Category: Нэгдсэн их тахилга,тайллага

Их тахилгыг зохион байгуулах ажлын хэсэг Баян-Өлгий аймгийн Буянт сумын Өмнө гол гэдэг газар хаваржиж байгаа малчин Гэрэлт-Хашийнд очлоо. Учир нь мөнх хөх тэнгэрээ шүтдэг болохоор малчин Гэрэлт-Хаш гуйанх Их тахилгын ажлын хэсгийг байрлуулахаар дэргэдээ гэр барьж биднийг угтлаа.
Тэр гэр нь энэ нутагтаа ахмад настан С.Төмөр гуйа 100 гаруй жил үе дамжин барьж байгаа гэрээ бидэнд зориулан барьсанд бид бүхэн ихэд бэлэгшээж билээ. Тэнд нутагтаа хүндлэгдэн нэртэй туульчинд Мөнх тэнгэрийн төлөө “хүрэл шонхор” медалиар шагнасан билээ. Тэрээр энэ л нутагтаа амьдарьч туульсаа хайлан зон олгоо баясгалан өнөөг хүрч ирсэн алдартан байлаа.
Бидэнд ч энэ байршил маш ашигтай байв. Эндээс тахилга хийх Буянт сум 35 км, аймгийн төв Өлгий хот 35 км, бас хотоос ирэх Удган, Зайран нараа ирэхэд угтаж авахад төв замаас 5 км зайтай, мөн түүхт Толбо нуур хүртэл 5 км зайтай аж.
Нуурын ай савыг дагасан хаврын хүчтэй салхи, уулын хүйтэн цаг агаар хоёр хавсарч угтсан ч, зон олны нийтийг хамарсан нийтийн зүтгэлээр тахилга хийх бидний сэтгэл халуун, итгэл дүүрэн байлаа.

Тэмүжиний үед монголын түүхэнд анх удаа бүх монгол аймгийг нэгтгэсэн, монголын төв улс байгуулагджээ.1206 он болоход “Нууц товчоо”-ны өгүүлсэн ёсоор Эсгий туургатан цөм Чингис хааны мэдэлд захирагджээ.
Тэмүжиний Монгол угсаатныг нэгтгэх талаар явуулсан үйл ажилллагааг хоёр үе болгон хувааж болох бөгөөд эхэн үе бол түүний хэлсэнчлэн Бутарсан улсыг бөөгнүүлэх, хагацсан улсыг хамтатгах тэмцэл байжээ.Тэмүжин бүх монгол овогтныг нэгтгэх тэмцлийг 1185 оноос эхэлсэн ба 1189-1206 он хүртэл 20 шахам жилийн дотор шаргуу тэмцэл хийжээ. Тэмүжин 1185 оноос 1206 оны хооронд их бага 32 удаагийн дотоодын дайн тулалдааныг өрнүүлж ,монгол угсаатны нийт 81 том жижиг аймгийг нэгтгэжээ. ийнхүү 1205 оны эцэс 1206 оны эх хүрэхэд монгол угсаатны ихэнх аймаг Тэмүжиний мэдэлд орж ирж Их Монгол улс байгуулагдах нөхцөл нэгэнт бүрдсэн байжээ.
Чингис хаан мордохын өмнө гурван хоног уул усанд мөргөх, овоо тахих бөө бөөлүүлэх, өдөр судар үзүүлэх, хатад, үр ач нартаа захиас захих зэрэг ёслол гүйцэтгээд холын аян дайнд мөнх тэнгэрийн хүчинд итгэн морддог байжээ.
Бат хаан 20 орчим жил хаанчлахдаа Их Монгол улсын дотоод гадаад бодлогод их нөлөө үзүүлсэн төрийн томоохон зүтгэлтэн аж.Түүгээр ч барахгүй Бат монголчуудын нэрийг европ дахинаа гаргаж, орос улсыг нэгтгэсэн гэдгийг хэн ч үгүйсгэхгүй биз ээ.
Өгэдэй хаан суусан 13 жилд Их Монгол улс дэг журамтай, Хөгжилтэй, Хүчтэй нэгдэл нягтралтай, гадаад харилцаа ихэд өргөжсөн байна.Энэ бол Өгэдэй хааны түүхэн гавьяа мөн. Өгэдэй хаан угаас уур уцааргүй, налгар тайван, алсын хараатай, илүү дутуу үггүй, бусдын үгийг тоож сонсоод эрэгцүүлэн боддог, эрдэмтэн хүнийг дээдэлдэг, түүх намтар их мэддэг, үлгэр сонсох дуртай, ядуу доодсыг өрөвдөн хайралдаг, хувийн аминцар үзэл байхгүй, юмны арга эвийг аятайхан олдог, цэргийн хэргийн өндөр мэдлэгтэй, улсыг удирдах их увидастай хүн байжээ. Энэ бол өнөөдөр бидэнд дутагдаад байгаа Монголын сонгодог удирдагчийн дүр төрх мөн билээ.
Өгэдэй хаан бол амьдралынхаа турш монгол түмний нэгдлийн төлөө, хаанчлалынхаа турш монголын эзэнт улсыг бататган бэхжүүлэх, Их Монгол улсын төр, аж ахуйг өөд татахын төлөө амь бие хайрлахгүй зүтгэсээр ийнхүү насан өөд болжээ.Түүхээс заяагдсан ийм л эзэн хаан буюу монгол төрийн тэргүүн байх учиртай ажгуу.
Монголын эзэнт улсыг байгуулсан Их хаадыш насан өөд болоход шарилыг нутагт нь авч ирээд уй гашуудал хийж эмгэнэл гүйцэтгээд Ихсийн газарт ихэнийг оршуулдаг байсан. Хаад, язгууртны булшийг ихэд нууцлан “Хориг” хэмээх цээртэй газарт оршуулах ба тэдэнд зориулж тахилын тусгай онгон бүтээж, тайлгын ёслол гүйцэтгэдэг байжээ.
Одоо цаг. Их мөнгөний сургаар эрдэмтэд, эрх мэдэлтнүүд нийлж Хэнтий нуруун дахь ихсийн газрыг 2000 оны дунд үед ухаж төнхөж, сүйтгэсэн байна. Энэ бол монгол хувь заяанд ногдох хатуу гэм бөгөөд Мөнх тэнгэр тэдгээр хүмүүсийг уучлахгүй.
Их хаадын үед Мөнх тэнгэрийн сургааль, Бөө мөргөлийг гол шүтсэн хэвээр байжээ. 3 Рашид-ад-Дин II боть. 142-р тал
Шашны талаар Мөнх хааны явуулж байсан бодлого их л учиртай ажээ. Мөнх урьдах хаадын нэгэн адил бөө мөргөлийг шүтдэг байжээ. “Юан улсын судар”-т Мөнх хааны тухай өгүүлэхдээ: “Бөө удган ба бэлэгдэх, төлөгдөх ёсыг даанч итгэмүй”1 гэжээ. Тэр үеийн Хархорумд загалмайтны, лалын болон буддын шашны .нэлээд сүм хийд, олон лам байдаг байжээ.Тэд өөр өөрийн шашны нөлөөг ордонд нэвтрүүлэх гэж элдэвчлэн оролддог байжээ.Мөнх хаан тэдний аль нэгнийг алагчлахгүй, цөмийг нэгэн адил дэмжин, цөмд нь итгэн бишрэх дүр үзүүлдэг байжээ.2 Үүнтэй уялдуулж, Рубрукт Мөнхийн хэлсэн зарим зүйлийг ажиглахад сонин байна. Мөнх Рубрукийг гэж итгэдэг… гэвч бурхан, хүний гарыг янз бүрийн хуруутай болгон бүтээсний нэгэн адил хүмүүст бас янз бүрийн зам зааж өгжээ… Бурхан та нарт судар ном хайрласан, түүний нь та нар сахихгүй байна.Бидэнд оточ, төлөгч /бөө, удган Н.И/ оноож өгсөн бөгөөд бид, тэдний зааврыг мөрдөж энэ ертөнцөд амьдардаг”3 гэж байжээ.Ингэж шашны талаар хүлцэнгүй бодлого явуулсны гол шалтгаан нь эзлэгдсэн орны хүн ардын санал сэтгэлд хэт их сэв оруулалгүй, харин ч шүтлэг бишрэлийг нь ашиглаж, тэднийг номхон дөлгөөн байлгах гэсэн нарийн бодлого байжээ. 1“Юан улсын судар” 3-р бүлэг2 Плано Карпини…146-р тал. Төр шашины харицааны сонгодог жишээ энэ буй биз ээ.
