Category: Нэгдсэн их тахилга,тайллага

Судлаачдын хувьд нарийн судлагдсан, сүрлэг том, өтгөн модтой Ноён уулыг өвгөд дээдсийн үеээс тахиж ирсэн түүхтэй. Ноён ууланд хараа голын эх, бас 40 гаруй жижиг гол, горхи байдаг. Төв аймгийн Борнуур сумын нутагт байрладаг, гурван сумын нутгийг дамнан оршдог. Улаанбаатар хотоос  105 км зайтай.
Энэ их соёлын өврүүгээ манайхан, харийнхантай хамт  дайрч, сүйтгэж эхлээд олон жил болж байна. Ноён уул маань аюулын ирмэг дээр тулж ирээд байгаа бөгөөд бид ихэс дээдсийнхээ газрыг харийнханд сүйтгүүлсэн гунигт мөчийг үзээд байна. Тийм учраас нутгийн ардууд ч гэсэн дэлхийн нэртэй эрдэмтэд ч гэсэн энэ уулыг хамгаалахад онцгой анхаарал тавьдаг. Монголчууд мэдлэг мэдээлэл дутмагаас энэ уулыг тоохгүй явсаар өдий хүрчээ. Одоогийн нөхцөл байдал бол Сүжигтийн ам тэр чигээрээ лиценз маягаар гадаадынхны хараа хяналтад орсон, хайс хашаагаар хамгаалагдсан тийм байдалтай байгаа юм.
Энэ бол маш их алттай газар. Энд Хятад , Орос, Германы компаниуд алт олзворлож  маш их малталт хийж байсан түүхтэй, одооч үргэлжилж байна. Алт олборлохдоо хэрэглэсэн цианит натриг хамаагүй асгасанаас болоод маш хүнд байдалд ороод байгаа газар. Ноён уулын ай сав Монгол Улсын хэмжээнд хамгийн их хордсон хөрстэй газар нутагт хамаарагддаг. Шинжилгээгээр ердийн түвшнээс 200 дахин их хордсон нь тогтоогдсон. Ноён уулын доторх ихэнхи газрууд цианит, натрийн идэвхтэй хордолтонд өртсөн. Их хэмжээний алттай газар эргэлтэнд орсон нь Монголын хамгийн том соёлын өв устахад хүргэсэн хэрэг.  
Монголчууд бид өөрсдөө үүнийгээ хамгаалах ёстой. Гэтэл хамгийн харамсалтай зүйл бол бид өөрсдийн нутгийг хүний нүдээр хардаг болсон. Тэр байдал энэ Ноён уулан дээр илэрч гарч байгаа хэрэг юм.
МБНЭ-ийн Хүндэт Ерөнхийлөгч Ш.Сүхбат “энэ ууланд Хүннү гүрний болоод хүн төрөлхтний түүхийн алтан ном хадгалагдаж байгаа, тиймээс Тахилгын тухай нийт монголчуудын сонорт хүргэх хэрэгтэй. Тэгээд энэ Ноён ууланд эртний Хүн гүрний түүхийн том цогцолбор байгуулах ажлыг энэ дээдсүүдэд тавих хэрэгтэй. Энэ уулыг Бөө нар халдашүй дарханаар онголох ёстой” гэсэн билээ.
Ноён уулын тахилгад оролцсон бөө нар их хайрханаа хайрлан хүндэтгэж нэгэн санаатай байлаа. Бөө нар зэрлэг капитализмын мананд, нүдийг нь мөнгө урхидсан энэ айхавтар дээдэстэй энэ үед, Монголын анхны төр улсын их хаадын онголсон энэ сайхан хайрханыг баруун зүүн хойд, урд талаас хамаагүй ухаж төнхөж, лус савдагийг нь дээд зэргээр дошгируулаад, лус савдаг нь цус хүртэл нэхэж, үхэл эндэгдэл ч их гардаг, ийм хэцүү болсон цаг үе байна гэж айлдаж байв. Ноён уул нь их алттай гэдэг. Алт бол нарнаас их эрчим хүч татдаг, газар дэлхийг холбож өгдөг газрын гагнаас гэдэг гэж ярьдаг юм билээ. Ийм амин судас болсон ийм сайхан уул хайрханыг эрээ цээргүй ингэж буулгаж, нурааж, сөнөөж мөхөөж байгаа ийм байдлыг бид нар л таслан зогсоохоос өөр хэн таслан зогсоох вэ. Ноён уулыг бид тахиж байх нь туйлын зөв. Энэ бол ард түмний сэтгэлийг татсан хөдөлгөөн болоод өргөжих ийм боломжтой юм. Тиймээс энэ ажлыг Бөөгийн Нэгдсэн Эвлэлээс санаачлан хийсэн байна.
            Ноён уулын тахилгаар МБНЭ-ийн ажил үйлсийн гараа эхэлж байна. Бөө мөргөлийн зан үйлд эвлэдэн нэгдэхдээ ийм хэмжээний ажлыг хийж эхлэж байгаадаа бөө нар, иргэд баярлаж байсан. Ноён уулнаас алтаар цутгасан Атийсан хэлбэртэй чонын дүрс олсон, түүнийг аливаа амьтны хэвлийд байгаа байдлаар хийсэн гэж үздэг. Нөгөө талдаа Бөртэ чоно Гоо маралын үр удам гэдгийг илэрхийлж байгаа юм.
МБНЭ-ээс анхны том тахилгаа Ноён ууланд хийх болсон нь нэн нарийн учир шалтгаантай юм. Эзэн Чингис хаанаас хойш түүхэнд анх удаа долоон зуун тавин Удган, Зайран нар, 1500 орчим сүсэгтэн хуран цугларч Ноён уулын тахилгыг амжилттай зохион байгуулав. Бид Ноён уулын гурван овоог нурсаныг сэргээсэн юм.
Тахилгын ажиллагааг МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан удирдаж, Зохион байгуулах ажлын Ерөнхий удирдагчаар МБНЭ-ийн Дэд цэцийн Зөвлөлийн гишүүн Б.Түмэнбаяр, МБНЭ-ийн Дэд цэцийн Зөвлөлийн гишүүн Х.Гомбобаатар нар ажиллав.
Монгол их хаадын онго шарил байгаа газарт Тахилгад оролцогчид хуран цугларч нээлтийн ажиллагаагаа морин хурын дуу дуугарган эхэлж, их бэлэгдэлийг хүсэмжилсэн билээ. Ноён уул бол  соёлын маш том өв юм. Тиймээс ухаж төнхөхийг хатуу цээрлэх, цэг тавих ёстой гэж Бөө нар үзэж байлаа. Тийм сэтгэлээр оролцогчид хандаж байв. 
 2012 оны 5 дугаар сарын 13ны өдөр Ноён уулын тахилгын ажиллагаа амжилттай болсон бөгөөд Ноён уулын гол овоонд МБНЭ-ийн Дэд Ерөнхийлөгч, Зайран М.Энхзаяа, (Зураг №1), дунд овоонд МБНЭ-ийн Дэд Ерөнхийлөгч, Зайран Т.Эрдэнэбаяр, Ч.Чинбат, Бага хуралдайн гишүүн Б.Зоригтбаатар нар (зураг №2)бөөллөө. Овоогоо сэргээгээд, орон дэлхийгээ засаад, тэнгэрийн овоо учраас 3 биетэй онгод босгоод лус савдагийг сэргээх үйлийг  Тэнгэртэй нь холбон хийсэн байна.
Ноён уулын бэлд байрласан гол хэсэгт МБНЭ-ийн Бага хуралдайн гишүүн, Зайран Ж.Чулуунбаатар ахлаж бөөлсөн ба  бусад оролцсон бөө нарс тахилга, тайлгын зан үйл хийсэн юм. (зураг №3)4.30 цагт Овоон дээр болон Тахилгын тусгай талбайд байрласан бөө нар зэрэг бөөлөх ажиллагаа эхэлсэн байна. Түүний дараа МБНЭ-ийн Дээд цэцийн Зөвлөлийн гишүүн Ш.Энхбаяр, Ч.Дангаасүрэн нар тусгайлан бөөлж зан үйл гүйцэтгэлээ.(зураг №4)
Тахилгын арга хэмжээний дараа Бөө нар багш нарынхаа удирдлага дор бөөлөлтийг чөлөөт хэлбэрээр хийсэн байна.
Тахилгын үеэр архидах, ил гал гаргах, тамхи татаж болохгүйг анхааруулав. МБНЭ-ийн Дээд цэцийн зөвлөл нэг идээ шүүс, орон нутаг нэгийг, олон галууд нийлээд дундаасаа нэг шүүс гаргаад нийт 3 идээ шүүс тавихаар шийдвэрлэсэн. Тахилгын идээ шүүс бэлтгэх ажлыг М.Энхзаяа, Н.Өлзийхутаг нар хариуцсан.
Арга хэмжээг зохион байгуулагчид Ноён уулыг судалж ном бичсэн эрдэмтэнтэй уулзаж зөвлөгөө авсан төдийгүй нутгийн эзэд болсон хөгшчүүлээс зөвшөөрөл авсан юм.  Нутгийн хөгшчүүл уул усаа тахих, газар орны бартаа саад ямар байгааг мэддэг баялаг уламжлалтай билээ.
Мөн  машины зогсоол, майхан, отог байрлуулах, бие засах газар, хогийн цэгийг урьдчилан бэлтгэжээ. Тэнд очих хүмүүс мэдээлэлгүй байгаа учраас багш нарт нь сайн даалгаад, зохион байгуулагчтай нь холбож өгсөн юм. Багш бөө нар шавь нараа удирдаж ажиллах үүрэг чиглэлийг хангасан байна. Тахилгад оролцогсод аравтын системээр зохион байгуулалтаа хийж байрласан байна.

Монголын Бөөгийн Нэгдсэн Эвлэл хяналтын албатай болсон учраас энэ хяналтын албаныхан бас зохион байгуулалтад оролцож, давхар хяналт тавьж ажилласан.
Тахилгын ажиллагааны бэлтгэлийг МБНЭ-ийн Дээд цэцийн Зөвлөл, Бага хуралдайн хуралдаанаар хэлэлцсэн бөгөөд  Бөөгийн “Тэнгэрийн сүлдэр”-ийн Оюунбаатар, Баярмаа, Энхмаа, Чинбаатар нар ирж тахих ажиллагаанд хамтарч ажилласан байна.  
Тусгайлан төлөөлөгч томилж, Зүүнхараагийн Засаг Даргын Тамгын Газар, Цагдаагийн хэлтэс, Онцгой Байдлын тасаг, “Цэнтри гоулд” компанид албан бичиг өгч, уулзалт ярилцлага хийсэн байна. “Цэнтри гоулд” компани хамгаалалтын бүсээ багасган Бөө нарыг тахилга үйлдэх боломжийг олгов.
            МБНЭ-ээс Ноён уулын тахилгыг зохион байгуулах тухай Хэвлэлийн бага хурал хийсэн байна.
Нээлтийн арга хэмжээ, урлаг, соёлын тоглолт, тэнд ажиллах дуу өсгөгч, техникийн асуудлыг МБНЭ-ийн Дээд цэцийн гишүүн А.Энхтайван хариуцан хийлээ.
Тахилгын дараа газар орны бүрэн бүтэн байдлыг орон нутгийн хариуцсан ажилтнуудад хүлээлгэн өгсөн байна.

Цэлмэг тэнгэрт үүл хураан зангируулж, цахилгаан цахилуулж, тэнгэр дуугарч, аянга бууж, хур бороо хайрлаж, газар тэвтээсэн, ган тайлсан ид шид үзүүлсэн Говийн нэгдсэн Их тахилга амжилттай болж өнгөрлөө.
Говийн нэгдсэн Их тахилга бөө нарын хамтын хүчийг илэрхийлсэн, ид шидийг үзүүлсэн гайхамшигтай сайхан болсон. Тэнгэрийн Улаач нарын хамтын хүчний мөн чанарыг илэрхийлснээрээ энэ тахилга онцгой ач холбогдолтой байлаа. Бид хүчээ нэгтгэвэл ямар их хүчийг нийгэмд үзүүлж чадахыг жинхэнэ утгаараа харуулж чадсан. Аугаа их эзэн Чингис хаан Тэнгэрийн улаач нар хүчийг нэгтгэн ашиглаж байсан тэр дурсамжийн зах, зухыг бид сэргээн үзүүллээ. Бид хүчээ нэгтгэвэл юунд хүрэхийг ч харуулж чадсан.
Ганц бөөгийн дуун газартаа үлдэнэ, олон бөөгийн хамтын залбирал тэнгэртээ хүрдэгийн бодит жишээ энэ тахилга харуулж чадлаа.

