Category: Индэр

Цаг хугацааны эрхшээлд, цацсан шагай шиг алс хол газар амьдран суугаа, төрт улсынхаа даалгавраар тэндээ үлдсэн ард олны үр сад болох Хөх мөнх тэнгэр, Эзэн Чингис хааныхаа ариун сүнсэнд залбирч, идээнийхээ дээжийг өргөн суугаа Монгол туургатан болох хатан зоригт Халимагууд, хад мэт түшигт Тувачууд, буцалж амьдарсан Буриадууд, Дэлхийн хамгийн том эзэнт улсыг байгуулж, Хаант төрөө цэцэглүүлж, хүчирхэг гүрнээ байгуулцаж явсан Шилийн гол, Жирмэн, Хөлөнбуйр, Хянган, Хайлаар, Жинин, Зост, Цахар, Улаанцав, Урад, Баяннуур, Ордос, Алшаа, Хөх нуурын, ойрад дүрвэд, Урианхай, шинжаны нутаг дахь монгол гурван бүлэг монголчууд, түүний улаач нараа
Миний Монгол туургатан, Тэнгэр язгуурт Хөх толбот Ард түмэн минь ээ. Ирж буй туулай жилдээ элгэн саднаараа эрүүл энх Түмэн олноороо түвшин жаргалтай байж Тэнгэр язгуураа дээдэлж, төрийн хар, цагаан сүлдэндээ залбирч, тайван сайхан амьдрахын өлзийтэй ерөөлийг өргөн дэвшүүлье.
САР ШИНЭДЭЭ САЙХАН ШИНЭЛЭЭРЭЙ.

МБНЭ-ИЙН ДЭЭД ЦЭЦИЙН ХУРАЛДАЙН ГИШҮҮД НАР
МБНЭ-ИЙН ЕРӨНХИЙЛӨГЧ Д.ЖАРГАЛСАЙХАН
МОНГОЛ БӨӨГИЙН ДАРХАН ЗАЙРАН П.БАТЖАРГАЛ
МОНГОЛ БӨӨГИЙН ИХ ЗАЙРАН Д.ОДОНХҮҮ
МОНГОЛ БӨӨГИЙН ИХ УДГАН Б.БАДАМСҮРЭН
ТӨЛӨӨЛЛИЙН ЗӨВЛӨЛИЙН УДИРДАГЧ,
МОНГОЛ БӨӨГИЙН ТЭРГҮҮН ДЭЭД УДГАН А.ОЮУНТУУЛ
ЗАЛУУЧУУДЫН ЗӨВЛӨЛИЙН УДИРДАГЧ, МОНГОЛ БӨӨГИЙН УДГАН Т.АНХМАА

Нэг. ГАДААД ХАРИЛЦАА
1. Элчин сайдын яамдаас ирүүлсэн мэндчилгээ
МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан
Хоёр. БОДЛОГЫН АСУУДАЛ
2. Шашины удирдлагуудын хуралдаанд оролцсон тухай
МБНЭ-ийн Тэргүүн дэд Ерөнхийлөгч Д.Одоихүү
3. 2023 онд хийгдэх арга хэмжээний ТӨЛӨВЛӨГӨӨНИЙ тухай
МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан

Дөрөв. ДОТООД АЖИЛ
4. 2023 онд МБНЭ-ийн Залуучуудын байгуулагаас хийх ажлуудын тухай
Залуучуудын зөвлөлийн удирдагч, Монгол бөөгийн удган Т.Анхмаа

МБНЭ-ийн Дээд цэцийн хуралдаан шинэчилсэн бүрэлдэхүүнтэй хуралдлаа. Хуралдаанд хэлэлцсэн асуудалтай холбоотой гишүүд санал шүүмжлэл хэллээ.
Бахайн шашины байгууллагаас зохион байгуулж байгаа хуралдаанд Монголын бөө нар тасралтгүй 5 жил оролцож байгаач хөтөлбөрт залбирал, үг хэлэх боломж нэг ч удаа олгосонгүй. Бусад шашинаас ялгаварлан гадуурхах байдал гаргаж байгаа тэмдэглэж, дараагийн Бахрайн шашины үйл ажиллагаанд оролцохгүй байхаар шийдвэр гаргалаа.
МБНЭ-ийн Цол, шагнал олгох үйл ажиллагааны бэлтгэл ажлын үеээр хэд хэдэн дутагдал гарлаа. Үүнд биднээс хамааралгүй зүйл байсан. Гэхдээ ихэнх оролцогчид нь саналаа баталгаажуулж, өөрөөр хэлбэл мөнгөө тушаах асуудлыг арга хэмжээ эхлэхээс 4-8 цагийн өмнө өгч байгаа нь зохион байгуулагчид маш их хүндрэл учруулж байлаа. Үүнтэй уялдан төлбөр хийх ажлууд маш хүндрэлтэй байсныг тэмдэглэлээ. Уг арга хэмжээг анх удаа зохион байгуулж буй ажлын хэсэгт энэ нь хүндхэн тусч байсан.
2023 оны жилийн Төлөвлөгөөг санал нэгтэй баталлаа. Хийгдэх ажил бүрт хариуцагч нарыг томиллоо. Хэлэлцсэн асуудалтай холбогдуулан
1 дүгээр сард, Монгол төрийн хар, цагаан сүлдийн тухай лекц, хариуцагч нь Монгол бөөгийн удган Х.Майцэцэг
2 дугаар сард, Цагаан сарын золголт, Ахмад улаачийнд МБНЭ-ийн төлөөлөл золгоно.
3 дугаар сард, Зурхай судлалын тухай, хариуцагч нь Монгол бөөгийн тэргүүн удган Р.Маахүү
4 дүгээр сард, Бөөгийн тухай, хариуцагч нь Эрдэнэцэцэг
5 дугаар сард, Олон улсын арга хэмжээ, ДЦХ-н гишүүд, хариуцагч нь Алтанцэцэг
6 дугаар сард, нэгдсэн тахилгууд, ДЦХ-н гишүүд
Нарны тахилга, хариуцагч нь Монгол бөөгийн удган Х.Майцэцэг
7 дугаар сард, Олон улсын арга хэмжээнд оролцох,
9 дүгээр сард, Залуучуудын байгуулагаас хийх нэгдсэн тахилга, хариуцагч нь Залуучуудын зөвлөл, Анхмаа
10 дугаар сард, лекц хариуцагч: Залуучуудын зөвлөл, Анхмаа
11 дүгээр сард, спортын арга хэмжээ, хариуцагч: Залуучуудын зөвлөл, Анхмаа
12 дугаар сард , Цол, шагнал олгох арга хэмжээ, Баярын цэнгүүн

