Category: Индэр

Монгол Улсын Үндсэн хуулийн Гучин дөрөвдүгээр зүйлийн 1, Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн тухай хуулийн 9 дүгээр зүйлийн 1 дэх хэсэг, Соёлын өвийг хамгаалах тухай хуулийн 11 дүгээр зүйлийн 11.1.1, 11.1.3 дахь заалтыг тус тус үндэслэн ЗАРЛИГ БОЛГОХ нь:
1. Монголын Тулгар төр Хүннү гүрэн байгуулагдсаны 2230 жилийн ойг тохиолдуулан Сэлэнгэ аймгийн Мандал, Төв аймгийн Борнуур, Батсүмбэр сумын нутаг дэвсгэрт байрлах Ноён уулыг төрийн тахилгатай болгосугай.
2. Монголын Тулгар төр, Хүннү дээдсийн түүх цадиг, өв соёлыг судалж тогтоох, хадгалж хамгаалах, сурталчлан таниулах ажлыг гүнзгийрүүлэх, өргөжүүлэхийг төрийн ба төрийн бус, эрдэм шинжилгээний болон түүх соёлын байгууллагууд, ард иргэдэд уриалсугай” гэжээ.
Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн дээрх зарлигийг төрийн зарим байгууллагад гардуулах ёслолын ажиллагаа өнөөдөр Төрийн ёслол, хүндэтгэлийн Их танхимд боллоо.
Ёслолд Сэлэнгэ аймгийн Засаг дарга Ш.Оргил, Төв аймгийн Иргэдийн төлөөлөгчдийн хурлын дарга Ц.Жамбалсүрэн, Байгаль орчин, аялал жуулчлалын яамны Төрийн нарийн бичгийн дарга Д.Ганболд, Шинжлэх ухааны академийн Ерөнхийлөгч Д.Рэгдэл, Соёлын яамны Соёлын өвийн газрын дарга Б.Даваацэрэн нар оролцож, зарлигийн хувийг Монгол Улсын Ерөнхийлөгчөөс гардан авлаа.
МОНГОЛ УЛСЫН ЕРӨНХИЙЛӨГЧ ХАЛТМААГИЙН БАТТУЛГА ЗАРЛИГ ГАРДУУЛСНЫХАА ДАРАА:
“Монголчууд аа,
Түүх, соёлын өв, байгаль орчныг хамгаалах үүрэг бүхий төрийн албан хаагчид, албан тушаалтнууд аа,
Миний бие хуулиар олгогдсон эрх, үүргийнхээ дагуу Хүннү гүрэн байгуулагдсаны 2230 жилийн ойг тохиолдуулан Сэлэнгэ аймгийн Мандал, Төв аймгийн Борнуур, Батсүмбэр сумын нутаг дэвсгэрт орших Ноён уулыг төрийн тахилгатай болгох зарлиг буулгалаа. Хүлээн авагтун!
Ноён уул бол монголчуудын өвөг Хүннү дээдсийн алтан шарил, мөр улбаа, төрт ёсны 2200 жилийн түүхэн баримтыг хэвлийдээ хадгалсан өлгий дагшин нутаг, эх түүхийн голомт болсон өнө эртний тахилгат хайрхан билээ.
Бидний өвөг дээдэс Хүннү гүрний өв соёлыг хадгалсан Ноён ууланд орших булшийг 1912 онд “Монгол-Ор” нийгэмлэгийн техникч А.Баллод гэх хүн олсныг судлахаар 1924 онд Оросын судлаач П.К.Козловын удирдсан Монгол, Төвдийн газар зүйн шинжилгээний анги ирж, Ноён ууланд Хүннүгийн 200 гаруй булш байгааг тогтоосон байна.
Ноён уулын баруун талын Сүжигт, өмнөд талын Журамт, зүүн талын Хужирт амнуудад нийт 250 орчим булш бий. Ноён уулын дурсгал нь дараах асуудлуудад хариу өгснөөрөө бидэнд онцгой ач холбогдолтой билээ. Эдгээрийг дурдвал:
Хүннүгийн угсаатны бүтэц, угсаа гарвал;
1. Нийгмийн бүтэц, Төрийн зохион байгуулалт;
2. Хүннүгийн түүхийн он цаг, дараалал;
3. Хүннүгийн амьдрал, аж ахуйн хэв маяг;
4. Хүннү гүрний газарзүйн байрлал;
5. Ази, Европын улсуудтай тогтоосон Хүннү гүрний харилцаа зэрэг юм.
Өнөөг хүртэл Хүннү гүрэнд хамаарах 7,000 гаруй булш олдсоны ихэнх нь, гол төлөв язгууртан ихэс дээдсийн булш манай улсын нутаг дэвсгэрт байна. Энэ нь Монгол бол Хүннү гүрний үндсэн нутаг, Засаг захиргааны төв гарцаагүй мөн болохыг нотолж байгаа юм.
Ноён уулын язгууртны булшнаас илэрсэн хүн судлалын хэрэглэгдэхүүн, малгай, дээл, хувцас, оршуулгын зан үйл зэрэг нь Хүннүгийн залгамж хойч нь монголчууд бид ч мөн болохыг генетикийн болоод соёлын хувьд бат нотолжээ.
Учир иймд монгол бидний дээд язгуур Хүннү гүрний түүх, соёлыг агуулсан, байгалийн үзэмжит тогтоц бүхий эртний түүхт Ноён уулыг байгаль, түүхийн дархан газар хэмээн үзэж, монгол түмний үеийн үед улираан хадгалсаар ирсэн заншил соёл, урьдын журмыг баримтлан, төрт ёс, түүхэн уламжлалыг хүндэтгэж энэхүү зарлигийг гаргалаа. Тахилга нь зан үйл төдий зүйл биш юм. Энэ бол байгаль, соёл, эх түүхээ хайрлах, хүндэтгэх, хамгаалахыг үеийн үед сануулж, төрийн санах ой, бодлого болгон хойч үед дамжуулж байдаг цогц үйл ажиллагаа юм. Эртний энэ сайхан уламжлалын дагуу Ноён уулыг төрийн тахилгатай болгож байна.
Төрийн албан тушаалтан, үүрэгтнүүд ээ,
Ард иргэд ээ,
Бидний түүх соёл бол монголчуудын уг язгуур, мөн чанар, ижилсэл болон ялгааг илтгэх, хүндлэл бахархлын үндэс суурь юм. Соёл түүхийн агуу их гэрч, нотолгоог хадгалж, агуулж ирсэн Ноён уулыг хамгаалах нь иргэн бүрийн, монгол хүн бүрийн үүрэг хариуцлага болохыг ухаарч, хүлээн авагтун.
Мөнх тэнгэрийн хүчин дор язгуур дээдсийн сүлд хийморь биднийг ашид ивээж, Монгол Улс, Монголын соёл түүх өнөд оршиг!” гэлээ.