Мөнх хаан нас барснаар 54 жилийн түүхтэй Их Монгол улс үгүй болж Юан гүрэн гэдэг нэртэй хятадаар төлөвлөсөн эзэнт гүрэн үүсчээ. Их Монгол улсын дөрвөн далай хааны гурав нь /Чингис, Өгэдэй, Мөнх/ гадаадад мөн ч их аян дайн хийж ертөнцийн хагасыг шахам эзэлсэн билээ.
Хубилай өөрийн биеийг зөвхөн монголын хаан төдийгүй мөн хятадын хаан ширээг зүй ёсоор залгамжлагч мөн гэж үзсэн байна.1 Хубилай хаан 1271 оны 1-р сараас “Их Монгол Улс”-ын нэрийг “Их Юан Улс” болгон өөрчлөв.Юан гүрэн байгуулагдсан нь монголын түүхийн хөгжлийн хувьд нэг ч их сайн үйлс болсонгүй. Нийслэл Хархорум нь эл хуль захын нэгэн хот болов. Их Монгол улсын хаад хүртэл хятадын хааны цол гуншин олов.Монголын түүх хятадын түүхийн хэсэг болон бичигдэв.
Юан гүрний хаад монголчуудыг хятадтай холилдон уусах явдлаас сэргийлж монгол, хятад хүмүүс ураг холбох, монгол хүн хятад хувцас өмсөх, хятад зан заншилд орох зэргийг хуулиар чандлан хориглож байжээ.Улс төр, шашин, соёлын талаар монгол хаад иймэрхүү бодлого явуулж байсан нь цөөн тооны монголчуудыг хятадын соёлын нөлөөнд автагдуулахгүй, харин монгол хаад ноёдын ноёрхлыг үзэл суртлын аймагт аль болохоор бэхжүүлэхийг оролдсон хэрэг ажээ.
Аливаа дайн дажин хүн төрөлхтний амгалан байдлыг эвдэж, түүх соёлын үнэт зүйлийг устгадгийг хэн ч цагаатгах аргагүй юм.Гэвч тухайн цагийн түүхэн өвөрмөц нөхцөлд төрөл бүрийн улс түмний янз бүрийн иргэншлийн өргөн харилцаа холбоо дэлхий даяар дэлгэрч эд, оюуны үнэт зүйлс улс түмний дунд түгэн тархаж, ард түмнүүд ойртон нягтарч байсан үйл явц нь хүн төрөлхтний дэвшил хөгжилд нааштай нөлөө үзүүлсэн болохыг онцлон тэмдэглэх хэрэгтэй.
1368 он гэхэд Юан гүрэн үндсэндээ мөхөж, хятадад монголын байлдан дагуулагчдын ноёрхол эцэс болсон байна. Хэрэв 1260 онд Умард хятадыг эзэлснээс тоолбол 108 жил, 1271 онд Юан гүрнийг байгуулснаас эхлэн авч үзвэл 97 жил, 1279 онд Өмнөд Сүн улсыг байлдан эзэлж бүх хятад орныг захирснаас эхэлбэл 89 жил монголчууд хятадын төрийн эрхийг барьж байсан түүхтэй бөгөөд энэ нь 1368 онд ийнхүү эцэс болжээ.
Юан гүрний эдийн засаг, соёлын нэгдмэл бат үндэс суурьгүй, олон улс орон, угсаатан ястныг зэвсгийн хүчээр нэгтгэн захирч байсан учир эцэстээ мөхөх нь зайлшгүй байжээ.
Монголын их эзэнт гүрний түүхийн судалгаанд маргаантай асуудал нэн олон байдаг.Түүгээр ч барахгүй буруу ташаа ойлголт ч бий. Хүн төрөлхтний түүхэнд таагдашгүй байгаа нэгэн асуудал бол монголчуудын түүхэн ялалт буюу эзэнт гүрнийг байгуулсан явдал юм. Тэр үед хагас сая гаруйхан хүн амтай, овог аймгаараа салангид, зэр зэвсгийн хангамж хүрэлцээгүй, цэргийн сургууль, бэлтгэл хангалтгүй байсан нүүдэлчин монголчууд дэлхий дахины тэн хагасаас илүүг цөөхөн жилийн дотор эзлэн авч урт удаан хугацаагаар ноёрхож байсны бодит учир шалтгааныг янз бүрээр тайлбарладаг бөгөөд бүрэн тайлж чадаагүй хэвээр байна. Үүнд Өмнөд Хятадад 30 сая хүн амтай Сүн улс оршиж байсан гэдэг.Сүн улс нь Шар мөрөн, Хөх мөрөн хоёрын хооронд урсах Хуашуй голын өмнө этгээдэд нутаглаж байжээ. Хойд Хятадад 60 сая орчим хүн амтай эрэлхэг дайчин Алтан улс оршиж түүний зэрэгцээ хүчирхэг, баян чинээлэг Тангуд, Уйгар улсууд оршиж байв. Өмнөд этгээдийн эдгээр улсууд нийлээд 100 гаруй сая хүн амтай байжээ.
Баруун зүгт Дундад Ази, Иранд баян тансаг хот цогцолсон 20 сая гаруй хүн амтай Хорезмын хант улс, Дорнод Европод Ижил мөрөн, Карпатын завсар газар найман сая, Гүржид таван сая, Сирид таван сая хүн оршин сууж байсан ажээ.
Гэтэл бидний өмнө өгүүлсэн цөөн хүнтэй Монголчууд нэгэн зэрэг гурван этгээдэд аян дайн хийсээр бүгдийг эрхшээлдээ оруулж дэлхийн их эзэнт гүрэн байгуулсныг монголчуудын гайхамшиг гэж үздэг байна.