2022 оны ажлаа дүгнэх мөч ирж, Бөө хүний эрхэм дээд цол хүртэж, хийж бүтээсэн ажлынхаа төлөө шагнагдаж байгаа Та бүхэндээ шинэ ондоо улам их зорилго тэмүүлэлтэй, эрчимтэй ажиллахын ерөөл дэвшүүлье.
2022 онд МБНЭ-ийн хамт олны хувьд үйл ажиллагааны үндсэн бодлого, зорилт амжилттай хэрэгжлээ. Жилийн турш тасралтгүй, байнгын үйл ажиллагаа явуулсаар ирлээ.
МБНЭ-ийн чухал зорилт бол нийгэмд бөөгийн нэр хүндийг хамгаалах зорилт байдаг. Энэ зорилгод Монгол бөөгийн цол олгох үйл ажиллагаа онцгой байр суурь эзэлдэг юм. Энэ нь нийгэмд тулгамдаад байгаа бөө мөн, үгүй эсэхэд хариулт өгөхөд биднээс ихээхэн хамааралтай хариуцлагатай ажил мөн. Төрийн зохих байгууллагууд энэ асуудалд анхаарч ханддаг болсон нь бидний ажилд түлхэц өгч байна.
2022 онд МБНЭ-ийн удирдлага, Монгол нутгийн хойд нутгаар явж, тайгад амьдардаг олон бөө нарыг эгнээндээ нэгтгэж, зан үйл, ярилцлагыг кино зургаар авч, дүнг МБНЭ-ийн ДЦХ-д хэлэлцэж бөөгийн цол олгож баталгаажуулах ажлаа үргэлжлүүлэн хийлээ.
МБНЭ нь Есөн жилийн нэгдсэн их тахилгын үйл ажиллагаанд үндэслэн “Төрийн тахилгыг” бөөгийн зан үйлээр хийхэд журмыг боловсруулан гаргаж, толгойлж бөөлөх улаачийн үйл ажиллагааг цэгцлэж чадсан.
Монголын төрт ёсны уламжлалаа сэргээн Нэгдсэн их тахилгын хувьд А зэрэглэлийн хэмжээнд Хөвсгөл нуурын Эрдэнэхайрханы, Б зэрэглэлийн хэмжээнд Нарны тахилга, “мөсний баяр”-т, Монгол төрийн төлөө амь насаа зориулсан зүтгэлтэн, баатруудад зориулсан хүндэтгэлийн тахилгыг МБНЭ-ийн дээд цэцийн хуралдайн гишүүд, Хөвсгөл бөөгийн хүрээлэнгээс зохион байгууллаа. Бидний хувьд Хөвсгөл нуурын тахилга маш сургамжтай, цаашид олон зүйлд анхаарах шаардлагыг тодорхойлсоноор чухал ач холбогдолтой байсан.
2022 оны 6 дугаар сарын 22-ны өдрийн Нарны тахилгыг Монгол бөөгийн удган Х.Майцэцэгийн удирдлага дор амжилттай зохион байгууллаа. Энэ тахилгад оролцсон бүрэлдэхүүн өнөөдрийн үйл ажиллагаанд оролцож байгаад баяр хүргэе.
Харин 9 дүгээр сарын 22-ны өдрийн Монгол төрийн төлөө амь насаа зориулсан зүтгэлтэн, баатруудад зориулсан хүндэтгэлийн тахилгыг бөөгийн залуучуудын байгууллага хариуцан зохион байгуулсан. Энэ ажиллагаанд залуу улаач нарын ирц муу байсныг тэмдэглэх нь зүйтэй.
Аймаг хотын бөөгийн хүрээлэнгүүд, зөвлөлүүд өөрсдийн хүрээнд тахилгууд хийсэн. Хийсэн тахилгаа мэдээллээр баталгаажуулж сурталчилж байх хэрэгтэй байна.
МБНЭ-ийн үйл ажиллагаа тогтмол явуулж буйн тод жишээ болсон МБНЭ-ийн дээд байгууллага болох Дээд цэцийн хуралдайн 80-90 дугаар хуралдааныг хийж, тулгамдсан асуудлуудаа шийдвэрлэжхэлэлуэж ирлээ.
МБНЭ-ийн Дээд цэцийн хуралдайн үйл ажиллагааг эрчимжүүлэх нь бидний анхаарлын төвд байж ирлээ. 2023 оноос эхлэн ДЦХ гишүүдийн хуралдааныг эрчимжүүлэхийн тулд шат дараалсан чиглэлээр зохион байгуулалтын ажлыг хийсэн. Үүнтэй уялдаад ДЦХ-н гишүүдэд тавигдах шаардлага өндөрсөж, ялангуяа залуучуудад тавих шалгуур улам хатуу байх болно.
ДЦХ-н Бөөгийн зөвлөл, Залуучуудын зөвлөл, Төлөөллийн зөвлөлийн бүрэлдэхүүнийг баталж, удирдагчийг шинээр томилогдсон.
Монгол бөөгийн гадаад хамтын ажиллагаа 800 жилийн дараа эргэн сэргэж байгаа онцлоготой билээ.
Монгол Улсад ажиллаж байгаа шашины байгууллагын тэргүүнүүдийн хамтарсан уулзалтад таван удаа оролцлоо.
Монгол Улсад суугаа БНХАУ-ын Онц бөгөөд бүрэн эрхт элчин сайд Цай Вэньруй, АНУ-ын Онц бөгөөд бүрэн эрхт элчин сайд М.Клечески, шинээр ирсэн АНУ-ын Онц бөгөөд бүрэн эрхт элчин сайд Ричард Буанган, БНАСАУ-ын Онц бөгөөд Бүрэн эрхт Элчин сайд О Сын Хо, Канад Улсын Онц бөгөөд Бүрэн эрхт Элчин сайд хатагтай Кэтрин Элизабет Ивкоф, Бүгд Найрамдах Турк Улсын Онц бөгөөд Бүрэн Эрхтт Элчин сайд Зафер Атеш нар биднийг хүлээн авч уулзаж, хүсэлтийг сонсож, байдлыг ярилцсан билээ. Монгол бөөгөө танилцуулж, дэмжүүлэх чиглэлээр хүсэлт тавьсан.
Монгол бөөгийн өргөөнд БНАСАУ-ын Онц бөгөөд Бүрэн эрхт Элчин сайд О Сын Хо Канад Улсын Онц бөгөөд Бүрэн эрхт Элчин сайд хатагтай Кэтрин Элизабет Ивкоф нар зочилж үйл ажиллагаатай танилцлаа.
Бид гадаад хамтын ажиллагаанд тасралтгүй байдалд ихээхэн анхаарч ирлээ. Өнгөрсөн нэг жилийн хугацаанд Тува, Буриад, Өвөрмонгол дахь бөөгийн үйл ажиллагааг улирал дутам сошиалаар сурталчилж ирсэн.
Коронавируст халдвар (КОВИД-19)-ын цар тахлын нөхцөл байдалаас улбаалан БНХАУ-тай хил хаалттай байсанч, Өвөрмонголын улаач нарын тахилгын үйл ажиллагааг дэмжиж ажиллууд хийгдсэн.
ОХУ-тай хил нээгдсэн мөчөөс Тувагийн, Халимагийн, Бөөгийн тэргүүн монголд ирж уулзаж, санал бодлоо солилцсон байна.
МБНЭ болон ОХУ-ын Якутын бөөгийн хамтарсан Эрдэм шинжилгээ-практикын хурал 2022 оны 10 дугаар сарын сарын 3-ны өдөр Д. Нацагдоржийн нэрэмжит номын сангийн хурлын зааланд боллоо. “СОЁЛ БА ШАШИН: уламжлал, орчин үе ба хэтийн төлөв” сэдвээр олон улсын хурал хийгдлээ. Монгол туургатны гэж нэрлэвэл илүү зохих байсанч Саха, Буриад, Тува, Урианхай, Дархад гээд хилийн гадна орших гадаадын иргэншилтэй төлөөлөл оролцсон болохоор олон улсын гэж нэрлэв.
Өмнөд солонгосын 60 орчим бөө шүтлэгтэн монголд зочилоод буцлаа. Тэд МБНЭ-ийг байгуулагдаад анхлан хийгдсэн Хар зүрхний Хөх нуурын Нэгдсэн тахилгад 20 гаруй бөө нарын бүрэлдэхүүнтэй ирж оролцож байсан байдаг.
Өмнөд солонгост болсон НҮБ-ын дэргэдэх ЮНЕСКО-гоос зохион байгуулсан Бөөгийн фестовальд МБНЭ-ийн төлөөлөл оролцож, хуяглан бөөлж, зан үйлээ хийж байсан түүхтэй.
2020 онд Өмнөд солонгосын 58 бөө нар монгол ирж МБНЭ-ийн удирдлагатай уулзалт хийж байсан. Харцангүй бага хугацаа өнгөрч байгаач монгол-солонгосын бөөгийн хамтарсан ажиллагаа өндөр төвшинд байгаа гэж хэлж болно.
Энэ удаагийн Өмнөд солонгосын бөө нар Монгол бөөгийн тэргүүн зайран Б.Нарангэрэлийн онгодын өргөөнд зочилсон билээ. Өмнөд солонгосын бөө нарын хүсэлтээр Монгол бөөгийн тэргүүн зайран Б.Нарангэрэл, Монгол бөөгийн тэргүүн дээд удган А.Оюунсувд нар хуяглан бөөлж, мөн бөөгийн зан үйлээр үйлчилсэн байна.
МБНЭ-ийн ДЦХ-н гишүүд Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн зөвлөх Д.Бум-Очирт ажлаа танилцуулж хамтарч ажиллахыг хүссэн ч бидний үйл ажилагааг үл тоосон билээ. Монгол Улсын Ерөнхийлөгч У.Хүрэлсүх Монгол бөөгийн төлөөллийг хүлээн авахад манай байгууллагаас ганцхан хүн оролцуулахаар шийдсэн учраас миний бие татгалзаж, өмнөөсөө хоёр төлөөллийг оролцуулж байлаа. Энэ ажиллагаанд үндэсний уламжлалаа тээж яваа Хөвсгөлийн тайгын бөөгийн төлөөлөл хотод ирсэн байсан ч оролцуулаагүй нь үл ойлголцол, төвөгтэй байдлыг бий болгосон. Дараа дараачийн эрдэм шинжилгээний хурлуудад манайхаас төлөөлөл оролцуулаагүй юм. Тиймээс бид хамтарч ажиллах сонирхолгүй байна гэсэн дүгнэлтэд хүрч бие даасан ажилагаагаа хийсээр ирлээ.
Цар тахлын нөхцөл байдалтай холбогдуулан “МБНЭ-ийн хандив авах, зарцуулах журам” шинээр баталж, гишүүддээ туслалцаа үзүүлэх ажлыг зохион байгуулж эхэлсэн боловч гишүүдээс ажил хэрэгч дэмжлэг авч чадахгүй хэрэгжсэнгүй.
СУРТАЛЧИЛГАА, МЭДЭЭЛЭЛ бол манай байгууллагын үндсэн үйл ажиллагаа билээ. Тиймээс МБНЭ-ийн сайт, кино мэдээлэл, фейсбүүкийн үйл ажиллагаанд онцгой анхаарч ажилласан билээ. Сурталчилгааны сайтыг 7 хоног дутам, фейсбүүкийг өдөр дутам, сар дутам кино мэдээллийг гаргаж ирлээ. Одоо нийт 175 гаруй кино мэдээллийг гаргасан бөгөөд Монгол уламжлалт өв жаягийг авч яваа улаач нарыг тодотгох, сурталчилахад голлон анхаарч ажиллаж байна. Мэдээллийн хэрэгслээр гарч байгаа зарим зүйлийг баримтжуулах асуудлын хурлаар хэлэлцэн тодорхой чиглэл гарган ажиллаа.
МБНЭ-ийн фейсбүүк, вефсайтад тавигдах материалын бодлогыг тодорхойлж, шийдвэр гаргасан бөгөөд 2022 оны 1,2 дугаар улиралд үзэгчдийн тоо 372,0 мянгад хүрсэн нь сурталчилгааны ажлын дээд амжилт давтсан хэрэг юм.
Гэвч 3 дугаар улирал эхлэж Нэгдсэн тахилга хийхээр явсан үеэр манай сурталчилгааны үндсэн хэлбэрүүд бүрэн халдлагад өртсөн байна. Энэхүү халдлагаас улбаалан олон жил ашиглаж ирсэн фейсбүүк хаяг хаагдаж, киноны үйл ажиллагаа зогслоо.
Бид фейсбүүк хаягаа шинээр нээсэн, одоо үзэгчдийн тоо 42 мянга гаруй болж, Вефсайтын ажиллагаа тогтмолжсон. Одоо кино үргэлжлүүлэн хийхэд санхүүгийн дэмжлэг шаардлагатай боллоо.
Бидэнд хамтран ажиллахад бие биенээ ойлгох асуудалд зөрчил байсаар байна. Тэгээд чанаргүй олон гишүүнтэй харагдах уу, эсвэл цөөн ч гэсэн санаагаа ойлголцоод хамтраад ажилдаг гишүүдтэй байх уу гэдэгт тулж ирээд байна.
Саяхан монгол дахь шашины байгууллагууд цуглаанд 2000-5000 шүтлэгтэн оролцож байна. Гэтэл бид өөрсдийгөө харцгаа. Манай залуус асуудалд шүүмжлэлттэй хандах цаг ирсэн. Бидэнд том зорилгын төлөө зүтгэх цаг нь ирсэн. Гэхдээ хуучин ойлголцоороо зүтгэж болохгүй.
Улс төрийн ч бай, олон нийтийн ч бай, шашины байгууллагын оршин тогтнох үндэс нь гишүүдийн манлайлал юм. Манлайлал өндөр гишүүддээ байгууллагын удирдлагууд түшиглэж, түүнийгээ алдахаасаа айж байдаг юм.
Манай залуу улаач нар өөрсдийгөө хэт дөвийлгөх, архидан согтуурах, түүнээс улбаалаад тахилга дээр унтах, нэгнийгээ үйлийг үл хүндлэх, тавьж буй шаардлагыг хүлээж авах чадваргүй байх, шүүмжлэл сонсох тэвчээргүй, хоосон хов ярианд умбах, ховондоо “живэх”, худлаа амлах, хөнгөн хуумай зан авир гаргах зэрэг дутагдалаасаа салж чадахгүй байна.
Суусан цэцнээс явсан тэнэг дээр гэдэг. Одоо дэлхий дээр жинхэнэ мөн чанараа авч яваа бөөгийн эрэлд мордоцгоожээ. Испанид, Францад бөөгийн цугларалт болдог юм. Ойрхон Байгаль нуурын Ольханд жил бүр дэлхийн 2000 орчим бөө цуглардаг. Тувад дэлхийн шилдэг бөө шалгаруулаад явж л байна. Хятадад, Өвөрмонголд жилд 4 удаа 4-8 сая хүн оролцсон тахилга хийж байна. Гэтэл манайд зөн билгээр тулалдуулан дэлхий нийт аль хэдийн тоохоо байсан теле-шоугаар бөөгийн нэрийг унгаж байна. Ийм замналаар явбал бөө мөргөл урагшлахгүй. Амар хялбараар бөө болсон бол амар хялбараар бүх зүйлийг төсөөлнө.
Бөө бол шүтлэг, үнэхээр чадалтай бөөг дэлхийн хаанаас ч бишрэн хүндэлж хайсаар олоод ирэх болно.
Монгол бөөгөө дэлхийд танигдах хэмжээнд хүргэхийн төлөө нэгдэж, хамтарч ажилацгаая.
Мөнх хөх тэнгэр эзэн хааны ариун сүнс ивээх болтугай.