Тэр үеэс өнөөгийн Монгол Улс хүртэл олон зуун жилийг тууллаа.
Монголчуудыг үндэсний бахархал, үндэсний үзэл, үндэсний омогшил, огшилоос нь салгахын тулд харийн шашинтай нийлж дэндүү их зүйлийг хийжээ. Мөнх тэнгэрийн сургаалийг түгээгч, түүний манлайд нь явдаг олон зуун бөө нарыг “генацит”-аар устгасан түүхийг бид мартаагүй. Харийн ноёдтой хамтарч манай зарим ноёд монгол төрт ёсоо, түүхэн уламжлалаа, баатарлаг өвөг дээдэсээ умартан газар усны нэрээ монголжсон түвд нэрээр өөрчилж, харийнханы тугийн дор бөхийж амьдарсан цаг үе бий.
-Түүх бидэнд их сургамж үлдээжээ. Тэр талаар таны бодол.
Бид төрт ёсны хууль цаазандаа үнэнч байж, эрхэмлэж шүтдэг. Мөнх тэнгэрээ шүтдэг бөө мөргөлтөнүүд түүхээ сайн мэддэг. Түүхийн явцад Мөнх тэнгэрийн үзэл, бөө нар хүнд хэцүү сорилтыг туулсаар өнөөтэй золгосон. Монголын нууц товчоонд Их хааныхаа хууль цаазыг зөрчин цаазлагдсан “Тив тэнгэр”-ийн тухай дурьдсан байдаг. Онгод сахиустай хүмүүс омголон эрдүү байдаг. Хүч, чадал амтлагдаж байх үедээ алдаа гаргах нь бий. Чухамхүү дотны олон хүний ятгалтад ”жолоо” алдаж, өөрийнхөө хүчинд дэндүү эрдэж “тив тэнгэр” бөө их хааны гарт үрэгддэг. Энэ бол сургамж. Би бөөгийнхөө тэр алдааг “Онгод”-ын айлдварыг зөрчиж, олон муу хүмүүсийн ятгаланд өртсөн бөө хүний алдаа гэж хардаг.
Өнөөг хүртэл Дархад, Тува, Буриад бөөгийн язгуураас бусдыг Манжийн төрийн бодлогоор бүрэн устгаж чадсан. Өнөөдөр дээрх язгуураас гараагаа авсан бусад язгуурын, бүр тодорхой хэлбэл халх язгуурын бөө төлөвшлөө олоогүй л явна. Монголын олон язгуурын бөө төлөвшин бүрэлдэж Мөнх тэнгэрийн үзэл улам хүчтэй дэлгэрэх цаг үе холгүй байна. Ийм үйлийн төлөө амь нас, биеэ зориулж яваа олон “улаач” нар бий. Би тэднээр бахархаж байна.
XIX зууны монголын үндэсний хувьсгалын өөрчлөлтүүдэд Мөнх тэнгэр шүтлэгтэнүүдэд нааштай боломж олгоогүй билээ. Хувьсгалч шашингүй үзэл 80-аад жил оршин тогтнохдоо Мөнх тэнгэрийн үзлийг хаан боогдуулж, бөө нарыг хэлмэгдүүлсэн.
Монголд Мөнх тэнгэрийн үзэл, бөө шүтлэгийг дэлгэрүүлэхэд үлэмж хувь нэмэр оруулсан бөө цөөнгүй бий. Хамгийн сүүлийн бодит жишээ бол Дархадын алдарт зайран Дамдин юм. Дамдин зайран шоронгоос суллагдаад “онгод”-ынхоо шахаанд орж бөөлсөний төлөө, хүмүүсийн зан үйл хийж амьдралд нь тусласны төлөө “шан харамж” авсан нэрээр дараагийн ял хүлээж байдаг байв. Түүнийг уламжлалт зан үйлээ үргэлжлүүлж, бөөгийн шүтлэгээ дээдэлсэний төлөө амьдралын 30 орчим жилээ “шоронд” өнгөрөөхөд хүргэсэн байдаг.
Монголын нэрт эрдэмтэн Б.Рэнчин, Дамдин зайрантай хамт европын орнуудаар аялж, Мөнх тэнгэрийн үзэл, бөөг сурталчилж байв. Нэрт эрдэмтэн Б.Рэнчин гуай Францад бөөгийн тухай гурван ном гаргасан байдаг. Тэр хаалттай үед энэ нь баатарлаг үйл явдал, “онгод” тэнгэрийн ач байв.
Мөнх тэнгэрийн үзэл, бөө мөргөлийн төлөө цаглашгүй их хүч, цагаа зарцуулсан зоригтонгууд бол судлаач нараас нэрт эрдэмтэн зохиолч Б.Рэнчин, судлаач О.Пүрэв, судлаач Ш.Сүхбат нар юм. Тэдэнтэй эн тэнцэх өөрт ноогдсон хувь тавилангаа монгол бөөгийн хөгжилд зориулсан ийм судлаач зүтгэлтэн одоогоор байхгүй билээ. Эдгээр судлаачдыг үе үеийн Монгол бөө нар хүндэлж явах учиртай.
Монгол бөөгийн нэрт Удган Баяр Монгол бөөгийн анхны байгууллагын үйл ажиллагааг даатгалдаа авч байсан түүхэн гавъяатай. Тэр цагаас хойш өнөөдрийг хүртэл Монголын бөөгийн 70 гаруй байгууллага үйл ажиллагаа явуулж байна.
Буриадын зон олонд бөөгийн энэ уламжлалыг үлдээх түүхэн үүрэг гүйцэтгэсэн Цэрэн баавайн гавъяаг үнэлж баршгүй. Түүний үйл хэргийг залгамжилж яваа иргэд нь амин хувиа хэтэрхий хичээн ажилласнаар томоохон алдаанд хүргэж Монгол бөөгийн зан үйлд муу үр дагавар авчирч байна.
Монголд бөөгийн түүхэн уламжлалыг өвлүүлж үлдээх, олон хүний онгодыг зөв чигт залахад томоохон гавъяа байгуулсан нэртэй удган Дархадын дархан удган Д.Энхжаргалын үйл, цаашдаа улам бүр тодорхой болно.
Монголын гол шүтээн уул Бурхан Халдуны төрийн тахилгад тэргүүлж бөөлсөн Монгол бөөгийн Дархан зайран Д.Бямбадоржийн их үйл мартагдашгүй юм. Тэр бөөгийн ачаар өндөр оргилд хүрсэн зайран. Би тэр хүнээс үлдсэн амьдралаа зөвхөн өөрийнхөө төлөө бус, бусдын төлөө, бүр тодорхой хэлбэл Монгол бөөгийнхөө төлөө зориулаасай, хамтран ажиллаасай гэж хүсдэг.
Мөнх тэнгэрийн үзэл, монгол бөө нарыг нэгтгэхэд хүчин зүтгэсэн гавъяатны нэг Дамдин зайрангийн төрсөн охин Монгол бөөгийн Их дархан удган Батчулуун билээ. Монгол бөө нарын нэгдсэн байгууллага байгуулахад “хоёр ээжий” шиг зүтгэсэн Д.Батчулуун, Д.Энхжаргал, Монгол бөөгийн Их зайран Д.Одонхүү, П.Батжаргал нараар Монголын бөө бахархаж явах нь дамжиггүй.
Монгол бөөг дэлхийд таниулахад ЮНЕСКО-ийн зохион байгуулсан арга хэмжээнд бөөлсөн Монгол бөөгийн тэргүүн Зайран Д.Дарьчулууны тэнгэрийн зан үйл онцгой ач холбогдолтой байсан.
Мөн Монгол бөөгийн бахархалт уламжлалыг цаашид өвлөн авч явах “улаач” нар залуу үе олноор төрж байгаад бид баярлаж байна.
-Үндэсний үзэл дахин сэргэж байна шүү дээ.