Монгол үндэсний баатар, алдартангуудаа дуурсах ард түмэн чинь байна. Төр улс нь байна, хойч ирээдүй чинь байна. Бид дэлхийд, бас хойч үедээ бахархах юмтай үндэстэн. Монгол нутгийн ширхэг чулуу, атга шорооболгон амьтай. Монголчуудынхаа энэхүү гайхамшигт мөн чанарыг хойч үед мэдрүүлэхийн тулд “Тэнгэрийн улаач” нар Та бүхэн мөнх тэнгэрийн өмнө хүлээсэн, хэнтэй ч хуваалцахгүй түүхэн үүрэг бий. Тиймээс Монгол төрийнхөө төлөө амь насаа өргөсөн, өмнө зүгийн наран мандахаас өрнө зүгийн наран шингэх эх газраас монгол баатруудынхаа цусаа дусааж, хөлсөө шингээж, сүнсээ мөнхөлсөн газрын шүншиглэсэн шороог эх нутагтаа хүндэтгэж авчирч, дэлхийд хаана ч байхгүй монгол суу ухаантнууд баатруудынхаа алдрыг мөнхтэнгэрийн дор газарт лус, савдаг галтай нь хамт, одот тэнгэрт бөө ухаан, онгодтой нь цуг мөнхлөн гагнаж монгол үндэстэн баатруудынхаа баатарлаг дайчин алдарт хүндэтгэлийн цогцолборыг санаачлан байгуулах” шийдвэрийг гаргасан. Жил бүр түүндээ зөвхөн дэлхийд хаана ч байхгүй бөөгийн зан заншлаар хүндэтгэл үзүүлж онгод, өвгөд дээдэс, монгол орныхоо одоо болон ирээдүйнхээ төлөө шүтэж мөргөж залбирцгааж байна. Энэ үйлээ 2014 оноосэхлэж Мөнхтэнгэрийн улаач нар манлайлан хийж эхэлсэн билээ. Манай тэнгэрийн улаач нар хэлсэнээ ажил хэрэг болгож эхэлсэн. Бид Япон Улсаас Их хааныхаа зарлигаар тулган шаардлага бичгийг хүргэж өгөөд дайснаа гайхшируулан толгой бөхийлгөөгүй цэл залуу насандаа төр, улсынхаа төлөө амиа зориулсан элч нарын оршуулгаас,Унгар Улсын Мухи тосгонд очиж Шайо голын хөвөөнд мажар, хорватын шигшмэл 65 мянган цэргийг хиар цохин устгасан, Монгол цэргийн дайтах хосгүй ур чадвар, сүр хүчийг үзүүлсэн тулалдаанд амь үрэгдсэн Монголын 1000 дайчдын оршуулгаас, БНАСАУ-д очиж Монгол төр, их хаадын даалгавраар тухайн улсад төрийг төлөөлөн очиж, түүхэн үүрэг гүйцэтгэж, гайхамшгийг бүтээсэн, тусгай бунханд мөнхлөгдсөн Корё улсын хааны Монгол хатны бунханаас, ОХУ-ын Халимаг, Тува, Буриадын нутгаас болон Монгол Улсын дотроос Халх голын дайн, Байтаг богдын тулалдаан болсон нутаг зэрэг 20 гаруй газраас шүншиглэсэн шороог залах ажиллагаа хийгдээд байна. Бидний энэ санаачилгыг мянга мянган монголчууд орончид, түмэн олон дэмжинэ гэдэгт огт эргэлзэхгүй байна.
Монгол үндэстэн баатруудынхаа баатарлаг дайчин алдарт хүндэтгэлийн цогцолборт Хүннү, Сүннүгийн үеэс их төрийг байгуулан Азийн түүхэнд их цагаан хэрмийг байгуулах хүртэл түүхийг бүтээсэн өвөг дээдсийн түүхт газрууд, Ази, Европын эзэнт гүрнүүд, Урал, Москва, Киев гээд өргөн нутагт монгол төр, хааныхаа төлөө амиа зориулсан эх нутагтаа эргэж ирээгүй олон мянган баатрууд, Франц, Ромын их гүрний хаадын өвдөг чичрүүлж, бөхөлзүүлж явсан их төрийн элч нар, далайн шуурганд амь насаа алдсан олон мянган Монгол цэргийн булшнаас, Солонгосын арал дээр бүслэгдэж хүчтэнцвэргүй тулаанд дайсандаа бууж өгөлгүй, атга будаа, балга уснаас илүү эх орныхоо даалгаврыг илүүд үзэж алтан амиа эрсдэгч 100 цэргийн булш, Узбекстан, Энэтхэг улсад нойрсон буй монголын үзэсгэлэн гуа, ухаалаг хатан, бүсгүйчүүдийн бунхануудаас, Харийн гүрний эсрэг тэмцэж, түүнийхээ төлөө зоосны нүхээр махаа хэрчүүлэн амиа өгсөн, ухаан суугаагүй үр ачийнхаа цаазлуулсан толгойг харж амьдын зовлонг эдэлж байсан, харишгүй зоригоор түүхийг бүтээсэн өвөг дээдэс, Манжийн төрийн бодлого, харийн шашины харгис үйлээр хэдэн зуугаараа амьдаараа шатаагдсан, мухар сүсэг дэлгэрүүллээ гэж хэлмэгдэж, буудагдсан, бүхий л амьдралаа шоронд өнгөрөөсөн, Мөнхтэнгэр, монгол оюун ухаандаа үнэнч явсан тэнгэрийн улаач нар, Вьетнамын нэгэн мөрнийг туулах үедээ олон зуугаараа амиаалдсан монгол цэргүүд зэрэг 500 орчим газруудаас шүншиглэсэн шороог эх нутагтаа хүндэтгэж залж авчирах ажлуудыг үргэлжлүүлэн хийх болно. Хуурай газрыг бараг бүхэлд нь эзэлсэн их эзэнт гүрнийг ганцхан монгол үндэстэн дэлхийн түүхэнд бүтээсэн байна. Энэ их үйлсийг бүтээхэд их төрийнхөө даалгаврыг нэр төртэй биелүүлж халуун амь бүлээн цусаа урсган амь насаа зориулсан тэр их баатарлаг өвгөд, дээдсээрээ, цэрэг эрсээрээ бид бахархах ёстой. Бас мартах ёсгүй. Тэднийхээ Аугаа үйлсийг жил бүр хүндэтгэж, Мөнхтэнгэртээ дуурсгах учиртай.

Чингис хаан засаг төрийн захиран баримтлах түмт, мянгатын системийг давын өмнө зохион байгуулж хэрэглүүлсэн байна. Өгэдэй хааны үед төрийн аппарат нарийсаж гүйцэтгэх үүрэг нь улам тодорхой болжээ.
Юан гүрний төрийн дээд байгууллага нь Чжүншүшэн хэмээх Дотоод бичгийн яам байжээ. Мөн Шумиюан буюу Нууц бичгийн яам, Юйшитай буюу Дэвшүүлэх буруулах яам хэмээх яамд байжээ. Дотоод бичгийн яамны шууд харъяалалд тодорхой ажил эрхэлсэн 6 яам оршиж байжээ. Тухайлбал: Түшмэлийн яам, Сангийн яам, Ёслолын яам, Цэргийн яам, Шүүх яам, Үйлдвэрийн яам болно. Харъяа зургаан яам нь тус бүрийн оногдолт ажлыг хариуцан гүйцэтгэж байжээ.Сангийн яамны эрхлэх ажилд өрх айл, хүн амын тоо бүртгэл байцаан явуулах явдал чухал суурь эзэлж байв. Үйлдвэрийн яам хэмээх нь мал тариалангаас бусад гар үйлдвэр уран дархны ажил болон суваг малтах, усны аюулаас хамгаалах, далан үйлдэх зэрэг нийгмийн чанартай томхон ажлуудыг эрхэлж байжээ.
Чингис, Өгэдэй нарын үед алба татварын тухай хуулиуд гаргасан. Улс даяар Чингис, Өгэдэй нарын зариг ёсоор будда, лалын ба загалмайтны шашны ихэс лам нар, өндөр настангууд, ажил үл чадагчдыг албанаас чөлөөлж байсныг хэвээр явуулжээ. Өгэдэй хааны гааль гувчуурын бодлого улсын эдийн засгийг хөгжүүлэхэд түлхэц болов. Тэгэхдээ энэ газар тариалангаас авах гувчуур гэж сурвалжид тэмдэглэсэн нь ихэнхдээ эзлэгдсэн орны суурьшмал иргэдтэй холбогдол бүхий ажээ.