БНАСАУ-д МБНЭ-ийн төлөөлөгчид МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан, Монгол бөөгийн их зайран П.Батжаргал, Монгол бөөгийн удган Янжинлхам, Монгол бөөгийн удган Наранцэцэг нар зочлов. Энэ хүрээнд БНАСАУ-ыг үндэслэгч, аугаа их удирдагч Ким ир сен, Ким чен ир нарын хөшөө, бунханд хүндэтгэл үзүүлэв.
Хорьдугаар удаагийн Ким ир сений нэрэмжит цэцгийн их наадмын нээлтийн ажиллагаа, баярын төрийн хүндэтгэлийн хуралдаан, Төрийн хүндэтгэлийн хүлээн авалт, Олон улсын циркийн болон сонгодог урлагын тоглолт үзлээ.
МБНЭ-ийн төлөөлөгчдийг СХН-ын улс төрийн товчооны гишүүн, сайд нарын зөвлөлийн орлогч дарга хүлээн авч дурсгалын зураг авахуулсан байна.

Халимагийн тэнгэрт сүүлчийн хэнгэрэгийн дуу хэзээ дуугарсаныг хэн ч мэдэхгүй. Монгол нутгаас авч гарсан хулангийн аргал, арцаа уугиулав. Тамлаг, дуудлага Хуур эгшиглэж, ХАЛИМАГИЙН ТЭНГЭРТ ХЭНГЭРЭГИЙН ДУУ ЦУУРАЙТАН МОНГОЛ БӨӨГИЙН ИХ ЗАЙРАН Д.ОДОНХҮҮ ХУЯГЛАН БӨӨЛӨВ.
Дараа нь Элстэй хот дахь ХЭЛМЭГДЭГДИЙН ХӨШӨӨНД МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан, Монгол бөөгийн Удган Янжинлхам, түшээ Оюунцэцэг, зураглаач Цэлмүүн, Жавхланбаяр, Цолмон нар байлцаж, Монгол нутгаас авчирсан аргал, арцаа уугиулж, хуур манжигаар бөөлж хүндэтгэл үзүүлсэн билээ.

2018 онд дараах үйл явдлыг онцлогоор нэрлэж байна.
01. СОЛОНГОСЫН ТӨЛӨӨЛӨГЧИД МОНГОЛ БӨӨГИЙН УДГАН БАТТОГТОХ, МОНГОЛ БӨӨГИЙН ТЭРГҮҮН УДГАН БАЙГАЛМААГИЙН ӨРГӨӨНД ЗОЧЛОВ. МАШ САЙХАН СЭТГЭЛ ХӨДӨЛГӨСӨН АРГА ХЭМЖЭЭ БОЛСОН. ХАРИЛЦАН МОНГОЛ-СОЛОНГОС ДУУГ ДУУЛЖ НЭГЭН ӨДРИЙГ БАЯРЛАН ӨНГӨРҮҮЛСЭН БИЛЭЭ.
2018 онд жилийн туршид Монгол Улс-БНАСАУ-ын хооронд дипломат харилцаа тогтоосны 70 жилийн ойд зориулсан арга хэмжээг өргөн тэмдэглэж өнгөрүүллээ. Энэ хүрээнд цөөнгүй арга хэмжээ зохион байгуулж, оролцсон байна.
-Хавар болон намрын Цэцгийн баярыг тэмдэглэн өнгөрүүлэв.
-Хаврын баярыг хамтран тэмдэглэхээр Цэргийн ансаблийн удирдлагатай уулзаж, ярилцав.
-Монгол Улс, Бүгд Найрамдах Ардчилсан Солонгос Ард Улсын хооронд дипломат харилцаа тогтоосны 70 жилийн ойд зориулсан симпозиум, соёлын арга хэмжээнд МБНЭ-ийн төлөөлөл оролцов.
Арга хэмжээнүүдэд УИХ дахь Монгол, Гадаад харилцааны сайд Д.Цогтбаатар, дэд сайд Б.Батцэцэг, Батлан хамгаалахын сайд Н.Энхболд, Монгол-БНАСАУ-ын парламентын бүлгийн дарга О.Баасанхүү, Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн Тамгын газрын дарга З.Энхболд, гадаад бодлогын зөвлөх Т.Тэгшжаргал, Монгол, БНАСАУ-ын харилцааг хөгжүүлэхэд хувь нэмэр оруулж ирсэн улс төр, нийгмийн зүтгэлтнүүд, дипломатчид, олон нийтийн байгууллагын төлөөлөгчид болон БНАСАУ-аас Монгол Улсад суугаа Онц бөгөөд Бүрэн эрхт Элчин сайд Эрхэмсэг ноён О Сын Хо, ЭСЯ-ны ажилтнууд оролцлоо.

