, амьдралаа сонгохдоо их бодолтой байх учиртай юм байна аа. Бас хэзээ, хаана очиж, баярлах, эмгэнэхээ бодож явахгүй бол их айхтар хортой юм байна шүү. Манай талийгаачтай их олон жил үерхсэн нэг бүсгүй байдаг юм. Тэрний ээж нас барлаа. Хүнийхээ хувьд талийгаач маань ажил явдалд нь оролцсон. Гэтэл мань хүн тэр оройноосоо эхлээд архи ууж, жигтэйхэн өөр болсон л доо. Тэгтэл тэр “Үхээрийн бузар” гээд байгаа бүх хорлол муу юмыг тэр оршуулгын үеэр авч ирсэн байгаа юм…” гэж ярьжээ.
    Амьдрал хийгээд хань ижилтэй болохдоо анхаарахад, мэдэхэд илүүдэхгүй гэж энэ болсон явдал, баримтыг толилууллаа. 
  • ХОЁР МЯНГАН “ЦАА”-НЫ БАЯРТ ОРОЛЦООД ИРЛЭЭ.

    Түүхч О.Пүрэв. “Монголын феодлын бутрал болж, Монголчууд баруун, зүүн өмнөд гзж салан тусгаарлаж байсан дайн хямралын үед түүнийг зогсоож, бүх монгол туургатан нэгдэх болтугай гэсэн санаагаар Чингисийн дотны хүн энэ овоог босгосон байж болох юм” гэж үзсэн байдаг. Үүнээс үзвэл эл овоог аль ХҮ1 дугаар зууны үед босгосон бололтой. “Дархадын улаан түүх” гэдэг түүхэнд Халхын Автай хааны хуү Цэнгүүн баатар хун тайж эцэгтэйгээ эвдрэлцээд  нутагт азарга цагаан адуутай ирж нутаглах гэж анх Өлийн давааг давахдаа 13 овоо босгосон хэмээн бичсэн байсан гэж өвгөчүүл хуучилж байсныг О.Пүрэв багш сонссоноо бичсэн байдаг. Энэхүү бичвэр Зөөлөнгийн хүрээнд хадгалагдаж байгаад үрэгдсэн гэж үздэг. Арван гурван овоо босгосон нь 13 монголын туг сүлдийг онголж тахисан хэрэг гэж дархадууд үздэг байжээ. Өлийн арван гурван овоог 1990-ээд оны эхээр сэргээн засч. эргэн тойрон модон хайс барьж. голын том овоонд идээ будаа өргөх. зул барих, арц хүж асаах тусгай тавцан зассан байна.
    Бид Цагаан нуур суманд очиж, сумын төвийн ард байрлах толгойн өмнө тусгайлан заасан байрлал болох цаатнуудын отго, галын тахилгын дунд байрласан болно. Бороо хур их орж байсантай холбоотой эсвэл зохион байгуулалт муутай байсных юмуу хөтөлбөр тодорхойгүй байлаа. Цаатангууд бидэнтэй уулзаж, биднийг хуурч цаатай хамт энд авчирлаа хэмээн, сумынхаа засаг даргад гомдож байгаагаа илэрхийлж байлаа.  Наадмын үеэр тува буюу цаатан ардын уламжлалт зан үйлийг харуулсан үзүүлбэр, цааны уралдаан, урлагын тоглолт, үндэсний бөхийн барилдаан болсон. Өвөрмөц зүйл бол цааны поло тэмцээн байсан. Хилийн цэргийн застад хариуцан зохион байгуулж байгаа бололтой, шүүгч нар нь цэргийнхэн байлаа. Ураг барилдах, голд цаа шахах, цаатай сайхан хос шалгаруулах зэрэг хөтөлбөртэй байсан хаа болсон нь мэдэгдсэнгүй. Хамгийн гол нь цаа өсч 2000 давсан амжилт энэ наадмын онцлог байлаа.
    Наадмын дараа сумын төвөөр энд тэндгүй согтуу хэвтэх хөлчүүрхсэн хүмүүс наадам болсныг илтгэн хоцорсон. Архи уудаг үе байсан гэхдээ бид энэ үеийг ардаа орхисон. Харин энэ суманд байгаа шиг “хавтгай согтуучууд”-ыг монголын бусад газраас хаанаас ч олж харахгүй билээ.
                                 Д.Хүрэлбаатар