XIII зууны эхэн үеэр Монголын нэгдсэн төр байгуулагдахын хамтад төр ба хууль зүйн мэдлэг ухаан нэлээд хөгжжээ. Тархай бутархай олон монгол аймаг дор дорынхоо хэв ёсыг сахин дагаж ирсэн бол харин XIII зууны эхээр эдгээр аймаг хоорондоо нэгдэн, төр улс байгуулагдахын хамтад олон аймгийн хэв ёсыг нэгтгэн эмхтгэж, улмаар нийт Монгол дундын эмхлэн цэгцэлсэн бичигдмэл хууль үүсэн гарах нь зайлшгүй болж иржээ. Үүний дүнд монголд анх удаа бичигдмэл хууль гарчээ.Энэ нь “Их засаг хууль” /Их жаса/ гэж алдаршжээ.Засаг хуулийг Египетэд сайн мэддэг байжээ.Египетийн Артош гэгч “Их засаг”-ийг нэвтэрхий сайн мэдэж байсан гэж бичжээ.44 В.Г.Тизенгаузен. Мөн тэнд.11-р тал. Их засаг хуулийн зарим зүйл ангийг Египетийн эрдэмтэн Макриз (1364-1442)-ын зохиолоос олж Европын хэлэнд орчуулан нийтэлсэн байна.
Засаг хуулиас гадна Чингисийн хэлсэн үг, зарлиг тушаалыг эмхтгэсэн “Билэг” гэдэг сургаал байжээ. Хуулийн өмнө хэн ч сөгдөн мөхөсддөг байлаа. Нэгэн жишээ бол Чингист дугүйцсэн Хасар, Бэлгүдэй нар ба тэдний талын ноёд Чингисийг ширээнээс зайлуулах нууц хуйвалдааныг зохион байгуулжээ.Тус хуйвалдаанд асар их нөлөөтэй Тэб тэнгэр хэмээх Хөхөчү бөө оролцжээ. Хасар, Хөхчү бөө тэргүүтэй ноёдын тэмцэл нь нэгэнт тогтсон Монголын нэгдмэл улсыг дахин бутлан задруулахад чиглэснээрээ тэр үедээ харгис чанартай зүйл байжээ.
Чингисийн засаг захиргааны бас нэг шинэтгэл бол улсын заргач (шүүгч)-ыг бий болгосон явдал мөн.
Их Монгол улсад хот байгуулалт олноор бий болж хөгжсөн явдал улсын эдийн засгийн хөгжилд ашигтайгаар нөлөөлөв. Хааны ордонд Францын дархан Вильгельм Бушье мөнгөөр урлан босгосон хиймэл мод хотын үзэсгэнэлт зүйлсийн нэг нь болж байжээ.1
Өгэдэй хаан монголд маш олон гар үйлдвэр нэмэн байгуулж түүнд дотоод гадаадын олон уран дархчуул, барилгачдыг ажиллуулж байсан гэдэг. Чингис Өгөөдэй тэргүүтэй Их Монгол Улсын хаад худалдааг их эрхэмлэн, түүнийг хөхүүлэн дэмжиж, гаднаас ирсэн худалдаачдыг гааль татвараас хөнгөлөх, эрх ашгийг нь хамгаалах, аюулгүй байдлыг нь хангах зэргээр тэдний худалдааны сонирхлыг дээшлүүлж байжээ.
Хархорумд цаасан тэмдэгт хэрэглэж худалдаа хийж байжээ. Кебек хан эн тэргүүнд мөнгөний шинэтгэл хийжээ. Ер нь мөнгөн санхүүгийн эмх журамгүй байдлаас болж их бэрхшээл тохиолдож байсан ажээ.Тийм учир Кебек хаан зоос гаргаж тараасан байна. Ингэж нэгдмэл мөнгөн тэмдэгтэй болсон нь улсын эдийн засаг, аж ахуйн хөгжилд зохих нөлөө үзүүлсэн юм.
Цагаан ширэм, болдын дээжийг мэргэжилтэн нар судалж үзэхэд цагаан ширмийг 1350 градусын температурт хайлуулдаг байсан нь батлагдав. Тийм хэмжээний температурт гар ажиллагааны хөөргийн хүчээр хүрч болохгүй бөгөөд харин Орхон голоос Хархорум хотод татан оруулсан усны хүчээр ажилладаг хөдөлгүүрийг хэрэглэж байсан байх гэж мэргэжилтнүүд үзэж байна.1 Тэр үеийн монголын минериал бодисын мэдлэг, төмрийн ур дарханы ажиллагаанд харь орнуудын мэдлэг ухаан, ур чадвар багагүй нөлөөлж байсныг мөн тэмдэглэх хэрэгтэй.1 С.В.Киселев, Л.А.Евтюхова и др.Древнемонгольские города. М. 1965. Стр 178.
Их Монгол улсын эдийн засгийн үндсэн салбар мал аж ахуй түүнийг эрхлэн явуулах арга ажиллагааг, мөн аж ахуйн бусад салбар ан агнуур, тариалан, гар урлал,худалдаа, арилжаа, хот суурины хөгжил зэргийг нарийвчлан судалж бичсэн биэ даасан бүтээл хараахан гараагүй байна. Монгол нутагт мал сүргийг тэнцүү хуваарилан өсгөх, говь нутгийг малын бэлчээрт ашиглах зохион байгуулалттайгаар худаг гаргах, хужир давсыг нь ашиглах, ан амьтныг хамгаалах зэрэг ажлыг Өгэдэй хаан санаачлан хийсэн нь Их Монгол Улсын үйлдвэрлэх хүчин, аж ахуй, эдийн засгийн хөгжлийн чухал нөлөө үзүүлжээ.
Монгол улс бол түүхэн их уламжлалтай мал аж ахуйн орон мөн. Нүүдлийн мал аж ахуй гэдэг бол экологийн цэвэр бүтээгдэхүүнийг хаягдалгүй технологиор боловсруулж, байгаль орчинтойгоо харилцан тэтгэх битүү хэлхээ үүсгэдэг онцлогтой болой. Адууг бусад малаас илүү их эрхэлж, төрийн бодлого болгон үржүүлж байсан тухай мэдээ сэлт сурвалжид их дайралдана. Юан гүрний үед монголд тэмээн сүрэг нэгэн адил байж холын аян жин тээхэд нэгэн адил хэрэглэж байжээ. Ан агнуур бол Их Монгол улсын туслах чанарын аж ахуйн хэлбэр хэвээр байжээ.
Их Монгол улсын үед эртний монголын цэрэг аж ахуйн нэгж болох удаан оршин тогнож байсан хүрээний нүсэр тогтолцоог бүрмөсөн халж хот айлын системд шилжин оржээ. 13 зууны эхэн үеэс мал аж ахуйн хөдөлмөр зохион байгуулалтын гурав дахь үндсэн шат арга болох хот айлын энэхүү систем монголд 700 гаруй жил үргэлжилж 20 зууны 30-аад он хүрсэн юм.
Хубилай хаан далайгаар гадаадтай харилцан, худалдаа хийхийг урамшуулж Шанхай, Ханъчжоу, Гуанчжоу /Кантон/ зэрэг 6 том боомт нээжээ.
Монголд төрөл бүрийн мэдлэг хөгжиж байсны жишээ бол ардын эмнэлэг болно. Монголчууд эртнээс галыг шүтэн тахиж байсны зэрэгцээгээр галын ариутгах чанарыг мэдэж түүний өвчин эмгэг, халдвараас ариутган цэвэрлэх зорилгод хэрэглэж байжээ. Тэр үеийн эмнэлэг бөө мөргөлийн зан үйлтэй их хутгалдсан байсан учир эмчилгээнд гүрэм дом зонхилж байсан нь мэдээж хэрэг. Бөө удган нь эмч домчийн үүргийг мөн нэгэн адил гүйцэтгэж байжээ.