-1930-1950 оны их хэлмэгдүүлэлтийн үед Дархад, буриадын олон бөө нар хэлмэгдэж байлаа. Өнөө цагийн буриадын бөөгийн онгод нь буухдаа “ногоон малгайтанууд” байгаа үгүйг асууж сургалан буух жишээ цөөнгүй. Олон мянган монголчуудын амийг авч одсон “хэлмэгдүүлэлтийн жилүүд” бөөгийн онгодод ул мөрөө үлдээсэн нь энэ. Манжийн хааны зарлигаар тамлагдаж цаазлагдсан алтан амь бүлээн цусаа эх орон олон түмний төлөө зориулсан олон “Улаач” нарын түүхийг “онгод” өгүүлдэг. Тэр үед бөө нарыг олон зуугаар нь шатааж устгасан байдаг. Энэ мэтчилэн олон түүх дахин сэргээж монгол үндэсний үзэл, бахархал олны дотор түгэн дэлгэрэх болно. Харийнханы их хүч тавьж үгүйсгэж байсан түүх хоромын дотор уусан алга болж, үндэсний үзэл санаа гал мэт хүчтэй дэлгэрч байна.
1990 онд Мөнх тэнгэрээ шүтэгч Монголчуудын тоо нэг хувьд хүрэхгүй байсан үеээ бид хэзээ ч мартаж болохгүй. Мөнх тэнгэрийн үзлээсээ холдох дутам Монголчууд хүч чадлаа гээж, хувь тавилан доройтсон түүхийн улбааг мартах ёсгүй. Тиймээс хариас ирэгсэд, тэдний гар хөл бологчид, тэдний мах цусныхан олширохын хэрээр Монголын гэсэн нандин бүхэнд цэвдэг хүйтэн сэтгэлээр хандагсад гарч ирсэн түүхтэй.
Монгол туургатны алтан өлгийг манаж үлдсэн Монгол Улсын толгой уул Цэнгэл хайрханаас, Монгол Улсын хоймор Хөвсгөл нуур, Монгол Улсын зүрх уул Бурхан Халдун, Ноён уул, Гурван голын бэлчэр Сэлэнгэ, Туул, Хэрлэн мөрөнүүд, Монгол Улсын хөл уул Хөх хайрхан, Өмнийн их хаалт Говиуд гээд Дээд өвөг, Ихэс хаад, Өвөг дээдсийн амьдарч ирсэн, гал голомтыг уламжлан авчирч, сахин суугаа бүх Монголчууд бол хэн ч маргашгүй Алтан ургийн залгамжлагчид мөн билээ. Тиймээс тэдний дотроос хэн ч Монгол Улсын Алтан өлгий нутагт хүний сэтгэлээр хандаж савраа бузартуулахгүй.
-Өнөөгийн цаг үеийг юу гэж үзэж байна вэ.
-Өнөө цагийн Монгол орны байдлыг харахад эх нутаг, газар шороо минь хамгаас илүү зовж байгааг мэдэрч байна. Дээд өвгөд, өвгөд дээдсийн онгод минь догширон хатуурхах нээ. Арга үгүй ч биз. Монгол орны минь авч явж өнөөдрийг хүргэсэн түүхэн гавъяа нь газар нутагтаа хотжих үйл явцаас ангид байлгаж, хөрст сайхан байгаль дэлхий, газар нутгаа онгон дархан байдлаар бидний гарт шилжүүлжээ. Юутай сайхан уламжлал, ямар бахархалт үйл вэ? Гэтэл бидний байж байгааг хараач.
Гэхдээ би туйлширч байгаа юм биш, баялагаа ард түмэндээ хүртээлтэй, зөв зохистой ашиглах ёстой гэж үздэг.
Дэлхийд ноёрхож байгаа “ногоон” хэмээх мөнгөний сүр дуулианаар түүний өмнө яасан ч олон ноёд, манай урдаа барьдаг эрдэмтэд өвдөг сөхрөн гуйланчлана вэ? Харь элэгтэнтэй нөхөрлөгсөд, харийн “эрийн” өвөр дулаацуулагч нар ямар их долигнон бялдуулчилна вэ?
Эхлээд бид ихсийн газар луугаа довтлоход хэн ч анзаарсангүй. Дэлхийн улс гүрнүүд засгийн газрууд хоорондоо гэрээ хэлэлцээ хийж, ганцхан туйрыг судлах гэж судлаач эрдэмтэд нь газар мөлхөн тэмтчиж, сантметр, сантметрээр бийр юугаар шүүрдэн газрыг нарийн шинжлэн судалж буй төсөл дээр ажиллагсадыг хараад шинжлэх ухаан гэдгийг биширч явлаа.
Гэтэл Монголын урдаа барьдаг эрдэмтэд баг болж, ноёд түшээд нь хамгаалалт болж, хэдхэн хоногийн дотор хүрз, лантуугаар зэвсэглэсэн ирээдүйн эрдэмтэн нэр зүйх оюутнууд, 10, 20, 30 туйрыг ухаж төнхөж байхдаа тааралдав. Тэдний газар цохих лантууны цохилт бүр ирээдүй хойч үе, үр удмаа тийм байдлаар сэглэж байгааг сануулна. Тэгээд одоо тэнд сүлд сүүдэр нь арилчихсан, ургамал ногоо нь өнгө алдан гомдсон тийм газар үлджээ.
Дараа нь Хүннү, Сүннүгийн үеэс гал голомт болж ирсэн Ноён хайрхан луу довтлов. Их ноёдын чуулга нь түмний нүд харуулдан байж, хулгайгаар шахуу худалдан Ноён хайрханаа устгах төлөвлөгөөг батлав. Ноёд түшмэд, хиа туслахууд, хэвтээ, босуул нараар хамгаалуулан Ноён хайрханыг хүчирхэг техникийн хүчээр малтаж эхлэв. Үлгэрт гардаг шиг аймшигтай олон арван толгойтой, хөлтэй “Мангас” араа шүдээ яралзуулан дээд өвгөдийг минь газрыг хурц хумсаараа малтаж байна. Тэртээ хол Ноён уулыг малтах хүчирхэг техникийн малтуурын чимээ энд гэртээ суугаа миний, бидний зүрхийг самран өвтгөв. Яалтай билээ монгол заяаг.
Ийм үйл хийсэн ноёд түшмэл хаадын хойч үе, залгамж чанарт Мөнх тэнгэр гэсгээлээ хайрлана. Баялагийн хараал хүртэнэ өөр хувь заяа байхгүй.
Турк Улсын ноёд шийдвэр гаргаж байх юм. Харийн нутагт байгаа Европ тивийг чичрүүлж байсан Сулейман хааны зөвхөн нэг бунханг хамгаалах гэж Сири Улсын хилийг зөрчин 500 гаруй цэрэг, 100 орчим танк, хуягт техник илгээв. Гэтэл Монголын ноёд шийдвэр гаргаж байх юм. Тэд өөрийн нутагт байгаа эртний их цагаан хэрмийг бариулах хүртэл суу алдрыг цуурайтуулж явсан Хүннү гүрний 250 гаруй бунхан, булш орших Ноён уул руу гадаадынхантай хамт, тухайлбал “Сентерра гоулд” хэмээх компаны хэдэн мянгаар тоологдох ажилтан, хэдэн зуугаар тоологдох ачигч машин, газар малтагч хүнд механизмын хамт довтлогон илгээж байх юм. Ийм үйл хийснийг Мөнх тэнгэр яав ч мартахгүй. Хоёр өөр газар бараг ижил зүйл рүү нэгэн цаг хугацаанд довтолсон хоёр үйл явдал тохиов. Хэн яаж хандав, хараач. Монголын өнөөгийн ноёд ард түмнийхээ өмнө, цаашилбал дэлхий нийтийн өмнө ичиж үхэмээр шившигт хутгалдаж байна.
Энэ үед Монгол туургатны өлгий нутаг, гурван голын бэлчир, Монгол Улсын зүрх уул “Бурхан халдун”-д их эзэн Чингис хааны зарлигийг зөрчин халдах шийдвэр гарав. Ингэж нэрлэхээс өөрөөр юу гэхэв. Эхлээд аялал жуулчлалын бүс болгох юм гэнэ, улмаар тэнд хүн үзэж, гайхширан бишрээд байхаар үйл явц өрнөх юм гэнэ. Онгон байгальд нь гар хөл хүрэхгүй юм байх. Өнөө үлгэрт гардаг шиг “хутга хүрэлгүй мах идэж, хундага тулгалгүй архи хүртэж ”жаргалын орон болгох юм байх. Тийм үе ирнэ л дээ. Одоо арай цаг нь биш ажээ.
