Author: admin_shaman

  • НЭГ. ОНЫ ОНЦЛОХ ҮЙЛ ЯВДЛУУД

     

    2018 онд дараах үйл явдлыг онцлогоор нэрлэж байна.
    01. СОЛОНГОСЫН ТӨЛӨӨЛӨГЧИД МОНГОЛ БӨӨГИЙН УДГАН БАТТОГТОХ, МОНГОЛ БӨӨГИЙН ТЭРГҮҮН УДГАН БАЙГАЛМААГИЙН ӨРГӨӨНД ЗОЧЛОВ. МАШ САЙХАН СЭТГЭЛ ХӨДӨЛГӨСӨН АРГА ХЭМЖЭЭ БОЛСОН. ХАРИЛЦАН МОНГОЛ-СОЛОНГОС ДУУГ ДУУЛЖ НЭГЭН ӨДРИЙГ БАЯРЛАН ӨНГӨРҮҮЛСЭН БИЛЭЭ.
    2018 онд жилийн туршид Монгол Улс-БНАСАУ-ын хооронд дипломат харилцаа тогтоосны 70 жилийн ойд зориулсан арга хэмжээг өргөн тэмдэглэж өнгөрүүллээ. Энэ хүрээнд цөөнгүй арга хэмжээ зохион байгуулж, оролцсон байна.
    -Хавар болон намрын Цэцгийн баярыг тэмдэглэн өнгөрүүлэв.
    -Хаврын баярыг хамтран тэмдэглэхээр Цэргийн ансаблийн удирдлагатай уулзаж, ярилцав.
    -Монгол Улс, Бүгд Найрамдах Ардчилсан Солонгос Ард Улсын хооронд дипломат харилцаа тогтоосны 70 жилийн ойд зориулсан симпозиум, соёлын арга хэмжээнд МБНЭ-ийн төлөөлөл оролцов.
    Арга хэмжээнүүдэд УИХ дахь Монгол, Гадаад харилцааны сайд Д.Цогтбаатар, дэд сайд Б.Батцэцэг, Батлан хамгаалахын сайд Н.Энхболд, Монгол-БНАСАУ-ын парламентын бүлгийн дарга О.Баасанхүү, Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн Тамгын газрын дарга З.Энхболд, гадаад бодлогын зөвлөх Т.Тэгшжаргал, Монгол, БНАСАУ-ын харилцааг хөгжүүлэхэд хувь нэмэр оруулж ирсэн улс төр, нийгмийн зүтгэлтнүүд, дипломатчид, олон нийтийн байгууллагын төлөөлөгчид болон БНАСАУ-аас Монгол Улсад суугаа Онц бөгөөд Бүрэн эрхт Элчин сайд Эрхэмсэг ноён О Сын Хо, ЭСЯ-ны ажилтнууд оролцлоо.

  • Зураг түүхийг авч үлдэнэ-18 МОНГОЛ УЛСЫН ХИЛИЙН БАГАНА

     