Эртний монголын соёлын түүхэнд гарсан нэг том үйл явдал бол монголчуудын дунд уйгуржин бичиг үсэг дэлгэрэн улмаар нийт монгол улсын албан ёсны бичиг үсэг болон явдал мөн. Пагва лам дөрвөлжин үсгийг түвэд, энэтхэг үсгийн үндсэн дээр монгол хэлний аялгуунд түшиглэн зохиожээ.
“Нууц товчоо” бол монголын язгууртан ноёдын талыг баримталсан зохиол боловч үзэл санааны хувьд дэвшилт зохиол гэж эрдэмтэд нэгэн дуугаар үзэж байна.2 Энэ зохиол монгол орон, эртний овог төрлийн нийгмээс феодалын нийгэмд дэвшин орж, тархай бутархай олон монгол аймаг нэгэн улс гэрт нэгдэн төвлөрч, монгол угсаатан бүрэлдэн торгтож байсан түүхэн үеийн уран зохиолын бүтээгдэхүүн болно. 2 Б.Я.Владимирцов “Общественный срой монголов” Л. 1934: С.А.Козин “Сокровенное сказание” Введение в изучение памятника. М-Л.1941, Ц.Дамдинсүрэн “Монголын уран зохиолын тойм” УБ. 1957. 57-61-р тал.
Түүхийн жимээр аялсан Д.Жаргалсайхан

Учир нь галын бөөлөнд оролцсон улаач нар шөнөжин бөөлж, үндсэн үйл ажиллагаа эхлэх үед оролцох чадваргүй болчихсон байдаг туршлагаас улбаалан ингэж шийдвэрлэсэн байна.
2021 оны 6 дугаар сарын 22-ны наран мандах мөчид Монгол бөөгийн тэргүүн удган Б.Батжаргал нарны тахилга, залбирал бөөлөөгөө эхэллээ. Дараа нь Монгол бөөгийн тэргүүн удган Б.Батжаргал хуяглан, халх бөөгийн өвөрмөц дэг жаягыг харуулсан бөөлөлт хийсэн. Тэрхэн мөчид тэнгэрт солонго татаж, Нарны тахилгадаа хүч нэмж буйг дахин илэрхийлэв. Ийнхүү хоёр өдөр дараалан тэнгэрт солонго татан тодорлоо.
Нарандаа өргөх идээний дээжээ тавьж, аргал бүхий тулган дээр есөн тогоонд дахь сүүгээ буцалж байлаа. Наран мандах үед Морин хуурын эгшиг, уртын дууны аянд Нарны тахилганд хүч нэмэн залбиралд оролцогчид уухайлан түрлээ. Олон зан үйл монгол уламжлалыг илтгэн харуулж байлаа. Нөгөө талдаа халх бөөлөний онцлогыг илэрхийлж чадсан.
Энэ удаагийн нарны тахилгад Монгол бөөгийн тэргүүн удган Х.Гэрэлмаа шавь нарын хамт идэвхтэй оролцсоныг тэмдэглэхийг хүсч байна.
Улаанбаатар хотдоо хамгийн ойрхон байрладаг наадмын төв талбайг түшиглэн хийдэг нарны тахилга монгол бөөгийн улаач нарын нэгдэж хийдэг залбиралын газар болоосой хэмээн хүсч МБНЭ-ээс 2012 онд санаачлан эхэлсэн түүхтэй.
Нарны тахилгын дараа Үндэсний бөхийн аймаг, сумын цолтой бөхийн барилдаан сонирхолтой сайхан болж өнгөрлөө. Мөн урд өдөр нь үндэсний сурын харвааны сорилт боллоо.
МБНЭ-ийн Ерөнийлөгч Д.Жаргалсайхан дүн гаргаж үг хэлэхдээ “6 дугаар сарын 22-ны өдрийн Нарны тахилга нь Тэнгэр шүтлэгт бөө мөргөлийн Тахилгын өдөр төдийгүй, Үндэсний бөх, сурын харвааны сорилын болдог, хурдан марины их, бага сунгаа болдог, наадмын өнгө зүсийг тодорхойлдог өдөр болон хэвших болтугай гэж ерөөв.

Тахилгын араас гурван өдөр дараалан хур бороо орж олны сэтгэлийг байсгаж байна.
МБНЭ-ийн гишүүн удган, зайрангууд нэр төртэй сайн ажиллаж байгааг тэмдэглэж байгаа. Манай зарим гишүүд мөнгөний хойноос улайран хөөцөлдөж байгааг бид сэрэмжлүүлэн мэдээлж, зарим улаачид ёс зүйн хариуцлага хүлээлгэсэн билээ. Энэ бүхнийг онцлон анхааруулах нь зүйтэй болов уу.

Галын залбирал дэг журамтай, Дэг журамтай сайхан болж өнгөрлөө.
Нарны тахилгаа хамтарч хийх бодлогыг дэмжиж оролцсон улаач нар, шүтлэгтэн олондоо баярлалаа. Монгол бөө мөргөл нар минь нэгдэн тэлж, Монгол Улс маань цэцэглэн хөгжих болтугай.

5.7. Дээд цэцийн хуралдайн ээлжит хурлыг 1,5 сар дутам нэгээс доошгүй удаа хуралдуулна. Бөөгийн үйл ажиллагаа, тахилгын ажиллагаанаас шалтгаалан зуны улиралд 6-9 дүгээр сард хуралдахгүй байж болно.
5.8. Дээд цэцийн Хуралдай нь Тэнгэрийн улаач, эрдэмтэн судлаачид, шүтэгчид, ивээн тэтгэгч, дэмжигчидээс уламжлалт жаягаар томилогдож, сонгогдоно.
5.9. Дээд цэцийн хуралдайн гишүүдийн олонх ирсэн тохиолдолд хүчинтэй гэж үзнэ.
5.10. Дээд цэцийн хуралдайг Ерөнхийлөгчийн шийдвэрээр зарлан хуралдуулна. Хурлын тов болон хэлэлцэх асуудлыг Ерөнхийлөгч болон Бөөгийн зөвлөлийн шийдвэрээр гишүүдэд мэдээлнэ.
5.11. Дээд цэцийн хуралдайн шийдвэрийг олонхийн саналаар гаргана. Дээд цэцийн хуралдайн шийдвэр бичгээр гарч Ерөнхийлөгч гарын үсэг зурснаар хүчин төгөлдөр болж, “Дээд цэцийн Хуралдайн шийдвэр” нэртэй гарна.
5.12. МБНЭ-ийн Дээд цэцийн хуралдайн гишүүн нь хуралдааныг шалтгаангүйгээр гурван удаа тасалбал чөлөөлөгдөнө. Чөлөөлөгдсөн тухай нийтэд мэдээлнэ.
5.13. Дээд цэцийн хуралдай нь Бөөгийн зөвлөл, Төлөөллийн, Залуучуудын зөвлөлийн салбар хуралдаантай байна. МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Гишүүдийг аль зөвлөлд байхыг батална. Зөвлөлийн хуралдааныг Зөвлөлийн удирдагч, дэд удирдагч нар зөвшилцөж шийдээд МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгчид мэдэгдсэний дараа гишүүдэд зарлана.
5.14. Дээд цэцийн хуралдай дараах бүрэн эрхийг хэрэгжүүлнэ.
5.14.1. МБНЭ-ийн бөөгийн хөгжлийн бодлого, хэтийн төлөвийг тодорхойлох.
5.14.2. МБНЭ-ийн үйл ажиллагааны төлөвлөгөөг боловсруулж, хэрэгжүүлэх. Томилогдсон албан тушаалтнуудын ажил үүргийн хуваарийг батлах.
5.14.3. Нийгэм, эдийн засаг, улс төр, бөөгийн асуудлаар санал дүгнэлт гаргах.
5.14.4. Бөөгийн хүний нөөцийн бодлогыг хэрэгжүүлэх.