Эхлээд өнгөрсөн үе рүүгээ хүрз, жоотуу барин дайрч эхэлсэн тэд, өнөөдөр хүнд техникийн шанагаар малтаж байна. Маргааш тэд монголын газар нутгийн алтан гагнаасыг бусдад худалдаж дуусгана. Баялагийг нь янз бүрийн гэрээ хэлэлцээрээр халхлаад зөөгөөд дуусна. Тэгээд хойч үед юу үлдэх вэ?
Ямар биднээс хоол гуйсан биш, газрын хөрсөн дор байгаа алт, уран, газрын ховор элемент, энэ их баялагаа өөрсдөө эзэмших чадалтай болсон үедээ яагаад ухаж болдоггүй гэж…
Зөвхөн Оюу толгойн баялагийг Монголдоо үнэ цэнэтэй, үр бүтээлтэй гадагш гаргалаа гэхэд бид улс төр, эдийн засаг гээд олон талаар босоод л ирэхээр байгаа шүү дээ. Гэтэл бахь байдгаараа ард түмэн ядуу хэвээр. Бид ийм хувь тавилантай юм гэж үү. Түүнд ганцхан хариулт бий, тэр нь “үгүй” гэсэн дөрвөн үсэг шүү дээ.
-Та Монголчууддаа юу гэж хэлмээр байна вэ.
-Монголыг монголоор авч үлдэх тэр Аугаа их Мөнх тэнгэрийн үзэлдээ монголчууд үнэнчээр үлдэнэ гэдэгт хатуу итгэдэг. Түүхэн цаг үеийн өмнө “Тэнгэрийн улаач” нарын хүлээх хариуцлагатай үүргээ нэр төртэй биелүүлнэ гэдэгт итгэл дүүрэн байдаг.
МБНЭ нь энэ жил төлөвлөсний дагуу Монгол Улсын гал голомт болсон Ноён уул, Монгол Улсын толгой уул болсон Цэнгэл хайрхан, Хөл уул болох Хөх уул, Өмнийн говийн Нэгдсэн тахилгыг хийх болно. Жил бүрийн 6 дугаар сарын 22-ны өдөр хийгдэх Нарны нэгдсэн залбиралаа хүй долоон худагт, 9 дүгээр сарын 22-ны өдөр болох  Монгол үндэстэн баатруудынхаа баатарлаг дайчин алдарт хүндэтгэл үзүүлэх ажиллагааг Туул голынхоо эрэг дээр хийх болно. Тэдгээр зохион байгуулж байгаа ажлуудад тэнгэрийн “Улаач” нар, шүтлэгтэн олныг идэвхтэй оролцохыг уриалж байна.
Монголчуудаа, Та бүхнийг бөөгийн “Баялагийн хараал” хийгдсэн уул усандаа бүү ажилла гэж уриалмаар байна. Өөрийгөө болон хойч ирээдүйгээ бодож газар, ус, лус савдагийн хорлолоос хол байхыг та бүхэнээс хүсч байна.
Өнөөдөр хоол болох хэдэн төгрөг Танд хэрэгтэй юм уу, хэтдээ есөн үеэр хүртэх “Баялагийн хараал” хорлол хэрэгтэй юу, бодох л асуудал шүү дээ.
Газар нутгаа бузарлаж буй гадаадын гар хөл бологсодын эгнээнд бүү элс. Дээд өвгөд, их хаад, өвөг дээдсээ хүндэлдэг бол Та болон Таны үр хүүхэд их монголын өлгий нутаг, онгон сайхан байгаль, газар дэлхийдээ ханцуй шамлан бүү оролд.
Монгол бөө, бурхан хоёрын ялгаа бий юу.
Онгод бурхан хоёрын хооронд их ялгаа бий. Онгодоос зээлж хүмүүс бурханыг бүтээсэн. Тиймээс ч миний монголын газар шорооноос бурхан гуйсан ч бүү өг хэмээн сургасан шүү дээ. Онгон сайхан байгаль, мөнхөд орших нутаг, дээд өвгөд, их хаад, өвөг дээдсийн минь нутаг Монголдоо бид хайртай. Бид зүгээр хараад суухгүй. Нэгдсэн их залбирлаар хүч юугаа зориулна. Бид харийн хэлээр бувтнаж, гараа хавсарч наминчлахгүй, хэн нэгний зохиосон зураг, хөрөг, баримлын өмнө залбирахгүй. Бид жинхэнэ ёсоор онгод юугаа хөлөглөн Мөнх тэнгэр, эзэн хаандаа үнэнчээр зүтгэх болно.
Монгол шиг ийм их онгон сайхан нутаг, тал дүүрэн мал, уужуу сайхан сэтгэлтэй ард түмэн дэлхийд өөр хаа байгаа юм бэ?
Дэлхийн олон живаа хүмүүсээс цөөнх хэд нь онгод сүнстэй харьцаж чаддаг. Тэгвэл Мөнх тэнгэрт залрах онгодоо дэргэдээ буулган хүүрнэх тийм олон зуун улаачтай аугаа чадалтай ард түмэн дэлхийд өөр хаа байгаа юм бэ? Бид бахархах юмтай ард түмэн шүү.
-Өнөөдөр улс төрийн жагсаал цуглаанд бөө нарыг оролцохыг юу гэж үзэж байна вэ.
-Ардчилсан өөрчлөлтөөс хойших 25 жилд Монголд Мөнх тэнгэр шүтлэгтэнгүүд олширсон нь юутай сайхан, юутай бэлэгшээлтэй билээ. Мөнх тэнгэрээ шүтдэг монголчуудад хууль цаазаа эрхэмлэн дээдлэх явдал гол ёс зүй байдаг. Тиймээс дээд өвөг, их хаад, өвөг дээдэс маань биднийг түүхэн уламжлал, ёс жаягаа дээдлэн хүндэлж ажиллахыг сургамжилдаг.
Энэ цаг үед бид туйлын няхуур болгоомжтой ажиллах ёстой. Бидэнд хийх ажил их бий, тийм ч учраас замын эхэнд өөрсдийн үйл ажиллагаанд саад болохоор асуудал үүсгэвэл цаашид хийж төлөвлөсөн томоохон ажлуудад бэрхшээл учирна. Их сав руу өнгийгөөд харчихсан “Бирдүүдэд” шуналаа гүйцээхээс нааш зогсохгүй. Замдаа тулгарсан хэнийг ч, яахаас ч буцахгүй болчихсон. Ийм байхад бид нарийн тооцож хөдлөх ёстой.
Жагсаал цуглаан бол иргэд байгууллага өөрсдийн үзэл бодлоо илэрхийлэх улс төрийн арга хэрэгсэл юм. Иргэний хувьд тэр бүхэнд чөлөөтэй оролцох “үндсэн хууль”-аар олгогдсон эрх бий.
Харин Бөө хүн улс төрийн арга хэмжээнд оролцож бөөгийн зан үйл хийх гэж байгаа бол олон зүйлийг нарийн бодох ёстой. Бөө хүн тэнгэрийн үйлийг хийх гэж байгаа бол ёс жаягаар нь хийсэн шиг хийх хэрэгтэй. Бөөгийн хуяг дуулга, хэрэгсэл бол бөөлөхөд зориулсан зүйл, орчин үеийн хувцасны мод үзүүлэх юм уу, жагсаал цуглаанд гоёл чимэг болгох, хэн нэгний улс төрийн бодлогын “хавсарга” болгох зүйл огтхон ч биш.
Бөө хүн бөөлөхөөс өмнө бие сэтгэл, хэл яриа, хуяг хэрэгсэлээ ариун байлгах ёстой. Бөөлж дууслаа л бол хуяг, дуулгаа тайлах ёстой. Энэ бол бөө хүний мөрдөж байх хамгийн наад захын зүйл. Тэгээд онго, байгалийн хүйн холбоо, цаг хугацаа, бусад олон хүчин зүйлийг тооцож тогтоох, тэгж байж бөөлөх шийдвэрээ гаргах учиртай гэж би боддог.

