Author: admin_shaman

  • МОНГОЛ БӨӨГИЙН ТЭРГҮҮН УДГАН ХАТИАРЫН ГЭРЭЛМАА

     

     МОНГОЛ БӨӨГ ХӨГЖҮҮЛЭХИЙН ТӨЛӨӨ АМЬДРАЛАА ЗОРИУЛЖ ЯВАА
     “ХҮРЭЛ ШОНХОР” МЕДАЛИАР ШАГНАГДСАН.
     “МӨНГӨН ШОНХОР” МЕДАЛИАР ШАГНАГДСАН.
     “АЛТАН ШОНХОР” МЕДАЛИАР ШАГНАГДСАН.

    • 2013.05.25-26-ны өдөр. Баян-Өлгий аймгийн Буянт, Сагсай, Цэнгэл сумын нутаг дахь Монгол Улсын толгой уул “Жаргалт хан” хайрханы Нэгдсэн Их тахилгад оролцсон.
    • 2013.6.21-22-ны өдөр. Налайх Дүүргийн Гандан ууланд хийгдсэн Нэгдсэн Их Тахилгад оролцсон.
    • 2014.05.15-ны өдөр. Өмнөговь аймгийн Ханбогд сумын нутаг дахь Ханбогд хайрхан, Оюутолгойн Монгол говийн Нэгдсэн их тахилгад оролцсон.
    • 2014.06.22-ны өдөр. Улаанбаатар Хүй долоон худагт болсон “Нарны залбирал”-д оролцсон.
    • 2015.05.25-.05.26-ны өдөр Баян-Өлгий аймгийн Буянт, Сагсай, Цэнгэл сумын нутаг дахь Монгол улсын толгой уул “Жаргалт Хан” хайрханы Нэгдсэн Их Тахилгад оролцсон.
    • 2015.10.10 Мөнх тэнгэрийн сургаалийг Монгол төр дээдлэн төрийн шүтлэг хэмээн тунхагласаны 2225 жил, Монголын “Тэнгэрийн улаач” нарын нэгдсэний 3 жилийн хүрээнд Монгол туургатны нэгдсэн Их Хуралдайд оролцсон.
    • 2018.06.17-ны өдөр. Говийн нэгдсэн тахилгад Тэнгэрийн тахилгыг толгойлж бөөлсөн.

     

  • МОНГОЛ БӨӨГИЙН ТЭРГҮҮН УДГАН СУГАРЫН ЭНХМАА

     

     МОНГОЛ БӨӨГ ХӨГЖҮҮЛЭХИЙН ТӨЛӨӨ АМЬДРАЛАА ЗОРИУЛЖ ЯВАА
     МОНГОЛ ГОВИЙН НЭГДСЭН ИХ ТАХИЛГЫГ ҮРГЭЛЖЛҮҮЛЭН ХИЙХ ҮҮРГИЙГ ТАСАЛДУУЛСАН ТУЛ ӨМНӨГОВИЙН БӨӨГИЙН ХҮРЭЭЛЭНГИЙН УДИРДАГЧИАС ОГЦОРСОН.
     “ХҮРЭЛ ШОНХОР” МЕДАЛИАР ШАГНАГДСАН.
     “МӨНГӨН ШОНХОР” МЕДАЛИАР ШАГНАГДСАН.
    • 2014.05.15-ны өдөр. Өмнөговь аймгийн Ханбогд сумын нутаг дахь Ханбогд хайрхан, Оюутолгойн Монгол говийн Нэгдсэн их тахилгад Хайрханы тахилгыг толгойлж бөөлсөн.
    • 2015.10.10 Мөнх тэнгэрийн сургаалийг Монгол төр дээдлэн төрийн шүтлэг хэмээн тунхагласаны 2225 жил, Монголын “Тэнгэрийн улаач” нарын нэгдсэний 3 жилийн хүрээнд Монгол туургатны нэгдсэн Их Хуралдайд оролцсон.
    • 2015.05.20-ны өдөр. “Бурхан Халдун”-ны нэгдсэн залбиралд оролцсон.
    • 2016.05.15-ны өдөр. “Бурхан Халдун”-ны нэгдсэн тахилгад оролцсон.
    • 2017.06.03-ны өдөр. “Бурхан Халдун”-ны нэгдсэн тахилгад оролцсон.
    • 2018.07.17-ны өдөр Отгонтэнгэр хайрханы нэгдсэн тахилгад оролцсон.

  • ӨӨЛД БӨӨ

    Харин Дөрвөн Ойрадын холбоонд Цорос гэж нэртэй хүчирхэг аймаг оролцон улс төрийн талаар тэргүүлэн явсан бөгөөд тэдний хойчис нь хожим өөлд гэдэг нэртэй болсон бололтой. Гэвч Цорос зэрэг овог ясний тойрадын дотор үлэмж түгсэн байна. Баруун Монголын нэгэн гол ястан болох Ховдын Өөлд бол XVII зууны эцсээр (1685 онд) бүх ойрадын хаан, цорос овогт Галдан бошигот Ховдын голд ирж нутаглан, монгол цэргийн тариалан үүсгэхэд энд анх нутагласан ба 1690-ээд онд тэдний ихэнх нь Ховдоос Өвөр Монголын Улаанбудан гэдэг газар хүртэлх замын олон дайнд сүйрэн, 1701 онд нэг хэсэг нь Манжийн эрхэнд орж Орхон голд нутаглан байгаад зарим нь 1764 онд Ховдын харъяат болон нүүн ирсэн нь одоогийн Ховд, Эрдэнэбүрэн сумын өөлдүүд болно. Харин Орхонд үлдэгсэд нь Халхын дотор удаан сууж, халхажсан Архангайн өөлд (хуучин Сайн ноён хан аймгийн Сүжигт бэйс Өөлд Шаа Бэйсийн хошуу буюу одоогийн Архангай Өлзийт, Хотонт сум, Өгийнуур сум) болно. Ховдын Өөлд нь 1755-1758 онд Манжийн түрэмгийлэгчдийн эсрэг баатарлаг сүүлчийн улсын үлдээс удамтай бөгөөд дайчин улсын цагт засаг ул тавин, тусгай даргатай Ховдын амбанд захируулжээ. Энэ Өөлдийн нэгэн захирагч, Дамбий нямтайж гэж байсан нь Манжийн эсрэг тэмцэж яваад осолдсон учир нутгийнхан өөрсдийгөө Дамбий өөлд гэх болсон тул Дамбий өөлд нэртэй болжээ. Өөлдийн дотор Хошууд, Хойд, Цагаан Хойд, Шар Хойд, Бургуд, Хар бургуд, Тольтон бургуд, Андуу шавь нэр, Жисэн шавь нэр, Барилга шавь нэр, Тайчууд, Ноён цорос, нохой цорос, Цагаан туг, Байлгас Хирэй цодог (хэрэй цувдаг), Тоос, Егөс, Авгас, Үлжингэд, Энхэ, Махчинхэрэй, Өтгөс, Шар Монгол зэрэг элхэн (овог) буй. Урианхай ойрадын бөөгийн ёс жаягтай үндсэндээ ижил боловч хувцас хэрэглэлийн хувьд өвөрмөц ялгаа нилээд бий. Өөлдийн уул овоо тахилга. Өөлдүүд овоо тахихдаа индэр (головоо) босгох бөгөөд тэр нь хааш хаашаа 1 метр орчим өргөн 1.5 метр орчим өндөр чулуун овоо байдаг. Энэ овооныхоо дээд хэсгийг цагаан чулуугаар өнгөлсөн байдаг. Энэ гол овооныхоо хоёр талруу тус бүр 6, өмнө талд нь 1 бүгд 13 сан тавих чулуу бэлтгэдэг. Индэр овооны орчимд залам уях мод босгодог. Босгосон индэрээ тахих бүрдээ сэргээх ба тахилгын идээг айл хотлоороо хамтран бэлтгэдэг. Тахилгын зан үйлийг эхлэхийн өмнө эрчүүд баруун талаар, эмэггэйчүүд зүүн талаар сууна. Ингээд бөөгийн ёс зан үйлийг үйлдцэг. Зан үйл дууссаны дараа овоонд өргөсөн идээгээ дөрвөн зүг найман зовхист өргөн цацаж овоогоо гурав тойроод овооноос буудаг. Харин бөө хонины шүүснээс өвчүү толгойг нь салган авч индэр овоон дээр тавьж шатааж 13 тэнгэрт өргөлийг өргөл болгодог. Үүний дараа бөх барилдах морь уралдах зэргээр наадан цэнгэдэг байна.

  • Зураг түүхийг авч үлдэнэ 15 “Төрөөс хилийн талаар бахимтлах бодлого, хил Орчмын хамтын ажиллагаа” зөвлөлдөх уулзалт

     