5.14.5. МБНЭ-ийн Дээд хуралдай болон Дээд цэцийн хуралдайн шийдвэрийн биелэлтийг хангаж, өдөр тутмын ажлыг удирдах.
5.14.6. Салбар байгууллага, албан тушаалтаны үйл ажиллагааны тайланг сонсож хэлэлцэх, зөвлөмж өгөх.
5.14.7. Дүрэмд бөөгийн сонгуульт байгууллагын хэсэгт нэмэлт өөрчлөлт оруулах.
5.14.8. МБНЭ-ийн үйл ажиллагааг зохицуулахад шаардлагатай заавар, журмыг санаачлан батлах, мөрдүүлэх.
5.14.9. Дээд цэцэд хэлэлцүүлэх асуудлаар санал, зөвлөмж оруулах.
5.14.10. Бөөгийн шагнал бий болгох, түүнийг олгох журам, батлах.
5.14.11. Дээд хуралдайн чөлөөт цагт бүрэлдэхүүнд орон гарвал нөхөн сонгох.
5.14.12. Дээд цэцийн хуралдайд энэ дүрэмд заасан хугацаанд татвараа бүрэн төлсөн гишүүн саналын эрхтэйгээр оролцоно.

Монголын нутагт хүчирхэг Хүннү Улс оршиж, өрнө дорно зүгт өөрийн хүрээгээ тэлж, хөрш зэргэлдээ гүрэнүүдийг өвдөг чичрүүлж байсан тэртээ холын дүрсамж “Ноён” ууланд үлджээ. Мөнх тэнгэрийн шүтлэгээ эрхэмлэн дээдэлж төрийн хэмжээнд шүтэх шийдвэрийг өнөөгөөс 2223 жилийн өмнө гаргаснаараа Монголын түүхийн “Алтан” үеийн эхлэлийг тавьсан билээ. Монголын төр, төрийн хэмжээнд Мөнх тэнгэрийг шүтэж ирсэн түүх чухамхүү ийнхүү эхэлсэн. Ноён уул түүнийг тойрон Монголын түүхийн “Алтан” үеийн түүхэн үйл явдал үргэлжилсэн. Дээд өвгөд дээдэс минь, Монгол Улсын түүхийн төв цэг “Ноён” уулыг тойрон амьдарч, өөрсдийн айлдвар юугаа, бас ул мөрөө үлдээсэн, ихэс дээдсийн бунхан, ариун шүтээний иэхнх нь энд бий.
Ихэс дээдсийн алтан өлгий нутаг “Ноён уул”-нд Хүннүгийн үеийн 200 гаруй булш мөн балгас, туурь байгааг олж тогтоосон юм. Одоо энэ уул “балгас” болоод байгаа. Хэвлийдээ олон тонн алтан эрдэнэ агуулж байгаа болохоор ийм тавиланд өртжээ. Тэгээд ганц бөө бөөлөөд, тэмцээд хүч хүрэхээргүй болжээ.
Уул усны эзэд, онгод сахиусууд хилэгнэж, ган гачиг болох, мал сүрэг үхэж үрэгдэх, ард олны амьдрал үгүйрэн доройтох явдлаас урьдчилан сэргийлж, байгаль экологийн эмч, хэлмэрчийн үүрэгтэй бөө нарын төлөөлөл болсон 300 гаруй удган, зайран “Ноён уулын тахилга тайлга” арга хэмжээнд оролцсон. Бөө нар болон тэдний гэр бүлийнхэн, нутгийн зон олон нийлсэн 800 гаруй хүн идээ цагааныхаа дээжийг өргөж, “Ноён уул” хайрхандаа сөгдөн мөргөж, бөө нар уул ус, овооны тахилга тайлгын зан үйлийн дагуу бөөлсөн юм.
“Монголын Бөөгийн Нэгдсэн Эвлэл”-ийн цаашид санаачлан зохион байгуулах олон чухал ажлын эхлэл байснаараа “Ноён уулын тахилга” нь анхдагч, түүхэн үйл явдал байлаа. МБНЭ-ээс тахилга зохион байгуулах төлөвлөгөө гаргасан юм. Тэгээд тахилга хийх боломжоор хангаж, газар нутгийг олгож хайрла хэмээн “Сентерра Гоулд” ХХК-ны захиргаанд албан тоот илгээсэн билээ. Түүний хариу албан бичиг ирэв. Тэрхүү албан бичгийн дор тус компаны гүйцэтгэх захирал Сандаг гарын үсэг зуржээ. Монголын Тагнуулын Ерөнхий газрын дарга, хошууч генерал Сандагтай би Монгол Улсын Үндэсний аюулгүй байдлын албаны даргаар ажиллаж байхдаа ҮАБЗ-ийн Шинжээчийн хувьд цөөнгүй удаа харилцаж байсан билээ.
Монгол Улсынхаа гал голомт болсон тэр сайхан нутгаа хамгаалах тэмцэлд миний бие нэгэнт сэтгэл шулуудан орохоор шийдэл гаргачихсан цаг хугацаа байсан юм. Хатуу хариу ирнэ гэдгийг ч мэдэж байсан.
“Ноён” уулын арга хэмжээг зохион байгуулахад идэвхтэй оролцсон Зайран Гомбобаатар, Түмэнбаяр, Энхзаяа, П.Зоригтбаатар, Чулуунбаатар, Дангаасүрэн, удган Ш.Энхбаяр, П.Нарангэрэл нарыгаа эргэн дурсахад таатай байна. Чулуунбаатар зайран, удган П.Нарангэрэл, зайран Өлзийхутаг нарын гал бусдаас илүү бэлтгэлтэй иржээ.
Цугларсан олон бүрэнхий болох үед тахилгын бэлтгэлээ хангаж, өглөө үүрээр бүрэнхий байхад өргөлийн идээ, цагаагаа авч “Ноён” уулын оргилын зүг бөөлөлт хийхээр хөдөлсөн юм. Өглөөний наран мандах тэрхэн агшинд доор цугларсан олныг манлайлж Дархадын Цэгмэд удганы хүү Монгол бөөгийн Дархан зайран Чулуунбаатар, дээр овооны дэргэд Монгол бөөгийн Тэргүүн зайран Энхзаяа, Чинбат, Эрдэнэбаяр, нар тэргүүлэн бөөлж “Ноён” уулын нэгдсэн тахилгыг хийсэн билээ. Нэгдсэн тахилгын төгсгөлд Удган Ш.Энхбаяр, зайран Дангаасүрэн, удган Х.Энхмаа нар томоохон тахилгыг бие дааж гүйцэтгэсэн юм. Оноо алдаа ихтэй байсан ч анхны энэ тахилга Монгол бөөгийн түүхэнд тод бичигдэн үлдэнэ.
Тэрхүү тахилгын дараахан Монгол Улсын төрийн нууц задалсан хэргээр эрүүгийн хэрэг үүсгэж, намайг баривчлан цөөнгүй хоног ШШГЕГ-ын 461 дүгээр ангид хорьсон юм. Төрдөө 30 гаруй жил зүтгэсэн, амь насаа эх орныхоо төлөө өргөхөөр тангараг өргөсөн надад айх зүйл алга, зорисондоо хүрнэ. Хүний үзэл санаа, эрхэм зорилгыг нуга дарах хүч байдаг гэдгийг мэддэг ч, айх үе ард хоцорчээ. Үхсэн байлаа ч далд ертөнцийн ид шидээр дээд өвгөд, ихэс дээдсийн өлгий нутгаа хамгаалан тэмцэх болно. Гэхдээ тэмцэх сонгосон арга нь өөр, өөр байх болов уу.