2. “Зохион байгуулалтын асуудал”
3. МБНЭ-ээс Чингис хааны мэндэлсэний 850 жилийн ойг тохиолдуулан “Эзэн Чингис хаан”-ы ариун сүнсэнд хүндэтгэл үзүүлэх ёслолын үйл ажиллагааны тухай. Түүний удирдамж танилцуулна.
4. “Хар зүрхний хөх нуурт гал тахих үйл ажиллагааг зохион байгуулах тухай”
5. “Нарны тайллага”-ыг зохион байгуулах тухай
6. Тэнгэрт айлтгал өргөн, залбирал үйлдэх ажиллагааг зохион байгуулах тухай.
7. Лусын тахилгыг зохион байгуулах тухай.
8. Ноён уулын тахилгыг зохион байгуулсан дүн, цаашид анхаарах сургамжийн тухай зэрэг сэдвээр дээд цэцийн болон бага хуралдайн гишүүд илтгэж танилцуулна.
Одоо “Эзэн Чингис хаан”-ы ариун сүнсэнд хүндэтгэл үзүүлэх ёслолыг зохион байгуулах газар байршлын талаар зураг дээр танилцуулъя. Нарны, галын, тэнгэрийн, лусын, овооны гээд нийт 5 тахилгыг хийх байршлуудыг энэ зурагт үзүүлсэн байгаа. Тахилга тус бүрээр нь үзүүлсэн учраас манай гишүүн бөө нар тус бүрдээ сайн харж танилцаарай. Газар бүрт хаашаа харж, хэрхэн эмх журамтай сууж тахилга үйлдэх талаар нарийн дүрсэлсэн байгаа. Зургийг хавсралтаар үзүүлэв.
Ингээд МБНЭ-ээс зохион байгуулах гэж буй онц чухал арга хэмжээ болох “Эзэн Чингис хааны сүнсэнд хүндэтгэл үзүүлэх ёслол”-ын нэгдсэн үйл ажиллагааны удирдамжийг гаргах үүрэг даалгавар авч ажилласан ардын жүжигчин А.Энхтайван нарын ажлын хэсгийн бэлтгэсэн удирдамжтай танилцъя. Хүндэтгэх шалтгааны улмаас А.Энхтайван хүрэлцэн ирж чадаагүй учир удирдамжийг Д.Бадарч танилцуулна.
Д.Бадарч: “Эзэн Чингис хааны ариун сүнсэнд хүндэтгэл үзүүлэх ёслол”-ын нэгдсэн үйл ажиллгааны удирдамж болох 4 хуудас бүхий бичмэл материалыг хуралдаанд оролцогчдод уншиж танилцуулав.
Д.Жаргалсайхан: Дээрхи удирдамжтай холбоотойгоор санал шүүмжлэл хэлэлцэх цагийг дараа нь гаргаж өгөх учраас үргэлжлүүлээд дараагийн илтгэлдээ оръё. Лусын тахилгын талаар Ч.Дангаасүрэн зайран ярина. Үүний өмнө манай цэргийн түүхч Ц.Мягмарсамбуу та бүхэнд илтгэл тавихаар боллоо. Хуралдаанд ирж оролцооч ээ гэсэн урилга өгсөнд ажлынхаа чөлөө заваар ирж байгаа учраас энэ хүнийхээ илтгэлийг бүгдээрээ сонсоё.
Ц.Мягмарсамбуу: Та бүхний хурал дээр мэдээлэл өгөхөөр ирсэндээ маш их баяртай байна. Би бол цэргийн түүхч хүн. Цэргийн түүх гэдэг бол судлаад үзэхээр бүх талаар бөө мөргөл болон мөн тэнгэртэй холбогдож байдаг. Энэ утгаараа цэргийн түүхийг судлах явцдаа бөө мөргөлийн олон зан үйл, сонин содон судалгааны бүтээлтэй таарч явлаа. Энэ дундаас монголын эрдэмтдийн дунд тэр бүр судлагдаагүй нэгэн зүйлийг онцгойлон судалсан нь Монголын Бүх Цэргийн Хар Сүлд юм. Энэ тухай материалыг олж судлахад их төвөгтэй байсан. Мэдээлэл, баримт материал маш ховор байдаг. Гэсэн хэдий ч өөрийн чадах хэмжээндээ хайж судалж байж, энэхүү номыг бүтээсэн. Энд би өөрийн номыг сурталчилахаар ирсэнгүй. Та бүхэн миний номыг олж үзээд, алдаа оноо нь юу байна, санал сэтгэгдлээ надад хуваалцаарай гэж хүсэх байна. Энэ бас надад маш том туршлага болно. Бид түүхээ мэднэ. Бүх цэргийн хар сүлдийг луу жилд догшируулан тахидаг уламжлал бий. Энэ жил луу жил тохиож байгаа учраас Бүх Цэргийн Хар Сүлдийг тахих тухай хүсэлтээ зохих ёсны газарт нь гаргаад байгаа. Хариу шийд нь чухам юу гэж гарахыг мэдэхгүй ч хэрэв тахих болох юм бол мэдээж бөө нар голлон, бид зохион байгуулан энэ тахилгыг хийх байх гэж бодож байна. Ингээд ажлын улмаас хурлыг төгсгөж чадалгүй явах болсондоо хүлцэл өчье.
Д.Жаргалсайхан: Бидэнд цаг зав гаргаж сайхан мэдээлэл өгсөн танд их баярлалаа. Мөн энэ тахилгыг хийхээр болвол манай байгууллага хамтран оролцох төлөвтэй болчихлоо гэж бодож байна. Ингээд хурлаа үргэлжлүүлье.
Ч.Дангаасүрэн: Лусын тахилгыг ерөнхийдөө би удирдан зохион байгуулна. Гишүүдийн дундаас олон янзын санал хүсэлт гарах болов уу гэж бодож байна.
Гишүүн: Лус хөлөлж тахина гэхээрээ ямар учиртай юм бэ, дэг ёсыг нь сайн тодруулмаар байна.
Ш.Сүхбат: Би бөө мөргөлийн чиглэлээр олон олон судалгааны ажлууд хийснийхээ хувьд өөрийн санаа бодлоо цухас хэлэх хүсэлтэй байнаа. Бөө мөргөлийн түүхэнд 8 өнгийн лус байдаг тухай өгүүлдэг боловч, бидний мэдэж, чадахаар бол бид 3 өнгийн лусыг тахидаг. Энэ нь хар, хөх, цагаан лус юм. Аль өнгийн лусын тахилгыг хэрхэн яаж хийх талаар тодорхой заавар энэ тэр гэсэн зүйл байхгүй, тухайн онгод шийддэг номтой. Мөн тэнгэр тахиж байсан тухай баримтат нэг мэдээлэл гэвэл 1927 оны нэг зураг байгаа юм л даа. Цагаан тэнгэрүүдээ аргадаж, зайран нар нь баруун талдаа суугаад, хар тэнгэрүүдээ аргадаж удган нар нь зүүн талдаа суугаад бөөлж байгаа нэг тийм зураг байгаа. Энэ уламжлалыг дагавал ямар вэ гэдэг талаар та бүхэн маань нэг бодож үзээрэй.
Д.Жаргалсайхан: Бид нэгэн нэр дор нэгдэж, хүчирхэг болох замналдаа явж байгаа билээ, тиймээс өөр хоорондоо би, чи гэсэн ялгаа байхгүйгээр, хэний гал тухайн тахилгыг удирдан зохион байгуулж, толгойлж байна бусад нь тэр хүний үгийг л дагана гэсэн зарчим баримталж байгаа.
Ч.Дангаасүрэн: Миний бодож байгаагаар лусын тахилгын үед мөнгө өргөдөг. Өргөх зүйлээ тахилгад оролцогчид өөр өөрийн дураар өргөхгүй, өөрсдийнхөө нэр ус, жил энэ тэрийг бичээд өргөх зүйлтэйгээ хамтад нь бидэнд хүлээлгэж өгнө, тэр хүмүүсийн өргөл мөргөлийн зүйлийг бид хүлээж аваад, алдар нэр хүсэлт гуйлтыг нь лусад мэдүүлж өргөх учиртай юмаа.
Д.Жаргалсайхан: Одоо галын тахилгыг удирлдан зохион байгуулах Хурц Жавхлан өнөөдөр ирээгүй учраас түүнийг төлөөлж, А.Түмэнбаяр галын тахилгыг танилцуулна.
А.Түмэнбаяр: Манай “Язгуур шүтээн” холбоо буюу миний багш Хурц Жавхлан удирдаж, галын тахилгыг зохион байгуулна. Ингэхдээ бид мөн өөр өөрсдийн онгодын хэлж ярьсан ёс дэгээр хийх юм. Галд бусад бөө нар юм өргөхдөө хамаа замбараагүй байж болохгүй.
Адъяа: Яг юу өргөх ёстойг нарийн тодорхой мэдээ авмаар байна. Бид мэдэхгүйдээ биш, та бүхний үг ёс дэгийг дагах учраас энэ их тодорхой байх ёстой гэж бодож байна.
Б.Батсайхан. Галд шар тос, ариун ганга, арц хүж, архи, торго дурдан зэргийг өргөдөг.
Д.Батчулуун: Би нэг үг хэлье. Бид тахилга хийх газрыг үзэхээр явсан, түүнээс ч өмнө онгодуудаараа энэ уул ус нутаг, овоог тахиж аргадаж байлаа. Энэ үед тухайн уул усны эзэд өөрийн үгээ хэлж байсан нь энэ газар архи ерөөсөө өргөж болохгүй, сүү л өргөвөл зохилтой, цагаан идээ л хамгийн голлох хэрэгтэй гэсэн. Мөн бүтэн шүүс биш, зөвхөн баруун хаа л өргүүлнэ гэсэн ая зантай байсан. Мөн энэхүү тахилгыг хийхдээ тэдгээр уул усны мэдүүлснээр бол толгойлж хийх нийт 9 бөө байх ёстой ба үүний зургаа нь зайран, гурав нь удган байх ёстох гэсэн хэл үг бий.
Адъяа: Би онго тэнгэрээ залаад 20 гаруй жил бөөлж байгаа, энэ хуралд оролцож байгаадаа баяртай байна. Хэдэн үгээ хэлье гэж бодлоо. Нэгд бүхэл бүтэн нэгдсэн эвлэл гэдэг энэ их айлын зохион байгууулж байгаа арга хэмжээг бодсон ч, тэнд хуран цугласан олон түмнийг бодсон ч тэр хүн харахад ч их эвгүй юм даа, хоёр гурван мянган бөө цугларсан атлаа, тэгээд бүр их хааны сүнсэнд хүндэтгэл үзүүлж байгаа маш том хүндэтгэлийн үед хонины ганц хаа өргөөд байж байх нь жаахан зохимжгүй юм. Тийм учир онгод шүтээн савдаг эзэнд нь учрыг сайн хэлж ойлгуулаад, бүтэн шүүс зэхэж, тахивал ямар вэ гэсэн саналтай байна. Хоёрт би энэ тахилга энэ тэрийг хийх гэж хөдөө нутгаар их явдаг л даа. Энэ газарт ч гэсэн би очиж байсан. Хавар нь очиж тахиад л , дараа жил нь очиж үзэхэд догшируулсан байдаг. Энэ нь тахилгын зан үйлийг буруу хийсэнтэй холбоотой байдаг болов уу гэж бодож байна. Мөн дээрээс нь жирийн олон түмэн онголж дархалсан хайрхан гэдгийг мэдэхгүйн улмаас хамаа намаагүй харьцаж, архи дарс ууж, алив дээдийн мууг хийж догшируулдаг байх гэж бид бодож байгаа. Тийм учраас энэ газар нутаг бол тахилгатай уул юм, үүнийг тахиж мөргөх ёс дэг нь ийм юм аа гээд самбар хийгээд тавьбал яасан юм бэ гэсэн ийм саналтай байна.
Лхагважав: Үйл ажилагааны зохион байгуулалттай холбоотой асуудлаар өөрийн санал шүүмжлэлийг дурьдав.
Ч.Энхбаатар: МБНЭ-ийн гишүүдийг бүгдийг электрон хаягжуулж, түүгээрээ хурлын зар болон бусад мэдээллүүдийг түгээж, цаг болон эдийн засгийн хэмнэлт хийх талаар санал бодлоо хэлэв.
Намсрай: Өөрийн зурхайн уг гарвал, утга учрын тухай танилцуулж, яагаад бөө нар энэ зурлагыг дагадаг болсон учир зүйг ярив.
Д.Жаргалсайхан: МБНЭ-ийн гишүүдэд сонордуулахад эвлэлийн цахим хуудас удахгүй ашиглалтанд орно. Энэ үед бид Намсрай зурхайчийн цаг тооны бичгийг гол мөрдлөгөө болгоно гэж шийдвэрлэсэнээ дашрамд дуулгая. Мөн 6 сарын 22 өдрийн тахилгад оролцох хүмүүсийг бүртгэж мандат олгох ажил маш ойрын хугацаанд хийгдэнэ. Мандат аваагүй хүмүүс татсан гортигоос дотогш нэвтрэх эрхгүй болох юм. Ийм сүсэгтэн ч бай, бөө ч бай манай эвлэлээс мандат авч байж оролцох эрх нь нээгдэнэ гэсэн үг. Мандатны эх загварыг гаргасан байгаа бөгөөд урьдчилсан байдлаар хчинээн хүн оролцох магадалсан тооцоог гаргаад хэвлэлтэнд өгнө. Ийм учраас манай дээд цэцийн гишүүд болон уг ажлын зохион байгуулалтад оролцох бага хуралдайн гишүүд ажлын албан өрөөнд ойр ойрхон олон удаа хуралдах байх гэсэн бодолтой байна.
Дагвадорж: Уул усны тахилга гэдэг бол нарийн дэг жаягтай, үүнийгээ сайн анхаараарай, алдаа битгий гаргаасай гэж бодож байна. Мөн би судлаач хүний хувьд тэр Батчулуун удганы хэлсэн 9 хүнийх нь тоонд багтаад дээшээ нь гараад харах үзэх юмаа харж, мэдэх юмаа мэдэж авах юмсан гэж бодож байна. Энэ бол судалгааны маш том ажил шүү дээ.
Лхагва-Эрдэнэ: Энд яригдсан саналууд маш их таалагдаж байна. Олон түмнийх нь хүч ачаар сайхан үйл ажиллагаа болох байх гэж бодож байна.
Ж.Бямбабат: Миний хувьд би гадаад харилцаа маш сайтай байдаг. Энэхүү тахилга нь маш өргөн хүрээний арга хэмжээ учраас гадаадынханд хэл мэдээ хүргүүлж, тэднийг урьж сонирхуулбал ямар вэ гэсэн санал байна. Энэ зүйл болно гэвэл би өөрийн хамтрагч түншүүдээ урьж оролцуулж болох талтай.
Гишүүн: Миний санал бол би энэ тахилганы арга хэмжээнд ирж байгаа хүмүүсийн хувцасанд хүндэтгэлтэй хандах асуудлаар саналаа хэлэх гэсэн юм. Ноён уулын тахилгын үеэр ажиж байхад манай олон удганууд дээлээ бүслэхгүй нөмгөн явж байсан. Миний бодлоор айл гэр бүтэн байхын үндэс нь эмэгтэй хүний бүстэй холбоотой юм болов уу гэж бодож байна. Мөн манай Монголчуудын хийморь сүлд нь бүсэндээ явдаг гэдэг шүү дээ. Эрэгтэй ч бай эмэгтэй ч бай бүсийг сайхан дээдэлж, түүнийг сайхан зүүж байх нь тухайн хүний амьдрал ахуйд ч, эрүүл мэндэд ч тустай зүйл ээ. Тэнгэр лус аргадсан тийм сайхан үйл ажилд ирцгээхдээ Монгол хүн монголоороо байж, монгол уламжлалаа хадгалж, сайхан дээл монгол хувцастай ирж байвал яасан юм бэ гэсэн санал байна. Бид л энэ монгол ахуй уламжлалыг сурталчилж, түгээж, бусдад мэдүүлж байх учиртай хүмүүс шүү дээ.
Х.Гомбобаатар: Өмнө гишүүний монгол хувцастай очих гэсэн санал санаачилгыг дэмжиж байна. Орчин цаг гээд янз бүрийн хувцас хунар өмсөх болж, би ч Ноён уулын тахилган дээр ажигласан. Монгол хувцастайгаа очвол хүндэтгэлтай сайхан байх биз ээ. Мөн тахилгын үеэр хамгийн их анхаармаар зүйл нь хог хаягдал юм билээ. Хогоо маш уут саванд хямгадаж байгаад буцахдаа авч яваад хот суурин бараадуулаад хогийн цэг дээр хаявал зүгээр. Бусдаар бол эмх замбараагүй зүйл гайгүй. Гэхдээ өмнөх туршлагаасаа анхаарч дараа дараагийн томоохон үйл ажиллагааг илүү сайн хийх хэрэгтэй гэж бодож байна. Гал бүр дор бүрнээ өөр өөрийн зохион байгуулалт сайтай байвал тэгээд л болоод явчихна даа.
Л.Загдаа: Хогийн асуудал дээр нэг санаачилга байна. Уут тараах хэрэгтэй. Тэгээд арга хэмжээ дуусаад буцахад нь уутандаа хогоо хийгээд гарч байгаа эсэхийг шалгах нь зүйтэй. Тэгэхгүй бол хогоо хаа хамаагүй хаяад л явчихна шүү дээ. Мөн тэр самбар хийж, тахилгатай газруудыг хаягжуулах сайхан санаа байна. Гэвч тийм самбаруудыг хүмүүс буулгаж авч яваа, хувийн хэрэгцээндээ ашиглаад байдаг муу талтай юм билээ. Авч болохгүйгээр хийх ямар арга байгааг л бодох хэрэгтэй.
Д. Жаргалсайхан: За ингээд санал шүүмжлэлийн цагийг зогсооё. Тэгэхгүй бол хурал маань нэлээд сунжрах төлөвтэй болдог. Та бүхний санал шүүмжлэлийг сонслоо, хурлын тэмдэглэлд бичээд, тэр бүрээс хийж хэрэгжүүлж болохыг нь хэрэгжүүлэн, өөрчилж сайжруулах зүйлийг нь бодолцоно. Мөн 7 сарын 2 өдрөөс 8 өдрийн хооронд манай эвлэл анхны хүндэтгэлийн хүлээн авалт хийх бодолтой байгаа. Нарны тахилгын дараа үүний тухай ярилцаж, зохион байгуулалтын асуудлыг шийдвэрлэнэ. Ингээд хурал хаасныг мэдэгдэе.
Хурал нийт 3 цаг 30 минут үргэлжилж, 13 цаг 30 минутад өндөрлөв.