    Эрхэлсэн ажил, албандаа амжилттай ажиллаж байгаа хамт олонд Үндэсний аюулгүй байдлын Зөвлөлийн ажлын албаны нэрэмжит шагнал, албан тушаалтан, албан хаагчдад 2 сая төгрөгийн мөнгөн шагнал болон дурсгалын зүйлээр урамшуулсан.
    Энэ хүрээнд ХХЕГ-ын харьяа хилийн цэргийн отряд, заставуудын үйл ажиллагаатай бүрэн хэмжээгээр танилцсан билээ.
    Монгол Улс, ОХУ-тай 1958, 1976 онд хоёр талын хилийн гэрээ байгуулж, 2002 онд 3485 км урт хилийг хамтран шалгаж тодотгосон бөгөөд энэ хэсэгт өндөр уул, уулархаг, ой мод бүхий онцлогтой хил хамгаалалтын үйл ажиллагаа явагдаж байв.
    Монгол Улс 1962 онд БНХАУ-тай анх удаа 4676.8 км урт хилийн шугамыг тогтоож, 1973 онд НҮБ-д албан ёсоор бүртгүүлжээ. Уг хилийн шугамыг 1982-1984, 2001-2004 онд хамтран шалгасан бөгөөд тал хээрийн, говь цөлийн, дов толгодын бүхий газар зүйн байршил бүхий хил хамгаалалтын үйл ажиллагаа явагдаж байна.
    Хил хамгаалалтыг Монгол Улсын төрөөс хилийн талаар баримтлах бодлого /2002/, Монгол Улсын Хилийн тухай хууль /1993/, Монгол Улсын Үндэсний аюулгүй байдлын үзэл баримтлал /1994/, хилийн дэглэм, хилийн боомтын асуудлаар хөрш орнуудтай байгуулсан гэрээ, хэлэлцээрээр баталгаажуулан хил хамгаалах байгууллагын хүч хэрэгсэл, ард иргэдийн оролцоотойгоор хэрэгжүүлж байна.
    Тэр үед Увс, Завхан, Хөвсгөл аймгийн хойд нутаг ОХУ-тай хил залгаа хэсгээр хил дамжсан малын хулгай, түүнтэй холбоотой хилийн зөрчил байнга гарах болсон. Эдгээр аймгуудын удирдлага, сумын засаг дарга нар, ХХЕГ-ын отряд, заставын дарга болон цагдаа, тагнуул, онцгой байдлын алба оролцсон хамтарсан зөвлөгөөн хоёр удаа хийгдлээ. Энэ зөвлөгөөнд яригдсан асуудлын ажил хэрэг болгох талаар хамтарсан шийдвэр гаргаж хэрэгжүүлж ажилласан. ОХУ-тай холбоотой асуудлыг ОХУ-ын ҮАБЗ-ийн албадтай Монгол Улсын ҮАБЗ-ийн ажлын албанаас хийсэн ажлын уулзалтуудад ярилцаж байсан.
    Монгол Улс, ОХУ-тай хил дээрх хилийн боомтуудын үйл ажиллагаа хэвийн ажиллаж байгаа боловч ОХУ нь хилээр монголын иргэдийн нэвтрүүлэхдээ авч гарах ачаанд хязгааралт тогтоосон нь хил орчмын иргэдийнн худалдаа хамтын ажиллагаанд бэрхшээлтэй байдал бий болсон байв.
    Улсын хил, түүний хамгаалалт нь дан ганц хил хамгаалах байгууллагын хүчээр шийдвэрлэгдчих нэг талын арга хэмжээ биш, төрийн болон төрийн бус байгууллагууд, иргэдийн оролцоо шаардагдсан цогц том асуудал бөгөөд зайлшгүй төрийн бодлогоор, төрийн оролцоотойгоор зохицуулагдах шаардлагатай юм.
    Хил орчмын нутаг дэвсгэрийн хүн амын суурьшилгүй, эзэмшилт багатай нутгийн стратегийн ач холбогдол бүхий байгалийн нөөц баялгийг төрийн хяналтад байлгах, хамгаалалтад авах замаар түүнийг хууль бусаар ашиглахаас урьдчилан сэргийлэх;
    -Улсын хилийн халдашгүй дархан байдал, хил орчмын нутаг дэвсгэрийн аюулгүй байдлыг хангах үүрэг бүхий байгууллага, албан тушаалтны үйл ажиллагааны зохицуулалт, уялдаа холбоог сайжруулах, боловсронгуй болгох; Эрх зүйн орчныг байнга боловсронгуй болгож, цаг үе, цагийн байдалтай уялдуулан хилийн холбогдолтой хууль, тогтоомж, гэрээ, хэлэлцээрийг шинэчлэн сайжруулж байх;
    -Нийгмийн дэд бүтцийг эрчимтэй хөгжүүлэх замаар хилийн бүс, зурваст иргэд, хилчид тогтвортой суурьших нөхцлийг бүрдүүлэх;
    -Зам харилцаа, холбоо, тээвэр, цахилгаан, хилийн инженерийн төхөөрөмжлөл зэрэг хил хамгаалалтад төдийгүй, ард түмний аж амьдралд нөлөөлөхүйц дэд бүтцийг хөгжүүлэн улсын хилээ баталгаажуулахын зэрэгцээ улсын хил хамгаалалтын таатай нөхцлийг бүрдүүлэх;
    -Монгол Улсын төрөөс хилийн талаар баримтлах бодлогыг хэрэгжүүлэх, түүнийг цаг үеийн шаардлагад нийцүүлэн оновчтой үндэслэлтэйгээр тодотгох, шинэчлэх зорилгоор суурь судалгаа, эрдэм шинжилгээний ажлыг өргөжүүлэх улмаар хил судлалын салбар шинжлэх ухааныг хөгжүүлж улсын хил, түүний хамгаалалттай холбоотой асуудлуудыг шинжлэх ухааны үндэслэлтэйгээр шийдвэрлэх, эрх зүйн болон тогтолцооны оновчтой байдлыг тодорхойлох, үр ашигтай ажиллах төсөл боловсруулан хэрэгжүүлэх;
    -Хилийн боомтод ажиллах хяналтын албадын үйл ажиллагааг нь уялдуулан, нэгдсэн зохицуулалтад оруулах замаар хилийн боомтын үйл ажиллагааг боловсронгуй болгох;
    -Хилчдийн гэр бүл ажил, хөдөлмөр эрхлэх, үр хүүхдүүд нь сургуульд суралцах, соёлын болон эмнэлэгийн үйлчилгээнд хамрагдах зэрэг нөхцөл бололцоог буй болгож хилчид тогтвор суурьшилтай ажиллаж, амьдрах нийгмийн баталгааг хангах;
    -Монгол Улс дан ганц хилчдийн хүчээр хил хамгаалах аргагүйгээс хил орчмын иргэд, өөр бусад нутгийн иргэдийг гэрээгээр хил хамгаалалтад оролцуулах, хөхүүлэн дэмжих, урамшуулах, тэнд суурьшин амьдрах эрх зүйн таатай орчин, эдийн засгийн хөнгөлөлт үзүүлэх арга хэмжээг авч хэрэгжүүлэх;
    -Хил дамнасан гэмт хэрэгтэй тэмцэх, байгалийн гамшиг, хүн малын гоц халдварт өвчин тархахаас урьдчилан сэргийлэх, хил орчмын нутаг дэвсгэрт хүмүүнлэгийн болон экологийн асуудлыг шийдвэрлэх чиглэлээр хил залгаа болон бусад орнуудтай хамтран ажиллах;
    -Улсын агаарын хилийн хяналтыг боловсронгуй болгоход чиглэсэн дэвшилтэт техник, хэрэгсэлийг нэвтрүүлэх;
    -Одоо хилийн зурваст байгаа инженерийн байгууламж, зам харгуй, холбоо дохиоллын хэрэгслийг боловсронгуй болгон сайжруулах, шинэ дэвшилтэт техник, технологийг өргөн нэвтрүүлж, шинэчлэлт хийх;
    -Хил орчмын нутаг дэвсгэрийн хүн амын суурьшилгүй, эзэмшилт багатай нутгийн стратегийн ач холбогдол бүхий байгалийн нөөц баялгийг төрийн хяналтад байлгах, хамгаалалтад авах замаар түүнийг хууль бусаар ашиглахаас урьдчилан сэргийлэх;
    -Улсын хил хамгаалах байгууллагын албан хаагчдыг мэргэшүүлж, ямар ч нөхцөлд улсын хилийн халдашгүй дархан байдал, хил орчмын нутаг дэвсгэрийн аюулгүй байдлыг хангах чадвар бүхий нэгдмэл бүтэц зохион байгуулалттай байлгах явдал юм.
    Цаашид бодлогын хэрэгжилтийг эрчимжүүлэх ажлын хүрээнд:
    Нэг. Монгол Улсын Ерөнхийлөгч ХХЕГ-ын удирдлагад хоёр удаа биечлэн уулзаж үүрэг, даалгавар өгсөн боловч түүний биелэлт хангалтгүй энэ талаар хариуцлага тооцох хэмжээнд хүрсэн байна.
    Хоёр. Үндэсний аюулгүй байдлыг хангах чиг үүрэг бүхий байгууллагуудын удирдах ажилтны уулзалтыг ҮАБЗ-ийн ажлын алба, ХХЕГ-тай хамтарч зохион байгуулах, энэ үеэр аймгуудын прокурор, шүүхийн байгуулагтай хамтарч баруун аймгуудын хилийн цэргийн сахилгын талаар бүсийн зөвлөгөөнийг хийсэн.
    Гурав. Хил хамгаалалтад ажиллаж байгаа офицер ахлагч нарын сургалт, ялангуяа хүний хөгжлийн асуудлыг муу анхаарч ирсэн явдал гэж үзэж байна. Цаашид хил хамгаалалтад ажиллагсадыг таван жил дутам системт сургалтад хамруулж байх, энэ үеэр аттистатчилах шалгалтад хамруулж, албан хаагчид өөрсдөө бие даан суралцах, өөрийгөө хөгжүүлэх талаар шаардлага тавьж ажиллаж сурах, нөгөө талаас Удирдлагын Академи, Батлан хамгаалах их сургууль, Цагдаагийн Академи, Хилийн цэргийн дээд сургуулийн багш нарын бүрэлдэхүүнтэй сургалтын баг ажиллаж системт сургалтыг заадаг байх санал дэвшүүлсэн. Хойд бүсийн сургалтын төвийг Хөвсгөл аймгийн Цэцэрлэг хотод, Зүүн бүсийн сургалтын төвийг Дорнод аймгийн Чойбалсан хотод, Өмнөд бүсийн сургалтын төвийг Өмнөговь аймгийн Даланзадгад хотод байрладаг хилийн ангид төвлөрүүлж, Говь-Алтай, Сэлэнгэ аймгуудын хилийн хороод сургалтыг бие даан зохион байгуулах боломжтой гэж үзсэн.
    Дөрөв. ХХЕГ-ын боловсон хүчнийг бэлтгэх нэгдсэн тогтолцоог улам боловсронгуй болгох, энэ шаардлагаас Хил хамгаалалт, шалган нэвтрүүлэх мэргэжлийн чиглэлээр Хилийн дээд сургууль, хуулийн мэргэжлээр Цагдаагийн Академи, цэргийн зэвсэг, техникийн инженер, холбоо, авто, ар тал хангалт зэрэг мэргэжлээр Батлан хамгаалах их сургуулиар улсын төсөв, нэгдсэн захиалгаар мэргэжилтэнг бэлтгэж байх, Удирдах ажилтны давтан курсыг ОХУ-ын цэргийн Академи, дээд сургууль, Батлан хамгаалахын их сургуулийн Удирдлагын Академид хийж байх,
    Тав. Хил хамгаалалтын стратеги, тактикын үйл ажиллагаанд шинэчилэлт хийх зайлшгүй шаардлагатай болсон байна. Энэ шаардлагаас уялдан ХХЕГ-ын отрядын захирагч нараар олон жил ажилласан хүмүүсээр хил хамгаалалтын орчин үеийн арга барил, тактикын өөрчлөлтөөр бүтээл, туршлагыг бичүүлэх боломжтой юм.
    Зургаа. Хил хамгаалалтын зарим бүсэд орчин үеийн техник хэрэгсэл, технологоор хангах ажлыг яаралтай хэрэгжүүлэх, үүнд Замын-Үүд, Буянт-Ухаа, Алтанбулагын Шалган нэвтрүүлэх үйл ажиллагаанд паспорт шалгадаг орчин үеийн техник, технологоор бүрэн хангах асуудлыг ойрын хугацаанд хэрэгжүүлэх шаардлагатай. Терроризм, улс дамнасан гэмт үйлдлээс сэргийлэхийн хамт хилийн харилцааг өргөжүүлэх үүднээс хилийн боомтуудыг тохижуулах, хэвийн үйл ажиллагааг нь хангахад орон нутгийн оролцоог нэмэгдүүлэх олон улсын төсөл, хөтөлбөрт хамруулах ;
    Замын-Үүд, Буянт-Ухаа, Алтанбулагын хилийн ангиудын шаардлагатай хэсгүүдийг камераар хянах боломжийг судлаж хэрэгжүүлэх ажлыг зохион байгуулах шаардлагатай.
    Хилийн харуулын цамхагыг Монгол улсын зарим байгуулагад хийсэн байгааг туршлага судлан өөрийн нөхцөлд тохируулан сайжруулж хэрэглэх боломжийг судлаж хэрэгжүүлж эхлэх боломжтой юм.
    Долоо. ХХЕГ-ын заставуудын авто паркын шинэчилэлтийг хийх асуудлыг үе шаттайгаар хэрэгжүүлэх, ингэхдээ газар зүйн байршил, улирлын цагийн байдлыг нарийн тусган автотехникийн хангалтын судалгаа хийж тусгах шаардлагатай.
    Найм. Хилийн заставуудад амьдарч байгаа хүүхдүүдийг сургуулийн өмнөх насны сургалтад хамруулах асуудлаар Хүүхдийн төлөө үндэсний төв, бусад төрийн бус байгууллагуудтай хамтарч ажиллах асуудлыг шийдвэрлэх боломжтой байна.
    Тэр үед дэвшүүлсэн асуудлуудаас амьдралд биелэлээ олсон нь одоо дүгнэхэд боломжтой мэт санагдах юм.