Ярилцсан Д.Хүрэлбаатар

Хятадын Сиан хотод болсон дэлхийн тэрбумтан нарын уулзалтанд анх танилцсан юм. Монголд авчрах хүртэл олон удаагийн ирж, очих нислэг, уулзалт, ярилцлага гээд яривал их зүйл бий.
Тэр хашир хандаж, хувь хүнд бус Монголын бөө мөргөлийн албан ёсны шашины төв байгууллага гэсэн бүртгэлтэй, МБНЭ-д хандсан. Хандая гэвч өөр дормитой бөөгийн байгуулага байсангүй. Нэг тэрбум төгрөгийн хөрөнгө оруулалтын асуудал бол бага зүйл биш. Түүнийг хүссэн хүн болгон олоод байдаггүй. Харагдаад өнгөрдөг харвасан од адил зүйл. Тааралдвал алдаж болохгүй атгаад байх зүйл. Монголд бол ийм хөрөнгө цуглуулах гэвэл зарим нэгэнд насаараа хөдөлмөрлөөд босгож чадахгүй.
Тэр нэгэн өдөр тэр эрхэм Монголд биечлэн ирж МБНЭ-д зочлон надтай уулзаж, зорилго, чиглэлээ ярилцсан юм. Бидний хийлгэсэн барилгын зургийг үзээд ихэд таалагдаж, надад хоёр санал тавьсан юм. Эхлээд монгол бөөд очиж бөөлүүлж, монгол ээжийнхээ тухай асууж сонирхох, дараа нь монголчуудаар өөрийн хандивыг хэрхэн хүлээж авах тухай хэлэлцүүлэг өрнүүлэх санал байв. Бид хүслийг нь биелүүлэв.
Монгол бөө бөөлж, олон зуун жилийн өмнө монгол нутгаас харь орныг зорьсон монгол бүсгүйг дурьдсан юм. Бөөлүүлсэний дараа тэрээр ихэд сэргэж, баярлаж, хөөрч баясаж байлаа. Тэр өдрүүдэд тэр аз жаргалаар дүүрэн байж, хоёр дахь алхамаа эхэлсэн билээ.
Энэ алхам нь түүнд жинхэнэ “монголчуудын тамын тогооны үлгэр”-ийг амтлуулж, гайхшралыг төрүүлсэн юм. Бид хандивлагчийн хүсэлтийн дагуу монголын улаач нарын дунд түүний Монгол бөөд хандивлах нэг тэрбум төгрөгний хэлэлцүүлгийг тавьсан юм.
Монголд үндэсний хөрөнгөтнүүд үүсээд 20 гаруй жил болж байна. Тэдний дотроос монгол бөөд нэг тэрбум төгрөг хандивлах хүн гараагүй байна. Монгол төрөөс төрсөн тэрбутман олон арваар байна. Тэд “хулгайлж” олсон хөрөнгөнөөс монгол бөөд хандив өргөж чадах уу, Төрөөс төрсөн тэрбумтан нараа тэнгэрт бөө нар мэдүүлж байгаа одоо цагт онгод энэ саналыг хүлээж авах уу гээд олон асуудал бий.
Хөдөлмөр зүтгэлээрээ яваа мөнх тэнгэрээ шүтдэг бид мэтийн хүмүүс нэг тэрбум төгрөг хуримтлуулна гэдэг энэ насанд дийлшүй тоо билээ.
“Сайхан сэтгэлийн үзүүрт тос” хэмээн ерөөдөг монголчууд харин Хуремханы удирдлага дор түүний грүппийнхэн хүнийг доромжлох, басамжлах, байж боломгүй үгээр сайхан сэтгэлийн өөдөөс “угаадас” цацсан юм. Тэр үед Хуремханы удирдлага дор грүппийнхэний бичсэн 13 гаруй мянган хараал, зэтгэр, доромжлолын “үер”-ийн үгийг хүмүүс мартаагүй байгаа. Тэд “юу хийчихвээ гэдэг” шиг, бичиж байгаа зүйлээ сэтгэлийн хөөрлөөр биш, ухаанаараа тунгаан бичих байсан болов уу.
Хандивлагсад хандаваа эелдгээр татгалзаад яваад өгсөн. Одоо хар л даа. Нөгөө л улиг болсон үгээ хэлээд сууцнааж байна. Тэд юу хожсон юм бэ. Бөөгийн төлөө май гээд 10 сая төгрөг гаргаад өгчих хүн байна уу, алга даа.
Өөрийн ариун цагаан хөдөлмөрөөр хуримтлуулсан хөрөнгөнөөс сэтгэл гарган өгсөн хандивыг хүлээж авах нандин сэтгэл бидэнд дутав. Монголчууд бид хүний сайхан сэтгэл, хөдөлмөрийн үнэ, цэнийг ойлгодогүй, ажиллаж, тэмцэж сураагүй л байна.
Тэр хэдэн өдөр миний зүрх ч эдгээр үгийг даахад хэцүү байсан. Эцсийн дүндээ Жаргалсайхан гэдэг хүн хохирохгүй, монгол бөө хохирно. Өөрийн байртай болсон бол тэнгэрийн улаач нарт хэрэгтэй байлаа. Хуралдаан, ярилцлагаа хийх гэж хүний байрыг царайчлан гуйж, цагийн 200,0 мянгаас 1 сая төгрөг төлөх мөнгө нь хаана байна. Амиа бодож хувиа борлуулж гэртээ өөрсдийгөө болгоож байвал болоо. Энэ л дүр зураг үлдэж байна.
90-ээд оноос амьдралын гараагаа эхэлсэн бидний үеийнхэн “ганзагын наймаагаар” гараагаа эхэлж мөнгө хуримтлуулахын зах, цухыг амталсан билээ. Олон жилийн хөдөлмөрийн үр дүнд хэдэн төгрөгний хуримтлалтай болж, байр худалдан авч, хүүхдүүдээ их дээд сургууль төгсөхөөс илүү гарч чадсангүй. Миний хувьд хүүхэддээ авч өгсөн байраа МБНЭ-ийн төв байр болгож, одоо хүүхэдтэйгээ цуг хамт амьдарч байна.
Энэ үед шашины тухай шинэ хуулийн төсөл хэлэлцэх болов. “Шашин шүтэх, эс шүтэх эрх чөлөөний тухай хууль”-ийн төсөл гарч ирэв. Тэрхүү хуулинд цаашид баримтлах хуулийн хэд хэдэн ишлэл, заалт бий. Шашины байгууллага бүхэн өөрийн байртай байна гэдгийг заасан байгаа. Энэ нь журмаар зохицуулагдах байрны стандарт хэмжээ гэж бий. Будда, Христийн 1300 гаруй хийд, сүм энэ шаардлагыг хангана. Тэд аль хэдийн хамгийн сайхан байршилд ажиллах байраа бэлэн болгожээ.
Монгол бөөд ийм байр, сав бий бил үү. Монгол бөөд өөрийн гэсэн сүм, хийдийн шаардлага байхгүй гэлээ ч төвлөрсөн төв байгууллага байрлах байр хэрэгтэй болно. Тэнд монголын соёлын үнэт өв болсон бөө мөргөлийн үнэт өв төвлөрөн хадгалагдана. Түүндээ үндэслэж бөө мөргөлөө хамгаалах ажил хийгдэнэ. Соёлын үнэт өвөө судлах Эрдэм шинжилгээний төв байрлана. Өнөөдөр олон үйлчлүүлэгч эндээс өөрийн хүсэж байгаа “жинхэнэ” улаач нарыг сонгон авч үйлчлүүлнэ. Тэнгэрийн үйл эрхэлдэг улаач нарын эрүүл мэнд болон нийгмийн даатгалыг эрхэлдэг, тэдний төлөө үйлчилдэг, эрх зүйн хамгаалалт үзүүлдэг байх хэрэгтэй болно. Гадаад болон дотоодод бодлого боловсруулж, хэрэгжүүлж, төртэй харьцдаг хүчтэй төвлөрсөн байгууллага ажиллана. Тийм байгууллага байж, өөрийн байртай байхгүй бол ажиллах зөвшөөрөл олдохгүй, тийм цаг үе ирж байна.
Бөөгийн байгууллагыг заавал бөө хүн удирдана гэдэг үзэл хол явахгүй. Өнөөгийнх шиг хаяахан цугларч хурал хийдэг, багшаа тойроод хамтарч тахилга, зан үйлээ хийж байгаа ч тэр нь нийгэмдээ хүрэхгүй, дэмжлэг авахгүй байна. Хүмүүсийн дотор фейс ашиглаад өөрийгөө дөвийлгөсөн хэдэн хүнээр бөөг төсөөлж болохгүй.
Шинэ хуулинд “ Үүсгэн байгуулагч шашны байгууллагын эд хөрөнгийг өмчлөх эрхгүй байна” гэж заасан байна. Энэ нь өнөөдрийн хувьд надаас эхлээд байгууллагаа амьдруулахын тул өөрийн хувийн хөрөнгөө байгуулагын төлөө зарцуулж байгаа олон шүтлэгтэн нарт цохилт болсон хууль юм. Амьдралыг явцад цуглуулсан хөрөнгөөр босгосон 2 давхар байрандаа бөөгийн байгууллага байрлуулж байгаа нэгэн бий. Жишээлэхэд тэр хүн шашины байгууллагыг үүсгэн байгуулсны төлөө өмчлөлөөсөө татгалзан байраа бөөд өгөх шаардлага гарч байна. Ийм хөрөнгийн чадвартай хүн монголоос одоо олдох уу. Хэцүү л асуудал.
Хуремхан монгол бөөгийн төлөө ажиллаж байгаад баярлаж байна. Энд, тэнд албан тушаалтнуудтай уулзлаа гэдгийг сонсож байна. Би түүнийг бөөгийн байгууллага байгуулаасай гэж хүсдэг юм. Боловсрол нимгэн, төрийн болон амьдралын туршлага багатай, улс төрийн тогоонд хутгалдаж үзээгүй, “хөөсөрч явах” үедээ улс төрчид, мөнгөний занганд орчих вий, болгоомжлох хэрэгтэй.
Бид Хуремханаас хариуцлага нэхэх эрхтэй, тэр мөнх тэнгэрийн өмнө өртэй үлдсэн хүн. Хуулинд заасан бөөгийн ордонтой болох асуудлыг тасалдуулсан түүнд мөнх тэнгэр өөрийн биеэр өөрийн гэсэн байртай, бөөгийн байгууллага байгуулах үүргийг ногдуулах биз ээ. Өөрийн нуруун дээр хариуцлага ногдох хэмжээгээр бөө нартай хамтарч ажиллахын хүнд хэцүүг мэдрэх болно. Би-ээр өвчилсэн, цээжээ дэлдсэн, ёс зүйгээ мөрддөггүй, ярихаас хэтэрдэггүй, ам ажлын зөрөө ихтэй, боловсролдоо анхаардаггүй, хоосон баярхаж, цэцэрхэдэг, “хий үзэгдэл” шиг нөхдүүд эргэн тойрон эргэлдэнэ. Тийм хүмүүс хань болохгүй. Түмэн олон дундаас жинхэн монгол бөөгийн төлөө цохилох зүрхтэнг олж, хамтран зүтгэнэ гэдэг “их хувь заяа” юм. Миний ачаа хөнгөрч, хүрэл зүрхтэний ачаа нэмэгдэх цаг ирлээ. Монгол бөөгийн анхны байгууллагыг санаачилсан Ш.Сүхбат, Монголын бөөгийн төвлөрсөн анхны байгууллага байгуулсан Д.Жаргалсайхан нар түүх болон үлдэж, Өсөхбаяр, Хүрэлбаатар нар байгууллага байгуулан ажиллах цаг иржээ. Дахин хэлье, Бид хариуцлага нэхэх эрхтэй, тэд мөнх тэнгэрийн өмнө өртэй үлдсэн, харин өрөө юугаараа төлнө, тэдний асуудал болж байна.