Хурлын тэмдэглэл хөтөлсөн: М.Мөнхзул
Хянасан: Д.Жаргалсайхан

6. Одонхүү
7. О.Даваасүрэн
8. Оюунбат – Хурцжавхлан
9. Мягмаржаргал – Хурцжавхлан
Бадарч : Пэрэлэй гуайн охин Оюуныг санал болгов.
Жаргалсайхан : 400 гаруй хүнтэй уулзаж санал бодлоо хэлэлцсэн.
1. ДЦЗ гишүүд болон бага хуралдайн гишүүд бүгдээрээ батлахаа аваарай.
2. Гишүүн элсүүл
3. Хяналтын хорооноос Олдох гарах болов. Оронд нь зайран Өсөхбаярыг нэр дэвшүүлж байна.
4. Гочоо , Чинбат 2-ыг яахыг нь мэдэхгүй байна.
5. Хяналтын цэцийн гишүүнд хэнийг оруулахаа санал бодлоо хуваалцав.
Жаргалсайхан : Энэ хурлаас дараагийн хурал зохион байгуулах ажлын хэсэг томилсон байгаа.
Ахлагч Бадарч : Хэвлэл , мэдээлэл, сурталчилгаа хариуцсан ажлын хэсэг
Ахлагч Чинбат : Нэгдсэн цугларалт , тахилга тайлгыг хийнэ.
Ахлагч Энхзаяа : Хөрөнгө оруулалт
Ахлагч Хоролдамба : Сургалт судалгаа
Ахлагч Энхжаргал : Орон нутгийн зохион байгуулалт
Ахлагч Батчулуун : Хүний нөөцийн асуудал
Жаргалсайхан : 2012 оны 11 дүгээр сар 16-ны бага хуралдайн зохион байгуулах хурлын зааланд нэмж 40 хүний сандал олж ирэх ажлыг Одонхүүд даалгав.
Цагдаа хотын захиргаанд мэдэгдэл өгөх хэрэгтэй
4 оронтой утас худалдаж авах саналыг гаргав.
ДЦЗ-ийн гишүүдэд Вэб сайтанд орох мэдээлэлүүдийг бэлдэж ирэх.
Бадарч : Мөн Бадарын хайрцаг гэх хандив цуглуулах хайрцаг бэлдэх санал гаргав.
Батсайхан : Амар байна уу? Бөөгийн ёсонд маш ач холбогдол өгөх зүйл юм.
1. Бөөг юнескод бүртгүүлэх
2. Шашин гэж болохгүй. Шашин гэдэг нь хэн нэгний гаргасан номлол
3. Мөргөл биш . Мухар сүсэг юм. Мөргөл гэдэг нь шашины нэг бичил хэсэг нь.

МӨНХ ТЭНГЭРИЙН БӨӨ ШҮТЛЭГгэж ярьж хэлж сурья.
Бөө гэдэг нь хүн үүсэхээс өмнө үүссэн, Орчлон сав , ертөнц гариг , эрхэсийг бүхэлд нь бөө гэнэ.
Бөө хүнийг улаач гэнэ.
Мухар сүсэг бол мухардал , айдас , төөрөгдөлөөс үүссэн.
Бясалгал : Мухар сүсэгээс гарах арга зам юм.

Шашин гэдэг нь Ша – шина гэдэг үгнээс гаралтай .
Бөө шашинтай 3 зүйлээр төстэй .
1. Өргөл
2. Мөргөл
3. Залбирал

Бага хуралдайн Сэдэв : Монголын бөөгийн ёс зүй .
Бага хуралдайд ирсэн хүн болгоны үгийг сонсвол цаг их орно. Иймд Санал асуулга авах материал тарааж өгье.

Хуралдай МБНЭ –ийн төв байранд 16.40 –д эхлэв.
1. Эрдэмтэдийн судалгаа гаргья. Дулам гуай зугтааж байна. Нэрс болон судалгааг Б.Тэмүлүнд өг
2. Дээд цэцийн гишүүнд 9 хүн нэмэх
1. Хадаан
2. Ангар
3. Буянбадрах – дүнгэр төв
4. Ц.Батболд
5. Дагвадорж – Сэтгүүлч / Ерөөлт/
6. Одонхүү
7. О.Даваасүрэн
8. Оюунбат – Хурцжавхлан
9. Мягмаржаргал – Хурцжавхлан
Бадарч : Пэрэлэй гуайн охин Оюуныг санал болгов.
Жаргалсайхан : 400 гаруй хүнтэй уулзаж санал бодлоо хэлэлцсэн.
1. ДЦЗ гишүүд болон бага хуралдайн гишүүд бүгдээрээ батлахаа аваарай.
2. Гишүүн элсүүл
3. Хяналтын хорооноос Олдох гарах болов. Оронд нь зайран Өсөхбаярыг нэр дэвшүүлж байна.
4. Гочоо , Чинбат 2-ыг яахыг нь мэдэхгүй байна.
5. Хяналтын цэцийн гишүүнд хэнийг оруулахаа санал бодлоо хуваалцав.
Жаргалсайхан : Энэ хурлаас дараагийн хурал зохион байгуулах ажлын хэсэг томилсон байгаа.
Ахлагч Бадарч : Хэвлэл , мэдээлэл, сурталчилгаа хариуцсан ажлын хэсэг
Ахлагч Чинбат : Нэгдсэн цугларалт , тахилга тайлгыг хийнэ.
Ахлагч Энхзаяа : Хөрөнгө оруулалт
Ахлагч Хоролдамба : Сургалт судалгаа
Ахлагч Энхжаргал : Орон нутгийн зохион байгуулалт
Ахлагч Батчулуун : Хүний нөөцийн асуудал
Жаргалсайхан : 2012 оны 11 дүгээр сар 16-ны бага хуралдайн зохион байгуулах хурлын зааланд нэмж 40 хүний сандал олж ирэх ажлыг Одонхүүд даалгав.
Цагдаа хотын захиргаанд мэдэгдэл өгөх хэрэгтэй
4 оронтой утас худалдаж авах саналыг гаргав.
ДЦЗ-ийн гишүүдэд Вэб сайтанд орох мэдээлэлүүдийг бэлдэж ирэх.
Бадарч : Мөн Бадарын хайрцаг гэх хандив цуглуулах хайрцаг бэлдэх санал гаргав.
Батсайхан : Амар байна уу? Бөөгийн ёсонд маш ач холбогдол өгөх зүйл юм.
1. Бөөг юнескод бүртгүүлэх
2. Шашин гэж болохгүй. Шашин гэдэг нь хэн нэгний гаргасан номлол
3. Мөргөл биш . Мухар сүсэг юм. Мөргөл гэдэг нь шашины нэг бичил хэсэг нь.

МӨНХ ТЭНГЭРИЙН БӨӨ ШҮТЛЭГгэж ярьж хэлж сурья.
Бөө гэдэг нь хүн үүсэхээс өмнө үүссэн, Орчлон сав , ертөнц гариг , эрхэсийг бүхэлд нь бөө гэнэ.
Бөө хүнийг улаач гэнэ.
Мухар сүсэг бол мухардал , айдас , төөрөгдөлөөс үүссэн.
Бясалгал : Мухар сүсэгээс гарах арга зам юм.

Шашин гэдэг нь Ша – шина гэдэг үгнээс гаралтай .
Бөө шашинтай 3 зүйлээр төстэй .
1. Өргөл
2. Мөргөл
3. Залбирал

Бага хуралдайн Сэдэв : Монголын бөөгийн ёс зүй .
Бага хуралдайд ирсэн хүн болгоны үгийг сонсвол цаг их орно. Иймд Санал асуулга авах материал тарааж өгье.