    djmedia:82
  • Өвөрлөгчид бэрлэж очоод өнгөрсөн хойноо буг болов

    Хэл уснаас өгсүүлээд ахуй амьдрал төстэй болохоор яагаад ч юм сэтгэлд арай өөриймсөг байсан нь мэдээж юм. Нэлээд туршлагатай, нэр хүндтэй наймаачин болсон хойноо Хөх хотод нэгэн удаа амрахаар очсон байна. Төвийн ресторантай буудалд байрлаад идэж уун, түүх дурсгалын газруудаар нь явсан шигээ хэд хоножээ. Тэгэх үеэрээ мөн тэр буудалд тогоочоор ажиллаж байсан Баярт гэх өвөрлөгч эртэй танилцжээ. Цаадах нь өөрөөс нь хоёр, гурав ах аж. Нүдэнд дулаахан, бүрэг даруухан эр бүсгүйн анхаарлыг ч татсан нь ойлгомжтой. Орж, гарахдаа үргэлж хамтдаа болоод ирсэн гэдэг. Энэ нь хүний хувь заяаны хэрэг болохоор яалтай билээ дээ.

    Нөгөө ноомой залуу нь “Чи гоё” гэхээс өөр үг бараг мэддэггүй шахам нэгэн байжээ. Харж харж хэлдэг ганц үг нь “Чи гоё” байсан юм байх. Бие биенийхээ гоё сайхныг магтсан хоёр өдөр хоногоор ижилдсээр байв. Нэгэн ням гарагийн орой Баярт их шийдсэн байртай өрөөнд нь орж ирээд гараагүй гэдэг. Хүмүүний амьдралд бишгүй тохиолддог эгэл жирийн үзэгдлүүдийн нэгэн болохоор хэн ч гайхах билээ. Ингээд хослон амьдарч эхэлжээ. Одмаа үнэтэй зочид буудлаасаа гарч өвөрлөгчийн өрөөнд амьдрах болжээ. Шилийн гол аймгийн тэнүүлч эр тэндхийн гайгүй тогооч тул ажлын газраас нь орон гэрээр хангасан хэрэг л дээ. Одмаа амралтаа дуусгаад ар халхдаа ирж аав, ээждээ хэлснээр хоёр орны хоёр залуугийн хувь заяа нийлсэн түүхтэй. Эхэндээ энд, тэнд амьдарцгааж байсан нь мэдээж. Одмаагийнхны талаар цухас дурдъя.

    Тэрээр хотын унаган охин хэдий ч хүүхэд нас нь Хайлаастаар овоглон үлджээ. Арилжаа наймаа эрхэлснээр Бичил хороололд хоёр өрөө байр авч аав, ээж, дүүгээ оруулаад Хайлаастын хашаа байшингаа тохижуулан, тэндээ дэлгүүр нээсэн тул багын найз Баярмаа, түүний нөхөр хүүхэдтэй амьдрах болсон байна. Баярмаагийн нөхөр, нь цөлх нэгэн бөгөөд архи, дарс уудаггүй, тэр хоёрын хажуугаас холддоггүй болохоор амар байсан нь ойлгомжтой юм. Баярмаа тэр хоёр үе үе Одмааг нөхөрт гарч хүүхэд төрүүлэхийг хэлдэг болсон байлаа. Хүссэн юм хүзүүгээр ороодог болохоор тэр хоёрын төдийгүй Одмаагийн ч хүсэл биелсэн нь мэдээж. Одмаагийн хувьд хаана ч амьдарсан болохоор жинхэнэ чөлөөт орны чөлөөт иргэн мөн билээ. Монголдоо байлаа гээд хэнд ч адлагдахгүй. Хятадад байлаа гээд хөөгдөхгүй. Харин Баяртын хувьд бөөн зовлон тохиосон гэхэд хилсдэхгүй. Монголд сараас дээш хугацаагаар байх эрхгүй учраас явуулын хүн мэт эргэж буцах нь нэг тийм. Одмаа жирэмсэлсэн тул үргэлж ийш тийш яваад байх боломж нь хомсджээ. Ингээд хоёр талаас харилцан ярилцсаны эцэст хоёулаа хоёр улсынхаа хил дээр шахуу Эрээнд амьдрахаар шийджээ. Баярт ажлаасаа гарах тул орон байрыг эзэд нь хурааж авах нь гарцаагүй билээ. Гэхдээ Одмаа ч, Баярт ч боломжтой байсан болохоор хэн нэгний гар харах хэрэг гараагүйг хэлэх хэрэгтэй байх аа. Арилжаа наймаагаа бодсон ч, амьдрал ахуйгаа бодсон ч аль алиндаа ашигтай байхын тулд Эрээнийг сонгосон хэрэг л дээ.

    Тиймээс тэнд боломжийн байрлалтай газар хашаа, байшин худалдан авав. Баярт эрхбиш БНХАУ-ын иргэн тул Эрээний зах дээр лангуу түрээслэх, байшиндаа хоолон гэр нээх зэрэгт асуудал байсангүй. Одмаа Эрээний зах дээр тохилог лангуу түрээслэн хятад, монгол бараа борлуулж олсон зөөснөө арвижуулж эхэлсэн бол Баярт гэртээ цайны бяцхан газар ажиллуулан амьжиргаандаа нэмэр болов. Манай наймаачид мэдэх тул олныг нуршаад яах вэ. Эрээний төв захын урд талд “Баярт-од хоолон гэр” гэх дан шаргал байшин бүхий гуанзыг андах биш. Монголоос явуулсан барааг Эрээнд, Эрээнээс илгээснийг энд гэхчлэн нэг ёсондоо бизнесийн бяцхан боловч найдвартай сүлжээ үүсчээ. Гардан хийхийг нь Одмаагийн хоёр найз болох дээр дурдсан гэр бүлийн хос хийх бөлгөө. Дэндүү багын найзууд учраас дэндүү итгэлтэй байлгүй яахав. Хааяа хааяа орлого, зарлагаа нийлэвч багцаатай байх нь гарцаагүйгээс ёс төдий үйлдэх болжээ. Одмаагийн бие тулгар болсон тул лангуугаа түр болиод гэртээ суунгаа нөхөртөө туслах болжээ. Ингээд тэд нэгэн сайхан хүүтэй болов. Амьдрал ажин түжин үргэлжилсээр Баяртыг Монголын иргэн болгохоор хөөцөлдөх гэж байв. Таван жил ирж очсон хүнд бүтэж мэдэх асуудал болсон нь тийм шийд гаргахад хүргэсэн хэрэг. Яваандаа ар Монголд амьдрахыг чухалчилсан нь мэдээж. Үр хүүхэд нь өснө, чөлөөт иргэн байлгахгүй бол хүн болсны хэрэг юу байхав.

    Чөлөөт ертөнцөд төрчихөөд хаалттай нийгэмд насыг барах шиг аймшиг хаана байх билээ. Хаанаас нь ч харсан тэгэхээс өөр арга байгаагүй нь ч тодорхой тул ингэсхийгээд цэглэх нь дээр буй за. Хоёр жилийн өмнөх тэр нэгэн хар өдөр Одмаа ажилдаа их л эрт гарсан байгаа юм. Эртхэн очоод тоолж барих юм бас байсан байлгүй дээ. Гэхдээ ийм аюултай юм тохиолдоно чинээн хэн санах билээ. Эрээн дэх Монголын Консулын баруунтаа орших дөрвөн замын уулзвар дээр автомашинд дайруулан газар дээрээ нас баржээ. Монголчууд тэр дор нь оршуулга, хойдхыг нь зохион байгуулж, эх оронд нь авчирч оршуулжээ. Хүүхдийг чөлөөт иргэн байлгахын үүднээс Монголын харьяат болгон Одмаагийн эцэг, эхэд өгүүлсэн тул Баярт өнөөг хүртэл эргэж тойрч байдаг гэнэ лээ. Тэр явдлаас хойш тэнд болсон нэгэн явдлыг өгүүлэхийн тулд ийнхүү бүхэл бүтэн амьдралыг хүүрнэснийг минь болгооно биз ээ. Ганц бие болсон төдийгүй “гоё” ханиасаа хагацсан өвөрлөгч эр тэндээ хоолон гэрээ ажиллуулсаар хэсэг байсан юм билээ. Одмааг нас барснаас хойш Баярт бараг зүүлэг нэгэн болсон тул гэр орон, цайны газраа ч зөнд нь орхижээ. Цэвэрлэж барьдаггүй гэсэн үг л дээ. Тэгтэл нэг сонин юм ажиглагдсан байна. Хэзээ ч цэвэрлээгүй гэр, гуанз хоёр нь хэзээ ч эмх замбараагаа алдахгүй байжээ.