Д.Жаргалсайхан

ий макет байна. Түүнээс тал тал тийшээ аялах замууд тавигдана.
Монгол төрийн төлөө амиа зориулсан баатруудын хүндэтгэлийн цэцэрлэгт хүрээлэнтэй байна. Дэлхийн хуурай газарт монголчуудын мөрөө үлдээсэн 1000 орчим хөшөө дурсгал бий.
Монгол төрийнхөө төлөө амь насаа өргөсөн өмнө зүгийн наран мандахаас өрнө зүгийн наран шингэх эх газраас монгол баатруудынхаа цусаа дусааж, хөлсөө шингээж, сүнсээ мөнхөлсөн газрын шүншиглэсэн шороог эх нутагтаа хүндэтгэж авчирч, дэлхийд хаана ч байхгүй монгол суу ухаантнууд баатруудынхаа алдрыг мөнх тэнгэрийн дор газарт лус, савдаг галтай нь хамт, одот тэнгэрт бөө ухаан, онгодтой нь цуг мөнхлөн гагнаж монгол үндэстэн баатруудынхаа баатарлаг дайчин алдарт хүндэтгэлийн цогцолборыг санаачлан байгуулах саналыг гаргаж байсан билээ. Энэ бол асар их хүч, хөдөлмөр, цаг хугацаа шаардсан ажил билээ.