Богино хугацаанд Бага хуралдайгаа хийхээр зарлаад ажилдаа орж байгаа. Тийм учраас бидний хувьд зарлаж мэдээллэх үйл ажиллагаа нь дээрээ алдаж оносон байж магадгүй. Тийм учраас өнөөдрийн ирц бол жаахан хангалт муутай байна. Бид цаашдаа энэ нь дээр анхаарах ёстой. Ер нь бас зохион байгуулалтын талаар алдаж байна гэж ойлгож байна. Хурлын явцад бид нар бага хурлынхаа гишүүдийг 10-тын системд оруулаад тавьчих нь нэг ДЦ-ийн гишүүн 5-10 Бага хурлын гишүүн хариуцах журмаар тэрнээс бага байж магадгүй хувиарлаж аваад хурлын дараа бас зохион байгуулалтын асуудлаар хэлэлцэнэ гэж бодож байна. Зарлан мэдээллийг 5-т юм уу, 10-тын системд ороод ерөнхийдөө 10-т болгоно. Цаашдаа Бага хурлын гишүүд өргөжөөд тоо нь нэмэгдээд явна. Тэгэхээр бид нар одоо ДЦЗ-ийн гишүүд ойролцоогоор 10 гишүүн ноогдож байхаар хувиарлаж зохион байгуулсан асуудал хийнэ. Өнөөдөр хурлын эхэнд ороход та нарт өгсөн бичиг байгаа. Энийг бас та нарт хэлэхгүй бол зарим нь та нар дээр нь бичээд хүчингүй болгож магадгүй. Энэ бол БНЭ-ийн ДЦЗ-өөс баталсан албан даалгавар. Манай Бага хурлын гишүүн бүрт өгч байгаа. Энэ албан даалгаварынх нь ард талын хуудсан дээр манай хурлын шийдвэр байгаа. Энэ бол албан ёсоор та бүхэнд 8 сарын 31-ний дотор хэрэгжүүлэх ажлын талаар өгч байгаа албан даалгавар юм. Хүн нэг бүрчлэн авна. Та бүхэн бас энд хуралд хүрэлцэж ирээгүй. Бага хурлын гишүүддээ давхар хэлж ярих хэрэгтэй. Нэгдсэн төв байран дээр очоод аваагүй хүн нөхөж авах хэрэгтэй. Энэ даалгаварыг биелүүлэхгүй бол 8 сарын 30 гэхэд хүн нэг бүр дээр гаргадаг мэдээгүй дуулаагүй гэдэг асуудал гарч ирэх учраас хуралд ирээгүй хүмүүсдээ бас даалгавар өгсөн даалгавараа ирж аваарай гэж хэлээрэй. Энэ дээр БНЭ-ийн гишүүдийн анкет байгаа. Энийг та нар өөрсдөө олшруулаад орон нутагт ажиллаж байгаад хаа явсан газартаа олшруулаад гишүүн элсүүлэх асуудлыг зохион байгуулах ёстой. Энэ дээр анкетаа бүрэн бөглөөрэй. Манай түрүүчийн гишүүдээс анкетыг бүрэн бөглөөгүй учраас зарим нэг анкеттай танилцахад маш хэцүү. Энэ анкетын чинь учир начрыг нь зөв ойлгохгүй бол зарим нэг хүн буруу ойлгоод маргалдах хэмжээнд хүрч байна. Үнэхээрийн манай хүмүүсийн боловсролын талаар, юуны талаар мэдээлэл байхгүйулмаас бид нар эрс өвлөөс эхлээд сургалт зохион байгуулж эхлэнэ. Хоорондоо янз бүрийн арга хэмжээ зохион байгуулахад энэ анкетыг ангилж ялгана. Хойд талынхаа бөөгийнхөө асуултыг гүйцэт бөглөөгүй байсан шүү. Энэ даалгавараас гадна БНЭ-ийн дэмжигч сүсэгтний товч судалгаа байж байгаа. Та бүхэнд ирж үйлчлүүлдэг хүмүүстэйгээ болон хаа явсан бөөг дэмждэг сүсэгтэн байх юм бол ийм товчхон овог нэр, оршин суугаа хаяг, регистрийн дугаар, тухайн бүртгэсэн он, сар, өдрийг тавиад энэ хүн бол МБНЭ-ийн албан ёсны дэмжигч боллоо гээд өөрсдөд нь сануулаад хэлээд явах хэрэгтэй. Ийм албан даалгаварыг та нарт өгсөн шүү. Ийм учиртай учраас энийг тэгж ойлгоорой. Тэгэхгүй дахиад бид нар хойно нь бөглөх юм байна гээд бөглөөд цаасуудаа хүчингүй болгочих вий гэж ингэж хэлж байна. За ингээд зайлшгүй анхааруулчих асуудал байсан учраас ярилаа. МБНЭ-ийн хурлын хэлэлцүүлэх асуудлыг танилцуулъя.
1. Дотоод зохион байгуулалтын асуудал хэлэлцэнэ.
2. Ноён уулын тахилгыг зохион байгуулах тухай
3. Туул голын зохион байгуулалтыг тахилгыг зохион байгуулах тухай
Ийм 3 асуудал байгаа. Та бүхэн зөвшөөрч байвал гараа өргөж батлана уу?
– Бага хуралдайны гишүүд 100%-ийн саналаар хэлэлцэх асуудлыг батлав.
Д.ЖАРГАЛСАЙХАН:- Ингээд II Бага хуралдайны гишүүдээс санал шүүмжлэл үг хэлэх хүмүүсийн хугацаа 3 минутаар хурлын тэргүүлэгчдээс тогтоон оруулж байна. Өөр саналтай хүн байна уу?
– Бага хуралдайны гишүүд 100%-ийн саналаар батлав.
Д.ЖАРГАЛСАЙХАН:- Хурлын өмнө та бүхэнд анхааруулж бас хэлдэг. Манай өнөөдрийн Бага хуралдайны танхимыг зохион байгуулах өнөөдрийн хуралдайны бүх асуудлыг манай БНЭ-ийн Хяналтын цэцийнманай гишүүд нийтдээ хамтарч зохион байгуулж байгаа. Энэ өнөөдрийн Бага хурлаас зохион байгуулахад бидэнд ийм сайхан орчинг бүрдүүлж энэ талаар хичээн зүтгэж ажилласан Хяналтын цэцийн дарга Олдохдоо талархал илэрхийлье. Ингээд хурлын дагуу дотоод журам хэлэлцүүлэх асуудлын дагуу хурлынхаа гишүүдийг өргөтгөх тоог ийм асуудал оруулж байгаа. Өнөөдрийн Бага хурлын гишүүдийг нэмж оруулж байгаа гишүүдийг танилцуулъя.
1. Батболд
2. Бямбабат
3. Баяраа
4. Бурмаа
5. Одонхүү
6. Хонгорзул
7. Цэвээндулам
Ингээд энэ хүмүүсийг Бага хуралдайд гишүүдээр нэр цохож оруулж байгаа. Энэ хүмүүсээс асуух асуулт байна уу?
ДАВААСҮРЭН:-1. Анхны хуралдайн дээр 77 гишүүн байна гэж хуралдаад ойролцоогоор 73 болсон. Үлдсэн одоо 8 болж байна ш дээ. 4 болох юм уу? 8-аар тооцох юм уу?
2. Дүрэм баталсан ш дээ. 77-р батлаад 98 болгоод тэгээд Бадарч гуайн тайлбараар 99 болгосон. Ямар үндэслэлээр оруулж ирж байгаа юм бол ямар юмаар хэлэлцсэн юм бол? Ямар хурлаар хэлэлцсэн цэцийн тодорхойлолт гэж байдгийн, үндэслэлүүдээ сайхан тодорхойлооч?
Д.ЖАРГАЛСАЙХАН:-Энэ дээр ийм учиртай юм. Би тайлбарлая. Бага хурлын 99 гишүүнийг би тайлбарлая. ДЦЗ-ийн гишүүн 21-ийг яг 99-дээ оруулахгүйгээр байхаар тохирсон. Орж ирсэн байгаа юм ш дээ. Тийм учраас Бага хуралдайны 99 гишүүн бидний хувьд хангалттай байгаа. Хамаагүй оруулахгүй байгаа. Гишүүдийн байршил энэ тэрийг нарийн харж байж оруулж байгаа. Бид нар сая шинээр элсүүлж байгаа улсууд дотор Баян-Өлгийд байршилтай байгаа урианхай хүмүүсийг оруулж байх жишээтэй. Ерөнхийдөө бид нар өчигдөр үдээс хойш бүгдээрээ нарийн судалж байгаад оруулсан. Зарим нэг залуучуудыг хэлтэй улстай гадаад гадаад харилцаанд хэл усыг нь ашиглах зорилготойгоор Бага хурлын гишүүнд оруулсан. Ийм учир начиртай. Өчигдөр манай Дээд Цэцийн Зөвлөл хуралдсан. Тэрний дараа бид нар гишүүний өргөтгөлийн асуудлыг ярьж байгаа юм. Ер нь 99 хүртлээ 20-иод хүн нэмэх сонгогдох боломж байгаа. Гэхдээ бид нар ирээд хүний тоогоор гүйцээх хэлбэрээр биш бид нар байршил чанар дээр анхаарах ёстой. Намар гээд бид нар ирээд цуглахад та нар нилээд олон гишүүд авчирна. Тэр дотроос бид нар боломжтой чадалтай хүмүүсийг сонгож оруулах хэрэгтэй гэх мэтчилэн манай гишүүдийн тоо 99 дээр очиж тогтоно. Шаардлагатай гэж үзвэл би ингэж бодож байгаа юм шүү. Ер нь БНЭ-ийн маань үйл ажиллагаа Монгол улсын өнцөг булан бүрт явагдах энэ шаардлагын үүднээс бид бас 99 тоон дээр зогсохгүй. Бид та бүхэнтэй хэлэлцэж байгаад хэрвээ шаардлагатай бол 99 тоон дээрээ нэмж болно. Бидний үйл ажиллагаа бол биежээд Монгол улсынхаа хэмжээнд үйл ажиллагаа явуулах ийм шаардлагатай. Бид манай энэ байгууллагаа албан ёсоор шашины байгууллага гэж бүртгүүлж байгаа. Манайтай нэгдэж байгаа ТББ-ууд байгаа ш дээ. Үндсэндээ Монгол улсын хэмжээнд албан ёсоор Бөө маань хуулийн дагуу шашины байгууллага болгох бүрдүүлэх асуудлаар бид өчигдөр Нийслэлийн ИТХ-ын даргыг орлож байгаа Цогзолмаа даргатай урьд нь 2 ч удаа уулзсан. Өчигдөр утсаар ярьсан. Тэр хүнд ажил гараад уулзаж чадаагүй. Бид өчигдөр яриад албан ёсоор бичиг баримтаа бүрдүүлж өгөхөөр манай байгууллага шашины байгууллагад бүртгэгдэнэ. Бүртгэгдэхдээ манай Бөөгийн шашины дээд байгууллага төвлөрсөн дээд байгууллага нь болж бүртгэгдэж манай байгууллагын үйл ажиллагаа нэгдэж нягтарч явна. Өчигдөр ДЦ-ийн хуралд Сүлдэр ирж оролцсон. Одоо болох Ноён уулын тахилгад хамтарч ажиллана.
Манай дүрмийг уншиж нарийн судалсаны дараа манайтай нэгдэх үгүйгээ шийднэ гэсэн. Гэх мэтчилэн манайтай ТББ-ууд нилээн олон гишүүнтэй байгууллагууд нэгдэж байна. Энэ процесс цаашаа өргөжинө. Намар гэхэд үндсэндээ бид бас ер нь гол нэгтгэх үйл явцэцсийн үр дүнд хүрэх байх гэж бодож байна. Ийм шалгуураар энэ 8 хүнийг оруулж ирсэн шүү. Энд бас нэг боломж энэ дээр гарч ирж байна. Манай тэргүүлэгчид энэ дээр БНЭ-д Бага хуралдай дээр шинээр гишүүнээр элсүүлэх өөр саналаар орж ирж байгаа юм байна. Танилцуулъя. Тэгэхдээ шаардлага хангаж байгаа биз дээ. Жүжигчин Бямбацогт бос доо. За 10 боллоо. Эдгээр хүмүүсээс асуух сонирхох зүйл байна уу? Өөрсдөө босоод танилцуулчих.