Тоом багаас өгссөөр 50 орчим км яваад Өлийн даваан дээр гарлаа. Хөвсгөл аймгийн Улаан уул сум руу явах замд Хорьдол сардагийн нурууны өмнөд хэсгээр буюу Өлийн Халзан даваан дээр Дархад ястны тахин шүтэн дээдэлдэг 13 овоо бий. Энэхүү 13 овоо нь уул ус, лус савдагтайгаа эртнээс харилцан шүтэж ирсэн бөөгийн ёс заншилтай холбоотой бий болсон гэж үздэг. Арван зүг, гурван цагийг шүтэн өргөл өргөн, амьдралаа даатган ирсэн Дархадууд энэ тооны нийлбэр болох арван гурвыг дээдлэн шүтдэг учир хамгийн их байгалийн энерги бүхий газраа энэхүү 13-н овоог бүтээсэн түүхтэй. 13 овоо нь цаатан урц маягын хэлбэр бүтэцтэй ба зэрэгцээ босгосон чулуун хөшөө зэргээс Дархад түмний аж амьдрал, ёс заншил, соёлын нэгээхэн хэсгийг олж харж болохоор ажээ.
Даваанаас цааш 25 км яваад Улаан уул суманд очлоо. Бидний хувьд цаашаа олон газраар явах төлөвлөгөөтэй байсан тул сумын төвд нэг, хойшоо тахилгад 2 өдөр зарцуулаад цаашаа холын замд хөдлөх байсан. Тэгээд өөрийн байгууллагын гишүүдээр орж уулзаж хийх ажлаа ярилцаж тохирсон юм. Гэвч Дархан зайран нилээд хэдэн өдрийн дараа тахилгаа хийхээр бэлдсэн байсан тул бидний цаашдын аялал энд хүрээд зогссон. Болд зайрангийнд зочилж, Маам удгантай уулзлаа.
Сумын багууд хөдөлмөр дэмжих жилийн хүрээнд хийсэн ажлын тайлангаа тавьж байлаа. Завшаантай л тохиолдол гэж бэлэгшээв. Сум орон нутаг боломжоо ашиглан брэнд бүтээгдэхүүнээ тодорхойлох гэж зүтгэж байна. Зайран, манай багийнхан нутгийн музейг үзэж сонирхлоо. Гараад бид Дархадын цагаан адуунд зориулж сумын төвд босгосон хөшөөнд очиж дурсгалын зураг авахуулж, хуучлан ярилцаж билээ.
Тэндээс шууд сумын зүүн талд ойн төгөлд сумын бүх ахмадууд цугларсан тул бид очиж уулзсан билээ. Бас л сонин тохиолдол байлаа. Бид аян замын зорилгоо ярьж, хамгийн өндөр настай буурал, сумандаа 40 жил эх барьсан эмчид дурсгалын зүйл, МБНЭ-ийн шагнал мөнх тэнгэрийн төлөө хүрэл шонхор медаль гардуулсан юм.
Дархан зайранг нутгийнхан Шархүү зайран гэнэ. Сумын начин цолтой сайн ч барилдаж явжээ. Дарга хэмээн намайг дуудсан нь цэрэгт хамт алба хааж байсан андуудтай хамт зургаа даруулахаар зогссон байв. Тэр гурав надаар дурсгалын зургаа даруулж, үлдээд нилээд хуучлан ярилцана билээ.
Тэндээс бид байгаль хамгаалагчдын санаачлан байгуулсан музейг үзэж сонирхосон. Зайран маань үе, үе залуу насны хурц хөдөлгөөн шогч чанар илэрч шоглож наргина.
Энэ хэдэн өдөр дархан зайран маань хамаатан садан, нутгийн олонтой уулзаж байлаа. Нутагтаа ирээгүй цөөнгүй жил болсон болохоор хэн, хэнгүй л нэг нэгнээ санасан харагдана.
Болзсон өдөр болж бид тахилга хийхээр хөдөллөө. Эхлээд ууган охиныд очлоо. Яриа хөөрөөтэй, хөнгөн шингэн хөдөлгөөнтэй бүсгүй ажээ. Энд ирээд нэг зүйлийн ойлгосон. Олон жил салангад явсан эцэг, хүн үр хүүхдүүдтэйгээ уулзаж, санаа бодлоо ойлголцож, сэтгэл нь тайвширсан болов уу.
Өндөрлөг газар хээрийн онгод оршино. Гол хөшөөний оройд соёмбо хийж, суулгахаар авчирсан байв. Түүнийгээ залсаны дараа зайран сэтгэл өндөр байлаа.
Дархадын алдарт удган Цэгмэд удганы хээрийн онгонд хийх тахилга жин үдэд эхэллээ. Дархан зайран хуяглан босч онгодоо дуудав. Бөөлөлт дундаа орох үед маш их олон шувууд сүрэглэн ирж тойрч нисээд одов. Түүний дараа
Нутгийн зон олон цугларч, ар талдаа үлдсэн хүмүүс радио станцаар бөөлөлтийн тамлага, дуудлага, бөөлөлтийг дамжуулж сонсгоно билээ. Түүний араас гэргий, Лхагва-Эрдэнэ удган, шавь нар нь бөөлсөн. Харин хүүхдүүд нь ирж бөөлөөнд оролцох болов уу гэсэн горьдлогоор өнгөрсөн. Тахилганд ирсэн олон дархан зайрандаа мөргөж адис авах харагдав.
Гол даган буудалсан хэд хэдэн айлаар оров. Энэ газар нутагт бөөгийн зан үйл илт давамгай шүтдэг ажээ. Мунгараг олын дагуу байрлаж майханаа дэлгэж, хоноглохоор буудаллав.
Зайран шөнийн од түгэх мөчид галын тахилгаа хийв. Энэхүү тахилгадаа хүүгээ ирж оролцох болов уу гэж их харсан. Шавь нарын хамт тахилга болж өнгөрөв.
Орой болохын алдад зайрангийн том хүү нь хорхог хийж биднийг дайлахаар ирэв. Энэ өдөр тэднийг хаваржаанаас буюу голын дээд хэсгээс нүүдэллэж, төв замын дагуу зусландаа буудалсан ажээ. Их ажлаа амжуулчихаад бидэнд дээр ирсэн бололтой.
Монголын улаач нар нэгдэж хамтарч ажиллах тухай уриалгыг нутгийн зон олон, улаач нар талархан дэмжиж байлаа. Тэгээд ч олон хүн бидэнтэй уулзаж байв. Тэдний дунд зайрангийн хүүхдүүд байсан.
Хотод ирсэний дараахан Дархан зайран маань манайханаар цөөнгүй ирсэн. Надад туслах гэж боломжоороо зүтгэж байлаа. Хөвсгөл нуурын их тахилгадаа оролцох гэж сэтгэл санаагаараа зүтгэж байлаа. Байнга утасдана, бэлтгэл ажлын талаар асууна.
Цаг хугацаа харавсан сум шиг өнгөрч Хүй долоон хутагт нарны тахилга боллоо. Нарны тахилгад Монгол бөөгийн дархан зайран Чулуунбаатар, гэргийн хамт бүхнээс түрүүлж идэвхитэй оролцож билээ.