Зорилт 5. Бөөг Монгол Улсын үндэсний язгуур суурь шүтлэг болгон хөгжүүлэх ажлыг тодорхой үе шаттай хийнэ.
Зорилт 6. Бөөгийн онолын асуудлыг судлаж, хөгжүүлэх ажлуудыг хэрэгжүүлнэ. Тэнгэрийн онолыг судлаж, ном судрыг хэвлэнэ.
Зорилт 7. Бөөгийн зан үйлийг судлана. Сургалтын хөтөлбөрөөр дамжуулан гишүүд өөрсдийнхөө авьяас чадвар, чадамжийг нээн хөгжүүлэх боломжоор хангаж хувь хүний хөгжүүлнэ. Бөөгийн судар ном, зохиолуудыг бүтээнэ.
Зорилт 8. Тахилгын үйл ажиллагааг уламжлал ёсоор үйлддэг болгох, түүнд сүсэгтэн олон, ард иргэдийг өргөн оролцуулах, Төрийн тахилгын үйл ажиллагааг бөөгийн зан үйлээр хийдэг болгох
Зорилт 9. Мэдээллийн нэгдмэл сүлжээг байгуулна.
Зорилт 10. МБНЭ-ийн гадаад харилцааг өргөжүүлж, дэлхийн бусад орнуудын бөөгийн байгууллагуудтай харилцааг хөгжүүлнэ. Олон улсын чуулга уулзалт, сургалт, бусад байгууллагуудын хамтарсан төсөл хөтөлбөрүүдээр дамжуулан монгол уламжлалт бөө мөргөлийг судлах, түгээх, дэлхийн бусад оронд амьдардаг бөө мөргөлтөн, тэдний соёл, зан заншилтай танилцаж хамтран ажиллана.
Зорилт 11. ЮНЕСКО-ийн соёлын өвд Монгол бөөгийн зан үйлийг бүртгүүлэх ажлыг төрийн байгууллагтай хамтран хийнэ.
Зорилт 12. Бөө ба Байгалийн харилцааны асуудлууд, байгалийн оршихуйн тухай ерөнхий болоод нэгдсэн ойлголттой болно.
Эдгээр зорилтууд нь 119 ажлуудыг тодорхой цаг хугацаанд хийхээр төлөвлөсөн байна.

2. БӨРТЭ зуны задгай театр, дулааны улиралд олон сайхан тоглолт хийгдэнэ.
3. “Бөөгийн хүрээ” улаач нарын ажлын байр
4. “Өрлөг жанжин” зочид буудал
5. “Тахилгын өргөө” Төрийн тахилгын арга хэмжээ явагдана.
6. “Мөнх тэнгэр бөө ёслолын ордон” -д өвлийн улиралд олон нийтийн арга хэмжээ явагдана. Бөөгийн түүхийн музей байрлана.
7. “Боодог” монгол үндэсний хоолны зоогийн газар
8. “Бөө” Дэлхийн бөөгийн тухай нотын сан, Эрдэм шинжилгээний төв байрлана.
9. Төв хэсэгт Их нүүдэл монгол гэр тэрэг, хамгаалагч цэргүүдийн баримал.
10. Монгол туургатан бөөгийн онгодын өргөө гэр, урц үзүүлэн загвар хэлбэрээр байрлана.
11. Явган хүний замын дагуу брэндийн үзнмшнлнг худалдаа байрлана.