    Зах зээлийн хүндхэн үеийг туулж, хилээ хамгаалж ирсэн хилчдийн хувьд бас ч өөрчлөлт орсон үе байлаа.Эхлээд тойроход өмнөд хилийн багана цемент байлаа. Түүхийг дурсаж цөөхөн зураг орууллаа. Би анх хил тойрч явсан үеийн хилчдийн төлөөлөгч нарыг тэр үеийнх нь цэргийн цолоор бичсэн болно. Бүгдийг нь тоочих бус төлөөллийг нь бичлээ. Эдгээр нэр дурьдагчдаас нилээд нь өндөр насны тэтгэвэрт гарч, зарим нь цэргийн дээд цол генерал, хурандаа, ахлах офицер болчихсон байгаа.
    Мөнх цаст, шовх хад, өндөр уулын бүс бүхий Монгол Улсын баруун болон хойд хязгаарын бүсэд хил хамгаалалт өөрийн онцлоготой. Тухайн үеийн онцлог болсон хил дамнасан малын хулгайн асуудал анхаарлын төвд байлаа. Зэвсэг хэрэглэсэн тулгаралтууд гарч, хүний амь үрэгдэх тохиолдол гарч байв.
    Тиймээс энэ бүсийн аймгуудын Хилийн цэрэг, Зэвсэгт хүчин, Цагдаа, Прокурор, шүүх, Иргэдийн хурлын дарга нарын оролцсон зөвлөлдөх уулзалтыг зохион байгуулсан, дараа нь ОХУ-ын Москвад болсон хэлэлцээрт уг асуудлаар тусгайлан хэлэлцэж, хамтын зүтгэл, хамтын ажиллагааүр дүнд хүрсэн юм.
    Миний хувьд хилийн албаны гүйцэтгэлийг хилийн зөрчилийг таслан зогсоосон байдал, харуулын албаны зохион байгуулалтаас харж явдаг.
    Хилийн отрядын дарга нар гэж орон нутагтаа нэр алдартай, хилийн мэргэшсэн дарга нар байв. Энэ бүсэд хурандаа Лхагчинжав, Штабын дарга дэд хурандаа Ж.Дамдинбазар, Захирагч хурандаа Д.Баярбат, Штабындарга Дамдинсүрэн, хурандаа Х.Лхагвасүрэн,\ҮАБЗ-ийн Ажлын албаны нэрэмжит шагнал хүртсэн\, хурандаа Б.Ловуу-Игнэн, штабын дарга дэд хурандаа Б.Гавиден, хурандаа Н.Галбадрах, хурандаа Д.Батсүх, дэд хурандаа О.Батзориг нартай анх танилцсан.
    Уул, ой, тайг бүхий хойд хил хамгаалалтын бүс эзэн Чингэс хааны түүхэн холбогдолтойгазруудбайдаг. Хил зөрчин ан агнуур, хурдан морьтой холбоотой зөрчил байнга гарна.
    Хурандаа Л.Батсүх, хурандаа Д.Ганболд, Штабын дарга дэд хурандаа П.Базаррагчаа, Штабын дарга хошууч А.Ганбилэг, хурандаа Ж.Чойсамбуу, Штабын дарга,дэд хурандааТ.Эрдэнэбат, Дарга хурандаа С.Бакытхан , Штабын дарга дэдхурандаа Р. Хүрэлчулуун нэртэй энд анх танилцжээ.
    Хилийн зүүн, зүүн өмнөд хязгаар тал хээрийн бүсийн онцлоготой хил хамгаалалт юм. Зах зээлийн эхэн үед энд хамгийн хүнд ачаалал ногдож байсан. Машины наймаа, спиртын худалдаа их гарч байсан. Байнгын тал хээрийн түймэр дэгдэнэ. Энд хурандаа Д.Гантөмөр, штабын дарга дэд хурандаа А.Чинбат,хурандаа Ц.Сэргэлэн, штабын дарга дэд хурандаа П.Наранбат, хурандаа М.Заяабаатар, штабын дарга, ахмад А.Энхтөр, хурандаа Жаргалсайхан, штабын дарга дэд хурандаа Ганбат нартай анх уулзаж байжээ. Хилийн цэргийн олон удаагийн тэргүүний отрядын дарга хурандаа Ц.Сэргэлэнг ажил сайжруулах даалгавартай өөр отрядад шилжүүлэн томилж байж билээ.
    Говь хээрийн онцлог бүхий өмнөд бүс байгалийн өвөрмөц төрхөөрөө маш онцлог юм. Байгалийн баялаг эрчимтэй эргэлтэд орсон энэ нутагт хилийн боомтууд ачаалал ихтэй. Овоотын отрядад миний аав 1940-1945 онд хил хамгаалж явсан. Надаа тэр тухайгаа ярихад очиж үзэхсэн гэж бодол төрдөг байв. Хүсэл биелж тэр л нутгаар бүтэн аялж билээ. Аав минь нүдэнд харагдтал ярьдаг байсан говь нутаг, хил гарч тагнуулын үүрэг гүйцэтгэж байсан тэр л газарт өөрийгөө зогсож байна гэж бодохлоор сонин байсан шүү. Отрядын алдрын тасалгаанд аавын минь зураг байсан, ихэд баярласан. хурандаа Х.Ранжанням, штабын дарга дэд хурандаа Б.Баярсайхан, хурандаа Сайнтөр, Штабын дарга, дэд хурандаа Ё.Хадхүү, хурандаа Ц.Төмөр, Штабын дарга дэд хурандааД. Мэндсайхан, хурандаа Л.Манжийлаа нартай энд уулзаж байжээ.
    ХурандааД.Чулуунбаатарын удирдсан Монгол Улсын хил хамгаалалтын найдвартай байдлыг хангах зорилгоор хилийн бүс зурваст инженерийн хамгалтын ажлуудыг хийж гүйцэтгэдэг ангитай танилцаж байжээ.
    Цөөхөн хэдийг дурдая, тэр үед, хилийн дагуу ажиллаж байхад анх таарсан хилчдээ би мартдаггүй. Их бурхантын ахлах дэслэгч Н.Бат-Итгэл, Сүмбэрийн ахлах дэслэгч С.Баатар, Тэрэгтийн ахлах дэслэгч Б.Энхжаргал, Аглугийнахлах дэслэгч С.Мөнхнайрамдал, Халтар хошууны ахмад Л. Владимар, Адуунчулууны ахлах дэслэгч Ч.Жүгдэр, Ламтын хошууч М.Баттулга, Баянтөхөмийн ахмад С.Баясгалан, Цагаан-Овоогийн ахмад Д.Болдбаатар, Харагчингийн хошууч Д.Наранбаатар, Хөх булгийнахлах дэслэгч М.Очирсүх,Хэц уулын хошууч П.Хосбаяр, Уушигийнхошууч Б.Батсайхан, Цохиотын ахлах дэслэгч Г.Ганболд, \2004 онд тэргүүний заставаар шалгарсан\, Хангийн дэслэгч Ц.Мөнхбаатар, Ар билүүтийн хошууч Д.Боролзойбаатар, Цагаан гэрийн ахлах дэслэгч Н.Эрдэнэбаяр, Замын Шандын 5–р застав. Дарга дэслэгч Ц.Батцэнгэл, Хутаг-өндөрийн ахлах дэслэгч Г.Мөнх-Эрдэнэ, Номтын хошууч Г.Лхагвасүрэн, Байтагийн дэслэгч Б.Жамбалсүрэн, Уушигийндэслэгч Б.Тилекберген, Гурван хүүхэдийн дэслэгч хошууч Ж.Ганболд, Булганы дэслэгч Р.Эрдэнэбилэг, Их жаргалантын ахлах дэслэгч Ж.Аманбек, Ганц модны дэд хурандаа К.Муса, Улаанбайшинт хошууч Г.Батбаяр, Шарговь хошууч Ц.Пүрэвжав, Сыргаль хошууч З.Батсайхан. Арал толгой дэд хурандаа Б.Шынарбек, Давстын дэд хурандаа Б.Цэвээнгэрэл, Боршоогын хошууч Т.Нямдорж, Цагаан дэрсийн хошууч Д.Нямхүү, Шүүлэнгийн ахлах дэслэгч Б.Баатаржав, Бүдүүн модны дэслэгч Л. Алтангэрэл, Улаан хошууны ахлах дэслэгч Д.Сонинбаяр, Гашуун сухайтын ахмад Б.Батгэрэл, Эрэн голын хошууч П.Оюунбат, Ангалагын ахлах дэслэгч С.Баярсайхан, ямар сайхан шижигнэсэн залуус байв.
    Хилийн ажилтай бүрэн хэмжээгээр танилцсаны дараа хилчидтэйгээ хамтарч, “Хилийн талаар төрөөс баримтлах бодлого” гэсэн асуудлаар эрдэмтэн судлаач нартай хамтран эрдэм шинжилгээний хурал зохион байгуулж, зарим чухал асуудлыг ҮАБЗ-ийн анхааралд оруулсан юм.
    Хил хамгаалалтыг бэхжүүлэх чиглэлээр ҮАБЗ-өөс шийдвэр гарсан. Хилийн заставуудын барилгын асуудлыг шийдвэрлэсэн. Өөрөөр хэлбэл хилчдийн нийгмийн асуудлыг анхаарсан юм.
    Хилийн застав, отрядын автопарк шинэчлэлтийн асуудлыг шийдвэрлэхэд дэмжлэг болсон шийдвэрийг гаргасан.
    Хилчдийг гадаадын сургалтад хамруулах асуудлаар эхлэлийг тавьсан. Ганцхан ОХУ-д хилчид бэлтгэдэг байсан юм. Хилийн цэргийн офицерүүдийг мэргэжлийн бэлтгэлийг дээшлүүлэхэд анхаарч АНУ, ХБНГУ-ын аюулгүй байдлын төвийн сургалт, Энэтхэг, Туркэд сургалтад хамруулах боломжтой болсон. Тэр үед хилийн удирдлагаас зарим нэг нь надаас болгоомжлох хандлага гаргаж байсан. Би ч залуучуудыг сургалтанд явуулснаар зарим нэгийг нь дарамт оруулчих вий гэж болгоомжилж байв.
    Эцэст нь хилийн цэрэгт хэрэгжүүлэх гэсэнхоёр санаа үлдсэн юм. Хилийн заставд цэл залуухан офицерууд ажлын гараагаа эхэлдэг. Тэдний найдвартай ар тал болсон гэргий нарын тухай “хань” цуврал нэвтрүүлэг хийлгэнэ гэж бодсон, түүнийг хагас дутуу биелүүлсэн.
    Заставт голдуу залуус байдаг болохоор хүүхдүүд олонтай. Тэд хил хамгаалагчдын нэг хэсэг. Аав ээжийнхээ дэргэд сургуульд ортлоо байх “бяцхан хил хамгаалагчид” хилийн минь нэг хэсэг. Тэдэнд зориулсан алсын зайны сургуулийн өмнөх насны сургалтад хамруулахсан гэж бодож явсан. Застав болгонд “бяцхан хилчид”-дээ зориулсан салхины хамгаалалттай, тоглоомын талбай, зуны усан бассейтэй болгох юмсан дотроо мөрөөдөж явсан. Үүнийг манай заставынхан хийж чадна.
    Заримдаа би хилээр явсан газруудаар зүүдэндээ аялдаг юм. Тийм аялалын дараа сэтгэл нэг л сайхан болдог. Хилээр тойрсон анхны аялалаа товчлон хүргэв. Хоёр тойролтын өртэй үлдлээ.
    Д.Жаргалсайхан-МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч, хурандаа

    djmedia:90
  • НОСТРАДАМУСЫН ТААМАГЛАЛААР 2019 ОНД БИДНИЙГ ЮУ ХҮЛЭЭЖ БАЙГАА ВЭ?