Ж.БЯМБАБАТ:- Намайг Жамбадоржийн Бямбабат гэдэг. 1964 онд Хөвсгөл аймгийн Мөрөн хотод төрсөн. Хотгойд хүн. Миний мэргэжил бүжгийн багш, хөгжмийн багш мэргэжилтэй. Хөвсгөл аймагт “Сэлэнгийн долгио” чуулгад ажиллаж байсан. Иркуст багшилж байсан: 5 жил ажиллаж байсан. Хөх хотод Дэдмао Их сургуульд багшилж байгаад ирсэн. Би бол бөө хүн биш. Бөөгийн шашиныг тэнгэр шүтээнийг дээдэлж явдаг. Шүтдэг хүндэлдэг ийм хүн байгаа. Би морин хуур урладаг, хийл урладаг. Гар урлалын нарийн урлалын талаар хийх хоббитой. Зохион бүтээх хоббитой. Нарны уртас компани байгуулаад сэргээгдэх эрчим хүчний эрхэлтээр үйл ажиллагаа эрхэлж байгаа. Одоо малчдын гэрийг 220-той болгох, цахилгаантай, дулаантай, гал түлэхгүйгээр болгох дээр нь электрон мобил, цахилгаан машин байгаль экологит хоргүй. Өнөөдөр бид нар тэнгэр шүтээнтэй Монголчууд байгаль эхээ онгичиж амьдрах ёсгүй юмаа гэдгийг та бүхэнтэй санал нэгтэй байна. Тэнгэр шүтээнтэй эвсэлдэн нэгдээд явж байна. Та бүхэн надаас асуух зүйл байвал надаас асууж болно. Чөлөөтэй та бүхэнд баярлалаа.
ГЭРЭЛМАА:- Би энд “Тэнгэрийн зүчи” ТББ-ыг төлөөлөн оролцож байгаа. Манай ТББ-ын тэргүүнийг Тунгалаг гэдэг. Манай байгууллагын 400 гаруй гишүүнтэй. Үндсэн үйл ажиллагаа бол залуучуудад ёс заншил, өв уламжлал, уламжлалуудыг сургах байгаль орчныг хамгаалах чиглэлээр үйл ажиллагаагаа явуулдаг. Миний хувьд бол электрон технологич инженер хүн. Их дээд сургуулиудад багшаар ажиллаж байсан. Холбооны Герман улсад мэргэжил эзэмшсэн.
Н.ОДХҮҮ:- Та бүхэнд энэ өдрийн мэндийг хүргэе. Намайг Намбаралын Одхүү гэдэг. 1960 онд Увс аймгийн Хахираа суманд төрсөн. Цэргийн Холбооны ашиглалтын автоматын инженер мэргэжилтэй. Батлан Хамгаалах Их Сургуулийг 1983 онд төгсөөд Ардын армид 10 гаруй жил ажилласан. Би Баруун Ойрадын Дөрвөдийн Бөөгийг 9 жил бөөлж байгаа. Баруун Ойрадын бөөгийн болон угсаатны зан үйлийг сурталчилах, дэлгэрүүлэх зорилгоор Баруун Ойрадын “Ажнай” төвийг байгуулаад 9 жил гаруй болж байна. Төв маань 3 хорооллын Гэмтлийн эмнэлэгийн хойд талд байрладаг. Манайх шүтэн бишрэгчдэд бол баруун талд би одоо удам дамжсан бөөгийн хүн. Манай аавын эцэг бүгд манай нутгийнхан мэддэг. Шүтэн бишрэгчид бол 5000, 6000 байгаа байх. Шавийн хувьд бол би 9 жил бөөлөхдөө 2-хон шавьтай. Манай Баруун талруу шавь татахдаа тийм их өндөр үздэггүй. Дараа танилцахдаа тодорхой хариулт авна биз дээ. Асуух тодруулах зүйл байвал асуугаарай. Өөрийгөө танилцуулахад ийм байна. Та бүхэнд энэ үйлсдээ амжилт гаргахыг хүсье.
Д.ЖАРГАЛСАЙХАН:- Дараачийн хүн болох Хүрэлбаатарын Хонгорзулыг би танхлцуулъя. Энд ирээгүй байна. Анкет нь байж байгаа. Бид нар бас бодлогоор оруулж ирсэн залуу хүн. БНХАУ-ын Нанжин хотын АУИС-ийг төгссөн хүн. Бид бас Хятад хэлийг ашиглах гэж байгаа.
БЯМБАЦОГТ:- Сайн байцгаана уу? Би бас нарийн учрыг нь мэдэлгүй нэг юманд сонгогдоод байх юм. Намайг юунд ашиглах гэж сонгоод байгаа юм бэ? Энийг эхлээд асууж мэдмээр байна. Хонгорзулыг Хятад хэлийг нь ашиглах гэж байгаа юм байна. Намайг яг юунд ашиглах гэж байгаа юм бэ? гэдгийг асуумаар байна. Миний хувьд болохоор би “Язгуур шүтээн” бөөгийн холбооны төлөөлөлөөр өнөөдөр хүрэлцэн ирлээ. Саяын бага хурлын гишүүний талаар тодорхой сайн ойлголтгүй байлаа. Тэндээс дэд ерөнхийлөгч шивнээд сонгочих шиг боллоо гэж бодож байна. Миний хувьд БНЭ-ийг дэмжиж байгаа. Энийг бол зөв зүйтэй асуудлаа. Цаг нь болсон гэж дотроо боддог. Шүтээн аваад 5 жил гаруй болж байна. одоо юм бол ил тод болсон дээрээ гэж байна. Ний нуугүй хэлэхэд өргөлөө өргөхөд нуугддаг. Энийгээ болих хэргэтэй юм шиг байна. Сүүлийн үед ийм сэтгэгдэл төрөөд байгаа. Зориг гаргаад “Язгуур шүтээн” бөөгийн холбоонд удирдах зөвлөлд нь ажилдаг. Үндсэн захиргаа Завхан аймгийн Тосонцэнгэл сум. Мэргэжил бол та бүхэн мэдэж байгаа. Гэр бүлийн байдал 1 эхнэртэй, 2 хүүхэдтэй. Морь жилтэй, халх гаруултай шүтээн залдаг. Ийм хүн байна даа.
Д.ЖАРГАЛСАЙХАН:- Манай дэд ерөнхийлөгч зөв хүнээ санал болгожээ гэж бодож байна. Дараачийн хүн бол Батболд гэдэг хүн байгаа. Энэ хүн анкетаа өгсөн. Одоо ирж байгаа.
ОДГЭРЭЛ:-Одоо манай дэд ерөнхийлөгч Энхзаяа зайрангийн шавь Сартуул удмын хүн өөрийгөө танилцуулчих.
И.БЯМБАЦОГТ:- Сайн байцгаана уу? Намайг Ишхүүгийн Бямбацогт гэдэг. ХААИС төгссөн. Эрүүл ахуйн шинжээчийн анги төгссөн. Бөө болоод 5 жил болж байгаа. Тийм хүн байна.
БУРМАА:- Юуны өмнө энд хүрэлцэн ирсэн та бүхэнд энэ өдрийн мэндийг хүргье. Миний хувьд бол Монголын түүхийн үндэсний хувцасаар угсаатан зүйгээр доктор хамгаалсан. Оёдлын технологич мэргэжилтэй. Түүгээрээ бол хамгийн сүүлд хийсэн бүтээл бол Майдар Орчлон Норваг хийж байгаа. Удган болох талаараа надад нэг их юм тийм байхгүй. Миний удамд бол маш олон жилийн хугацаатай олон зуунаар хугацаатай аавын маань ээжийн маань үлдээсэн тийм хайрцагтай юм бол надад бий. Өнөөдөртэй Хотгойдын ард түмний энэ нандин юмыг задлах цаг нь болоогүй байх гэж ээжийнхээ 80 нас хүрсэнийхээ дараа гэртээ авчираад 20-иод шахуу жил болж байгаа. Ингээд одоо Энхжаргал удган, Батчулуун эгч маань сууж байна. Эд нар одоо бараг мэднэ. Өнөөдөр ирэх ёстой гэж хэлсэн. Одоо Хаянгийн Доржпагма өөрийнхөө удмаар хөөх юм бол аав ээжийнхээ төрсөн эцгээрээ овоглох юм бол Хотгойдын Зундуй, баян Зундуй гэж нэршсэн тэр хүний ганц охин. Аяндаа тэр бүтээл маань энэ бөөгийн төвийг нээгдсэн энэ анхны одоо нээсэн манай Энхжаргал удгантай анх нээж байхад хувцасны талаас боломж өгч байсан болохоос энд урьсан Энхжаргал удгандаа баярлалаа. Би өөрийнхөө чадлаар хувцасны тал дээр бага ч гэсэн тус болж чадна.
ОДГЭРЭЛ: -Хуралдайны гишүүнээр батлах үйл ажиллагааг эхлэе.
1. У.Батболд-100%
2. Ж.Бямбабат-100%
3. Баяраа-100%
4. Одонхүү-100%
5. Хонгорзул-100%
6. Цэвээндулам-100
7. Доржпагма-100%
8. Бямбацогт-100%
9. И.Бямбацогт-100%
10. Тунгалаг-100%
Эдгээр сонгогдсон хүмүүстэй баяр хүргэе.
Д.ЖАРГАЛСАЙХАН:- Өнөөдөр манай Бага хуралдайны гишүүнд 10 хүн шинээр нэмэгдэж байна. Би энд бас дэс дараагаар дахиад нэг анхааруулчихъя. Манай Бага хуралдайны гишүүд энэ зун урд нутагт ажиллаж байхдаа та бүхэн гишүүнчлэлийг элсүүлэх асуудал дээр нь дэмжигчдийнхээ тоог гаргах асуудлыг анхаарах ёстой. Энд явж байхдаа бас Бага хуралдайг өргөжүүлэх боломжийн үнэхээр нэг хүн цаашаагаа олон хүнд нөлөөлөхөөр тийм хүмүүсийг сонгож бас манай удирдлагадаа танилцуулж, урьдчилаад танилцуулах ёстой. Дээр нь анкетыг нь заавал авчирч байх хэрэгтэй. Тэгээд ингээд танилцуулаад эгнээг өргөтгөх ажилдаа хувь нэмрээ оруулах байх гэж бодож байна. Шинээр элссэн манай гишүүд анкетаа сайн бүртгүүлээрэй. Манай хуучин Бага хуралдайны гишүүд анкетаа сайн бүртгүүлээгүй учраас тэд нарын хувьд юм тодруулхад маш их хүндрэлтэй зүйлүүд гардаг учраас анкетаа буруу дутуу бөглөсөн хүмүүс төв дээр очоод бүрэн гүйцэд болгох хэрэгтэй. Та бүхэнд манай төвийн утас бүх юм жижигхэн цаасан дээр бичээд тараасан байгаа. Тэрүүгээр ярьж харьцах хэрэгтэй. Хоцорч ирсэн 2 хүнийгээ танилцуулчихъя. Ер нь бид нар бие биетэйгээ сайн мэдэж байх хэрэгтэй.
БАЯРАА:- Сайн байцгаана уу? Би 1964 онд Хөвсгөл аймгийн Алаг Эрдэнэ суманд төрсөн. Одоо хувиараа автозасварын ажил хийдэг. Одоогоос 8 жилийн өмнө онгод тэнгэртэй учирсан. 8 жил гаруй бөөлж байна даа.
БАТБОЛД:- Сайн байцгаана уу? Сайхан хаваржиж байна уу? Намайг Батболд гэдэг. Би “Буурч Гранд” компаний захиралаар ажилдаг. 2003 оноос хойш энэ ажлыг хийж байна. Би уг гарлаар бол Увс аймгийн Цагаан хайрхан сумын харъяат хүн байна.
Д.ЖАРГАЛСАЙХАН:-ДЦЗ-ийн гишүүнд дараах хүмүүсийн нэрсийг оруулахаар та бүхэнд санал болгож байна.
1. Энхтайван
2. Өлзийхутаг
3. Ч.Энхбаяр
4. Сумъяа
Энэ 4 хүнийг санал оруулж байна. Ер нь бид бие биенийгээ сайн танилцаж байх нь зүйтэй юм байна. Би ч гэсэн дүрийг нь мэдэхээс нэрийг мэдэхгүй нэгдсэн эвлэлийн хурал хийж байгаа үүднээс хүмүүсээ танилцуулж байх нь зүйтэй.
СУМЪЯА:- Би ер нь Голомт төвд 21 дэх жилдээ байгаа. Бх Олон улсын Бөөгийн холбооны гишүүн. Би Буриадад хамгаалсан. Голомтод 4,5 жилийн дараа Голомт төвийг маань Сүхбат доктор маань бид энэ төвөө байгуулахдаа 60%, 40%-иа өөрсдөө авдаг. Ийм маягаар Голомт төвөө өнөө хүртэл авч явж байгаа. Би өөрөө балетчин. Уралд төгссөн анхных нь. Дараа нь Москвад төгссөн. 9 жилийн дараа танин мэдэхүйн гүн ухаан доктор авсан. Ийм нэг эмэгтэй хүн байна. Өнөөдөр энэ бөөгийн холбоонд албан ёсоор гишүүнээр орж байгаад би баяртай байна. Гаргасан дүрмийг нь би баримталж ажиллана гэж бодож байна.