Хаалга хэн нэгэн цохих сонсогдов. Онгойлговоос Алдарт Цэгмэд удганы хүү, Монгол бөөгийн дархан зайран Чулуунбаатар, түүний гэргий Лхагва-Эрдэнэ хоёр хүрч иржээ. Даргатайгаа уулзахаар ирлээ. Таныг манай нутгаар явах сураг сонслоо. Тэгээд ярилцаюу гэж тэмүүлсээр ирлээ гэв. Тэгээд бид гурав нилээд удаан ярилцаж суулаа.
Одоо цаг зүгээр гараа хумхиад суугаад байж болохгүй болчихлоо. Бөөгийнхөө төлөө зүтгэхээс аргагүй байдалд хүрчихлээ. Би одоо зүтгэнээ, эх минь ардчиллын төлөө залбирч, их ажил хийхээр зориглож яваа, Элбэгдорж, Бат-Үүл нар ирж уулзаж байсан. Харин миний бие монгол бөөгийнхөө төлөө, МБНЭ-ийн төлөө зүтгэсээр дуусах болно, хойч үедээ ч мөрөө үлдээнэ, хаана ч байсан дэмжиж, тусалсаар байх болно гэв. Зарим нэг залуус түн эвгүй дайрч давшилж байна шүү, бөөгийн байгууллага руу, зүгээр суухгүй эвлэлээ хамгаалж зүтгэх цаг иржээ. Ээжийнхээ онгон дээр бас тахилга дээрээ бөөлнө гэлээ. Тань дээр зорьж ирсэний нэг зорилго бол бөөлөлтөө кино зурганд үлдээе гэж ярилцахаар ирлээ. Дэмжиж туслах болов уу гэж байгууллагад хандаж байна гэлээ. Тэгээд хамтарч нутаг явж кино зураглал авахуулахаар тохиров. Зайран ч баярласаар бэлтгэл ажилаа хийхээр явлаа.
Тэгээд өнгөрсөн нэг жилийн хугацааны үйл явдлаа сэтгэлдээ тунгаан бодоход хүрлээ.
2022 оны Цагаан сарааар МБНЭ-ийн удирдлага, Монгол бөөгийн дархан зайран Чулуунбаатар гуайнд очиж золгож билээ. Энэ нь эвлэлийн байранд золгодог уламжлалаа өөрчилсөн хэрэг л дээ.
Дараа нь дэлхий нийтийг хамарсан Цар тахал буюу COVID-19 өвчин орон нутагт тарахаад байсан үед Их хаанаа сонгох сонгууль болж өнгөрлөө. Төрийн “хаан”-аа сонгох сонгуульт жил учраас МБНЭ-ийн гишүүд удган, зайрангууд “Бурхан халдун” хайрхандаа нэгдсэн их тахилгаа хийлээ. Сонголт байхгүй, өрсөлдөөн үгүй сонгууль байлаа. Чулуунбаатар зайран нэгдсэн тахилгадаа оролцож хамт олныхоо дунд залуусдаа сургамжаа хайрлаж, идэвхитэй оролцож явсан. Түүнээс хойш нэг жил өнгөрчээ.
Сүүлийн хэдэн жил нутгаа яваагүй болохоор зайран сэтгэл их догдолж байлаа. Байн, байн утасдаж, бэлтгэл ажлаа ярина. Зарим санаагаа гэргийгээрээ хэлүүлнэ. Анх төлөвлөж байсныг бодвол зарим зүйлд өөрчлөлт оров. Тэр нь Эрдэнэхайрханы тахилгыг Хөвсгөл нуурын тахилгатай хамтарч хийх санаа байв. Тиймээс замдаа Эрдэнэхайрханд залбирч тахилгаа мэдүүлэхээр болсон.
Шавь нар нь надтай нийлээд хэдэн машин алсын аянд дөрөө харшуулан хөдөллөө. Эртнээс төлөвлөж бэлтгэсэн хөвсгөлийн аялал Дархан зайрангийн хүсэлтээр Улаан-Уул суманд нилээд хэд хонохоор болж Цэгмэд удганы хээрийн онгонд зураг авах болсон. Тэр хэсэг зураг авалтын оргил хэсэг юм хэмээн бодож явлаа.
Булганы нутагт Дархан зайрангийн шавь Өлзийхутаг зайрангийнд түр буудаллаж, хийж бүтээсэн их ажилтай танилцаж билээ. Олон жил уулзаагүй шавь багшийн харилцаа эргээд сэргэж, бодол саналаа хуваалцан ярилцаж суулаа. Тэгээд багшдаа бэлэглэхээр бэлтгэсэн нандин зүйлээ дурсгаж уулзалт халуун дотно болж өнгөрөв. Багш шавийн харилцаа хэвийн болсонд хамт явсан бид сэтгэл хангалуун байлаа.
Хөвсгөл аймгийн Түнэл сумын нутагт Босго даваа өнгөрүүт төв замаас гарсан нь Зайран гэргийн хамт хадам аав, ээж хоёрын нутаглуулсан газарт очиж буй хэрэг байлаа. Гэхдээ бид энд бөө хүний гаргаж болохгүй алдаа гаргасан. Төв замаас холгүй байдаг тул бид зам дээр хүлээж байлаа.
Тэндээс хөдлөөд Ачмаг нуур хүрмэгц урагш эргэж цөөхөн км яваад хадамуудын амьдралаа өнгөрүүлсэн буурин дээр очлоо. Багагүй өндөрлөг газарт байрладаг тул ойр хавийн нутаг алган дээр байгаа мэт харагдана. Зайран зан үйл хийх бэлтгэлийг хангаж, машинаас морин хуур авчирч байгаа нь харагдав. Гэргий нь морин хуурын эгшигээр эцэг, эхийнхээ бууриндаа жавар үргээн хуурдана. Дараа нь зан үйл хийж, дурсгалын зураг авснаар өндөрлөв.
Хагас цаг давхиад Мөрөн хот оров. Зайрангийн шавь П.Эрдэнэбаатар биднийг угтаж авч энэ оройг хамтдаа өнгөрөөлөө. Энэ өдөр зайран шавийнхаа онгодын өргөөнд буусан юм. Дархан зайран шавьдаа онгод залж өгөв. Бид түүнд оролцож, бүгд хуур манжигаар хүч нэмэн бөөлсөн билээ.
Маргааш өглөө нь аймгийн захиргаа орж, нутгийн удирдлагатай уулзаж ярилцав. Хошин шог аясаал зайран маань биднийг инээлгэж л явлаа.
Аяны замаа үргэлжлүүлж Мөрөнгөөс гарч Эрдэнэхайрхан буюу 50 ба 100-ын цогцолборт хүрч ирлээ. Монгол бөөгийн тэргүүн зайран П.Эрдэнэбаатар хуур манжигаар бөөлж, хайрханы тахилгаа хийх хугацаагаа мэдүүлсэн. Хайрханы дэргэдэх багийн төвд хонож эртлэн хөдлөхөөр товлов. Нэгэнт чөлөө цаг байгаа учир хайрханы агуйд очив. Бүгд агуйд орж, элдвийг хүүрнэн баясалдан ярилцав. Хөгжөөнтэй, хошин яриа орой амрах хүртлээ үргэлжлэв.