Монгол бөө нар хувь, хувиа хичээн өөрсөддөө ирдэг хэдэн шүтлэгтэнгээр сэтгэлээ хязгаарлаж ирсэн цаг үе ард хоцорч, даяаршлын эрин зуунд Монгол орныхоо онгон байгаль, өвөг дээдсийн алтан өлгийг хамгаалах тэмцэлд санал нэгдэн оролцож байгаагаараа энэ ажиллагаа онцлог байлаа.
“Ноён” ууланд ирж буй гамшигийг мэдрэн хийсэн бидний нэгдсэн тахилга үр өгөөж, үйл явдлаараа Монголын ард түмэнд сэрэмжлүүлэг болсон, ихэс дээдсийн үйлэнд нэгдэн тэмцэх цаг үеийг мэдрүүлсэн түүхэн ач холбогдолтой үйл байлаа.
Монгол Улсын төв нутгын нэг, Монгол бөөгийн түүхтэй салшгүй холбоотой Хүннүгийн их гүрний алтан өлгий, амин сүнс нь шингэсэн энэ Ноён уул бол бидний мандал бадрал, үгүйрэл сүйрэлтэй нарийн шижмээр амин холбоотой билээ.
Дээдсийн орон минь амгалан байдаг бус уу
Дэргэдэх лус, савдаг минь хамгаалдаг бус уу
Хөндсөн бүхэн хорлолд унадаг бус уу
Ховдог санаатангуудыг тэнгэр гэсгээдэг бус уу
Их онгодын хүч эрч аван эргэлд
Лус савдаг минь хүч түрэн нэм,
Хасын эрчимээр их үйл минь хөдөл
Харанхуйн орноос бид их хүчийг дуудаж байна.
Хүннүгийн үеэс өнөөг хүртэл уламжлагдан ирсэн өвгөд, дээдсийн амин сүнс минь биднийгээ өршөө.
Д.Жаргалсайхан-МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч

Эхний тахилга нар мандахтай уралдан идээ тахилаа засан нарны тахилгаар эхэлсэн. Нарны тахилгыг Монгол бөөгийн зайран М.Төгөлдөр толгойлон бөөлж, үргэлжлүүлэн Хайрханы тахилгыг Монгол бөөгийн тэргүүн удган Н.Байгальтөгс, Тэнгэрийн тахилгыг Монгол бөөгийн тэргүүн удган Ц.Бор, лусын тахилгыг Монгол бөөгийн тэргүүн зайран Б.Энхбаатар нар толгойлон бөөллөө.
Тахилгаар өөрсдийн онгодын хамгаалалт болсон хамжаа онгодуудаараа удган Б.Отгонжаргал зайран Г.Гэнэнхүү нар хуур манжигаараа дэмжин залбирч хүчжүүллээ.
Бид улаач байх хүнийхээ үүргээ биелүүлж, хан тэнгэрийнхээ дор хаан хатан хайрхадынхаа хормойд хөх лусаа хөглөж цагаан лусаа цалигуулж хар лусаа халигуулсаар идээ өргөлөө шүншилээр өргөлөө.
Олон түмнийхээ өмнө хариуцаж хийсэн тахилгадаа есөн цагаан сүүнийхээ заслаар ерөөл буяныг нь даатган төр түмэн олноо хүндэтгэн даатгалаа. Тэнгэр дугарч бороо шивэрлээ мөнх тэнгэр бидний мэдээллийг хүлээж авчээ.
Нар хэвийж байх. Бид оройны тахилгын бэлтгэлээ хийлээ . Ингээд хүрэлцэн ирсэн бүх удган зайрангууд хамтран галын тахилгаа хийгээд үйл ажилгаагаа өндөрлөлөө.
Өнөөдөр Их говь маань нэг л гуниглал дүүрэн байгаа. Учир нь хэн бүхэнд ойлгомжтой. Олон арван уул уурхай байгуулж уул усыг минь хөндөөд, харийн нэгэнд арилжаа наймаа болгож, алт эрдэнэсийг маань наймаалцан ашиг хонжоо хайгчид олширчээ. Хайран сайхан уул ус, газар шороо минь өрц нь онгойж ус нь ширгээд аюулд өртөх ойртжээ. Өнөө маргаашийн жаргалдаа улайрсан хэдхэн баячуудын үйлийн үр гэлтэй, ард үлдэх ард түмэн үр хойчоо бодохгүй байна. Нутаг усны маань их эзэд их л уур хилэнтэй байх юм. Арга ухаанаа хослуулан айлдах тэнгэрийнхээ захиасаар аргадан домнон гуйлаа бид.
Тахилгыг төрийн үйлчилгээний зарим нэг байгууллага дэмжсэнд бид баяртай байнаа. Хүрэлцэн ирсэн удган зайрангууддаа баярлалаа. Та бүгдэд эрүүл энх сайн сайхан бүхнийг хүсэн ерөөе
Н.Байгалтөгс

Нэгдсэн их тахилгын Лусын тахилгыг толглойлж бөөлсөн Монгол бөөгийн Тэргүүн удган Т.Цэндсүрэнгийн мэдээлэл,
Нэгдсэн их тахилгын Тэнгэрийн тахилгыг толгойлж бөөлсөн Өмнөговь аймгийн бөөгийн хүрээлэнгийн удирдагч, Монгол бөөгийн тэргүүн удган Ц.Борын мэдээлэл,
Нэгдсэн их тахилгын Галын тахилгыг толгойлж бөөлсөн Монгол бөөгийн тэргүүн удган Н.Мягмарсүрэнгийн мэдээлэл зэргийг тус тус хэлэлцлээ.
Тэнгэрийн айлтгалууддаа Улс эх орон ард түмнээ даатган Монгол Улсын толгой, эцэг болсон Их хаанаа өргөмжлөн залах үйлд зориулсан бөөлөлт залбирлаа хийлээ
Нэгдсэн их тахилгын явцад онгод, лус, савдагийн айлтгалийг хүлээн авч нийтэд мэдээллэв. Монгол орны сүүлийн хагас жилийн цаг агаар, зон олны байдлын талаар мэдээллийг нэгтгэн дүгнэв.
Төр улсын хувьд Улс орноо удирдан авч явах Улсын их хуралдайн ихэс дээдэс, Монгол Улсын толгой, эцэг болсон Их хааны талаар ойрын төлөв байдлыг тодотгон харахыг эрмэлзлээ.
Хоёрдугаар хэсэг нь хотод ирж, сошиалаар нийт аймгуудын хэмжээнд үргэлжлэн хийгдлээ. Хуралдаанаар Нэгдсэн тахилгын Аймгуудад хийгдсэн тахилгын хэсгүүд Дархан-Уул, Хөвсгөл, Өмнөговь аймгуудын нэгдсэн тахилгад зориулсан салбар тахилгуудын дүнтэй танилцлаа.
МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгчийн хувьд Нэгдсэн тахилгад оролцогчидоос ёс зүйн зөрчил гаргасан улаачид зэмлэл өгч санууллаа.
Бүх майхан, асар хүмүүс нэгэн чигт байрласан, тэр олон хүний нүдэн дээр орилж чарлаж шавь нартаа уураа гаргаж эрхээрээ чанга чанга ороолгож, бас хуяг дуулгыг нь хурааж авах гээд байгаа ч юм шиг булаалцаад байгаа үзэгдэл гарлаа. Тэгээд хурал дээр нэрийг дуудахад хүн дэрлээд унтаад сэрэхгүй байсан болохоор “уучихаж” гэж бодлоо, тэгж харагдлаа. Сүсэгтэн олон байсан хэцүү л харагдсан. Багш хүн шавь нараа зэмлэж болно, үнэхээр аргагүй арга хэмжээ байсан бол олны нүдэн дээр бус өөр газар хийж болно шүү дээ. Дараа дараагын үйл явц, ажил үйлсдээ илүү хянамгай хандаж хаана хийх, хийж болох болохгүй гэсэн үйлдлээ мэддэг байх нь чухал юм. Хамт олны хувьд буруу зүйл нь бусдад сургамж болж үлдэх ёстой. Олны өмнө болсон бол олны өмнө хариултыг нь өгч байгаа хэрэг юм. Дутагдалаа шингээж авбал өөрт нь сайн хэрэг.