    Сүүлдээ бүр бохирдсон аяга таваг, халбага сэрээгээ угаахгүй орхиод хонуулж орхиход маргааш нь хэн нэгэн угааж хатаагаад жирийтэл өрчихдөг болжээ. Эхэндээ нэг их итгэхгүй гайхсан шигээ явж л дээ. Эр хүний л араншин даа. Тэгтэл бүр цочирдмоор юм тохиосон байна. Нэгэн бямба гарагийн шөнө жаал балгасан Баярт нойр нь сэрвэлзэн элдвийг бодсон шиг хэвтэж байжээ. Тэгтэл хажуу өрөөнд нь ус шоржигноод аяга, таваг харшаад осолдохгүй хэн нэгэн цэвэрлэгээ хийгээд эхэлжээ. Даан ч тийм байх аа. Намайг өрөвдсөн хэн нэгэн тусалдаг байж таарах нь ээ. Одоо л олж мэдье гэж санаад санаандгүй өрөөндөө яваад орчихож. Гэтэл хэн ч байгаагүй бөгөөд угаалгүй орхисон хоолны хэрэгслүүдийнх нь хагасыг цэвэрлээд хатаагч дээр нь өрчихсөн байжээ. Алмайрч цочсондоо болоод золтой л ухаан алдчихсангүй. Архи нь ч гарч орхижээ. Ингээд бөөн бодол болсон байна. Хаа газрын ард түмний аман ярианд янз бүрийн л юм байдаг. Тэр дотроос буг чөтгөрийн тухай яриа мөнхийн сэдэв билээ. Хамгийн түрүүнд толгойд орж ирсэн юм нь мэдээж Одмаа. Хань минь хий үзэгдэл байдлаар ирж наддаа тусалдаг юм биш биз гэх бодол орж иржээ. Хэн ч байсан тийм үед тэгж бодох байлгүй дээ. Тэгээд ажиглаж батлахаар шийджээ.

    Маргаашийн арилгах ногоогоо хагасыг нь арилгаж орхиод данхийтэл цоожлоод гэртээ орж хатуу юмнаасаа хэд татчихаад унтаад өгчээ. Өглөө сэрэнгүүт хамгийн түрүүнд бодсон юм нь өрөөгөө харах байв. Нар туссан тул юунаасаа бэргэх билээ. Хаалгаа цэлийтэл нээгээд ортол өнөө ногоог нь гүйцээгээд арилгачихсан байжээ. Арилгахаар барахгүй бүр төрөлжүүлэн хэрчээд усанд сойж орхижээ. Бусад аяга тавгийг ч гялалзтал угааж хатаагаад өрж орхиж. Нэг мэдэхэд Баярт ийм нэгэн туслагчтай болсон байлаа. Хэдийгээр өөрт тустай, аюулгүй боловч айхгүй ч аягүй гэгчээр нэг л таалагдаагүй бололтой. Тэгээд ч аргална барина гэсэн ойлголт тэдэнд байдаггүй юм уу, ямартай ч орхихоос аргагүйд хүрчээ. Тэр талаар тэр хавийнхандаа ам алдчихсан болохоор авах барих хүн ч гарсангүй. Бугтай байшин нэртэй болжээ. Дашрамд өгүүлэхэд, хүний махан бод үхэж устах, шилжиж барихад сүнс сүлд нь дагаж давхилгүй орхиж одох юм уу, тэнүүчлэн явдаг юм байна. Түүний махан бие нутагтаа ирсэн хэдий ч ийнхүү сүнс нь нөхөртөө буюу орон гэртээ хоргоджээ. Түүнээс ч сонин юм бас ажиглагджээ. Аргаа барсан Баярт гэр, хоолон гэрээ тэнд нь орхиод Хөх хотод очин нөгөө газраа ажилд оржээ. Ингээд зав чөлөөгөөрөө хааяа орон гэрээ эргэж тойроход нь эзэнтэй юм шиг цэвэр цэмцгэр байдаг юм байна. Түүгээр ч барахгүй бараг засвар хийчихсэн мэт өнгөлөг харагддаг тухай Баяртын өгүүлснийг түүгээр байнга явдаг, мэддэг хүн ярив. Хачирхалтай ийм нэгэн хий үзэгдэл хил залгаа Эрээн хотноо буйг хүргэлээ.

  • ОХУ-ын ЭСЯ-ны зөвлөх, Соёлын атташетай уулзав.

    МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайханы хүсэлтээр ОХУ-ын Элчин сайдын Яамны зөвлөх В.М.Басанов, Гуравдугаар нарийн бичгийн дарга, Соёлын атташе О.К.Ракшаева нар Элчин сайдын яамандаа хүлээн авч уулзаж ярилцаж, санал бодлоо солилцлоо. Уулзалтад МБНЭ-ийн Дээд цэцийн гишүүн Н.Хишигжаргал байлцав. МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан сүүлийн жилүүдэд ОХУ-тай хамтарч зохион байгуулсан арга хэмжээнүүдийн талаар дурсан ярилцлаа. Мөн МБНЭ-ийг байгуулсан зорилго, үйл ажиллагааны талаар мэдээлэл өгч, ОХУ-ын холбогдох байгууллагуудтай соёл, өв уламжлалын салбарт хамтарч ажиллах талаар саналаа танилцуулав. Цаашид хамтарч хийх ажлын талаар саналаа албан ёсоор бичгээр тавьж байхаар боллоо.

  • Говь-Алтайн бөө нар анхдагч болов. Архив. 2012 он

    Ийнхүү Улаанбаатар хотод амьдардаг Говь-Алтай аймгийн нутгийн Бөө нар, сүсэгтэн олныг хуран цугларах санаачлагыг МБНЭ-ийн Дээд цэцийн Зөвлөлийн гишүүн Н.Хишигжаргал, Ш.Энхбаяр, Дэд Ерөнхийлөгч Д.Бадарч нар гаргасан байна. Говь-Алтай аймгийн бөөгийн Зөвлөлийнхөндөө ажлын их амжилт хүсье.
    Удахгүй бусад аймгуудын Бөө нар, сүсэгтэн олон ийнхүү хуран нэгдэж, нутаг орныхоо зон олон уул ус, байгаль дэлхийнхээ төлөө хамтран ажиллахаар нэгдэх болно.

  • ИХ ОЮУНЛАГ ХҮН сэтгүүлийн дугаарыг хамтарч гаргав.Архив. 2012 он.

    МБНЭ-ийн Дээд цэцийн Зөвлөл шийдвэр гаргаж, “Их оюунлаг хүн” сэтгүүлийн эрхлэгч Л.Алтанхуягтай ярилцаж тохиролцсоны дагуу цуврал сэтгүүлийн 2012 оны № 8, \14\ дугаарыг “Бөө гэж хэн бэ” сэдвээр хамтарч гаргав. Сэтгүүлийн энэ дугаарт Бөө гэж хэнийг хэлдэг, бөө шүтлэг, бөөгийн онгод, хувцас хэрэглэл, тахилгын ёс, зан үйлүүд, Дархадын ниссэн 7 бөө, тахилгат 9 хайрхан тухай өгүүлэхээс гадна МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан, МСНЭ-ийн Ерөнхийлөгч, судлаач Б.Галаарид, МУИС-ын НСА-ын тэнхмийн эрхлэгч, Профессор, Доктор (Ph.d), Азийн бөөгийн “Тив дэлхий холбооны Ерөнхийлөгч, бөөгийн “Голомт” төвийн тэргүүн Ш. Сүхбат, МБНЭ-ийн Хяналтын Цэцийн гишүүн, Удган Я.Мөнгөнсувд нарын нийтлэл, өгүүлэл, ярилцлагыг оруулсан байна.