    Тэгвэл энэ яагаад өөрийн чадварт тийм итгэлтэй байсан юм. Магадгүй тэр өөрийн хүчийг мэдэрч, хүн төрөлхтний амьдралыг аврах нь түүний амьдралын утга учир гэдгийг мэдсэн бололтой.
    Тэрээр аюулт өвчнөөс эмчлэх эм бүтээгаагүй ч эмчилгээнд гайхалтай үр дүнг үзүүлж байсан юм. Тахлын улмаас түүний эхнэр, хүүхдүүд ч нас баржээ. Ингээд Нострадамус энэхүү аюулт халдвараас аврах аргыг олохын тулд 10 жилийн амьдралаа зориулсан гэдэг. Орон судлал, зөн билиг
    Анагаах ухаанд гаргасан түүний гавьяа зүтгэл Нострадамусыг нэр хүндтэй болгоод зогсохгүй нөлөө бүхий танилуудтай болгож чаджээ. Гэхдээ жинхэнэ алдар нэр үүнээс 50 жилийн дараа бий болсон юм. Нострадамус одон орон судлалыг сонирхож, гараг эрхэс, оддыг байршлыг идэвхийлэн сонирхож эхэлжээ. Удалгүй тэрээр анхны бүтээлээ гаргасан байна. Тухайн жилд нь түүний 353 хуудас бүхий “Центурий” цуврал бүтээл гарчээ. Энэхүү зөгнөл Нострадамуст олон таагүй зүйлс авчирсан байна.
    Тус улсын засаг захиргаанаас түүнийг хар хүчтэй холбоотой хэмээж, эрүүдэн шүүлтээр байцаалт явуулахаар болсон байна. Ингээд зөнч эр Италид удаан хугацааны турш бүгж, Хенрих хааны эгч түүнд орогнох байр гаргаж өгчээ. Нострадамус нас барахынхаа өмнөхөн л Екатерина Медичитэй уулзаж, өөрийнхөө зөн билгийн талаар ярьсан байна.
    Ингээд түүний хэлсэн бүгд нас барсных нь дараа биелсэн байна. Тиймээс тэрээр амьд ахуйдаа зөнч гэсэн алдар нэрийг авч чадаагүй аж. Энэхүү домогт хүний хэлсэн үгийн талаар олон тооны домог яриа яригддаг.
    Гэхдээ түүний хэлсэн дэлхийн дайнууд, байгалийн гамшиг, эзэнт гүрний мөхөл, сэргэн мандалт гээд бүх зүйл гайхалтай давхацдагаараа онцлогтой. Түүний бичвэр хуучирсан хэлээр бичигдсэн учраас өдгөө тайлж уншихад амаргүй болжээ. Тиймээс ч Нострадамусын зөгнөл, анхааруулгын ихэнхийг болсноос нь хойш л авах боломжтой. Гэхдээ ямар ч хүнд ойлгогдохоор зөгнөлүүд ч бий. Тухайлбал, тэрбээр Христийг 7-р мянган эхээр л ирнэ гэж зөгнөсөн байдаг. Өөрөөр хэлбэл түүнийг ирэхийг хүлээхийн тулд хүн төрөлхтөн дахин 5000 жил амьдрах хэрэгтэй гэсэн үг.
    Нострадамусын 2019 оны зөгнөл
    Нострадамусын 2019 оны зөгнөлд тайлагдаагүй олон зүйл бий. Гэхдээ ихэнхийг нь бүр тайлж чадсан байдаг.
    Хамгийн түрүүнд хүмүүс байгалийн аюул, эдийн засгийн байдлыг сонирхдог. Нострадамус ирэх зун Европ хавиар маш хүчтэй түймэр болно гэжээ. Ган гачиг, өндөр температурын нөлөөгөөр ой мод түймэрт өртөж, ноцтой үр дагавар авчирна. Дулаарлын асуудалд илүү их анхаарал хандуулах ёстой. Энэ сэдэв нь дэлхийн бүх иргэдийн хувьд хамгийн хөндүүр сэдэв болжээ.
    Дэлхийн дулаарал ойрын ирээдүйд илүү том аюул заналхийллийг учруулна. Эдийн засагт дэлхийн томоохон өөрчлөлт хүлээгээд хэрэггүй. Нөхцөл байдал бараг өөрчлөгдөхгүй. Хойд улсуудад эдийн засгийн өсөлт бага зэрэг харагдах боловч ерөнхийдөө дүр зураг хэвээр байна. Хамгийн хөгжилтэй орнуудын удирдагчдын томоохон уулзалт болно. Үүний дүнд хоёр хүчирхэг гүрний харилцаа бага зэрг дулаарна.
    Эх сурвалж: party

  • БНХАУ-ын ӨМӨЗО-ны судлаачтай уулзав.

    2012 оны 12 дугаар сарын 22-ны өдөр болох үйл явдалтай холбогдуулан МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан, дэд Ерөнхийлөгч, судлаач Д.Бадарч нарБНХАУ-ын ӨМӨЗО-ны судлаач Үнэнчтэй уулзаж, санал бодлоо солилцов. Судлаач Үнэнч Чингис хааны төрсөн нутаг, үйл явдал өрнөсөн газруудыг судалсан судалгааны ажлын талаар танилцууллаа. Эзэн Чингис хааны түмэн өлзий гийсний 840 жилийн ойн хүрээнд байгуулсан Дэлгэрхаан сумын хөдөө аралд төрийн их тайлга, тахилгыг хийж ёслон байгуулсан Гэрэлт хөшөө, түүний он цаг, тооны харилцан уялдааны тухай, Хэрлэн Тооно уулын онь, нарны туяаны харилцан тогтолцооны талаар сонирхолтой ярилцлага хийлээ. Эдгээр ярилцлагыг бичиж МБНЭ-ийн архивт хадгалав.

     