Хүний амьдралд мартагдашгүй, дурсамжаар дүүрэн тийм өдрүүдийн нэг энэ өдөр тохиолоо. Монгол Улсын Соёлын тэргүүний ажилтан дуучин Т.Төмөр-Очир, Б.Пүрэвсүх нар хамтран анхны бие даасан тоглголтоо хийлээ. Монгол дуугаа өвөрмөц үндэсний хэв маягаар илэрхийлсэн, үндэсний бахархал, омогшилыг төрүүлсэн сайхан уран бүтээлийн цэнгүүн болж өнгөрлөө.
Энэ оройн бас нэг онцлог бол тэдний уран бүтээлийг төрсөн нутаг болох Өмнөговь аймгийн Булган нутгийн зон олны төлөөлөгчид хүрэлцэн ирж дэмжсэн явдал юм. Түүгээр зогсохгүй нутгийн төлөөлөл нь уран бүтээлээр хүч нэмэн дэмжсэн явдал билээ. Өөрөөр хэлбэл энэ орой Өмнөговь аймгийн театрын уран бүтээлч Монгол Улсын соёлын тэргүүний ажилтан, дуучин Т.Уранчимэг, Б.Мөнх-Эрдэнэ, Т.Мөнхсүлд нар , Булган сумын нутаг нэгт анд Б.Цэрэн-Очир, О.Оюун-Эрдэнэ, Ж.Энхболд нар өөрсдийн уран бүтээлээр нутгийн залуучуудаа дэмжиж оролцлоо.
Урлагын тоглолтод Монгол Улсын гавьяат жүжигчин Н:Чулуунхүү, Э.Бүрнээбаяр, Монгол Улсын соёлын тэргүүний ажилтан, Т.Батсайхан, Б.Цог, О.Баянмөнх, Т.Бямбахүү нар, ХЦДБА, “Соронз”,”Жонон”, “Бөртэ” хамтлагуудын уран бүтээлээрээ залуучуудаа дэмжиж урам хайрлалаа.
Залуу уран бүтээлчид тоглолтоо Зайран Хурцжавхлангийн удирддаг Монгол бөөгийн “Язгуур шүтээн холбоо”-ны хамт олонд зориулан шинээр зохиосон сүлд дуугаар өндөрлүүлсэн билээ. МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан, Тэргүүн дэд Ерөнхийлөгч, Монгол бөөгийн Их зайран Д.Одонхүү нар тайзан дээр гарч Монгол Улсын соёлын тэргүүний ажилтан, дуучин Т.Төмөр-Очирт Мөнх тэнгэрийн үзэл санааг сурталчлах үйлс оруулж буй хувь нэмрийг үнэлж, Мөнх тэнгэрийн төлөө “Алтан шонхор” медаль, Монгол Улсын соёлын тэргүүний ажилтан, дуучин Б.Пүрэвсүхэд “хүндэт өргөмжлөл” гардуулав. МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан урлагын тоглолтод хүрэлцэн ирсэн түмэн олонд талархал илэрхийлээд “Монголчууд Мөнх тэнгэрээ шүтэж явахдаа ямагт хүчтэй байсныг санаж явах ёстой, та биднийг эзэн Чингис хааны ариун сүнс ивээж явах болтугай” гэв. Мөн Бөөгийн “Язгуур шүтээн холбоо”-ны гүйцэтгэх захирал Ц.Оюунбат баяр хүргэж, холбооны өргөмжлөл, дурсгалын зүйл гардуулсан байна. Ийнхүү “Тэнгэрийн улаач”-ийн маань уран бүтээлийн тоглолт сэтгэл хөдлөм сайхан болж өнгөрлөө.
Б.Банзрагч