  • МБНЭ-ШИНЭ ЖИЛИЙН ЦЭНГҮҮН-2018

    djmedia:81

    Хүндэтгэлийн ширээнд ОХУ-ын Улаан-Үд, Чита муж, Өвөрмонголын төлөөлөл уригдан суусан байлаа. Монголын сайхан уртын дуу, морин хуур эгшиглэж Баярын цэнгүүн эхэлснийг тунхаглалаа. Шинэ жилийн цэнгүүнийг МБНЭ-ийн Бөөгийн Зөвлөлийн гишүүд, Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан нээж үг хэллээ. Монголын бүх Тэнгэр үзэлтнүүд, улаач нарт баярын мэндчилгээ дэвшүүлж, өөр өөрсдийн эрхэлж буй үйлсдээ улам их амжилт гаргахыг хүсэв.
    Өнгөрч байгаа оны хувьд томоохон үйл явдлуудыг нэрлэв.
    -Энэ оны эхний улиралд БНАСАУ-д албан ёсоор МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан, Монгол бөөгийн их зайран П.Батжаргал, Монгол бөөгийн тэргүүн удган Янжинлхам, Монгол бөөгийн удган Наранцэцэг нар айлчилж, Монгол хатаны бунханд бөөлж хүндэтгэл үзүүлж, хояр солонгосын Ерөнхийлөгч нарын уулзсан Цэрэггүй чөлөөт бүсэд зочилсон билээ.
    -Хоёрдугаар улиралд ОХУ-ын Халимагт болсон Соёл урлагын их наадамд МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан, Монгол бөөгийн их зайран Д.Одонхүү, Монгол бөөгийн тэргүүн удган Янжинлхам, админ Б.Цэлмүүн нар оролцсон билээ.
    -Гуравдугаар улиралд Монгол Улсын ИХ ГОВИЙН НЭГДСЭН ТАХИЛГА, хайрхадын сүлд болсон ОТГОНТЭНГЭР Хайрханы тахилгыг тус тус зохион байгуулсан.
    -Оны сүүлийн улиралд Өвөрмонголын хошуудаар аялж, олон зуун монголчуудтай уулзаж, санал бодлоо солилцлоо.
    -2018 онд Дэлхийн шашины илтгэлд тухай бидний уламжилсан, шашины зан үйлд ялгавартай хандсан тухай мэдээлэл албан ёсоор бичигджээ.
    Цэнгүүний эхэнд энэ жилийн хамгийн онцлог болсон “Монгол Улс-БНАСАУ-ын харилцаа 70 жил” номонд БНАСАУ-ын Монгол хатаны бунханд бөөлсөн МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан, Монгол бөөгийн их зайран П.Батжаргал, Монгол бөөгийн тэргүүн удган Янжинлхам, Монгол бөөгийн удган Наранцэцэг нарын зураг орсоныг мэдэгдэж, тус номыг гардуулан өглөө. Энэ бол өнөө үед монгол бөө гадаад харилцааны номонд албан ёсоор анхлан орсон үйл явдал байлаа.
    “Долоон өвгөн Од” одонгоор Монгол бөөгийн тэргүүн удган Янжинлхам, (Дээд цэцийн хуралдайн гишүүн), Сосорбарам (Завхан аймгийн Түдэвтэй сумын Бөөгийн зөвлөлийн удирдагч) нар шагнагдсаныг гардуулах ёслол боллоо.
    Монгол Улсын ИХ ГОВИЙН НЭГДСЭН ТАХИЛГА-д оролцогчдод хүндэтгэл үзүүлсэн юм. Их тахилгыг манай нэртэй зайран, удганууд, нутгийн залуу улаач нартай хатмран хийсэн онцлонотой. ИХ ГОВИЙН НЭГДСЭН ТАХИЛГА-ын Нарны тахилгад толгойлж бөөлсөн, Монгол Тэргүүн Дээд удган Дуламжав, Монгол бөөгийн зайран Төгөлдөр, Хайрханы тахилгад толгойлж бөөлсөн, Монгол бөөгийн Их зайран П.Батжаргал, Лусын тахилгыг толгойлж бөөлсөн, Монгол бөөгийн Их удган Б.Бадамсүрэн, Монгол бөөгийн зайран Энхбаатар, Тэнгэрийн тахилгад толгойлж бөөлсөн, Монгол бөөгийн тэргүүн удган Гэрэлмаа, Монгол бөөгийн тэргүүн удган Бор, Монгол бөөгийн удган Уранаа, Галын тахилгад толгойлж бөөлсөн, Монгол бөөгийн тэргүүн зайран Бахаамаазагд, Монгол бөөгийн Тэргүүн удган Байгальтөгснарт дурсгалын “ӨРГӨМЖЛӨЛ” олгосныг гардууллаа.
    Цэнгүүнд хүрэлцэн ирсэн урлагын хамт олон олон сайхан дуу, хуур, бүжгээрээ цугларсан олон, шагнал хүртэгсдэд баярын мэндчилгээ хүргэж байлаа.
    Монгол Улсын хайрхадын сүлд болсон ОТГОНТЭНГЭР Хайрханы тахилгыг зохион байгуулсан, Монгол бөөгийн тэргүүн удган Б.Нанжаа, Лусын тахилгад толгойлж бөөлсөн, Монгол бөөгийн их удган Б.Бадамсүрэн, Галын тахилгыг толгойлж бөөлсөн, Монгол бөөгийн тэргүүн удган Сосорбарам нарт“Өргөмжлөл”-ыг тус тус гардууллаа.
    Отгонтэнгэр хайрханы “Долоон өвгөн од”-ны тахилгад бөөлсөн Монгол бөөгийн тэргүүн удган Эрдэнэчимэг, (Завхан аймаг), Монгол бөөгийн зайран Б.Баяржаргал, (Завхан аймаг), Удган Батчимэг (Улаанбаатар хот), Монгол бөөгийн Тэргүүн удган Б.Нанжаа, (Эрдэнэт хот), Монгол бөөгийн удган Б.Нарангоо, (Өвөрмонгол), Монгол бөөгийн зайран Аюуш (Өвөрмонгол), Монгол бөөгийн удган Үүрийнцолмон, (Хөвсгөл аймагг Тариалан сум), Зайран Ганзориг(Өвөрмонгол), Зайран Тамжид (Төв аймаг, Мөнгөнморьт сум), Зайран Мөнх-Очир (Өмнөговь, Даланзадгад хот), Монгол бөөгийн удган Буянцэцэг (Өмнөговь, Цогт-Цэций сум), Монгол бөөгийн удган Отгонжаргал (Өмнөговь, Цогт-Цэций сум), Монгол бөөгийн удган Оюунтуул (Улаанбаатар хот), Удган Наранлхам (Дархан уул аймаг), Удган Цэрэндулам (Дархан уул аймаг), Монгол бөөгийн удган Б.Солонго, (Эрдэнэт хот), Монгол бөөгийн тэргүүн удган Түвшинжаргал (Эрдэнэт хот), Монгол бөөгийн тэргүүн удган Ж.Өлзийсайхан (Дундговь аймаг), Монгол бөөгийн тэргүүн Дээд удган Ц.Дуламжав (Өвөрхангай аймаг), Удган Түвшинжаргал (Завхан аймаг) нарт тус тус “Өргөмжлөл” олгосон байна.
    Шинэ жилийн цэнгүүний онцлох гол явдлын нэг нь Монгол бөөгийн удган, зайран хэмээх эрхэм хүндэт цолоо хамгаалж, баталгаажуулсан Монгол бөөгийн тэргүүн Дээд удган Ц.Дуламжав Монгол бөөгийн тэргүүн удган Үүрийн цолмон, Монгол бөөгийн зайран, удган цолоор Б.Батчимэг, Энхтүвшин, Ц.Тамжид, Лхагвасүрэн, Ц. Мөнхбүрэн, С.Сэргэлэн, Ч.Одсүрэн,
    М.Түмнайманжин, Ч.Оломбаяр, Валя, М.Мөнхтөр, Түвшинжаргал, Б.Буянцэцэг, Хандам, Мөнхнаран, Гармаа, Гэнэнхүү, Анхмаа, Одгэрэл нар цолны батламж, энгэрийн тэмдэгээ хүлээн авсан байна.
    Шинэ жилийн цэнгүүний үеэр Мөнх тэнгэрийн төлөө өөрсдийн хүч, хөдөлмөр, цаг хугацаагаа зориулж, их үйлсийг бүтээх үйлсэд хувь хэмрээ оруулсан тул “Алтан шонхор” медалиар Баасанхүү-түшээ, “Мөнгөн шонхор” медалиар Улаанцэцэг, Цэрэндулам нар, “хүрэл шонхор медалиар Оюунтуул, Наран, Н.Цэрэндулам, А.Оюун, Ж.Бямбасамбуу, Дуламсүрэн, Л.Хоролгарав, Д. Төмөрпүрэв, Цэцэгмаа /Марта/, Лхагваа, Уламбаяр, Валя нарыг шагналаа.
    Ийнхүү олон сайхан залуу улаач нар “Мөнх тэнгэрийн төлөө” медалийн эзэд болсон нь тэнгэрийн үйлсийг залгамжлах залуу үе, өсөн бойжиж, төлөвшиж байгаагийн тод илэрхийлэл болж байлаа.
    Энэ удаагийн шинэ жилд цагийг нь тулгаад 21 хүн оролцохоор ирж, зарим нь урьдчилж захиалсан хүмүүсийн ширээнд суусан, нэмж ширээ засахад хүрсэн зэрэг зохион байгуулалтад хүндрэл учруулсан болно.
    Ирж байгаа 2019 он Тэнгэр үзэлтнүүдийн хувьд шинэ шинэ үйл явдлаар арвин жил байх болно. Мөнх хөх тэнгэр, эзэн Чингис хааны ариун сүнс ивээх болтугай.
    Д.Хүрэлбаатар

  • Далны зөн

    Амь зуухын төлөөхөөс өөр эрмэлзэл хүн толгойтонд байсангүй.Хоёрдох нэгдэл нь “аймаглах нэгдэл” гэж нэрлүүштэй болой.Хүн төрөлхтөн өсч өндийж аймаг угсаа олширч улмаар хэл амаа ололцохоор нэгдэх чиглэлд орсон юм. Энэхүү “нэгдэл” нь нилээн хэрүүл зодоонтой, бас ч сарнисан хэлбэртэй байсан тул тэднийг нэгэн гэр бүлд нэгтгэх үйлсийг “мөнх тэнгэрийн хүчинд” Монголчууд Чингис Хаан Тэмүүжингийнхээ удирдлагаар хэрэгжүүлж, Номхон далайн хойд эргээс Атлантын далайн наад эрэг хүртэл өргөн уудам нутгийнхныг нэгэн том айл болгож “аймаглан нэгтгэж” өгсөн билээ.

    Энэ нэгдэл төгөлдөржөөгүй, ийм маягийн нэгдлийг Англичууд, тэднийг дуурайгчид колончлох аргаар үргэлжлүүлсэн боловч нурсан.Харин Англи хэл их газар авсан.Хүн төрөлхтний хоёрдох нэгдлийн эцэсрүү гуравдах нэгдэл буюу “Ангийн нэгдэл” буй болох хөдөлгөөн өрнөсөн юм.”Орон бүхний пролетари нар нэгдэхтүн!” гэж Рейн мөрний эрэг дээрээс Арийчууд урайлснаар ийм нэгдэлд хүрэх оролдлого байсан.Тэрхүү нэгдэлд хүргэх хүмүүсийг нь “ажилчин анги” гэж үзсэн байлаа.

    Энэ нэгдэл бас төгөлдөржсөнгүй, мөнхүү зууныхаа төгсгөлд задарсан билээ.”Бумбын ордонд” шилжин орсон хорин нэгдүгээр зуунд хүн төрөлхтөн дайны аргаар ч, үзэл суртлын зэвсгээр ч нэгдэлд өөрөөр хэлбэл дэлхийг хамарсан “дээд нэгдэл”-д хүрч чадахгүй гэдгийг ухаарсаар байна.Тийнхүү дөрөв дэх нэгдэл нь бүрэлдэхээс аргагүй болжээ.Энэхүү нэгдлийг “андалдах нэгдэл” гэж болох буй за.Энэхүү хэлбэрийн нэгдлийн анхдагчаар ангийн нэгдэлээр, дайны аргаар дэлхийг нэгтгэх гээд чадаагүй Европчууд тодорч хориод улсыг “андалдуулан”.Европын Холбоо /ЕХ/ байгуулагдаж, таван хошуу бүхий цэнхэр тугтай, “Евро” гэдэг нэгдсэн мөнгөтэй болсон байна.

    Гэвч энэ ЕХ бол эхлэл.Энэ зуунд ахиад гурван том холбоо төрөн гарч байж хүн төрөлхтний түүхийн “андалдах нэгдэл” буй болно.Хамгийн түрүүнд нэгд нь “ЛАН” холбоо болно.Энэ нь Арабын Лалын нэгдсэн улс юм.Ийм холбоо байгуулахад түлхээслэгч нь Америкийн Нэгдсэн Улс бөгөөд газрын тосны /нефть/ шуналаасаа болж Арабын орнууд, лалын шашинтнуудыг “ЛАН” холбоонд нэгдэхээс аргагүйд хүргэх бололтой.Энэ холбооны гол баялаг, гол тулгуур нь газрын тос, үзэл санааны үндэс нь Лалын буюу Исламын шашин, дээд шүтээн нь Аллах болно.Одоо дэлхийн 100 хүн тутмын 60 нь Ислам шүтлэгтэн байгаа билээ.”ЛАНУ” холбоог үүсгэсэн зовлон тэр холбоонд түлхсэн АНУ-д тусч улмаар үндэсний хямрал гарч бас нэг “ЛАНУ” үүсэхэд хүргэнэ.Тэр нь Латин Америкийн Нэгдсэн улс юм.”Америк үндэстэн” гэж байхгүй бөгөөд АНУ-ын сүлд дуулалд ч Америк гэсэн уг байдаггүй, бас одоогийн АНУ-ын хүн амын дийлэнх нь Испани хэлтэнгүүд болоод байгаа билээ.