  • МОНГОЛЫН БӨӨГИЙН НЭГДСЭН ЭВЛЭЛИЙН БАГА ХУРАЛДАЙН ГУРАВДУГААР ХУРАЛДАЙН ТЭМДЭГЛЭЛ

    2. “Зохион байгуулалтын асуудал”
    3. МБНЭ-ээс Чингис хааны мэндэлсэний 850 жилийн ойг тохиолдуулан “Эзэн Чингис хаан”-ы ариун сүнсэнд хүндэтгэл үзүүлэх ёслолын үйл ажиллагааны тухай. Түүний удирдамж танилцуулна.
    4. “Хар зүрхний хөх нуурт гал тахих үйл ажиллагааг зохион байгуулах тухай”
    5. “Нарны тайллага”-ыг зохион байгуулах тухай
    6. Тэнгэрт айлтгал өргөн, залбирал үйлдэх ажиллагааг зохион байгуулах тухай.
    7. Лусын тахилгыг зохион байгуулах тухай.
    8. Ноён уулын тахилгыг зохион байгуулсан дүн, цаашид анхаарах сургамжийн тухай зэрэг сэдвээр дээд цэцийн болон бага хуралдайн гишүүд илтгэж танилцуулна.
    Одоо “Эзэн Чингис хаан”-ы ариун сүнсэнд хүндэтгэл үзүүлэх ёслолыг зохион байгуулах газар байршлын талаар зураг дээр танилцуулъя. Нарны, галын, тэнгэрийн, лусын, овооны гээд нийт 5 тахилгыг хийх байршлуудыг энэ зурагт үзүүлсэн байгаа. Тахилга тус бүрээр нь үзүүлсэн учраас манай гишүүн бөө нар тус бүрдээ сайн харж танилцаарай. Газар бүрт хаашаа харж, хэрхэн эмх журамтай сууж тахилга үйлдэх талаар нарийн дүрсэлсэн байгаа. Зургийг хавсралтаар үзүүлэв.
    Ингээд МБНЭ-ээс зохион байгуулах гэж буй онц чухал арга хэмжээ болох “Эзэн Чингис хааны сүнсэнд хүндэтгэл үзүүлэх ёслол”-ын нэгдсэн үйл ажиллагааны удирдамжийг гаргах үүрэг даалгавар авч ажилласан ардын жүжигчин А.Энхтайван нарын ажлын хэсгийн бэлтгэсэн удирдамжтай танилцъя. Хүндэтгэх шалтгааны улмаас А.Энхтайван хүрэлцэн ирж чадаагүй учир удирдамжийг Д.Бадарч танилцуулна.
    Д.Бадарч: “Эзэн Чингис хааны ариун сүнсэнд хүндэтгэл үзүүлэх ёслол”-ын нэгдсэн үйл ажиллгааны удирдамж болох 4 хуудас бүхий бичмэл материалыг хуралдаанд оролцогчдод уншиж танилцуулав.
    Д.Жаргалсайхан: Дээрхи удирдамжтай холбоотойгоор санал шүүмжлэл хэлэлцэх цагийг дараа нь гаргаж өгөх учраас үргэлжлүүлээд дараагийн илтгэлдээ оръё. Лусын тахилгын талаар Ч.Дангаасүрэн зайран ярина. Үүний өмнө манай цэргийн түүхч Ц.Мягмарсамбуу та бүхэнд илтгэл тавихаар боллоо. Хуралдаанд ирж оролцооч ээ гэсэн урилга өгсөнд ажлынхаа чөлөө заваар ирж байгаа учраас энэ хүнийхээ илтгэлийг бүгдээрээ сонсоё.
    Ц.Мягмарсамбуу: Та бүхний хурал дээр мэдээлэл өгөхөөр ирсэндээ маш их баяртай байна. Би бол цэргийн түүхч хүн. Цэргийн түүх гэдэг бол судлаад үзэхээр бүх талаар бөө мөргөл болон мөн тэнгэртэй холбогдож байдаг. Энэ утгаараа цэргийн түүхийг судлах явцдаа бөө мөргөлийн олон зан үйл, сонин содон судалгааны бүтээлтэй таарч явлаа. Энэ дундаас монголын эрдэмтдийн дунд тэр бүр судлагдаагүй нэгэн зүйлийг онцгойлон судалсан нь Монголын Бүх Цэргийн Хар Сүлд юм. Энэ тухай материалыг олж судлахад их төвөгтэй байсан. Мэдээлэл, баримт материал маш ховор байдаг. Гэсэн хэдий ч өөрийн чадах хэмжээндээ хайж судалж байж, энэхүү номыг бүтээсэн. Энд би өөрийн номыг сурталчилахаар ирсэнгүй. Та бүхэн миний номыг олж үзээд, алдаа оноо нь юу байна, санал сэтгэгдлээ надад хуваалцаарай гэж хүсэх байна. Энэ бас надад маш том туршлага болно. Бид түүхээ мэднэ. Бүх цэргийн хар сүлдийг луу жилд догшируулан тахидаг уламжлал бий. Энэ жил луу жил тохиож байгаа учраас Бүх Цэргийн Хар Сүлдийг тахих тухай хүсэлтээ зохих ёсны газарт нь гаргаад байгаа. Хариу шийд нь чухам юу гэж гарахыг мэдэхгүй ч хэрэв тахих болох юм бол мэдээж бөө нар голлон, бид зохион байгуулан энэ тахилгыг хийх байх гэж бодож байна. Ингээд ажлын улмаас хурлыг төгсгөж чадалгүй явах болсондоо хүлцэл өчье.
    Д.Жаргалсайхан: Бидэнд цаг зав гаргаж сайхан мэдээлэл өгсөн танд их баярлалаа. Мөн энэ тахилгыг хийхээр болвол манай байгууллага хамтран оролцох төлөвтэй болчихлоо гэж бодож байна. Ингээд хурлаа үргэлжлүүлье.
    Ч.Дангаасүрэн: Лусын тахилгыг ерөнхийдөө би удирдан зохион байгуулна. Гишүүдийн дундаас олон янзын санал хүсэлт гарах болов уу гэж бодож байна.
    Гишүүн: Лус хөлөлж тахина гэхээрээ ямар учиртай юм бэ, дэг ёсыг нь сайн тодруулмаар байна.
    Ш.Сүхбат: Би бөө мөргөлийн чиглэлээр олон олон судалгааны ажлууд хийснийхээ хувьд өөрийн санаа бодлоо цухас хэлэх хүсэлтэй байнаа. Бөө мөргөлийн түүхэнд 8 өнгийн лус байдаг тухай өгүүлдэг боловч, бидний мэдэж, чадахаар бол бид 3 өнгийн лусыг тахидаг. Энэ нь хар, хөх, цагаан лус юм. Аль өнгийн лусын тахилгыг хэрхэн яаж хийх талаар тодорхой заавар энэ тэр гэсэн зүйл байхгүй, тухайн онгод шийддэг номтой. Мөн тэнгэр тахиж байсан тухай баримтат нэг мэдээлэл гэвэл 1927 оны нэг зураг байгаа юм л даа. Цагаан тэнгэрүүдээ аргадаж, зайран нар нь баруун талдаа суугаад, хар тэнгэрүүдээ аргадаж удган нар нь зүүн талдаа суугаад бөөлж байгаа нэг тийм зураг байгаа. Энэ уламжлалыг дагавал ямар вэ гэдэг талаар та бүхэн маань нэг бодож үзээрэй.
    Д.Жаргалсайхан: Бид нэгэн нэр дор нэгдэж, хүчирхэг болох замналдаа явж байгаа билээ, тиймээс өөр хоорондоо би, чи гэсэн ялгаа байхгүйгээр, хэний гал тухайн тахилгыг удирдан зохион байгуулж, толгойлж байна бусад нь тэр хүний үгийг л дагана гэсэн зарчим баримталж байгаа.
    Ч.Дангаасүрэн: Миний бодож байгаагаар лусын тахилгын үед мөнгө өргөдөг. Өргөх зүйлээ тахилгад оролцогчид өөр өөрийн дураар өргөхгүй, өөрсдийнхөө нэр ус, жил энэ тэрийг бичээд өргөх зүйлтэйгээ хамтад нь бидэнд хүлээлгэж өгнө, тэр хүмүүсийн өргөл мөргөлийн зүйлийг бид хүлээж аваад, алдар нэр хүсэлт гуйлтыг нь лусад мэдүүлж өргөх учиртай юмаа.
    Д.Жаргалсайхан: Одоо галын тахилгыг удирлдан зохион байгуулах Хурц Жавхлан өнөөдөр ирээгүй учраас түүнийг төлөөлж, А.Түмэнбаяр галын тахилгыг танилцуулна.
    А.Түмэнбаяр: Манай “Язгуур шүтээн” холбоо буюу миний багш Хурц Жавхлан удирдаж, галын тахилгыг зохион байгуулна. Ингэхдээ бид мөн өөр өөрсдийн онгодын хэлж ярьсан ёс дэгээр хийх юм. Галд бусад бөө нар юм өргөхдөө хамаа замбараагүй байж болохгүй.
    Адъяа: Яг юу өргөх ёстойг нарийн тодорхой мэдээ авмаар байна. Бид мэдэхгүйдээ биш, та бүхний үг ёс дэгийг дагах учраас энэ их тодорхой байх ёстой гэж бодож байна.
    Б.Батсайхан. Галд шар тос, ариун ганга, арц хүж, архи, торго дурдан зэргийг өргөдөг.