Мөнх тэнгэрээ шүтэгч, Монгол туургатан,
тэнгэрийн “Улаач”, түшээ, шүтлэгтэн нарт

Нэг. Жил бүрийн 9 дүгээр сарын 22- ны өдрийг Монгол туургатан нар Мөнх тэнгэрийн дээд шүтээн болсон Онгод шүтээн, Өвөг дээдэс, Эмээ, өвөө, Эцэг, эхээ дээдлэн хүндлэх өдөр болгосугай.
Хоёр. Энэ өдөр тэнгэрийн улаач нар отог, овог, түмэн олноо цуглуулан, ураг, удмын бичигээ сэргээн баяжуулах, онгод шүтээндээ мөргөн залбирч даатгал, тайлга үйлдэх,
Гурав. Монгол хүн бүр эцэг, эх, эмээ өвөө нараа дээдлэн шүтэж, хүндлэн бэлэг өргөл өгч баярлуулан тэтгэх, Монгол төрийнхөө төлөө амиа өргөсөн баатруудынхаа төлөө нэгдсэн залбиралын зан үйлийг хийж хэвшүүлсүгэй.
ДЭЭД ЦЭЦИЙН ХУРАЛДАЙ

Монгол төрийнхөө төлөө амь насаа өргөсөн өмнө зүгийн наран мандахаас өрнө зүгийн наран шингэх эх газраас монгол баатруудынхаа цусаа дусааж, хөлсөө шингээж, сүнсээ мөнхөлсөн газрын шүншиглэсэн шороог эх нутагтаа хүндэтгэж авчирч, дэлхийд хаана ч байхгүй монгол суу ухаантнууд баатруудынхаа алдрыг мөнх тэнгэрийн дор газарт лус, савдаг галтай нь хамт, одот тэнгэрт бөө ухаан, онгодтой нь цуг мөнхлөн гагнаж Монгол үндэстэн баатруудынхаа баатарлаг дайчин алдарт хүндэтгэлийн Галын тахилга хийгдэнэ.
Төв хэсэгт Монгол Улсын төрийн далбаа, Монгол Бөөгийн Нэгдсэн Эвлэлийн далбааг байрлуулсан байна.