     
  • Б.Ренчин гуайн “онигоо”-нууд

    …
    Улсын нэр томъёоны комисс хуралдаад энэ “дэнлүү” гэдэг хятад үгийг хэрэглэхээ больё. Дэлхийн нийтийн чанартай машин, комбинат гэсэн үгийг хэрэглээд байгаа шигээ “лампа” гэдэг үгээр сольё гэлцээд олонхийн хүчээр түрээ бариад баталж лампа гэж байхаар тогтжээ. Тэгэхлээр нь Ренчин гуай
    -Би нэг дуу дуулбал болох уу гэжээ. Үг хэлж маргая гээгүй дуулъя гэсэн болохоор нь зөвшөөрч гэнэ. Тэгсэн чинь босч зогсоод
    Арван тавны cap нь Агаар тэнгэртээ лаампаг даа
    Арван тавтай шоожуу нь Аав ээждээ лаампаг даа гэж дуулсанд
    -Өө дэмий юм байна. Дэмий юм байна. Дэнлүүгээрээ үлдэг гэсэн гэдэг.
    …
    Нэг удаа Ренчин гуай Зохиолчдын хороогоор орж ирэв. Толгой дээрээ тавьсан дугуй малгайны завсраар буурал үс нь бултайсныг ажсан нэг нөхөр өмнө нь гүйж очоод “Ренчин гуай Таны наад толгой дээрх чинь малгай юм уу, юу юм бэ? гэсэнд дор нь хариу тавьж духайсхийн хараад ёжтой бүгтхэн дуугаар “Миний энэ ч их эрдэмтний гэгээн тэргүүн дээр тавиастай байгаа юм болохооро малгай нь ч малгай л даа. Харин Таны энэ ганган бүрхний доорх чинь толгой юм уу, юу юм бэ” гэжээ.