    Д.Батчулуун: Би нэг үг хэлье. Бид тахилга хийх газрыг үзэхээр явсан, түүнээс ч өмнө онгодуудаараа энэ уул ус нутаг, овоог тахиж аргадаж байлаа. Энэ үед тухайн уул усны эзэд өөрийн үгээ хэлж байсан нь энэ газар архи ерөөсөө өргөж болохгүй, сүү л өргөвөл зохилтой, цагаан идээ л хамгийн голлох хэрэгтэй гэсэн. Мөн бүтэн шүүс биш, зөвхөн баруун хаа л өргүүлнэ гэсэн ая зантай байсан. Мөн энэхүү тахилгыг хийхдээ тэдгээр уул усны мэдүүлснээр бол толгойлж хийх нийт 9 бөө байх ёстой ба үүний зургаа нь зайран, гурав нь удган байх ёстох гэсэн хэл үг бий.
    Адъяа: Би онго тэнгэрээ залаад 20 гаруй жил бөөлж байгаа, энэ хуралд оролцож байгаадаа баяртай байна. Хэдэн үгээ хэлье гэж бодлоо. Нэгд бүхэл бүтэн нэгдсэн эвлэл гэдэг энэ их айлын зохион байгууулж байгаа арга хэмжээг бодсон ч, тэнд хуран цугласан олон түмнийг бодсон ч тэр хүн харахад ч их эвгүй юм даа, хоёр гурван мянган бөө цугларсан атлаа, тэгээд бүр их хааны сүнсэнд хүндэтгэл үзүүлж байгаа маш том хүндэтгэлийн үед хонины ганц хаа өргөөд байж байх нь жаахан зохимжгүй юм. Тийм учир онгод шүтээн савдаг эзэнд нь учрыг сайн хэлж ойлгуулаад, бүтэн шүүс зэхэж, тахивал ямар вэ гэсэн саналтай байна. Хоёрт би энэ тахилга энэ тэрийг хийх гэж хөдөө нутгаар их явдаг л даа. Энэ газарт ч гэсэн би очиж байсан. Хавар нь очиж тахиад л , дараа жил нь очиж үзэхэд догшируулсан байдаг. Энэ нь тахилгын зан үйлийг буруу хийсэнтэй холбоотой байдаг болов уу гэж бодож байна. Мөн дээрээс нь жирийн олон түмэн онголж дархалсан хайрхан гэдгийг мэдэхгүйн улмаас хамаа намаагүй харьцаж, архи дарс ууж, алив дээдийн мууг хийж догшируулдаг байх гэж бид бодож байгаа. Тийм учраас энэ газар нутаг бол тахилгатай уул юм, үүнийг тахиж мөргөх ёс дэг нь ийм юм аа гээд самбар хийгээд тавьбал яасан юм бэ гэсэн ийм саналтай байна.
    Лхагважав: Үйл ажилагааны зохион байгуулалттай холбоотой асуудлаар өөрийн санал шүүмжлэлийг дурьдав.
    Ч.Энхбаатар: МБНЭ-ийн гишүүдийг бүгдийг электрон хаягжуулж, түүгээрээ хурлын зар болон бусад мэдээллүүдийг түгээж, цаг болон эдийн засгийн хэмнэлт хийх талаар санал бодлоо хэлэв.
    Намсрай: Өөрийн зурхайн уг гарвал, утга учрын тухай танилцуулж, яагаад бөө нар энэ зурлагыг дагадаг болсон учир зүйг ярив.
    Д.Жаргалсайхан: МБНЭ-ийн гишүүдэд сонордуулахад эвлэлийн цахим хуудас удахгүй ашиглалтанд орно. Энэ үед бид Намсрай зурхайчийн цаг тооны бичгийг гол мөрдлөгөө болгоно гэж шийдвэрлэсэнээ дашрамд дуулгая. Мөн 6 сарын 22 өдрийн тахилгад оролцох хүмүүсийг бүртгэж мандат олгох ажил маш ойрын хугацаанд хийгдэнэ. Мандат аваагүй хүмүүс татсан гортигоос дотогш нэвтрэх эрхгүй болох юм. Ийм сүсэгтэн ч бай, бөө ч бай манай эвлэлээс мандат авч байж оролцох эрх нь нээгдэнэ гэсэн үг. Мандатны эх загварыг гаргасан байгаа бөгөөд урьдчилсан байдлаар хчинээн хүн оролцох магадалсан тооцоог гаргаад хэвлэлтэнд өгнө. Ийм учраас манай дээд цэцийн гишүүд болон уг ажлын зохион байгуулалтад оролцох бага хуралдайн гишүүд ажлын албан өрөөнд ойр ойрхон олон удаа хуралдах байх гэсэн бодолтой байна.
    Дагвадорж: Уул усны тахилга гэдэг бол нарийн дэг жаягтай, үүнийгээ сайн анхаараарай, алдаа битгий гаргаасай гэж бодож байна. Мөн би судлаач хүний хувьд тэр Батчулуун удганы хэлсэн 9 хүнийх нь тоонд багтаад дээшээ нь гараад харах үзэх юмаа харж, мэдэх юмаа мэдэж авах юмсан гэж бодож байна. Энэ бол судалгааны маш том ажил шүү дээ.
    Лхагва-Эрдэнэ: Энд яригдсан саналууд маш их таалагдаж байна. Олон түмнийх нь хүч ачаар сайхан үйл ажиллагаа болох байх гэж бодож байна.
    Ж.Бямбабат: Миний хувьд би гадаад харилцаа маш сайтай байдаг. Энэхүү тахилга нь маш өргөн хүрээний арга хэмжээ учраас гадаадынханд хэл мэдээ хүргүүлж, тэднийг урьж сонирхуулбал ямар вэ гэсэн санал байна. Энэ зүйл болно гэвэл би өөрийн хамтрагч түншүүдээ урьж оролцуулж болох талтай.
    Гишүүн: Миний санал бол би энэ тахилганы арга хэмжээнд ирж байгаа хүмүүсийн хувцасанд хүндэтгэлтэй хандах асуудлаар саналаа хэлэх гэсэн юм. Ноён уулын тахилгын үеэр ажиж байхад манай олон удганууд дээлээ бүслэхгүй нөмгөн явж байсан. Миний бодлоор айл гэр бүтэн байхын үндэс нь эмэгтэй хүний бүстэй холбоотой юм болов уу гэж бодож байна. Мөн манай Монголчуудын хийморь сүлд нь бүсэндээ явдаг гэдэг шүү дээ. Эрэгтэй ч бай эмэгтэй ч бай бүсийг сайхан дээдэлж, түүнийг сайхан зүүж байх нь тухайн хүний амьдрал ахуйд ч, эрүүл мэндэд ч тустай зүйл ээ. Тэнгэр лус аргадсан тийм сайхан үйл ажилд ирцгээхдээ Монгол хүн монголоороо байж, монгол уламжлалаа хадгалж, сайхан дээл монгол хувцастай ирж байвал яасан юм бэ гэсэн санал байна. Бид л энэ монгол ахуй уламжлалыг сурталчилж, түгээж, бусдад мэдүүлж байх учиртай хүмүүс шүү дээ.
    Х.Гомбобаатар: Өмнө гишүүний монгол хувцастай очих гэсэн санал санаачилгыг дэмжиж байна. Орчин цаг гээд янз бүрийн хувцас хунар өмсөх болж, би ч Ноён уулын тахилган дээр ажигласан. Монгол хувцастайгаа очвол хүндэтгэлтай сайхан байх биз ээ. Мөн тахилгын үеэр хамгийн их анхаармаар зүйл нь хог хаягдал юм билээ. Хогоо маш уут саванд хямгадаж байгаад буцахдаа авч яваад хот суурин бараадуулаад хогийн цэг дээр хаявал зүгээр. Бусдаар бол эмх замбараагүй зүйл гайгүй. Гэхдээ өмнөх туршлагаасаа анхаарч дараа дараагийн томоохон үйл ажиллагааг илүү сайн хийх хэрэгтэй гэж бодож байна. Гал бүр дор бүрнээ өөр өөрийн зохион байгуулалт сайтай байвал тэгээд л болоод явчихна даа.
    Л.Загдаа: Хогийн асуудал дээр нэг санаачилга байна. Уут тараах хэрэгтэй. Тэгээд арга хэмжээ дуусаад буцахад нь уутандаа хогоо хийгээд гарч байгаа эсэхийг шалгах нь зүйтэй. Тэгэхгүй бол хогоо хаа хамаагүй хаяад л явчихна шүү дээ. Мөн тэр самбар хийж, тахилгатай газруудыг хаягжуулах сайхан санаа байна. Гэвч тийм самбаруудыг хүмүүс буулгаж авч яваа, хувийн хэрэгцээндээ ашиглаад байдаг муу талтай юм билээ. Авч болохгүйгээр хийх ямар арга байгааг л бодох хэрэгтэй.
    Д. Жаргалсайхан: За ингээд санал шүүмжлэлийн цагийг зогсооё. Тэгэхгүй бол хурал маань нэлээд сунжрах төлөвтэй болдог. Та бүхний санал шүүмжлэлийг сонслоо, хурлын тэмдэглэлд бичээд, тэр бүрээс хийж хэрэгжүүлж болохыг нь хэрэгжүүлэн, өөрчилж сайжруулах зүйлийг нь бодолцоно. Мөн 7 сарын 2 өдрөөс 8 өдрийн хооронд манай эвлэл анхны хүндэтгэлийн хүлээн авалт хийх бодолтой байгаа. Нарны тахилгын дараа үүний тухай ярилцаж, зохион байгуулалтын асуудлыг шийдвэрлэнэ. Ингээд хурал хаасныг мэдэгдэе.
    Хурал нийт 3 цаг 30 минут үргэлжилж, 13 цаг 30 минутад өндөрлөв.