11.00-Монгол үндэстэн баатруудынхаа амиа зориулсан газраас хүндэтгэлийн шороо залсан хөшөөнд хүндэтгэл үзүүлэх ажиллагаа.
(Их, бага баатруудын аманд) Дээд цэцийн хуралдайн гишүүд

12.40-Монгол Улсын төрийн дуулал эгшиглэнэ. (Толгойтын Цагдаа толгойн ойролцоо)
12.45- Монгол үндэстэн баатруудынхаа баатарлаг дайчин алдарт хүндэтгэн зориулсан Галын тахилгад зориулсан хүндэтгэлийн үг хэлнэ
Д.Жаргалсайхан -МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч

12.55- “Эцэг, эх, өвөг дээдсээ хүндэтгэх өдрийг тэмдэглэх тухай”, МБНЭ-ийн зорилтын мөн чанар, агуулга” үг хэлнэ.
Д.Одонхүү- МБНЭ-ийн Тэргүүн дэд Ерөнхийлөгч,
Монгол бөөгийн Их зайран

13.00-Монгол үндэстэн баатруудынхаа баатарлаг дайчин алдарт хүндэтгэл үзүүлэх Галын тахилгад зориулсан өсвөр насны хүүхдүүдийн үндэсний бөхийн барилдаан

14.00- Монгол үндэстэн баатруудынхаа баатарлаг дайчин алдарт хүндэтгэл үзүүлэх Галын тахилгын тахилгын ажиллагаа
Монгол бөөгийн тэргүүн зайран Мөнхчулуун

14.00-Нийт оролцогчид хуур, манжигаар нэгдсэн залбирал хийх.
17.00-Нийт оролцогчид “Халуун элгэн нутаг” дууг дуулж хаалтаа хийнэ.

Тахилгын ёслолын өмнөх орой Монголын бурхан шашинтны төв Гандантэгчэнлин хийд болон аймгийн төв хийдийн лам нар Итгэл, Ганданлажаа, Өлзийхутаг буулгах сан болон Долоон бурхан од тус бүрт тахилгын ном хурав. Орон нутгийн удирдлага, сүсэгтэн олон өөр өөрийн одонд залбирал, мөргөл үйлдсэний дараа Аргил цагаан өвгөн тууль хайлснаар одны тахилга өндөрлөв.
Сутай хайрхан уулын тэнгэрийг тайх ёслол эхлэх үед “Ганжуур” их хөлгөн судар, Найман тахилыг тусгайлан залж, лам хуврагууд жавдандаа суун Ламчодов, Жигжид, Очирваань, Юлтий зэрэг ном хурлаа. Монгол Улсын Ерөнхийлөгч У.Хүрэлсүх төрийн бэлгэдлийг илэрхийлж, хүндэт харуулын дөрвөн цэргээр хамгаалуулан тусгайлан зассан талбайд хүрэлцэн ирэв. Тэрээр “Ганжуур” их хөлгөн судраас адис аван, овооны өмнө гурвантаа мэхийн ёсолж, тэнгэрт хүндэтгэл илэрхийллээ. Энэ үеэр хүндэт харуулын цэргүүд Монгол Улсын Төрийн далбаа, Бүх цэргийн Их хар сүлдний Умарын элч сүлд, Говь-Алтай аймгийн далбаа, Их эзэн Чингис хааны хөрөг, Төрийн долоон эрдэнийг тахилын ширээнээ залж байрлууллаа. Үүний дараа туульч Алтайн магтаал хайлав.
Монгол Улсын Ерөнхийлөгч У.Хүрэлсүх хэлсэн үгэндээ “Уул овооны тахилга бол байгаль дэлхийн жам ёстой зохирон, уул усаа дээдлэн ирсэн нүүдэлчин монгол түмний үнэт өв, уламжлал, соёл. Тэнгэр, газар, байгаль эхээ дээдлэн шүтэж, хайрлан хамгаалах, өгөөж хишгийг нь зүй ёсоор зөв хүртэхийн эх болсон өнө эртний сүсэг бишрэл, уул усны тахилга, уламжлалт зан үйлийг тасралтгүй уламжлан хадгалж, үндэсний өв соёл, үнэт зүйлээ үрийн үрд өвлүүлэн бадрааж явах учиртай” гэв. Мөн аймаг, сумдын удирдлагууд ард иргэд, хүүхэд, залууст үндэсний соёл, түүх уламжлал, ёс заншил, нутгийнхаа тахилгат хайрхан, уул, овооны талаар мэдлэг олгох, байгаль хамгаалал, экологийн боловсролыг сурталчлан таниулах, соён гэгээрүүлэх чиглэлээр чармайн ажиллахыг сануулав.
Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн Тамгын газрын дарга Я.Содбаатар Сутай хайрхан уулын тэнгэрт хандсан айлтгалыг дуудан сонсгож, торгон дээр бичсэн эх хувийг нь аймгийн музейд үүрд хадгалуулахаар хүлээлгэн өгөв.
Энэ удаагийн тахилгыг орон нутаг, иргэдийн хүсэлтийг харгалзан цар тахлын халдвараас сэргийлэх дэглэм, журмыг чанд мөрдөж, уламжлалт дэг жаяг, зан үйлийн дагуу зохион байгууллаа.
Монгол Алтайн нурууны мөнх цаст Сутай хайрхан нь байгалийн сайхан, сүр жавхлан бүрдсэн, Алтай нутгийнхны хишиг даллага, сүсэг бишрэл, домог түүх цогцолсон Монгол орны өрнө зүгийг даан сахисан харуул хайрхан юм.