Эвлэлийн ажил алдан онон оролцдог болохоор тогтсон дэг журмаас ангид байх юм. Шавь нартайгаа буруу харьцах байдал гаргасан, миний хувьд дүгнэхэд өөрийгөө л товойлгох гэсэн үйлдэл санагдлаа. Түүний цаана нөгөөх л би гэсэн үзэгдэл байлаа. Яавч хамт олон, нийтийн өмнө гаргаж болохгүй алдаа юм. Уусан уугаагүй гэж мэтгэхээс илүү ямар үед ямар үйлдэл гаргаж байсан нь чухал гэж бодож байна. Залуу хүн засаарай.
Улаач-Тахилгад бөөлөх нь чухал болохоос бусад асуудал хамаагүй хэмээн хариулав. Алдаагаа заснаа хичээнээ, суралцаж хэлүүлж байж алдаа оноогоо засна гэв. Ta нарт тэгж хэцүү байгаа бол би заавал энд байх албаггүй.
МБНЭ-ийн Залуучуудын зөвлөлийн удирдагч Сэргэлэн:
– Хурал дээр нэг шавь тас тэвэрсэн унтаж байсан. Босоод явахдаа хүртэл цуг ирсэн эрэгтэй, эмэгтэй хүмүүсээр хоёр талаасаа сугадуулж явж байсан. Тийм процессийн үед хэлье гэж бодсон боловч том хайрханы тахилга болоод дуусч байхад хэл ам гаргаад яахав гэж бодоод дараа нь хэлье гээд орхисон юм.
Шавь нарын дэргэд асуудал хөндөх нь хэрүүл болж өргөснө. Тиймээс ДЦХ өмнө зэмлэж байгаа хэрэг л дээ. Өнгөрсөн хугацаанд их аядуу байсан. Одоо чангахан байх шаардлага гарч ирж байна.
Хэрвээ бусад ТТБ-аас хүн ирсэн, сүсэгтэн олон байсан бол эдгээр үйлдлүүд нь МБНЭ-ийн нэр хүндэд асар их хор нөлөө учруулах байсан гэж бодож байна. Өөрийн асуудлаа хүлээж авч засч, цаашдаа маш сайн анхаарч байгаарай. Баярлалаа.
Улаач- Хүн болгоныг жижиг сажиг асуудлаар дээр нь үнэн, худал асуудлаар ярих юм. Өмнө ч олон улаач ингээд л байхгүй хаяад л явсан. Энд байх хүсэл зорилго ч алга.
Уг асуудалтай холбогдуулан зайран П.Нарангэрэл, Т.Баттогтох, Маахүү нар саналаа бичжээ.
Жаргалсайхан-Тахилга сайхан болсон. Би дараа үеийн залуусаараа бахархаж байна. Миний бие бүх л монгол туургатнаар явж бөөгөө судаллаа. Биеэ засч чадсан бөө хүний бөөлөө өөр шүү.
Өмнө нь Лусыг Бадамсүрэн, Тэнгэрийн тахилгыг Отгонсүрэн, галын тахилгыг Эрдэнэбаатар нар хийж байсан. Мөн тэнгэрийн тахилга хийх Отгонсүрэн өвдсөн учир чөлөө авсан.
Энэ удаа зөвхөн хотынхоны оролцоотой Нэгдсэн тахилгаа хийхээр төлөвлөсөн байсан. Гэвч Өмнөговь, Хэнтий аймгаас улаач нар ирж оролцох болж тахилга өргөн хүрээтэй боллоо.
Манайхан өөр өөрсдийн онцлог болсон дэг жаягаар бөөллөө. Цаг агаар сайхан, хоорондоо эвтэй найртай сахилга дэглэмтэй боллоо.
Манай бөөлсөн залуучууд сайн байлаа. Онгод зөв бурууг нь цаанаасаа мэдрүүлээд өгнө лээ. Тиймээс би энд бичих шаардлагагүй. Онгод үнэхээр орсон л бол бага ч гэсэн алдааг зүгээр өнгөрүүлдэггүйг харуулсан. Цэндээ удганы бөөлөлт, өмнөговьчуудын хамтач ажиллагаа үлгэр жишээч байлаа. Та бүхэн итгэлийг дааж сайхан зан үйлээ гүйцэтгэлээ. Хамгийн чухал нь залуу үе маань сайхан төлөвшиж байна.
Харамсах зүйл бол зарим улаач нар шүүмжлэлийг даалгүй ДЦХ-аас гарч байх шиг байна. Хамт олон хэдийд ч байж байдаг зүйл, харин хувь хүн хамт олонтойгоо байх уу, үгүй юу гэдэг өөрийнх нь шийдэх асуудал. Олон нийтийн арга хэмжээнд байнга оролцдоггүй, зөвхөн бөөлөх болохоор үзэгддэг улаач нараас ёс зүйн зөрчил гараад байгаад анхааруулах нь зүйтэй болов уу.
Цаашдаа хуралдаанд харилцахдаа анхаарах зүйл байна.
1. Удирдлагын бичиж байгаа зүйлийг гүйцэт бичсэний дараа хэлэх гэж байгаа зүйлийг бүрэн санааг ойлгож байж манай гишүүд саналаа бичих хэрэгтэй байна.
2. Олон жилийн явцаас харахад манай залуучууд үг даадаггүй нь олон удаа ажиглагдаж байсан. Байгууллага төлөвшөөгүй байхад хатуурахад хэцүү байсан. Одоо цаг өөр болж байна.
3. Олон хүн хараад “том” болох гэж харагдах гээд байдаг. Нүднээс далд бол шинэ хуучины ялгаа гаргаад байдаг. Шинэ хуучны ялгаа байдаг л даа, тэр нь хэмжээ заагтай байх хэрэгтэй.
4. Байдлыг дэргэдээс хараагүй нөхцөл маргаанд оролцох хэрэггүй. Зөвлөх ч хэрэггүй.
5. Цаана нь юу өрнөж байгааг ТА БҮХЭН МЭДЭХГҮЙ. Та нарын нүдэнд харагдалгүй, чихэнд сонсогдолгүй олон асуудал яригдаж, хөвөрч байдаг. Удирдагч хүн ийм олон талын мэдээлэл дээр тулгуурлан хэлэх ярих үгээ сонгодог. Зүгээр нэг бодсоноо хэлдэггүй. Хүнтэй ажиллана гэдэг ярвигтай асуудал, тэр дотроо бөө нартай ажиллана гэдэг хэцүү.
6. Манайханы дэндүү аминч үзэлтэй, хувиа ч их боддог байдал байсаар байна. Ерөөс тал талаас ирсэн болохоор нэгдэж ажиллахад нэг л хэцүү байдаг. Харин нэгэн багш нарын дор байдаг Өмнөговь, Хэнтийхэний хувьд өөр харагддаг.
7. Одоо миний хувьд нийтийн төвшинг нэгтгэхээс илүүтэй манлайлагчийн төвшинд хамтран ажиллахад илүү анхаарах болно.
Нэгдсэн тахилга их сайхан болж өнгөрлөө.
Монголын ард түмний бахархалт хайрхан, Их хаадын минь онгоныг залсан Бурхан хайрханы нэгдсэн тахилга амжилттай болж өнгөрсөнд талархал илэрхийлье.