    Хурлын тэмдэглэл хөтөлсөн: М.Мөнхзул
    Хянасан: Д.Жаргалсайхан

  • МБНЭ-ИЙН ДЭЭД ЦЭЦИЙН ЗӨВЛӨЛИЙН ДӨРӨВДҮГЭЭР ХУРАЛДААН

    6. Одонхүү
    7. О.Даваасүрэн
    8. Оюунбат – Хурцжавхлан
    9. Мягмаржаргал – Хурцжавхлан
    Бадарч : Пэрэлэй гуайн охин Оюуныг санал болгов.
    Жаргалсайхан : 400 гаруй хүнтэй уулзаж санал бодлоо хэлэлцсэн.
    1. ДЦЗ гишүүд болон бага хуралдайн гишүүд бүгдээрээ батлахаа аваарай.
    2. Гишүүн элсүүл
    3. Хяналтын хорооноос Олдох гарах болов. Оронд нь зайран Өсөхбаярыг нэр дэвшүүлж байна.
    4. Гочоо , Чинбат 2-ыг яахыг нь мэдэхгүй байна.
    5. Хяналтын цэцийн гишүүнд хэнийг оруулахаа санал бодлоо хуваалцав.
    Жаргалсайхан : Энэ хурлаас дараагийн хурал зохион байгуулах ажлын хэсэг томилсон байгаа.
    Ахлагч Бадарч : Хэвлэл , мэдээлэл, сурталчилгаа хариуцсан ажлын хэсэг
    Ахлагч Чинбат : Нэгдсэн цугларалт , тахилга тайлгыг хийнэ.
    Ахлагч Энхзаяа : Хөрөнгө оруулалт
    Ахлагч Хоролдамба : Сургалт судалгаа
    Ахлагч Энхжаргал : Орон нутгийн зохион байгуулалт
    Ахлагч Батчулуун : Хүний нөөцийн асуудал
    Жаргалсайхан : 2012 оны 11 дүгээр сар 16-ны бага хуралдайн зохион байгуулах хурлын зааланд нэмж 40 хүний сандал олж ирэх ажлыг Одонхүүд даалгав.
    Цагдаа хотын захиргаанд мэдэгдэл өгөх хэрэгтэй
    4 оронтой утас худалдаж авах саналыг гаргав.
    ДЦЗ-ийн гишүүдэд Вэб сайтанд орох мэдээлэлүүдийг бэлдэж ирэх.
    Бадарч : Мөн Бадарын хайрцаг гэх хандив цуглуулах хайрцаг бэлдэх санал гаргав.
    Батсайхан : Амар байна уу? Бөөгийн ёсонд маш ач холбогдол өгөх зүйл юм.
    1. Бөөг юнескод бүртгүүлэх
    2. Шашин гэж болохгүй. Шашин гэдэг нь хэн нэгний гаргасан номлол
    3. Мөргөл биш . Мухар сүсэг юм. Мөргөл гэдэг нь шашины нэг бичил хэсэг нь.

    МӨНХ ТЭНГЭРИЙН БӨӨ ШҮТЛЭГгэж ярьж хэлж сурья.
    Бөө гэдэг нь хүн үүсэхээс өмнө үүссэн, Орчлон сав , ертөнц гариг , эрхэсийг бүхэлд нь бөө гэнэ.
    Бөө хүнийг улаач гэнэ.
    Мухар сүсэг бол мухардал , айдас , төөрөгдөлөөс үүссэн.
    Бясалгал : Мухар сүсэгээс гарах арга зам юм.

    Шашин гэдэг нь Ша – шина гэдэг үгнээс гаралтай .
    Бөө шашинтай 3 зүйлээр төстэй .
    1. Өргөл
    2. Мөргөл
    3. Залбирал

    Бага хуралдайн Сэдэв : Монголын бөөгийн ёс зүй .
    Бага хуралдайд ирсэн хүн болгоны үгийг сонсвол цаг их орно. Иймд Санал асуулга авах материал тарааж өгье.

    Хуралдай МБНЭ –ийн төв байранд 16.40 –д эхлэв.
    1. Эрдэмтэдийн судалгаа гаргья. Дулам гуай зугтааж байна. Нэрс болон судалгааг Б.Тэмүлүнд өг
    2. Дээд цэцийн гишүүнд 9 хүн нэмэх
    1. Хадаан
    2. Ангар
    3. Буянбадрах – дүнгэр төв
    4. Ц.Батболд
    5. Дагвадорж – Сэтгүүлч / Ерөөлт/
    6. Одонхүү
    7. О.Даваасүрэн
    8. Оюунбат – Хурцжавхлан
    9. Мягмаржаргал – Хурцжавхлан
    Бадарч : Пэрэлэй гуайн охин Оюуныг санал болгов.
    Жаргалсайхан : 400 гаруй хүнтэй уулзаж санал бодлоо хэлэлцсэн.
    1. ДЦЗ гишүүд болон бага хуралдайн гишүүд бүгдээрээ батлахаа аваарай.
    2. Гишүүн элсүүл
    3. Хяналтын хорооноос Олдох гарах болов. Оронд нь зайран Өсөхбаярыг нэр дэвшүүлж байна.
    4. Гочоо , Чинбат 2-ыг яахыг нь мэдэхгүй байна.
    5. Хяналтын цэцийн гишүүнд хэнийг оруулахаа санал бодлоо хуваалцав.
    Жаргалсайхан : Энэ хурлаас дараагийн хурал зохион байгуулах ажлын хэсэг томилсон байгаа.
    Ахлагч Бадарч : Хэвлэл , мэдээлэл, сурталчилгаа хариуцсан ажлын хэсэг
    Ахлагч Чинбат : Нэгдсэн цугларалт , тахилга тайлгыг хийнэ.
    Ахлагч Энхзаяа : Хөрөнгө оруулалт
    Ахлагч Хоролдамба : Сургалт судалгаа
    Ахлагч Энхжаргал : Орон нутгийн зохион байгуулалт
    Ахлагч Батчулуун : Хүний нөөцийн асуудал
    Жаргалсайхан : 2012 оны 11 дүгээр сар 16-ны бага хуралдайн зохион байгуулах хурлын зааланд нэмж 40 хүний сандал олж ирэх ажлыг Одонхүүд даалгав.
    Цагдаа хотын захиргаанд мэдэгдэл өгөх хэрэгтэй
    4 оронтой утас худалдаж авах саналыг гаргав.
    ДЦЗ-ийн гишүүдэд Вэб сайтанд орох мэдээлэлүүдийг бэлдэж ирэх.
    Бадарч : Мөн Бадарын хайрцаг гэх хандив цуглуулах хайрцаг бэлдэх санал гаргав.
    Батсайхан : Амар байна уу? Бөөгийн ёсонд маш ач холбогдол өгөх зүйл юм.
    1. Бөөг юнескод бүртгүүлэх
    2. Шашин гэж болохгүй. Шашин гэдэг нь хэн нэгний гаргасан номлол
    3. Мөргөл биш . Мухар сүсэг юм. Мөргөл гэдэг нь шашины нэг бичил хэсэг нь.

    МӨНХ ТЭНГЭРИЙН БӨӨ ШҮТЛЭГгэж ярьж хэлж сурья.
    Бөө гэдэг нь хүн үүсэхээс өмнө үүссэн, Орчлон сав , ертөнц гариг , эрхэсийг бүхэлд нь бөө гэнэ.
    Бөө хүнийг улаач гэнэ.
    Мухар сүсэг бол мухардал , айдас , төөрөгдөлөөс үүссэн.
    Бясалгал : Мухар сүсэгээс гарах арга зам юм.

    Шашин гэдэг нь Ша – шина гэдэг үгнээс гаралтай .
    Бөө шашинтай 3 зүйлээр төстэй .
    1. Өргөл
    2. Мөргөл
    3. Залбирал

    Бага хуралдайн Сэдэв : Монголын бөөгийн ёс зүй .
    Бага хуралдайд ирсэн хүн болгоны үгийг сонсвол цаг их орно. Иймд Санал асуулга авах материал тарааж өгье.