“МОНГОЛ БӨӨГИЙН НЭГДСЭН ЭВЛЭЛ”
ШҮТЛЭГИЙН БАЙГУУЛЛАГЫН ДҮРЭМ
МОНГОЛ БӨӨГИЙН ҮНЭТ ЗҮЙЛС
Бөө шүтлэг бол монгол нутагт хүн бий болсоноос хойш үүсэн хөгжиж уламжлагдан ирсэн байгаль, дэлхий-хүн хоорондын хүйн холбооны илэрхийлэл, шүтээн болсон Мөнх тэнгэр, эзэн хаан Чингисээ эрхэмлэн шүтсэн, үндэсний үзэл, монгол бахархал, соёл иргэншил, зан үйл, ёс заншил, дэг журмын цогц, тэнгэрлэг ард түмний минь үеийн үед мөргөж, шүтэж ирсэн мөнх тэнгэрийн үзэл мөн.
Монгол Бөөгийн Нэгдсэн эвлэл нь хөгжил дэвшил, хүний эрх, эрх чөлөө, эв нэгдэл, шударга ёс, тэгш байдлыг хангах, улс орныхоо тусгаар тогтнол, бүрэн эрхт байдал, үндэсний язгуур эрх ашиг, үндэсний үзэл, оюуны эв нэгдлийг дээдлэх үзэл санааг баримталсан, иргэдийн сайн дураараа эвлэлдэн нэгдсэн шүтлэгийн байгууллага юм.
НЭГДҮГЭЭР ХЭСЭГ
Үйл ажиллагааны зарчим, үндсэн чиглэл.
1 дүгээр зүйл. Алсын хараа, Зорилго, Зарчим.
1.1. Монгол Бөөгийн Нэгдсэн Эвлэл нь байгууллагын Алсын хараа, Эрхэм зорилго, Тунхагийг үйл ажиллагаандаа мөрдлөг болгоно.
МБНЭ-ийн Алсын хараа: Бид шударга үнэн бүхний дээр ноёрхсон, Ихэс ноёд, иргэд нь эрх тэгш харилцаанд тулгуурласан, баатарлаг түүхийг бүтээсэн өвөг дээдэсээ хүндэтгэн дээдэлдэг, идэр залуус нь эх орондоо үнэнчээр зүтгэсэн, багачууд хүүхдээ асран хүмүүжүүлсэн, өндөр хөгжил бүхий хүчирхэг Монгол Улсаа мандуулна. Өвөг дээдсээс уламжлан үлдээсэн Аугаа их нүүдлийн соёлоо шинэ эрин зуунд зохицсон, ертөнцийн хүмүүсийн сонирхон ирж үздэг гайхамшиг болгон эргээд дэлгэрүүлнэ.
Монгол Бөөгийн Нэгдсэн Эвлэлийн Эрхэм зорилго:
Монгол төр, төрийн түвшинд Мөнх тэнгэрээ шүтэж, дээдэлж эхэлсэн уламжлалыг сэргээх, өвөг дээдсээс уламжлан үлдээсэн онгон сайхан байгаль, эх нутаг, газар, түүний хөрсөн доор өнөөг хүртэл хадгалж ирсэн асар их баялаг, Үндэсний оюун санааны тархалааг хамгаалах, Монголын үндэсний язгуурын шүтлэг болох Мөнх тэнгэрийн үзэл, бөөгийн уламжлал ёс дэг жаягийг хадгалсан байгууллагын үндэсийг тавих, хөгжүүлэх, таниулан сурталчлах, хамтран ажиллах, зан үйлийг хойч үедээ өвлүүлэн үлдээх.
1.2.Зорилго: МБНЭ нь Салбар байгууллагууд болон гишүүдээ (цаашид “Гишүүн” гэх) нэгдсэн удирдлага, бодлого зохицуулалтаар хангах, Олон улсын хэмжээнд төлөөлөн үйл ажиллагаагаа хэрэгжүүлэх, Монгол орны нийгэм эдийн засгийн хөгжил цэцэглэлтэд өөрийн хувь нэмрээ оруулах, гишүүн бусад байгууллагуудтай хамтран ажиллаж Мөнх тэнгэрийн шүтлэгийн нэгдсэн ойлголтыг бий болгох, ЮНЕСКО-ийн соёлын өвд Монгол бөөгийн зан үйлийг бүртгүүлэх боломж нөхцөлийг судлан хэрэгжүүлэхийг зорилго болгоно.
1.3.Зарчим: МБНЭ нь үйл ажиллагаандаа дараах зарчмыг баримтална. Үүнд:
1.3.1. Улс төрийн үйл ажиллагаанаас ангид байх: Аливаа нам, эвсэл, холбоодын улс төрийн үйл ажиллагаанаас татгалзах бөгөөд ямар нэгэн бүлгийн явцуу ашиг сонирхлыг хөхүүлэн дэмжихгүй.
1.3.2. Хүний эрхийг дээдлэх: МБНЭ нь Хүний Эрхийн Түгээмэл Тунхагийг дэмжиж хүний эрх, эрх чөлөө, тэгш эрхийг эрхэмлэсэн үйл ажиллагааг хэрэгжүүлнэ.
1.3.3. Даян дэлхийн энх тайвныг эрхэмлэх: МБНЭ нь үүрд мөнхийн энх тайван тогтоохын төлөөх үйл хэргийг нь залгамжилсан үйл ажиллагааг хэрэгжүүлнэ.
1.3.4. Ил тод байх: МБНЭ нь ил тод ардчилсан байх зарчмыг баримтлаж, нийт гишүүдэд нээлттэй байна.
1.3.5. Хараат бус бие даасан үйл ажиллагаа явуулах: Тус байгууллага хараат бус, бие даасан хэлбэрээр үйл ажиллагаагаа явуулах ба хувь хүн, бүлэглэл, байгууллага, хуулийн этгээдийн эрх ашиг сонирхолд нийцүүлсэн үйл ажиллагаа явуулахгүй.
1.3.6. Эд баялаг, шуналаас ангид ажиллах, Бөө хүн нь бөөгийн ёс зүйг эрхэмлэн сахиж, сүсэгтэн олноо хүндэтгэж, дээдэлж ажиллана.
1.4. Үйл ажиллагааны үндсэн чиглэл.МБНЭ нь байгууллагын зарчимд үндэслэн гишүүддээ дор дурдсан боломжийг олгосон үйл ажиллагааг үндсэн чиглэлээ болгоно. Үүнд:
1.4.1. Хувь хүний хөгжил: Сургалтын хөтөлбөрөөр дамжуулан гишүүд өөрсдийнхөө авьяас чадвар, чадамжийг нээн хөгжүүлэх боломжоор хангах.
1.4.2. Нийгмийн хөгжил: Төрөл бүрийн төсөл хөтөлбөр хэрэгжүүлэх замаар гишүүддээ нийгмийн асуудалд суралцаж, тэдгээрийг шийдвэрлэх бодит туршлага хуримтлуулах боломжийг олгосноор тухайн нийгмийнхээ хөгжил дэвшилд эерэг өөрчлөлт бий болгож чадах иргэнийг төлөвшүүлэн бэлтгэх.
1.4.3 Бөөг хөгжүүлэх бодлого боловсруулах , хэрэгжүүлэх биелэлтэнд нь хяналт тавих үйл ажиллагаанд иргэд, дэмжигчидийн идэвхитэй оролцоог хангах.
1.4.4. Олон улсын хамтын ажиллагаа: Олон улсын чуулга уулзалт, сургалт, бусад байгууллагуудын хамтарсан төсөл хөтөлбөрүүдээр дамжуулан Мөнх тэнгэрийн үзэл, монгол уламжлалт бөө шүтлэгийг судлах, түгээх, дэлхийн бусад оронд амьдардаг бөө мөргөлтөн, тэдний соёл, зан заншилтай танилцаж хамтран ажиллах.
1.5. МБНЭ нь бөө нарын нэгдсэн төв байгууллага мөн. МБНЭ-ийн үйл ажиллагааны дараахи нийтлэг зарчимыг баримтлана. Үүнд:
1.5.1. МБНЭ нь Мөнх тэнгэрийн үзэл, бөөгийн шүтлэгийг олон түмэнд дэлгэрүүлж, сурталчилахын төлөө ажиллана.
1.5.2. МБНЭ нь зохион байгуулалт, удирдах байгууллагуудын үйл ажиллагаа нь уламжлалт ба ардчилсан зарчимд тулгуурлана.
1.5.3. Мөнх тэнгэрийн үзэл, Бөөгийн шүтлэгийг хөгжүүлэх бодлого боловсруулах, хэрэгжүүлэх, биелэлтэнд нь хяналт тавих үйл ажиллагаанд иргэд, дэмжигчдийн идэвхитэй оролцоог хангаж ажиллана.
1.5.5. МБНЭ нь асуудлыг чөлөөтэй хэлэлцэх бөгөөд цөөнхийн саналд хүндэтгэлтэй хандаж,олонхийн саналаар шийдвэрлэн гарсан шийдвэрийг нийтээрээ дагаж биелүүлнэ.
1.5.6. МБНЭ нь аливаа шийдвэрийг энэ дүрэмд заасны дагуу албан ёсны хуралдаанаар хэлэлцэн гаргана.
1.5.8. МБНЭ нь үйл ажиллагаагаа ёс зүйн өндөр түвшинд шударгаар явуулна.
1.5.9. МБНЭ-ийн бүх шатны байгууллагад эрдэмтэн судлаачид, шүтэгч, бишрэгчид, ивээн тэтгэгчидийг өргөнөөр оролцуулахыг эрмэлзэнэ.
1.5.10. Монголын Бөөгийн Нэгдсэн Эвлэл нь хуулийн этгээд мөн.
ГУРАВДУГААР ХЭСЭГ.
МБНЭ-ийн бүтэц, түүнийг байгуулах.
3 дугаар зүйл.МБНЭ-ийн бүтэц, Үүнд:
3.1. Монголын мөнх тэнгэрийн үзэл, язгуур, уламжлалт бөөг шүтлэгийг дэмждэг иргэдээс бүрдсэн Дээд цэцийн хуралдай, бөөгийн хүрээлэн, анхан шатны зөвлөл гэсэн бүтэцтэй байна.
3.2. МБНЭ-ийн удирдах дээд байгууллага нь Дээд хуралдай, төлөөллийн төв байгууллага нь Дээд цэцийн хуралдай байна.
3.3. Бөөгийн зан үйлийг явуулах, тахилга үйлдэх, олон улсын болон дотоодын арга хэмжээ, үзэсгэлэн үзвэр, музей, уншлагын танхим, тахилгын болон мөнх тэнгэр ёслолын ордон, соёл үйлчилгээний газруудаас бүрдсэн цогцолбор, Монгол төрийн төлөө амиа зориулсан баатруудын хүндэтгэлийн цэцэрлэгт хүрээлэнтэй байна.

Миний хувьд аавынхаа хонь хариулж явсан газраар очих хүсэл төрөв. Би аавдаа хоёул тэр хавиар очоод үзье гэж хэлэв. Бид арван таван минутын дараа тэр газарт очсон байлаа.

Гэнэт гайхалтай учрал болох нь тэр, багадаа хамт тоглож өссөн найз нь яг л тэндээ малаа хариулж яваатай таарав. Наян жилийн дараа тэр л газраа учирсан хоёр уйлан хайлан тэврэлдэх тэр мөчид, уначих вий дээ хэмээн түших гэж гүйж яваад тэр сайхан агшиныг зургийн аппаратад мөнхөлж чадсангүй.

Нутгийнхан маань биднийг хүндэлж миний төрсөн газрын ойролцоо гэр барьж өгчээ. Хоёр гэр байх агаад ар талын гэрт Монгол Улсын Ерөнхийлөгч асан П.Очирбат гуай байрлаж байв.

Гэртээ өглөөний цай юугаа ууж суух мөчид тооно дээр бөхийх хадан дээр нэг юм хөдлөх шиг болов. Анхааран харлаа. Дотоод сэтгэлд бахархал, омогшил цээж дүүрээд явчихав.

Тэрхэн агшинд ховорхон мөч тохиож, тоонот гэрийн дээрээс нөмрөх мэт дүнхийх хаданд дээр янгирын сүрэг яваа нь харагдав.

Дэлхийд тоонотой гэрт амьдардаг, шууд байгальтайгаа харьцдаг ард түмэн Монголоос өөр хаана ч байхгүй.

Янгирын сүрэг аажуу тайван бэлчиж, төрсөн нутгаа зорьсон аав, ээж, хүү гуравт монгол гэрийн тооноор нутгийн мэнд дэвшүүлэх тэр мөч гайхамшигтай, бас мартагдашгүй байж билээ.

Гэрийн тооноор янгир харч хэвтэх хувь ганцхан монгол хүнд л заяажээ.
Л.Жаргалсайхан