    Нөгөөтэйгүүр Латин Америкийн орнуудад Америкийн Нэгдсэн Улсын түрэмгийлэл даамжрах юм бол Латин Америк нэгдэж, андалдах нь дамжиггүй юм.Ингээд Европ, Америк, Арабын орнууд андалдсан нөхцөлд гуравдах “ЛАН” улс буй болоход хүргэх юм.Гурав дахь нь Ази, Австралийн нэгдсэн улс байх болно.Энэхүү холбоог эхний үед Хятад улс тэргүүлэх боловч түүнд хүчтэй өрсөлдөгч Энэтхэг, Австрали, бас Япон ч гэсэн мөчөөгөө өгөхгүй бизээ.Ингээд энэ хорвоо түүн дээр оршин сууж, хүн ам олширсоор буй хүн төрөлхтөн Европоос гадна А толгойтой гурван том нэгдэлд “андалдан” орших болно.

    Ийм холбоонууд буй болж “андалдах” үйл явц нь хорин нэгдүгээр зууны төгсгөлд тавдах нэгдэлд хүрэх бэлтгэл болно.Тавдах нэгдэл бол “дээд нэгдэл” /супер нэгдэл/ байх юм.Энэ тухай ярихаас өмнө дээр дурьдсан бага нэгдлүүдийн заяа төөрөг ямар байхыг дурьдахгүй өнгөрөх аргагүй юм.Хүмүүс хэл амаа ололцож, өөр хоорондоо андалдаж болно.Үүнд саад болох юм нь хүмүүсээс өөрсдөөс нь хамаарна.Харин хүн төрөлхтөн өөрийнхөө оршин сууж буй дэлхийн бөмбөрцөг, түүний хуулийг зөрчвөөс сүйрэлд хүрч болох бэрхшээлтэй учирч болох юм.Тэр бэрхшээлийн дэргэд ямар ч эвсэл, холбоо нэгдэхэд хүчин мөхөсдөж болно.

    Тийм аюулыг Монголчууд “гал, усны гашуун зовлон” гэж эрт дээр үеэс тодорхойлж үе дамжуулан цээжиндээ хадгалж иржээ.Ийм гашуун зовлон амсах нүглийг хүн төрөлхтөн өөрөө гардан хийсээр ирлээ.Үүнийгээ ухаарах цаг оройтох зүгтээ явж байна.”Гал усны гашуун зовлон” тохиолдохыг Монголчууд “галав юүлэх” гэж нэрлэдэг.Тэгвэл энэхүү Бумбын ордон буюу Европчуудын нэрлэснээр “водолеи” /ус цутгалангийн/ ордонд аж төрөх эхний зуун өндөрлөөгүй байх цагт усан галав юүлэж мэдэх болоод байна.

    Хойд, өмнөд мөсөн туйл гэсч, дэлхийн агаар утаа угаарт халж, гадаад далайн усны түвшин нэмэгдэж, дэлхийн бөмбөрцгийн 2/3 -ыг бүрхээд байгаа их ус нэмэгдэж, нам дор гэгдсэн хуурай газрууд усан дор орвоос энэ нь “усан галав юүлнэ” гэсэн үг юм. “Усан галав” юүлбэл эхлээд Япон, Хятад, Солонгос улсын нутаг живнэ.Япончууд Фүжияма уулнаас өөр авралгүй болж, тэр ууландаа ч багтахгүй сүйрнэ.Гэхдээ тэр уулнаасаа төмөр тэнхлэг тал тал тийш сарвайлган “тавцант” талбай байгуулж, дээр нь хэсэг хүнээ амьдруулах ухаан, тэнхээ бий.Хятад бол аврах гарц өлгий нь цаст Гималайн уулс, Гиндкүшийн нуруу, магадгүй Баян Хар уул усан дээр байх биз.

    Хэдийгээр овоо хэдэн уултай ч гэсэн хүн ам нь хэтэрхий олон тул даац нь хүрэхгүй.Солонгос бол Пяктусан ууландаа авирах ч гэсэн мөн л хүн сүрэг багтахгүй бизээ.Тэгээд яах билээ?Хойшоогоо Монгол өөд дүрвэцгээнэ.Гэтэл Монголын говь нутаг бүхэлдээ усан бүрхэвчтэй, их нууруудын хотгор хүртэл нилдээ нуур болчихсон байх болно.Харин Их Богдын нуруу, Хэнтийн нуруу, Алтайн уулс, Хангай, Хөвсгөлийн уулс уснаас дээш шовойж байх бөгөөд тэнд Монголчууд малтайгаа бүрэн эзэгнэн суусан байх болно.Малнаас нь тэмээ, үхэр үгүй болж, сарлаг үлдэж, адуу нь цөөрөөд, хонь, ямаа нь хэмжээтэй өсдөг байх болно.Тэдгээр уулсад харийнхан санаархавч суух зайгүйн дээр халуун орны нөхцөл дутаж, хэцүүдэхээс гадна Монголчууд тэдэнд одоосийнх шиг долигнох нь өнгөрсөн байх болно.

    Европын тухайд бол Альпийн нуруу уснаас цухуйж байх болно.Карпатын нуруунд Унгарууд, Пиринеид Испани, Португалууд чихцэлдэн сууж, өдөр бүр усны түвшин дээшлэхээс айцгаана.Кавказын нуруунд бол Армен, Гүрж болон уулынхан аж төрцгөөх ажээ.Африкт бол Луугийн нуруу, Атлас, Климанжаро, Этиопын уулнаас өөр авралын газар байхгүйд хүрнэ.Гэхдээ уулс нь нилээн эзэлхүүнтэй газрууд юм.АНУ-д бол-харин Анд, Кордилерын нуруу гэж байгалиас заяасан урт бөгөөд өндөр хэрэм байгаа нь үнэнхүү авралын орон болж хувирна биз.Ази тивийн хувьд Гималайгаас гадна Каракорум /Хархүром/, Гиндикүш, Гатын баруун зүүн нуруу, хойшлоод Тэнгэр уулс, Памирын уулс гэж өндөрлөгүүд Хятад, Энэтхэгчүүдийг аврахад багагүй нөөц болой.

    Уралын нуруу Оросуудыг, Сияаны нуруу Тува, Буриад зоныг Верхоянск, Черкаск, Колым, Таймир зэрэг газруудад манай Монголын садангууд захад, Эвенк, Нивх болон бусдууд хоргодож үлдэх боломжтой.Өндөр уулсын бүсэд уур амьсгал нь нам дор газрынханд ширүүдэж, хүний хохирол нилээн гарах биз.Гэхдээ хүн төрөлхтөн мөхөхгүй, уулынхан болон хувирч, үлдэх болно.Тэр цагт одоогийнхны гайхуулж газрын тосыг барж, агаар мандлыг бузарладаг төмөр сүрэг буюу автомашин гэгч үгүй болно.Уртын урт төмөр зам /засмал зам/ бол үеэ бараг дуусгана.Газар тариалан мөхөж, ногоо, жимс төдийгөөр хязгаарлагдана.Улс гэх ойлголт бараг үгүй болж, өөр хоорондоо дайтах нүгэлт явдлаа мартах болно.Хот, тостод ч үгүй болно.”Усан галав” юүлэхийн наад захын нөлөө иймд хүргэх юм.

    Үүнээс сэрэмжлэх, усан галав юүлэхээс болгоомжлох этгээд нь хүн өөрөө юм.Одоогийнх шигээ байгаль орчноо тал бүрээр нь хэлмэгдүүлээд байвал 50 хүрэхгүй жилийн дараа ийм усан галав юүлнэ.Хэрвээ үүнийг сэрэмжилж чадваас түүндээ бардсан хүн төрөлхтний ойворгон тэнэг хэсэг нь толгой дээр гарвал “галын галав”-ыг өөрсдөө буулгаж мэднэ.Тэрхүү “галын галав” нь одоо ч бараг зурахад бэлэн болгоод далдалчихсан чүдэнз шиг байгаа юм.

    Дэлхийн 2-р дайны төгсгөлд энэхүү галын галвыг асаах чүдэнзийг АНУ бэлтгээд Японы хоёр хот дээр зурж олон зуун хүний амь нас, барилга байшин, их хэмжээний хөрөнгө хогшилыг үнсэн товрог болгосон.Тэгмэгц өнөөх Зөвлөлт улс мөн тийм “чүдэнз” хийж эхэлсэн.Тэр нь “цөмийн бөмбөг” гэдгийг хэлүүлэлтгүй юм.Өнөөдөр тэр цагаас хойш нэгэн зуун дуусч, дараах зууны эхний мөчлөг эхэлж өндөрлөж байхад тэрхүү галын галав юүлэхэд бараг 10 шахам улс орон цөмийн зэвсэгтэй болоод байна.Юуны төлөө тэр вэ?Хөгжил дэвшлийн төлөө биш хүн ардыг хөнөөж, хот сууринг товрог болгохын төлөө бие биендээ заналхийлж дээрэнгүйлэх л зорилготой нь хэнд ч ойлгомжтой юм.

    Сүүлийн үеийнхээр үзвэл АНУ “Пенетратор” (Нэвтрэгч) гэдэг нэр төрлийн бөмбөг хийсэн нь 300 килотоннын хүчтэй бөгөөд газрын гүнд нэвтэрдэг чадалтай (1361 мод 11) хөнөөлт зэвсэг юм.Тэднийтэй өрсөлдөгч Зөвлөлт Орос улс бас л тийм зэвсэг хийж байгааг бүүр өнгөрсөн зуун Никита Хрущев гайхуулан ярьсан нь дэлхийн хэвлэлүүдэд гарсан билээ.Цөмийн зэвсэг хийдэг, бас худалдаалан авч нөөцөлсөн улс орон одоогийн дэлхийн тив бараг болгонд байгаа юм.

    Араатны чанартаа дийлэгдэж хэн нэг улс цөмийн дайн дэгдээвэл жинхэнэ “Галын галав” юүлж дэлхий гэгч бөмбөрцөг бүхэлдээ шатсан, үйрч сүйрсэн бас цацраг идэвхт бодис түгээгүүрийн булш болон хувирах юм.Тийм аюулыг дэгдээгч хэн боловч хөгжихгүй шууд л “Халуун тамд” унаж дуусах нь гарцаагүй.Тэгээд Буд юмуу Улаан нүдэн гариг шиг зэвхий хар чулуу хайрган бөмбөрцөг болж хоцороод олон мянган жилээр сэхэхгүй нурамшина.Ийм эмэгнэлд хүрэхгүйн тулд оройтоогүй дээрээ одоо л “цөмийн шүдэнзнүүдээ” мулзалж хүн ардынхаа амьдрал ахуйг өөд татах нь хойшлуулахгүй үүрэг.