    djmedia:89
  • №25. XII-XIV зууны монгол гүрний гадаад харилцаа

    Монгол аймгуудын харилцааны түүхэнд элч нар их чухал үүрэг гүйцэтгэж байсныг мөн тэмдэглэвэл зохино.
    Нэгдсэн улс байгуулагдсаны дүнд монгол орон дэлхийн олон улс оронтой харилцах болж, улмаар монголын их гүрэн бий болсны дараагаар гадаад харилцаа нь урьдаас илүү өргөжин хөгжжээ.
    Монгол улсын дипломатын үйл ажиллагаа нь харь орнуудад тусгай тамга тэмдэг бүхий гэрэгэтэй /мөн пайз ч гэдэг/ элч нарыг довтолгох буюу гадны элч нарыг хүлээн авах, гадаад орнуудтай бичиг захидлаар харилцах буюу элдэв төрлийн гэрээ хэлэлцээр эвсэл холбоо байгуулах, бусад улс орныг улс төр, цэргийн талаар туршин тагнах зэргээр гадаад бодлогыг гүйцэтгэн хөтлөх элдэв арга ажиллагаа тогтворжин төрөлжиж байсан байна.
    Үүгээр үл барам, их гүрний үеэр монголын гадаад хэргийн зохион байгуулалт, арга ажиллагаа, дипломатын өвөрмөц арга барил, ёс дэглэм, хэв заншил ч үүсэн бий болж байжээ. Гадаадтай харилцах дээд эрхийг хаан өөрөө барьж байсан учир бүх дипломат харилцааны хэргийг гагцхүү хааны нэрийн өмнөөс гүйцэтгэн явуулдаг байжээ. Хааны дэргэд гадаад харилцааны албан хэргийг хөтөлдөг тусгай битэгч /бичээч/ нар ажиллаж, харь орнуудад явуулах бичиг захидлыг уул орных нь хэл бичгээр зохион үйлдэж, төгсгөлд нь уйгаржин бичгийн сайд “үзэг ину” гэж уйгаржин үсгээр гарын үсэг зурж3 хааны их тамгыг дарж гүйцэтгэдэг заншилтай байжээ. Гадаад харилцааны гол чухал асуудал дайн найрамдлын асуудлыг хаан өөрийн төрөл садан ба том язгууртан ноёдын хуралдайгаар хэлэлцүүлэн шийдвэрлэдэг байсан нь монголын эртний овог аймгуудын цэргийн ардчиллын үлдэц улбаа мөн байжээ. 3 Пэн Дая, Сюй Тин.”Краткая сведения о чёрных татарах”. Проблемы востоковедения, 1960 № 5 стр.142. W.Cieaves. “Chanceiiery Practice the Mongols in the Thirteenth and Fourteenth Centuries” HJAS.Vol.14 1 3-4
    Их гүрний үед алс холын харь орнуудад зарагдан явдаг тусгай мэргэжсэн элч нарын эрх үүрэг үлэмж болжээ. Элчин харилцааг хөгжүүлэх хэрэгт нийт их гүрний хэмжээгээр байгуулсан өртөө их ач тустай болсон байна. “Ямар ч элчийг хэд хэчнээнээр хааш нь ч явууллаа гэсэн тэнд улаа унаа, унд хүнсийг саадгүй гарган өгч хэрэглүүлэх ёстой ажээ. Мөн түүнчлэн түүнд /хаанд/ ямарч орноос элч зарлага ирлээ гэсэн тэдэнд унаа хөсөг, хоол ундыг гарган өгөх ёстой” гэж тэр цагт Монголд элчээр ирж байсан Плано Карпини бичсэн байна.1
    Элч нарыг харьд зарахдаа онцгой эрх үүргий нь баталсан алт, мөнгө, хүрэл болон модон гэрэгээг тэдний хэргэм тушаалыг харгалзан олгодог байжээ. Алтан гэрэгэ нь “өргөөшөө алга, уртаашаа хагас тохойн чинээ”2 гэрэгэтэй элч бол “юу дуртайгаа тушааж болох ба тушаасан бүхний нь ямар ч саадгүй даруйхан биелүүлнэ.3 Алтан гэрэгэтэй монгол элч нарыг “Сэр-иг па” /алтан гэрэгэтэн/ гэж нэрлэн монголын хааны онгон эрх ямба бүхий бие төлөөлөгч болохыг тодорхойлон зааж тэдэнд аль болохоор их бэлэг сэлтийг барьж хүндэтгэн тал засаж байхын чухлыг онцлон заасан мэдээ баримт түвэд сурвалж бичгүүдэд мөн байдаг.4 Монголын элч нарын гэрэгэ бол эртний Грекийн элч нарын замд авч явдаг “дипломат” гэдэг хоёр давхарласан модон самбартай утгаараа төсөөтэй зүйл байжээ. Монгол элч нар харьд зарагдан дотоод улс төр, цэргийн байдлыг тагнан турших даалгавартай байжээ. Жишээ нь: Мөнх хаан Франкийн ванд алтан гэрэгэтэй элч томилон явуулахдаа очих “орон зам, боом болон зэр зэвгий нь сайтар тагнатугай” гэж зарлиг буулгаж байжээ.6 1 Плано Карпини. 15-р тал. 2 Гильом Рубрук. 145-р тал. 3 Гильом Рубрук.145-р тал. 4 Сажа дун раб. 72а-74б-р тал. 6 Гильом Рубрук.145-р тал.
    Гадны элч нарыг хаан хүлээж авах ёс дэглэм их сүр дүрэмтэй байсан нь “Далай хаан” хаан хэмээн өргөмжлөгдөж байсан монгол хаадын сүр хүчийг илэрхийлэх зорилготой байжээ. Хаанд бараалхахын өмнө хааны өргөөний бараа бологч нараас урьдчилан элч нартай уулзаж ямар зорилготой яваагий нь сайн асууж мэдэж явдаг байсан. Мөн өргөөнд орохын өмнө элч нарыг нэгжин үзэж, хоёр галын хоорондуур оруулан “ариутгаж” өргөөний эсгий үүдний зүүн талаар босгонд хөл хүргэхгүй орохыг урьдаас сануулан хэлж хаанд бараалхуулдаг заншилтай байжээ. Элч нар хаанд бараалхахдаа зүүн хөлөөрөө сөгдөж мэндлэх ёстой байжээ. Монгол хаад “гадаадын ямар ч элстэй шууд өөрөө ярилцдаггүй, гурав дахь этгээдээр дамжуулан ярилцдаг” ёстой байжээ. Гэхдээ элч нар нь хаантай бусад хэнээс ч илүү юу дуртайгаа чөлөөтэй ярилцах давуу эрхтэй байсан гэнэ.1
    Монгол улс шинээр гарч ирсэн нь монгол ба хөрш орнуудын харилцааны шинж төрхийг өөрчлөн хувиргасан төдийгүй, мөн нийт Төв Азийн улс хоорондын харилцаанд томхон өөрчлөлт оруулжээ. 1 Гильом Рубрук. 145-р тал.
    Монгол их гүрний гадаад бодлого үндсэндээ Чингис хаан тэргүүтэй монгол хаад, ноёдын байлдан дагуулах ашиг сонирхолд бүрэн захирагдсан байжээ. Плано Карпиний бичсэнээр монголчууд нь “бүх газар орныг дагуулан захирах ёстой ба урьдаас захирагдаагүй нэг ч улс оронтой найрамдал тогтох ёсгүй”1 гэж засаг хуульд тусгайлан заажээ. 1 Плано Карпини. 43-44-р тал.
    Чингис хаан дайны өмнөх дипломатын элдэв төрлийн бэлтгэл ажлыг их хийж, дайсан улсаа олон улсын талаар бүрэн ганцаардуулах бодлого явуулдаг байжээ.
    Чингисийн тэр цагт явуулж байсан дипломатын бодлогод гарсан нэг бүтэлгүй хэрэг бол Хорезмын эсрэг Тангуд улстай цэргийн эвсэл байгуулах гэсэн оролдлого нь үр дүнгүй болсон явдал байжээ.
    Ойрхи Дорнодын талаар явуулах Монголын дипломат бодлого ихээхэн идэвхижиж иржээ. Тэр бодлого нь Ойрхи Дорнодын орнуудыг Монголын эрхшээл нөлөөнд татан оруулахад үндсэндээ чиглэгдэж байжээ. Монгол хаад Ойрхи Дорнодын орнуудын талаар бодлого явуулахдаа эдгээр орны зөрчил, ялангуяа мамлюк, түрэг сельджукүүдээс Ойрхи Дорнод ба Кавказын орнуудыг харийн дайсны түрэмгийллээс авран хамгаалахыг амлаж эдгээр орны эрх баригчидтай эвлэлдэн, хүч чадлы нь Египет, Түрэг зэрэг өрсөлдөгч улсуудынхаа эсрэг ашиглах бодлогыг идэвхитэй явуулж байсан ажээ.Мөнх, Гетум хоёрын байгуулсан гэрээ долоон зүйлтэй болно.
    Армений ван нь Мөнх хааныг христос шашинд орох, христос шашинтан ба монголчуудын хооронд мөнхийн нөхөрлөл тогтоох, монголчуудын эзэлсэн ба ирээдүйд эзлэх газар оронд христос шашины сүм хийд, лам нарыг алба гувчуураас чөлөөлж, христосын шарил байдаг Иерусалимыг саррицин нараас чөлөөлж, христос шашинтанд эргүүлэн өгөх, лалын шашины толгойлогч Багдадын халифын эсрэг дайтах, Армен ба түүний хөрш улсуудад Монгол цэргийн тусламжийг хэрэгтэй цагт нь олгож байх, саррицин нарын эзлэн авсан ба монголын эрхшээлд орсон газар нутгийг Арменд эргүүлэн өгөх ийм долоон зүйлийн үндсэн гэрээ байгуулах санал тавьжээ. Мөнх хаан тэр саналыг бүрэн зөвшөрсөн байна. Уул гэрээний агуулгаас үзэхэд Армений ван өөртөө нэлээд ашигтай гэрээ байгуулж чадсан нь илт байна. Гэвч тэр цагт Ойрхи Дорнодод Монголын явуулж байсан бодлогын үүднээс үзэхэд Мөнх хаан дипломатын хувьд төдий л алдаагүй ажээ. Учир нь Армен бол тэр үед газар, улс төр, эдийн засгийн хувь эзэлж байсан байр сууриараа Монгол ба Ойрхи Дорнод хоёрын хоорондох харилцааны зам дээр чухал дамжлага газар болж байсан тул монгол хаад нь арга мэхээр Арменийг эрхшээл нөлөөндөө багтааж хүч чадал, газар нутгий нь Ойрхи Дорнод дахь өөрийн гол өрсөлдөгч улсуудын эсрэг ашиглах зорилготой байжээ.
    Монгол их гүрний эхний дөрвөн хааны үед явуулж байсан монголын гадаад харилцааны бүх үйл ажиллагаа жинхэнэ монгол нутгийг хамарч, монгол дахь нэгэн төвөөс чиглэгдэн гүйцэтгэгдэж байсан байна.