ӨЛЗИЙХУТАГ:- Сайн байцгаана уу? Энэ өдрийн түмэн амгаланг эрье. Намайг Улаан Хуулар Бөө судлалын Дэлхийн Академийн ерөнхийлөгчөөр 3 дахь жилдээ ажиллаж байна. Үндсэн мэргэжил бол бакалавр зэрэгтэй. Намжаагийн Дашзэвэгийн МЭЗДС-ийн гаалийн байцаагч мэргэжлээр төгссөн. Магистраа тэнд хамгаалсан. АНУ-ын Ойр орчмыг Санкверкс 3 дээд сургуулийн эрдмийн дээд зөвлөлийн хүрээлэнд батлагдсан уг бөөгийнхөө Чингэс хааны төрийн шашинг гэсэн бөө мөргөлийнхөө шашинг дэлхийн тавцанд тодорхой хэмжээнд танилцуулж бас дэлхийн шашин судлалын салбарын ШУ-ны доктор, профессор гэдэг цол гуншинтай. Бас амжилттай хамгаалсан. 1880 онд байгуулагдсан ОХУ-ын Ломносовын дээд сургуулийн социологийн мэргэжлээр докторурист хамгаалж байгаа. Бас Лондонгийн дээд сургуульд суралцан яваа. Дэлхийн Монгол туургатны бахархал хүн ОХУ-ын Путингийн дэргэдэх дууны холбооны Оросын бөөгийн академийн Монголын албан ёсны анхны гишүүн. Иймэрхүү цол хэргэмүүдтэй өнөөдөр явж байна. Улаан хуулар Бөө судлалын Дэлхийн Академид одоогоор ахлаад явж байна. Уугуул аймаг Булган аймаг. Булган аймгийн анхдагчдын нэг.
Ч.ЭНХБААТАР:-Түрүүчийн хуралд товч танилцуулсан. Дахиад танилцуулъя. Чулууны Энхбаатар. Улаанбаатар хотод төрсөн. Ээж, ааваар бол Сүхбаатар, Дорнодын гаралтай. Мэргэжил бол багш, орчуулагч хүн. Энэ цэцийн зөвлөлд багтааж байгаа бол би өөрийнхөө хүч мэдлэг чадвараа дайчлан цэцийн зөвлөлийн бүх ажилд нь хүчин зүтгэнээ гэж та бүхэнд баттай хэлье.
Д.ЖАРГАЛСАЙХАН:-За ингээд танилцуулга маань болчихсон. Энхтайван байхгүй байна. ДЦЗ-ийн гишүүнээр сонгогдох гэж байгаа хүмүүсээ хүн тус бүр дээр баталъя.
1. А.Энхтайван-100%
2. Өлзийхутаг-100%
3. Ч.Энхбаатар-100%
4. Сумъяа-100%
ОДГЭРЭЛ:- ДЦЗ-ийн гишүүнээр батлагдсан 4 хүндээ баяр хүргэе.
1. МБНЭ-ийн Бага хуралдайны гишүүдийг сонгох тухай тогтоолыг уншиж танилцуулав. Тогтоолыг хавсаргав.
2. МБНЭ-ийн ДЦЗ-ийн гишүүнээр сонгох тухай тогтоолыг уншиж танилцуулав. Тогтоолыг хавсаргав.
Бага хуралдайны гишүүд 100%-ийн саналаар дээрхи тогтоолуудыг батлав.
ЭНХЗАЯА:-Сайн байцгаана уу? Энэ өдрийн мэндийг хүргэе. Монголын бөө нар нэгдэж, Монголын бөө нар энэ өдөр хуран чуулж чаддагийг үзүүлж, өнөөдрийн бага хуралдайн 2 цугларалтаараа харуулж байна гэж үзэж байна. Энд нэгдэж хуран чуулж байгаад баярлалаа. Өөрийнхөө зүгээс. Мөнхийн юм байдаггүйтэй ижилхэн хүний амьдрал гэж богинохон юм. Богинохон амьдралын хугацаанд хүн сайн явах, саар явах гэж хүний хувь заяа өөрөөс нь шалтгаалдаг болж. Тэнгэртээ та бүхэн төр улсынхаа төлөө түмэн олон ард түмнийхээ төлөө санаа сэтгэл нэгдэж зөвлөж чадаж байгаад чинь би та нарт давхар давхар их баярлаж байгаагаа илэрхийлье. Та бүгдийг минь заяа буян, тэнгэр эцгийн минь хишиг буян дүүрэн болтугай гэж ерөөе. Ноён уул энэ хайрхан бол манай манай эрт эдүгээ үед Хүннүгийн үеэс эхлэж тахилцаж эхэлсэн. Бөөгийн тахилгатай 300 гаруй өвгөдийн маань шарил, ариун их онгон сахиус байдаг юм гэж дуулсанаас би тэр хайрхан уулын хажуугаар явж өнгөрсөнөөс дээр гарч дэргэдээс нь гэж үзсэнгүй ээ. Тэгээд өнөөдөр Түмэнбаяр зайран Онгобаатар зайран тэр хүмүүсийнхээ буянгаар уг хайрхан дээр очиж дэргэд нь гараад буухгүй ч гэсэн хажуунаас нь хараад хослон босож тэнгэртээ хэрэг дуулгах гэж байгаадаа би өөртөө нэг хугацааны нас нэмж хүч чадлаа суулгаж тийм л сайхан ховор тохиол надад ирлээ гэж бодож байна.
Миний бодож байгаатай та бүхэн минь санал нэг байгаа байх гэж бодож байна. Ноён уулын тахилга маш зохион байгуулалттай явагдана. Энэ хийгдэх ажил хурлаар хэлэлцэж асуудал дээр энэ Ноён уулын тахилгыг зохион байгуулах комисст Гомбобаатар зайран Б.Түмэнбаяр гэж энэ 2 хүн орж удирдан явуулж байгаа. Энэ дээр мөн ДЦ-ийн гишүүд бид бас давхар хяналт тавьж маш нарийн зохион байгуулалттай үйл ажиллагаа явуулъя гэж бодож байгаа учраас та бүхэн мааньбас өөрсдийнхөө хариуцаж байгаа шавь нар өөрийнхөө авч очиж байгаа хүндэтгэж явдаг өөр өөрсдийнхөө дагуулж явж хүмүүстээ даалгаж сануулж эрүүл ажиллагаанд оролцуул их зүгээр байна гэж бодож байна. Өнөөдрийн хийж байгаа бид нарын тахих гэж байгаа уулын тахилгын үйл ажиллагаа болон нэгдсэн эвлэлийн анхны томоохон үйл ажиллагаа нэг учраас бөө нар гэж ямар байдаг юм.
Бөө нар гэж юуг хэлдэг юм бэ? Энэ төр улсад харуулж энд нарын өчүүхэн ч хатуугаа айдас суулгаж өгөхийн төлөө энэ тахилгыг хийж өгөх гэж байгаамаа. Тийм учраас та бүхэн хичээгээрэй гэж би гуйж байна. Энэ Ноён уулын тахилгын зохион байгуулахын тулд бид хууль дүрмийнхэн дагуу Зүүнхараагийн ЗДТГ-т мэдэгдэл хүргүүлж байгаа, Зүүнхараагийн цагдаагийн газарт мэдэгдэл хүргүүлж байгаа, Зүүнхараагийн онцгой байдалд мэдэгдэл хүргүүлж байгаа.Тухайн ойн байцаагчдад мэдэгдэл хүргүүлж байгаа. Центр Гольд компанид мэдэгдэл өгөх зэрэг ийм ажлуудыг зохион байгуулж байгаа бид яагаад гэвэл бид энд зөвшөөрсөн зөвшөөрөөгүй зэрэгт бид Монгол юм бол харийн амьтан, харийн амьтагсдад худалдагдсан өчүүхэн жаахан бөөс хорхойноос айж дальдчилж эрхээ хасуулахгүй учраас энэ хуурамч цаасаар нүүрээ тахалж бид нарыг хуурамч цаас, хуурамч бичгээр буцааж хариулж мэдэх учраас ийм зохион байгуулалтаар хийж байгаа юм шүү. Тэгэхээр бидний урдаас эсэргүүцэл хүч мохоосон асуудал тулж ирж мэдэх учраас та бүгд минь санаа сэтгэл бодлын хувьд маш бэлтгэлтэй байгаарай. Тэгээд өөрсдийнхөө хувьд хийгдэх ажил зохион байгуулах ажлынхаа талаар ерөнхий маш сайн ойлгоцтой мэдлэгтэй олж мэдэхгүй байгаа улсуудад тэр мэдээллээ авч ингэж ирвэл үйл ажиллагаанд оролцоорой гэдгийг би хүсье. Одоо өөр надад хэлэх зүйл алга. Энд хэлээд байвал зөндөө үйл ажиллагаа байна.
Тэгээд өөр өөрсдийнхөөрөө тус тусынхаараа ажлаа зохион байгуулаад хамтдаа нэгдэцгээе Монголчуудаа. Мөнх хөх тэнгэртэйгээ хамт бид үргэлж гэрэлтэй мэт нартай, туяатай мэт хүчтэй, заяатай мэт түвшин дүүрэн амьдарцгаая гэж өвөг эцэг дээдсийнхээ ариун онгод дээдэс шүтээнээ барин та нартаа ерөөл айлтгая.
ЧИНБАТ:- Тахилж тайлах энэ асуудлыг яагаад ингэж зохион байгуулж байгаа гэвэл Монголчууд эрт дээр үед уул ус лус савдагийг тахихдаа нэгэн цаг минутанд нэг зэрэг тахилгын тайлгыг хийдэг байсан уламжлал дээр суурилж энэ ажлыг зохион байгуулсан юм. Энэ ажлыг анх эхлээд 2006 онд билүүдээ Дархадын хотгорын Дэлгэр хан Өлийн Халзаны 13 овоог надаар сэргээж сахиулсан.
Жинхэнэ бөөгийн зан үйлээр 17,16-р зуунаас хойш тахилгүй байсан. Тэрийг цэвэрлэж тахисан. Тэгэхэд Дархадын хотгорын уул усыг голд байгаа бөө удган зайрангуудыг бүгдийг нь 1 цаг минутанд тэр тэр хариуцаж бөөлж тахиараа гэж хэлээд уул, уул өөрсдийнхөө удам судрынхаа гол байдаг байсан тэнд жатар гэж нэрлэдэг асар гэж нэрлэдэг тэр бөөгийнхөө шарил онгод тэр сайхан юмнуудыг зэрэг тахиж тайлдаг тэр гол, тэр уулыг зэрэг тахидаг тэр голыг тэр чигт нь голын савдаг эзэд тэр бүгдийг нэг цаг нэг минутанд зэрэг өгсөөж хөөргөдөг сэрээдэг сэргэдэг ийм зан үйл байсан юм. Ингэхэд тэр гол тэр чигт нь ганц уул овоо биш ганц мод нь биш тэр голыг тэр чигтээ эх адгийн бүгд савдагыг бүгдээрээ зэрэг сэрдэг ёстой.
Энэ удаа бид Туул голынхоо хүрээд хийж байна. Түүнээс биш Хэнтий талруу, Хэнтий нуруулуу их л юм хийх хэрэгтэй. Тэр доошоо Орхонлуу цутгаж байгаа цутганлуу хийх хэрэгтэй. Тахилгыг зэрэг зэрэг хийж цаашид хийх ёстой юм байгаа. Ингэж сэргээж өгсөнөөр тэр голд тэр голын урсгалд соронзон урсгал биотехник энерги ШУ гэж юу байдгийн тэр голын савдаг эзэд бүгд сэрдэг сэргэдэг ийм сайхан уламжлалтай.
Ингэснээрээ зуд турхангүй аж төрдөг хар толгойтой хүн, хатан туурайтай мал сүрэгт зовлонгүй зуд турхангүй өвчин аюулгүй айдас эмгэг байхгүй сайн сайхан байлгахын тулд 6 сарын 22 гэдэг өдөр нар буудаг. Нар буцахаас өмнө энэ зан үйлийг хийдэг байсан улмжлалтай. Харамсалтай нь энэ зан үйл маань сүүлийн үед өөрсдийнхөө ая тухтай байдлыг хараад мал цагаан идээ гарсан таргалсан зүлэг ногоо сайхан болсон. Улсын баяраас хойш 7, 8 сарын хооронд тахилыг хийдэг болсон.
Тэгэхгүй тэр нарны илч энерги дэлхий дээр ирж шингэж байгаа үед тэр голынхоо овоо эзэд удган модондоо ирж цуглуулж шингээж авчаад бөөгийн ид шидээр тэгээд дараа нь хойтон жилийн өнөөдрийг хүртэл ирэх жилийн эдүү хүртэл хар толгойтой хүн хатан туурайтай мал сүрэг газрын лус савдагтай аж жаргалтай байлгахын тулд тэр энергиэ цуглуулж авдаг байсан гэсэн. Ийм уламжлал дээр тулгуурлаж зан үйлийг хийж байгаа юм шүү. Цаашид энэ зан үйлийг өшөө тодорхой өшөө сайхан бид та бид бүгдээрээ хийх болно. За баярлалаа.