    Ер нь дэлхийд дэгдсэн бүх дайныг ерийн эгэл хүмүүс биш тэдэнд өргөмжлөгдсөн түшмэдүүд санаачлан дэгдээж гэмгүй мөрөөрөө аж төрж яваа залуусыг цэрэгт дайчлан олон зуу бүр саяаар нь хүртэл хядуулсан түүхтэй юм.Саяханы баримт дурьдхад НАТО-н далбаан дор АНУ Европын тодорхой улсын зүгээс Арабын ертөнцөд дэгдээсэн “Ирак, Ливи, Сири” дайнд эр цэргээс гадна энгийн номхон иргэд, хүүхэд багчуудын амь нас, гэр орон өмч хөрөнгө тооцоолошгүй их хохирол үзсэн шүү дээ.

    Дайн дэгдээсэн орнууд ч гэсэн хүний нутагт тарьсан хөнөөлдөө өөрийнхөө улсын залуусыг хэдэн зуу мянгаар хядуулсан нь нууц биш.Зөвхөн тэдний цэргийн амь нас хорин мянгаас доошгүй сүйдсэн.Тэхээр бөмбөгдүүлсэн тэслүүлсэн улс орнуудын хохироп даруй нөхөх боломжгүйд хүрсэн.Гагцхүү газрын “Хар цусаараа (нөфть)” шархаа нөхөж, шархдуулагсдыг “Цатгах” арга үлдсэн.Тэр нь ч хэрэг болж эхэллээ. Өөр нэг гайхмаар юм гэвэл одоо үед дэлхийн улс орнуудын батлан хамгаалах зардал нь нэг триллион хэдэн зуун сая доллар хүрч “2010 оны тоогоор” дээд үзүүлэлт болсны 43 хувь нь АНУ (666 тэрбум) болжээ.

    Бас энэ салбарын худалдааны эрэлт 5 дахин өссөн байна. Тив алгасах 180 пуужин 1000 тонн километрийн тэнхээтэй усан доогуур явах цөмийн хуягт 3 том онгоцоо далайн усанд нууж буй хоёр ч их гүрэн байна. Тэдний хүсэл бол “Цөмийн галав” л биш байгаасай. “Галав юүлэх” аюул аз болоход нүүрэлдэггүй эсвэл нүүрлэх нь хойшилдог юмаа гэхэд “Хүний галав” юүлэхийг хүн өөрөө бас “Үйлдэх” болж мэднэ.

    Өмнө дурьдсан “ЛАНУ” “ААНУ” “ЛАНУ” бүлэглэлийн улсууд дотороо хэл амаа ололцож чадаж гэмээнэ энхүү 3-н нэгдэл нь бас тив хоорондын зөрчил үүсгэж мэдэх юм. Гэтэл эднээс ахмад Европын холбооны улсуудын тухайд асуудал гарна энэ холбоонд хэдийгээр “Боловсронгуй” хөгжингүй улсууд олонхи ч гэсэн амь нас нь олон зүйлээр “хэврэг” юм. Үүнд одоогоор дэлхийн хүн амын 20% Европчууд гэж байгаач гэсэн тэдгээр улсын хүн амын өсөлт зогсонги болсон бас гадаадад их гарч буй (Зөвхөн Итали улс гэхэд хүн амын 3/1 нь нутагтаа үлдсэн) болон бусад шалтгаанаар энэ зууны төгсгөл хавьд очиход хүн амын 10 орчим хувь нь болон цөөрсөн байх хандлагатай нь Европ хүний хүчин зүйлийг шийдвэрлэх үүрэг сулрах юм.

    Нөгөөтэйгүүр гадаадын диаспор хүмүүсийг ихээр агуулж буй тул тэд “жин дарах” ам хэл гаргахгүй гэх магадлал байхгүй юм бас олон таван хошуу дугуйруулан дүрсэлсэн бэлэгдэлтэй энэ нэгдэлийн орнууд нь хөгжилийн хувьд жигд бусаар барахгуй тэргүүлэн яваа орнуудынхаа хөгжилийг их удаж байж гүйцэх шинжтэй нь бас нэг бэрхшээл юм.

    Тухайлбал “Эв нэгдэл” орнуудын жилийн өсөлт хөгжил 4% байхаар бодход Кипер улс 21 жил болж байж Европыг гүйцэх юм. Мальта улс 29 жил, Унгар 34 жил, Словак 38 жил, Бальтийн орчмын улс 58 жил, Польш 59 жил болж байж гүйцэнэ гэсэн тооцоог эрдэмтэд гаргаад байгаа. Энэ хугацааг богиносгоход тус хүргэх хүчирхэг баян улс Европд цөөхөн бас Грек мэтийн ядуурч буй улс ч шинээр нэмэгдэж мэдэх юм.Бас “Ангийн тэмцэл” биш (ашгийн тэмцэл) гэж нэг юм бий.Энэчлэнгээ эргэцүүлэн бодход Европын холбооны ирээдүй их манантай харагдаж байгаа хэрэг.Харин Латин Америкийн нэгдсэн улс (“Нэгдсэн гэдэг нь одоогийн Америкийн нэгдсэн (соединенные штаты) гэдэг томъёогоор авч буй) бол Бразил, Аргентина, Мексик мэтийн яггүй тэнхээтэй улс орнуудын хүчин чармайлт нэгдвэл ихэд тэнхээжихээс гадна цөмөөрөө газар нутаг салангад биш нэгэн тивд оршин суугаа нь бас том үзүүлэлт. АНУ-г Европоос очиж үүсгэн байгуулсан европчуудын үр төл цөөрч нас өндөр болж Америкийн хүн амд эзлэх хувь нь жил тутам буурсаар буй ” хүний хүчин зүйл” гэдэг нэг том асуудалтай АНУ тулгараад байгаа ажээ.

    Хоёр зуугаад жилийн турш “Бага ястануудыг” Африк, Азиас сайн дураар нь гэхээсээ хүчлэлтээр америкт аваачиж гол төлөв “зарц” маягаар ажилуулж өөрснөө “жаргал” эдэлж байна хэмээн ойлгож бие оторлон хамаг хар бор ажлаа бусдаар хийлгэж амташсан Америкийн Европчууд нэг л мэдсэн цөөнх болж, бас дээр нь хүүхэд төрүүлэн өсгөхийг ч төдийлөн ойшоохоо больсоны балгаар уугуул хүн ам жингээ алдаж эхэлсэн бөгөөд Европ гаралтай хүн ам 1900 онд 90% байсан нь одоо 40 гаруйхан хувьтай болжээ.

    1960-аад онд АНУ-д 38,8 сая Испани гаралтай, 38,3 сая хар арьстан, 13,5 сая Хавай, Номхон далайнхан, 3 сая Арабууд аж төрдөг болж, хамгийн баян муж улсын 35 сая хүний 49% нь цагаан бус хар арьстнууд болоод шинэ зуунд АНУ -ын ерөнхийлөгчөөр хар арьстан сонгогдон ажиллаж байгаа билээ. Нөгөө нэг томоохон хүчин зүйл нь хэл юмаа.Одоо АНУ-ын хүн амд Испани хэлтэнгүүд бий болж, АНУ-ын 50 муж улсын 28-д нь Испани хэлтэнгүүд эзэгнэн суурьшжээ.Нөхцөл байдлыг эргэцүүлэн бодвоос АНУ бус ЛАНУ / Латин Америкийн Нэгдсэн Улс/ байгуулагдахад тун ойрхон очжээ.

    Хоёр дахь “ЛАНУ” буюу Лалын Арабын Нэгдсэн улс буй болоход АНУ -ын бусармаг бодлого их түлхээс болж байгааг өмнө нь дурьдсан.Лалын бусад Ислам шүтлэгтэнгүүд дэлхийн тив бүрд бас томоохон улс болгонд /түүний дотор Монголд ч орж ирсэн/ цөөнгүй бөгөөд 100 хүний 60 нь гэсэн тоог өмнө нь дурьдсан.АНУ-д гэхэд л 3 сая гаруй Лалын шашинтан байгаа нь бие, нас, санхүүгийн өндөрлөгүүдэд гарч чадсан нь ихэнхи нь юм. Хориод жилийн тэртээд Лалын шашинтнууд:
    -Францад 3 сая
    -Германд 2 сая
    -Англид 2 сая
    -Италид 0,5 сая /500 мянга/
    -Скандинавт 0,5 сая /500 мянга/
    -Нидерландад 0,3 сая(ЗООмянга)
    -Автрид 0.3 сая
    -Швевйцарьт 0.2 сая байгаа тоо гарсан нь сүүлийн жилүүдэд нэмэгдсэнээс биш хасагдсангүй ажээ.Хүний хүчин зүйлээс гадна Лалын Арабуудын гарт газар нутаг нь бас “мөнгө” гэдэг генералисимиус, “Нефть” гэдэг маршил байгаа билээ.Энэ хоёр нь мөнгө болоод нефтнээс хараат оронуудыг “бөхөлзүүлэх” чадалтай юм.

    Хэрвээ АНУ- болон европын хэд хэдэн орон “нефть” гэдэг газрын хар тосноос хараат бус байсан сан бол Арабын орнуудруу бүлэглэн дайрч хүч түрэмгийлэх шалтгаан байгаагүй гэж болно. Дэлхийн нэфть хэрэглэгчдийн тэргүүнд яваа АНУ хэрвээ шинжлэх ухаан техникийн “хувьсгал” хийж чадахгүй суугаад байвал “төмөр сүргээс” эхлээд өлбөрч ахиад л зэвсэг барихад эрх мэдэлтэнгүүд, ард нь суудаг баячуудыг турхирах магадгүй зүйл. Тийм турхиралтын балгаар Ливи, Сири, Ирак, Египет улс хөлд нь чирэгдэж асар их хохирол үзсэн нь нууц биш юм.

    АНУ анх 2002 онд хэрэглэдэг нефтийнхээ талаас илүү хувийг гадаадаас импортолдог болж 17-18 миллярд барель нефть бүхий Ирак улсад үл ялих шалтгаан гарган дайн дэгдээсэн нь уламаар Сири, Ливан цаашлаад Иранд ч халдах магадлалтай болсон.2025 онд гэхэд АНУ гадаадаас импорпортлох нефть нь 70-н хувь болон өсөх төлөвтэй юм.Гэвч эв эеэр биш зэвсгийн хүчээр асуудал шийддэг хоцрогдлын зуун өнгөрсөн.Бас тийм оролдлогын зууны сургамж нь лалын ертөнцийн санаа бодлыг нэгэнт өөрчилсөөр “ЛАНУ” байгуулагдахад өөрийн эрхгүйгээр хүргэж болно.