  • МЭНДЧИЛГЭЭ

    Бид олон улсын хэмжээнд болон төрийн хэмжээнд тогтсон харилцаанд хүрээд байна. Үүнийгээ бид бэхжүүлэх шаардлагатай. Хийхэд хэцүү, цаг хугацаа шаардана, нураахад амархан, бага хугацаа орно.
    Бөөгийн архиваас МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгчийн шийдвэрээр эхний материалыг байгууллагын нууцын зэрэглэлээс гаргаж, шинэ жилийн мэндчилгээ болгон тавьж байна.
    2012 оны 5 дугаар сарын 15-ны өдөр Эх нутаг, газар шорооны төлөө хийсэн бидний анхны тэмцэл-Ноён уулын төлөө Нэгдсэн тахилга байв. Анхны Нэгдсэн тахилга эхэндээ дэг журамтай байсан ч яваандаа алдагдсан юм. Миний баримталсан тактик бол үндсэн байршил дээр гол анхаарлыг татаж, хайрханы овоон дээр үндсэн бөөлөлтийг хийсэн билээ. Үндсэн бөөлөлтөө байгууллагын нууцлалын зэрэгт авсан. Ингэх шалтгаан нь бөөлөлт хийсэн улаач нараа хамгаалах зорилго байв. Нэгдсэн тахилгад толгойлж бөөлсөн анхны дөрвөн баатруудаараа бахархаж байна.
    МБНЭ-ийн Дээд цэцийн хуралдаан хийхээр цугларч байсан газраас олны нүдэн дээр намайг баривчлах ажиллагаа явагдсан нь цаанаа бөө нарыг “айлгах зорилго” байсан юм. Намайг цөөнгүй хоног хорьсоны дараа сулласан билээ.
    Одоо ч бидний тэмцэл зогсоогүй. Бид их үйлийг эхлүүлсэн, үргэлжлүүлэх болно. Бид бүх үйлээ ил хийх шаардлагагүй юм.
    Мөнх тэнгэр, эзэн Чингис хааны ариун сүнс ивээх болтугай.
    МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан

  • МОНГОЛ БӨӨГИЙН ТЭРГҮҮН ЗАЙРАН ЛХАЧААГИЙН ЦАГААНХҮҮ

     

    ⦁ ХОВД АЙМГИЙН ХАРЬЯАТ
    ⦁ МОНГОЛ БӨӨГ ХӨГЖҮҮЛЭХИЙН ТӨЛӨӨ АМЬДРАЛАА ЗОРИУЛЖ ЯВАА
    ⦁ “ХҮРЭЛ ШОНХОР” МЕДАЛИАР ШАГНАГДСАН.
    ⦁ 2014.09.22-ны өдөр. Улаанбаатар хот. ⦁ Монгол үндэстэн баатруудынхаа хүндэтгэлийн цогцолборын шав тавих нээлтийн ажиллагаанд оролцсон.
    ⦁ 2014.06.22-ны өдөр. Улаанбаатар Хүй долоон худагт болсон “Нарны залбирал”-д оролцсон.
    ⦁ 2015.10.10 Мөнх тэнгэрийн сургаалийг Монгол төр дээдлэн төрийн шүтлэг хэмээн тунхагласаны 2225 жил, Монголын “Тэнгэрийн улаач” нарын нэгдсэний 3 жилийн хүрээнд Монгол туургатны нэгдсэн Их Хуралдайд оролцсон.
    ⦁ 2015.05.20-ны өдөр. “Бурхан Халдун”-ны нэгдсэн залбиралд оролцсон.
    ⦁ 2016.05.15-ны өдөр. “Бурхан Халдун”-ны нэгдсэн тахилгад оролцсон.
    ⦁ 2017.06.03-ны өдөр. “Бурхан Халдун”-ны нэгдсэн тахилгад оролцсон.
    ⦁ 2017.06.15-ны өдөр. Төрийн “Хар сүлд”-ний тахилгад оролцсон.
    ⦁ 2017.06.22-ны өдөр. Нарны залбиралд Толгойлж бөөлсөн.
    ⦁ 2018.06.22-ны өдөр. Нарны залбиралд Толгойлж бөөлсөн.

  • МОНГОЛ БӨӨГИЙН ТЭРГҮҮН ЗАЙРАН ДАШИДОНДИКОВ ЗОРИГТО

     

     АГИЙН БУРИАД, ЧИТА МУЖИД ТӨРСӨН
     МОНГОЛ БӨӨГ ХӨГЖҮҮЛЭХИЙН ТӨЛӨӨ АМЬДРАЛАА ЗОРИУЛЖ ЯВАА
     “ХҮРЭЛ ШОНХОР” МЕДАЛИАР ШАГНАГДСАН.
     “МӨНГӨН ШОНХОР” МЕДАЛИАР ШАГНАГДСАН.
     “АЛТАН ШОНХОР” МЕДАЛИАР ШАГНАГДСАН.

    • 2015.10.10 Мөнх тэнгэрийн сургаалийг Монгол төр дээдлэн төрийн шүтлэг хэмээн тунхагласаны 2225 жил, Монголын “Тэнгэрийн улаач” нарын нэгдсэний 3 жилийн хүрээнд Монгол туургатны нэгдсэн Их Хуралдайд оролцсон.
    • 2015.05.20-ны өдөр. “Бурхан Халдун”-ны нэгдсэн залбиралд оролцсон.
    • 2015.07.14-15-ны өдөр. Дорнод аймгийн Дашбалбар сумын нутаг дахь Монгол улсын тулгуур хөл уул “Хөх уул”-ын Нэгдсэн Их Тахилгын Хайрханы тахилгыг толгойлж бөөлсөн.
    • 2016.05.15-ны өдөр. “Бурхан Халдун”-ны нэгдсэн тахилгад Галын тахилгад тэргүүлж бөөлсөн.
    • 2016.08.10-ны өдөр. Хөвсгөл нуурын нэгдсэн тахилгад оролцсон.
    • 2017.06.03-ны өдөр. “Бурхан Халдун”-ны нэгдсэн тахилгад Тэнгэрийн тахилгад тэргүүлж бөөлсөн.
    • 2018.07.17-ны өдөр Отгонтэнгэр хайрханы нэгдсэн тахилгад оролцсон.