Монголын их гүрэн байгуулагдах үеэр монголчуудын үндсэн гол шүтлэг нь бөө мөргөл хэвээр байлаа. Гэвч энэ үеэр монгол гүрэн өрнө, дорнын олон улс оронтой өргөн их харилцаа холбоотой болохын хамтад бөө мөргөлийн зэрэгцээгээр христос, несториан, мани, лал болон буддын шашны нөлөө монголчууд ялангуяа язгууртан, ноёлогч хэсгийн дунд хүчтэй болж байв. Монгол гүрэн байгуулагдсаны дараагаар энэнхүү гүрний бүрэлдэхүүнд орсон найман, хэрэйд, уйгур зэрэг аймгуудын дунд эртнээс аваад хүчтэй дэлгэрч байсан христос, несториан, буддын шашин нь мөн монголчуудын дунд нөлөөтэй болох нөхцөлтэй болсон ажээ. Зөвхөн монгол оронд оршин тогтнож байсан аймгуудыг нэгтгэх төдийгүй харин соёлжсон харь орнуудыг байлдан дагуулах бодлоготой байсан Чингис болон бусад хаад нь энэ төлөвлөгөөгөө хэрэгжүүлэн улс гүрнээ “төвхнүүлэх” хүртлээ эзлэн авсан улс үндэстний олон төрлийн шашин шүтлэгийн “тэгш эрх”-ийг хангах бодлогыг хатуу баримтлаж байжээ. Энэ бол янз бүрийн улс үндэстний шашин шүтлэгий нь ашиглан өөрсдийн ноёрхол дор олон улс гүрний ард түмнийг хооронд нь хямралдуулахгүй дуулгавартай захирч байх гэсэн монгол хаадын бодлоготой нягт уялдсан байлаа.
Монголын их засаг хуульд хүртэл шашныг ялгаварлахгүй байх тухай заасан байжээ. Монголын хаадын энэ бодлогын тухай тэр үеийн Персийн түүхч Жувейни бичсэн нь: “…тэр нь /Чингис/ ямар нэгэн шашныг бишрэгч аль нэгэн шүтлэгийг дагагч биш байсан учир аливаа үгширмэл бишрэл, нэг шашныг нөгөөгөөс нь илүү үзэх, нэгий нь нөгөөгий нь дээр тавихаас зайлсхийж байв. Харин тэр аливаа бүлгийн шашны сэцэн мэргэд, санваартан нарыг дахин хүндэтгэж байсан ба ийм бодлогоо бурханы оронд орох зам гэж үзэж байв. Лалын шашинтыг хүндэтгэн таалдгийнхаа адил христос, буддын шашинтнуудыг ч их хүндэтгэн болгооно.Түүний хүүхэд, ач нарын хувьд ярихад зарим хэсэг өөрийн дур санаагаар шашныг сонгон авчээ. Нэг хэсэг нь лалын шашныг даган, нөгөө нь христос шашинд оржээ. Бас нэг хэсэг нь буддын шашныг сонгон авчээ. Бас нөгөө хэсэг нь эцэг өвгөдийн эртний шүтлэг бишрэлийг хэвээр даган баримталж өөр зүйл рүү үл хэлтийх боловч хүмүүс нь одоо цөөнх болжээ. Тэд зарим талаар шашинтай болсон ч ихэнхдээ үхширмэл бишрэлийн бүх илрэлээс зайлсхийдэг хэвээрээ байгаа бөгөөд Чингис хааны засаг хуульд шашны бүх бүлгийг эрх тэгш үзэж, нэгий нь нөгөөгөөс ялгаварлахгүй байх тухай заасан зүйлийг гажуудуулдаггүй ажээ”.1 Монголын хаад шашны талаар иймэрхүү бодлого явуулж байсан учир их гүрний үед өрнө дорнын гол том шашинуудын нөлөө монголд мэдэгдэхүйц хүчтэй болж байв. Нийслэл Хархорумд янз бүрийн орноос христос, несториан, лал, буддын шашны төлөөлөгчид олон тоотой оршин сууж монголчуудын дунд тус тусын шашин шүтлэгийг дэлгэрүүлэхийн төлөө идэвхитэй ажиллаж байсан нь сурвалж бичгүүдээс тодорхой.
Хархорумд бусад шашны 12, хотын зах дахь христос шашны 1, сүм лалын шашны 2 сүм байсны гадна буддын шашны нэгэн сүм бусдаас онцгой гоёмсог байжээ. Өмнө дурьдсан Эрдэнэ Зуугийн чулууны бичээсийн хятад, монгол эхээс үзэхэд Өгэдэй хаан өөрийн ордныг босгуулаад улмаар сүмийн гэр босгуулж барилгын бусад ажлыг бүрэн дуусгуулж амжаагүйг Мөнх хаан залгамжлуулж, 1256 онд “Их бурханы суварга” босгож түүнийг “Харин бүрхэхүй агуу өндөр гуу” /цамхаг/ босгуулжээ. 1“Юан улсын судар” 8 дэвтэр.Мэнгу ю му-цзи.Записки о монгольских кочевьяа.Стр 380.
Тэр үеийн Хархоринд байсан шашныг номлогчид нь Монголын хаадыг тус тусын шашиндаа оруулж эрх мэдлээ ихэсгэхийн төлөө шаргуу чармайн ажилладаг байв. Г.Рубрукийн бичсэнээр, тэд Мөнх хааны хойноос баланд шавсан батгана шиг хөөцөлдөн хаадыг дор дорынхоо шашинд ятган оруулахыг элдвээр чармайж байсан гэнэ.3 Хархорумд байсан олон шашны төлөөлөгчид тус тусын шашны давуу талыг нотлох гэж бие биетэйгээ их өрсөлдөн тэмцэлдэж байв. Монголын хаад ч энэ талаар өөрсдийн ордонд чөлөөт маргаан зохион явуулж христос, лал, буддын шашны номлогчдын хооронд ном хаялцуулж байжээ. Үүний нэг жишээний тухай Мөнх хааны ордонд болсон маргаанд христос шашныг хамгаалан оролцож ном хаяцлсан Г.Рубрук өөрийн номд тодорхой бичсэн байна.4 Монголын язгууртан ангийн төлөөлөгчид нь байлдан дагуулсан орнуудынхаа соёл шашны нөлөөд гүнгий автагдан христос, лал болон буддын шашинд орох явдал үлэмжхэн болж байв. Тэдний дунд эртний бөө мөргөлийн нэр хүнд нөлөө нь эрс буурч ирэхийн хамтад их эрх мэдэлтэй болсон монголын язгууртнуудын ашиг сонирхолд энэхүү шүтлэг нийцэхээ больжээ.
Монголын хаадын шашны чөлөөт бодлого удтал үргэлжилж чадаагүй юм. Хубилай сэцэн хаан монголын эзэнт гүрний нийслэлийг Бээжинд /Хаанбалгас/ нүүлгэж хятадад монголын хаадын Юан төрийг байгуулсны дараагаар буддын шашин нь их эзэнт улсын гол шашин болж хувирав.
Монголын Юан төрийн үед бурхны шашин эзэнт улсын гол шашин боловч энэхүү шашин нь ихэвчлэн хятад нутагт оршин сууж байсан монголын язгууртан нарын дунд тархаж байжээ. Харин бурхны шашин жинхэнэ монгол оронд хүчтэй дэлгэрч нийт монголчуудын шашин болж чадаагүй юм. Буддын шашин нь нийт гүрний хэмжээгээр ч төдий л тарж түгээгүй ажээ.
Монгол нутагт нийт монголчуудын гол шүтдэг нь бөө мөргөл хэвээр байлаа. Гэрийн эзэд цай хоолныхоо дээжийг онгод шүтээндээ өргөж байснаас гадна гадаа гарч дөрвөн зүгт мөн тахил өргөдөг заншилтай байв.1 “МНТ” 1872 “МНТ” 234-278.3 Нэг фут-30,5 см.4 П.Карпини. Г.Рубрук. 91-ртал.
Найр наадам бол тэр цагийнхаа ард түмний аж амьдрал, эртний овгийн уламжлал, бөө мөргөлийн тахил ёслолтой нягт холбоотой байсан ажээ.3 П.Карпини, Г.Рубрук. 36-37-ртал.
Монголчууд нь овог төрлөөрөө нийлж тахил мөргөл үйлдэж, найр хурим хийдэг байснаас гадна хүүхэн богтолж, хүү гэрлэсний хурим, төрсөн өдрийн баяр, цагаан сар зэрэг баяр наадмыг өргөн тэмдэглэдэг заншилтай байжээ. Цагаан сар бол билгийн улирлын шинэ жилийн их баяр байжээ.
Монголчууд Мөнхтэнгэрийг шүтэж байхдаа хүчирхэг байсан, дэлхийн хуурай газрыг эзлэн их гүрнийг байгуулж шинжлэх ухааны нарийн удирдлага, харилцаа холбоо, эдийн засаг, мөнгө санхүүгийн салбарт олон гайхамшиг бүтээсэн.
Одоо цаг. Эзэнт гүрний монголын нийслэл дэг журамтай, бүх шашины төлөөлөл байсан ч тодорхой тоо хэмжээнд зохицуулж ирсэн түүхтэй ажээ. 2020 оны байдлаар Христын 222, Буддагийн 150, Исламын 27, бусад 11 шашины байгууллага ажиллаж байна. Энэ тоог харьцуулаад үзэхэд бидний өвөг дээдсийн шашины бодлого тун дэг жаягтай байсныг харуулж байна.
АНУ-ын Ерөнхийлөгч асан Билл Клинтон. Хэлсэн “Дэлхий ертөнц мухардалд орлоо. Агуу их Чингис хаанаас суралцах цаг болжээ” үгийг хэлэхийг хүсч байна.