     
  • ЦАГААН СҮҮНИЙ ДОМОГ

    Насангийн нүдэнд алалдан байлдах эрчүүдийн хилэнт царай улангасан дайрч амь өрсөн бие биенээ хядах хурц ирэнд хяргагдан унах үе тэнгийнхний нь танил толгой харагдаж, шархандаа тарчлан татвалзаж, амь тэмцэх хүмүүсийн өршөөл эрсэн, хараан зүхсэн гаслант чимээ, өвдөлт ширүүсэх тусам улам тод сонсдож байсан…
    Хатан тэсэхүйеэ бэрх өвдсөндөө уруулаа хөхөртөл тас зууж, нүүрэнд нь борооны дусал шиг хөлс бөнжигнөн, ар нурууг нь даган урсах хөлсөнд нимгэн тэрлэг нь нэвчин биеийг нь барина. Гэрийн хаяанд өвдөх олзны бүсгүйгээс ямар хүүхэд төрөхийг үзэх гэж хоёр шивэгчин манаж зогсоно. “Ижий” гэж амь тэмцэн хашгирахтай зэрэгцэн хоёр хүүхэд дуу дуугаа авалцан часхийв. Дөнгөж төрсөн хоёр хүүхдийн хүйг таслан бооход охин төрүүлсэн Насан хаяанд амаржсан бүсгүйн хүүг харлаа. Шарбаатарын хатан хажуудаа тавьсан охиноо өндийж аваад, тамирдангуй дуугаар:
    –Монголжин! гэв. Олзны бүсгүй хатны зүг хардангуй харцаар цэрвэн харахад, Насан цээж нь ялихгүй түхэлзэн амьсгаадаж,
    – Чи бид хаяа, хатавч хоёрт алтан ясаа хэлтэлж, алаг махаа тасалж эх боллоо! Май миний охиныг ав! Хүүгээ аль! Чамд энээс өөрөөр хүүгийнхээ амийг аврах арга байхгүй. Охиныг минь өрнөөсөө унагасан үр шигээ өврөөсөө салгалгүй өсгөөрэй гэлээ… Монголжин гайхан өндийж,
    –Юу гэсэн үг вэ? Эзэн чинь мэдчихвэл… гэтэл Насан,
    –Түргэл! Хүн харахаас урьт! гэж шаардангуй хэлэхэд олзны хатан тээнэгэлзэн нэг үг хэлэх гэтэл:
    -Май гээд охиноо ханын нүдээр цээжин дээр нь зөөлөн унагалаа. Монголжин ч хүүгээ зөрүүлэв.
    ,,, Аяны асарт ташаа тулан бодлогоширч суух Ойрадын Шарбаатар өмнөө сөхрөн унасан хиаг цоо ширтэн
    –Миний хатнаас хүү төрж, олзны хүүхнээс охин гарлаа гэв үү Хэн хэлүүлэв гэж нухацтай агаад догшин асуув. Хиа:
    – Таны залуу хатан Насан ахайтан гэж түргэн хариулаад, өршөөл эрсэн хүлцэнгүй харцаар нүд цавчилгүй ширтэв. Шарбаатарын зүрх нь цээжиндээ багтахгүй дэлбэрэх нь үү гэмээр түхэлзэж,
    –Би өөрийн нүдээр үзнэ гэж намуухан хэлснээ, хөмсөг өргөн,
    – Морь бэлд! гэлээ.
    Шарбаатар мориныхоо амыг таталгүй суран ганзага сарвайтал цогиулсаар шөнө дундаас хойно дайны газраас алсхан барьсан аяны гэрүүдийн гадаа ирлээ. Тэр хөхөл нь сэгсэлзэж зүрх нь хөөрсөн борлог мориныхоо амыг татан ангалзуулж, түмпэнтэй ус барьж, гүйх шахам явсан шивэгчнээс “Хүүхдүүд хаана байна” гэж өндөр дуугаар асуув.
    –Тэр! гэж жижигхэн гэрийг заахад Шарбаатар мориноосоо үсрэн бууж, сул орхиод, гэрийн үүдийг ширүүн сөхлөө. Гэвч орчин тойрондоо юу болж байгааг гадарлах ч үгүй нам тайван зэрэгцэн унтаж байгаа алгын чинээхэн хоёр нялх амьтныг хараад зогтусан хэсэг алмайрав. Цэрвэн дайжсан, аль нэг юмнаас айж эмээсэн, шилэмтэн шунасан итгэж цөхсөн аль нь үл мэдэгдэх харцаар хүүхдүүдийн зүг бүлтийн ширтсээр болгоомжлох мэт алгуур дөхөж очлоо. Цээжиндээ багтахгүй оволзох зүрхээ бахим том гараараа дарахад, төвөнх нь гүрэлзэж хөл нь чичирч байлаа. Тэр, өлсгөлөн бүргэд гэнэт олз харсан мэт догшин нүдээр хүүхдүүдийн дээрээс цоо ширтээд “Тэгнээ тэр, Аман хүзүүгээр минь тас харвах атаатны зулзага төрж” гэж шивнэв. Бүсэндээ хавчуулсан илднийхээ ишнээс чанга атгаснаа хөмхийгөө зуухад түүний чамархайн судас луг луг цохилж, тархи нь задарчих шахан ангалзан өвдөнө. Уур хилэн, гомдол цухал шингэсэн хүрлэгэр өнгөөр царай нь хувирч, гэрээс ухасхийн гарлаа. Хатны гэрийн зүг түргэн түргэн алхсаар үүдэнд нь ирэхэд, гэрээс домботой цай барьж гарах шивэгчний “Хатны бие тааруу байгаа шүү” гэж анхааруулах, гуйх зэрэгцсэн өнгөөр хэлэхийг ч анзааралгүй, шууд л яваад орчихов.Тэр арай ядан амьсгаагаа дарж, сая амаржсан хатныхаа зүг хэлмэгдсэн хүний гомдолтой агаад шаардангуй аясаар “Чи юунд намайг мэхлэв” гэж хоолой чичрүүлэв. Тамирдаж туйлдсан хатан нь Шарбаатарын зүг толгойгоо алгуур эргүүлэв. Насангийн царай шөнийн сар шиг цонхийж, улаа бутарч асангэрэлт хацарт нь судлын төдий ч цусны туяа байсангүй. Тормос тормос тоглож байдаг алаг нүдний нь харц сулран нялхарч, нулимс гүйлгэнэнэ. Тэр цээл тунгалаг атлаа сонсдох төдий намуун зөөлөн дуугаар
    –Өршөө намайг! Ах дүү нарынхаа цусыг урсгасан аян дайны явдалд алжаан сульдлаа би. Зүрх шимширч, өр минь өмөрлөө. Энэнээс цаашихыг давж чадахгүй нь. Цус нулимсны өнгөнд нүд минь өвдөж байна. Би өөрөө ч одоо үхэх нь. Үхэх хүний сүүлчийн гуйлтыг биелүүлээч! Хүүгийн амийг өршөө! Та минь өршөө! өршөө! гэх дуу нь суларсаар огцом агдасхийв. Түүний өрөвдөн нигүүлсэж, хайр дүүрсэн мэлмийх нь гал аажим буурахад, танхилхан болцгор гар нь сул унжлаа. Шарбаатар ухасхийн гарыг нь атгаж, суун тусч сөхрөв. Хатны нүд “өршөө, өршөө” гэсэн үгийг давтах номхон харцаар ширтсээр… Шарбаатар нүдний нь зовхийг алгаараа зөөлөн илж, буулгахад задгай цээжинд нь уураг чинэн томбойх хун цагаан хөхнийх нь товчин дээр сүү түрэн бөнжийснөө, сугы нь даган нулимс адил урслаа. Шарбаатар яахаа мэдэхгүй манан дунд төөрсөн мэт алмайран халаглахад, түүний хайрлаж дурлаж явсан жаргалтай мөчүүд нь зүүд мэт зурсхийн үзэгдлээ. Тэр гүнзгий эхэр татсанаа, хэзээ ч нулимс гарч байгаагүй болов уу гэмээр хурц догшин нүдэнд нь яах ийхийн зуургүй харуусал гуниг дүүрч, хатныхаа хар үсээр эмжээрлэгдсэн хөөрхөн духыг нь удаан үнслээ. Түүний хучлагыг алгуур дээшлүүлэн нүүрий нь бүтээгээд үлгэн салган амьтан арай ядан хөлөө зөөж гарахдаа үүдэнд зогсож:
    -Тунхаглан зарла. Миний хатнаас хүү төрсөн хэмээн хоолой зангируулан хэлээд гуйвлан цааш алхав. Тэртээ зүүн хаяанаас тэнгэр өндөрсөн үүрийн сүүн цагаан туяа орчлонг гийгүүлэн мандав аа.