    Гуравдахь нэгдэл буюу “ААНУАзи, Австралын нэгдсэн улс байгуулагдах шинж тэмдэг нь хэдийнэ мэдэгдэж Ази, номхон далайн орнуудын уулзалтууд болсоор байгаа билээ.Тийм уулзалтад Казахстан улс хүртэл идэвхтэй оролцож байдгийг нийтээр мэднэ.Монгол улс бол түүнд ажиглагчаар оролцдог юм.Энэ нэгдэл тийм ч амархан бас санаснаар буй болохгүй нь мэдээж юм. Япон, Хятад, Энэтхэг, Австрали зэрэг биеэ даасан томоохон бас цөмийн зэвсэг болон сансарын хөлөгтэй бие даасан тусгаар тив /Австрали/ эзэгнэсэн зэрэг улс орнуудын нэгдэл гэдэгт бол тийм ч амархан “нийлчих углуурга” одоогоор байхгүй.

    Довтлон эзэгнэх биш “дотор санаагаар” л хэрэгжиж мэдэх үзэгдэл юм. 2025 он гэхэд: Энэтхэг 1 тэрбум 231 сая Хятад 1 тэрбум 198 сая Пакистан 306 сая Индонез 251 сая Бангаладеш 178 сая хүн амтай болох эрдэмтдийн тооцоо гарсан байна. Энэ нь гурван тэрбум 170 аад сая хүн гэсэн үг буюу одоогийн дэлхийн хүн амын бараг тал хувьтай тэнцэх их тоо юм.Хүний олноороо давамгайлна гэвэл Хятад, Энэтхэг хоёр ААНУ-нэгдлийг аль нэг нь толгойлох биз.Гэхдээ хоёр тив дамжсан нутагтай нэгэн том улс Хятадтай хил залгаа байгаа нь Орос улс юм.Эднийх Европын холбоонд нэгдээгүй ч Украйн, Кавказын улсуудын байдал эгзэгтэй юм.

    Уул нь 16 улсыг нэгтгэсэн Зөвлөлт Холбоот улсыг байгуулж, бараг 80-аад жил “хамтралжуулж” байсан энэ орон өөрийнхөө дэвшүүлсэн гол төлөв Сибирь талруугаа хэлтийсэн удирдагч нарыг (Горбачав, Ельцин) тэргүүн дээрээ өргөмжилсний дараа салж бутарч дунд Ази, Казахстан, Кавказ нутгийнхнаасаа салсан билээ. Тийнхүү “задарсны” дараах Орос орны байдал гэвэл:

    Бага ястнуудын гүнд живэх / Америкийн Европчууд Испани болон хар арьстнуудад живэх ёр орсон шиг / аюулаас салж тусгаарласан боловч өөрснийхөө (орос үндэстэн) өсөлтөөр өнөржих боломж хангалт муутай, Жирэмсэн орос эхчүүдийн 60 хүртлэх хувь нь абортоор үрээ хөндүүлдэг. Хүн ам нь жил бүр нэг саяар хорогдож буй (настайчууд нь сэтгэлээр унаж, бас архинд толгойгоо мэдүүлж, бусад шалтгаанаар)

    Дөрвөн хүүхэд төрхөд гурав нь лалын шүтлэгтэн байсан боловч одоо жаахан өөрчлөгдсөн байгаа ч татар, башкир, тува, халмиг, буриад, якут, эвенк, нивх гэх мэтчлэн монголиодууд ихэнх нутаг дээр нь аж төрдөг гэх мэтчлэн эрэгцүүлэн бодох зүйл нэг бус байгаа билээ. Канад, Австралын байдал ч хүн амын хувьд Оросыг санагдуулхаар байгаа төдийгүй Европын баруун хэсгийн хүн амын цоорхойг нөхөхөөр үлгэр үзүүлэх орон нь Польш болж тэдний үр хөндөлтийг (аборт) хуулиар хориглосон.

    Европын цорын ганц орон болоод буй нь ч тоомжиролгүй өнгөрөөх асуудал биш буйзаа.Ямар ч гэсэн хүн амзүйн бодлого шинчлэл шаардаж байгаагаар барахгүй олон улс орны хувьд бас нэгэн төрлийн “Хавдар” үүсгэх төлөвтэй юм.”Нэг гэр бүл нэг хүүхэд” гэдэг бодлого дэвшүүлсэн Хятад ард улс уул бодлогоо хэтэрхий яс баримталсанаас үндэстний хувьд хөгшрөх хандлагатай болж саяхнаас “Хоёр хүүхдийн” зөвшөөрөл өгч эхэлсэн нь ч бас эрэгцүүлэн бодууштай зүйл.ЛАНУ, ААНУ, ЛАНУ нэгдэлүүд бүрэлдэн тогтох юм бол энэ нь хүн төрлөхний “дээд нэгдэлийн” (Супер нэгдэл) босго болох юм.Энэ босгоор алхан ормогц “Дээд нэгдлийн” Хүн төрлхтөн төлөвшин тогтох болно.Супер нэгдэл буюу дээд нэгдлийн онолыг үүсгэгч нь Эйнштейн боловч тэрээр түүнийг төгөлдөржүүлж чадаагүй юм.

    Гэтэл 21-р зууны босгон дээр монголын эрдэмтэн Бэсүд Ч.Эрдэнэ уул онолын бүрэн төгс цогцыг бүрдүүлсэн юм.Түүний тодорхойлсоноор “Монгол төвт дэлхий” бол супер нэгдлийн онолын биелэл болох юм. Ийм нэгдэл нэгдэлт дэлхийг буй болгохоор монголчууд 13-р зуунд Чингис хааныхаа удирдлагаар хэрэгжүүлж номхон далайн хойт эргээс Атлантын далайн наад эрэг хүртэлх өргөн зайд улс орнуудын агуу том нэгдлийг байгуулж, Хүн гүрний эхлүүлсэн алхамыг бараг 80 хувьд хүргэсэн боловч тэр их үйлийг бүтээгчдийн нас мөнх биш тул үр хүүхэддээ захиж үлдээх цагт их эзний итгэлийг хүлээсэн Өгөөдэй “өөхөнд боосон ч үхэр шиншихгүй” “өвсөнд боосон ч нохой идэхгүй” тийм хойч үе гарч ирэхвий гэхээс айж байгаагаа хаан эцэгтээн шууд хэлсэн байдаг. Тэр үг нь хэдэн зуунаар хол харсан хүний мэргэн санаа байсан тул хэрэгжиж эхэлсэн юм.Ухааны чадал заасан түүхэн энэ үйлсэд нь зөвчөө орсон юм. Дэлхийчилсэн их гүрний буурийг зассан хөх монголчуудын хойч үеийг

    1791 онд
    -Зүүн урдаас нь шарлуулж Зүрх зоригийг нь мохоосон

    1921 онд
    -Баруун хойноос нь улааруулж Бага ихгүй улаан туг бариулсан

    1991 онд
    -Тал талаас нь цоохортуулж Таних тэмдгийг нь баллуурдсан Энэ юу гэсэн үг вэ гэвэл бусдад “уруу татагдаж ухаан төөрөгдсөн “гэсэн үгээ.

    Тэгээд дэлхийн супер нэгдлийн үйлс нэг хэсэгтээ замхарсан хүчээр, зэвсгээр сэргээх оролдлого Герман, Гүрж хүмүүс гаргасан боловч бүтээгүй.Харин Оросын удирдлагууд 20-р зууны сүүлрүү “глобалчлах” /дэлхийчлэх/ гэдэг асуудал дэвшүүлсэн нь Америк болон барууны орнуудын түлхээс орсон үзэл санаа байх талтай.Европ эхлээд Европчлогдож байна.”Дэлхийших” үйл явц нь өмнө дурдсан гурван янзын “ЛАНУ” хэлбэрээр эхний үе шат нь тавигдах бизээ.

    Ийм хэлбэр нь дайн, түрэмхийллийн бус аргаар, буюу Монголын их хаадаас Ромын Папад бүүр тэртээ дээр үед бичсэн илгээлтэндээ дэвшүүлсэн үзэл санаагаар хэрэгжих юм.Тэр нь 1305 онд Өлзийт хаанаас Францын Гуа Филипп хаанд илгээсэн илгээлтэд дэвшүүпсэн “Үнэнхүү зохилдохуйгаас сайн юун ахуй” гэсэн онол баримтлал билээ.Энэ энгийн боловч онцгой үзэл баримтлалыг хэрэгжүүлэн дэлхийн хүн төрөлхтнийг “супер нэгдэлд” хүргэхэд зэвсэг биш ухаан хэрэгтэй юм.

    Хорин нэгдүгээр зуун бол мэдээллийн зуун, оюун ухааны зуун болох бөгөөд цааших зуунуудад хүний оюун ухаан улам гүнзгийрэн, дэлхийших болно.Оюун ухааны гол хөдөлгүүр нь хүний уураг тархи, түүний чадал тэнхээнээс ундарна. Хүн төрөлхтний гурван өнгө арьстан нь: Монголоид, Негритюд, Европеид бөгөөд тэдний тархи нь
    -Негритюд буюу хар арьстнууд 1280 грамм
    -Европеид буюу цагаан арьстных 1330 грамм
    -Монголоид буюу шар арьстных 1382 грамм жинтэй ажээ.

    Монгол хүний тархи хар, цагаан арьстныхаас 50 гр-аар илүү байдаг байна.Өөрөөр хэлбэл тархины чадамж /ухаан/ нь Монгол хүнийх бусдаас өндөр ажээ.Түунийг бас Айкью /10/ гэдэг хэмжүүрээр авч үзэхэд дэлхийн 185 орны хүмүүсээс Монголчууд 21-р байрт орсон судалгаа бий.”Хэрвээ ирэх зуунд байгалийн онцгой үзэгдэл болохгүй бол хүн төрөлхтөн оюун ухааныг шүтнэ.Тэгвэл Монголчууд гарцаагүй тэргүүлнэ.Учир нь тэдний тархи Хамгийн том нь /1382 гр/ юм” гэж Германы нэрт эрдэмтэн О.Форте бичжээ.

    Үүнийг нотлох мэтээр сүүлийн энэ зууны эхний үед манай Монгол залуучууд гайхмаар нээлт, бүтээлүүд хийж эхэлсэн бөгөөд түрүүчийн хэдэд нь төр шагналаа хайрласан нь сайшаалтай юм. “Супер нэгдэл” буюу “дээд нэгдэл”-д хүрэх 22-р зууны Төв Азийн зулай дээрээс Монгол ухааны бамбар гэрэлтэж, хүн төрөлхтөнд замчлан, “үнэнхүү зохиолдохуйгаас өөр сайн юун ахуй” гэдэг үзэл баримталлаа мандуулах болном за!

    Жич: Дэлхийн тив бүрт холын болон ойрын элгэн садангууд маань сууцгааж байгаа шүү.

    Монгол Улсын Хөдөлмөрийн Баатар, Ардын Уран зохиолч, эрдэмтэн, сэтгүүлч Л.Түдэв