ОДГЭРЭЛ:- За тэнгэр газрыг холбосон их хүчийг амьлуулагч онгон сахиусын алтан буултаар мөргөсөн тэнгэрийн улаач та бүхний амар амгаланг айлтган мэндчилье. Энэ бөөгийн эвлэл байгуулагдсан хугацаанд би нэг ч удаа өөрийн санал шүүмжлэлээ хэлж байгаагүй учраас би анх удаа санал шүүмжлэлээ хэлэх гээд микропоны өмнө зогсож байна. За та бүхэн бөөгийн язгуур шүтээний тухай, өнөөдөр МБНЭ яагаад байгуулагдсан тухай, өнөөдрийн цаг нийгэм бөөгийн нийгэмд оруулах хувь нэмэр, нийгэмд эерэг нөлөөлөл бий болгох талаар тодорхой бодолтой явж байгаа нь ойлгомжтой байгаа.
Тэгэхлээр миний хувьд өнөөдөр 370 жил хаалттай байсан бөөгийн зан үйл маань өнөөдөр эргэж сэргээд 20 жил болж байна. Та бүхэн мэдэж байгаа. Энэ 20 жилийн хугацаанд нийгэм иргэний сэтгэл зүйчийг энэ тэнгэр язгууртай хүмүүс оролж ирсэн. Өөрөөр хэлбэл хорвоод сүүтэй үнээ, сүүгүй үнээ, хурдан морь, хурдан биш морь, ухаантай хүн, ухаангүй хүн, удамтай хүн, удамгүй хүн гэж байдаг болохоор өөрийнхөө уг гараар 20 жилийн хугацаанд иргэний сэтгэл зүйчийг орлохдоо ямарч хүнийг алаглаагүй.
Жирийн иргэнээс эхлээд МУ-ын Ерөнхийлөгч хүртэл бүхий л хүмүүс нь сэтгэл зүйн хямралд орсон үедээ төрийн саарал ордон юм уу? Төр захиргааны байгууллага руу явдаггүй. Нөгөө л бөө удганлуугаа явдаг. Ингэхлээр юу хэлэх гээд байна вэ? Гэвэл энэ гурван зуун далан жил тасарсан бөөгийн зан үйл маань дөнгөж хөл дээрээ тогтож эхэлж байна. Өөрөөр хэлбэл гэдэс нь өвдсөн хүн ямарч өнгөргүй болсонтой адил өнгөргүй байгаа учраас тэр өнгөрийг тогтоохын тулд өнөөдрийн бөөгийн зан үйл маань тодорхой хэмжээгээр муу, сайныг бүгдийг нь алгасалгүй туулж ирсэн тэгэхээр өнөөдөр Монгол бөө нар бие биенийхээ муулах, эв нэгдэлгүй байх ямарч үндэсгүй.
Яагаад гэвэл өнөөдөр Будда бие биенээ муулдаггүй. Есүс бие биенээ муулдаггүй. МУ-ын гурван зуун хэдэн суманд бүгд өөр өөрсдийн төлөөллөө байгуулсан Есүс бие биенээ хэзээ ч муулдаггүй. Тэгэхээр өнөөдөр МУ, Монгол төр, Их эзэн Чингис хаан маань тогтон өөрчлөхийн эх үндэс болсон бөөгийн зан үйлээ сэргээхээр бид бүхэн цуглаад байгаа нь бол их том нэр алдар гавъяаны хэрэг шүү. Тийм болохоор та бүхэнд баяр хүргэе.
За тэгээд өнөөдөр МБНЭ байгуулагдах гээд дөнгөж гүйцэд цуглаагүй шахуу байж байна. Тэгэхээр энэ хугацаанд хувь хүний бодол тухайн хүний онгон нь бараг гараагүй шахуу дутуу хагас трасст орсон хүмүүсийн үзэл бодол гэх мэт зүйлүүдийг туулж ирчихээд, өдөр болгон БНЭ дээр Монголын бөө гэсэн олон хүмүүстэй уулзаж ярилцаж байна. сайнтай муутай нь маш олон хүн орж ирж байна. Тэгэхээр бид бүгдийн өмнө
1. Нэгдсэн үйл ажиллагаа явуулах, нэгдсэн үйл ажиллагаа төр, олон улсад тодорхой хэмжээгээр хүлээн зөвшөөрүүлтлээ сайн ажиллах
2. Гурван том асуудал байгаа. Өнөөгийн бөө нарт тулгамдсан асуудал байгаа. Жирийн бөө нарт
a) Би угтай юм уу? Уггүй юм уу? Гэсэн хүмүүс Монголоор дүүрэн байна. Энэ асуудлыг яаж зохицуулах уу? Би угаа барьсан чинь болохоо байчихлаа гэсэн хүмүүс Монголоор дүүрэн байна.
b) Бөө гэж юу юм бэ?
c) Бөөгийн зан үйл чинь ямар учиртай юм бэ? Учрыг нь олдохгүй юм гэсэн хүмүүс Монголоор дүүрэн байна.
Энэ гурван асуудал дээр бид нарын үйл ажиллагаа аажим аажмаар явсаар цэг тавьж, бид нар эх Монгол улсын эдүгээ цагийн Их тэнгэрийн ивээлийг хүртэх цаг нь ойрхон байгаа шүү. Тэгэхээр өнөөдөр та бүхэн бодол хүрсэн газраа чадлаан хүргэж, бодлын боол болдоггүй, ихийг бүтээхийг өргөн дэвшүүлье. Нийт гишүүддээ амжилт хүсье. За баярлалаа.
Д.ЖАРГАЛСАЙХАН:-Эхлээд бөөгийнхөө асуудлаар эхэлчихье. Нэг зүйлийг бид хатуу ойлгох ёстой. Монголын түүхэнд Монгол улс хамгийн хүчирхэг байхдаа бөө төрийн шашин байсан. Энийг Хятадын Манжийн бодлогоор орж ирээд энийг чинь устгаад Монгол хүний үндэсний үзэл, үндэсний омогшил олон юмнаас нь салгаж байж өнөөдөр бөө гэдэг юмыг шал өөр өнцгөөс нь хараад бараг танихгүй болсон байхгүй юу.
Монголчууд өнөөдөр олон юманд үндэснийхээ ийм шинж чанараа гээгээд хажуунаас харахдаа толинд харахдаа өөрсдийгөө танихгүй болтлоо өөрчлөгдсөн. Энэ чинь байна шүү. Харийн төрийн бодлогын нөлөө байсан. Монгол гэдэг улс дэлхийг эзэлж явсан хүчирхэг гүрнийг юу ч үгүй болгохын тулд хаанаас эхэлсэн гэж бодож байна та нар. Энэ шашин гэдэг юмыг Монголын Бөөгийн шашиныг чинь байхгүй болгож бүр яг өнөөдөр орчин цагийн хэллэгээр генацит гэж олон бөө нарыг алж хядан тэр онолынхон олон тэр судрыг нь авч устгаж, тэгээд ороод ирсэн ш дээ.
Түүх үнэн. Өнөөдөр тэрийг чинь хаана ш дээ. Яагаад гэж үнэхээрийн тийм байхгүй юу. Үнэхээрийн зөв юм хэлж байна. Хятад өнөөдөр энэ асуудлыг чинь ингэнэ шүү. Оросод ингэнэ шүү. Өнөөдөр Оросод нэгтгээд Буриад гэдэг улсыг хязгаарлуу нь оруулаад шингээж байна ш дээ. Үнэхээрийн цаашаа яриад байх юм бол үндэсний асуудал ярина. Тийм үндэсний асуудал яригдана. Бид эндээс айх юм уу? Үгүй. Бид өөрийнхөө бөөг хөгжүүлэхийн тулд олон бэрхшээлийг давж гарна. Энэний хамгийн анхан шат нь энэ.
Энзоглобид бүх юмнаас уншиж үзэхэд өнөөдөр бөөг хаана ч гэсэн зан үйлд байгалийн харьцааны асуудлаар тайлбарлаж байгаа. Үнэхээрийн энийг шашин гэж ярих юм бол олон газар шоолж инээж магадгүй шүү. Гэхдээ бид нарт бахархах юм бий. Монголчууд бид өнөөдөр энэ бөө гэдэг юмыг чинь төрийн шашины хэмжээнд авч явсан. Цорын ганц улс ш дээ. Манж бол өөрийнхөө бөөтэй цуг устгаад алга болсон. Дэлхий дээр байхгүй тэр хүн. Тийм үндэстэн байхгүй. Байхгүй болсон. Одоо байгаа ганц үндэстэн бол Монгол. Монголчууд бидний гол үндэсний шашин бол бөө. Бөөтэй явж байхдаа бид дэлхийг эзэлсэн. Бүхэл бүтэн том гүрнийг байгуулж, дэлхийг эзэлж өнөөдөр мянган жилээр, мянганы жилийн шилдэг хүнээр Чингис хаан тодорч явж байгаа.
Өнөөдөр бид нар олон зуун жилээр бөөгийн эсрэг явуулсан үйл ажиллагааны үр дүнд өнөөдөр бид нар бөө гэдгээ бусадтай адилхан зан үйлийн хэмжээнд ойлгодог болсон байхгүй юу. Энэ үнэн. Бид цаашдаа ажиллаад ирэхээрээ зүгээр магадгүй Монголоос тасарсан энэ хоёрд байгаа. Монголоос тасарсан 2 үндэстэнүүдээ саад болж магадгүй. Болно. Үнэхээрийн энийг хүлээн зөвшөөрөхгүй. Үнэхээрийн шашин гэвэл хүлээн зөвшөөрөхгүй. Гэхдээ бид энэ 2 үндэстэнээсээ 2 юмнаас айгаад бид шашин гэдэг юмнаас татгалзах ёстой юу? Үгүй
Бид харин ч өнөөдрийн эдийн засгийн энэ нөхцөл байдалд, улс төрийн нөхцөл байдлын гараан дээр бид өөрсдийгөө өндөрт гаргаж тавьж биш энийгээ шашины хэмжээнд өнөөдөр тэр Лал, Будда, Христ байж байна ш дээ. Бид нар тэд нараас доогуур бөөгийн шашинаа тавьж зан үйл ийм тэр байгаль дэлхийтэй холбоотой тийм байна. Үнэндээ биш та бүхэн тэнгэр газартайгаа, харьцдаг. Бөө гэдэг чинь шашинаас дээгүүр асуудал байхгүй юу? Бид нар тэрийг гаргаж тавих ёстой. Өнөөдөр бид нар хуулиндаа захирагдаад шашинаас ч байхгүй. МУ-ын үндэсний аюулгүй зөвлөл дээр шашины асуудал ярихад бөөг шашинаар тооцож ярьж байна. Энд саяын ярьсан 3 шашин дээр Бөөгийн шашин гэж ярьж байна.
Өнөөдөр Монголчуудын хэдэн хүн нь Бөөгийн шашин шүтэж байна. Албан ёсны тоогоор 4,8%. Хэзээ ч 2%-иас дээш гарч байгаагүй. Өнгөрсөн хугацаанд. Анх удаа сүүлийн судалгаагаар 4,8%. Энэ бол ахиц энэ чинь хэний ахиц юм бэ? Та нарын ахиц байхгүй юу. Та нар энэ олон хүмүүстэйгээ харьцаж бөөг ойлгуулж, бөөгийн шашиныг шүтэж байгаа учраас хүн амын 4,8% нь бөөг шүтдэг гэж зоригтой бичдэг болсон байна. Энэ өснө. Би хэлж байна ш дээ. Бид энэ зан үйл байгальтай харьцдаг юмнуудаа шашины хэмжээнд өргөж тавих ёстой. Одоо бусад шашинуудыг чинь ойлгодог болсон байна ш дээ. Ийм ийм юмнуудыг шашин гэдэг.
Тэр түвшинээс чинь өндөр түвшинд бид нар хүмүүстэйгээ ойлгож харьцах асуудал гарч ирж байгаа байхгүй юу. Тэгж байж манай Бөөгийн шашин бол олон нийт хүлээн зөвшөөрсөн. Монголчууд үнэхээрийн дэлхий дээрхи зон нүүдэлчин юмаа. Нүүдлийнхээ зан үйлийг аваад үлдсэн улс ш дээ. Тэрэн дээр нь нэмээд энэ чинь Монгол гэдэг чинь Бөөг үнэхээр шашинаас өндөр хэмжээнд аваад үзсэн.Ийм л бахархмаар үндэстэн байхгүй юу. Бид энийгээ гаргаж ирэхгүй бол хэн гаргаж ирэх юм бэ? Бид энийг хийнэ. Өөр хүн хийж өгөхгүй. Бид нарыг сүүлийн олон жил дандаа хүний гар харуулж сургасан байхгүй юу. Бид тийм замаар явж болохгүй .
Тийм учраас Монголчууд бид өөрийн үндэстэн гэдгээрээ бахархахын тулд Монгол омогшилоо бий болгохын тулд байгальтайгаа харьцдаг тэр суу ухаанаа дахиад дэлгэрүүлэхийн тулд өнөөдөр бид бөөг бүх юмнаас дээгүүр авч үзэх ёстой. Бид өөрсдөө давж үзэж байж бусдыг дагуулна. Өөрөөр хэлбэл та нар манлайлагч байх ёстой. Олон арван шүтэн бишрэгч араасаа дагуулж байж өнөөдөр бид энэ зорилгоо биелүүлнэ. Бид гарааны шатан дээр байгаа шүү. Энийг л сайн анхаарах ёстой.
Өнөөдөр манай llБага хуралдайны үйл ажиллагаа ингээд өндөрлөж байна. Хүрэлцэн ирсэн та бүхэндээ баярлалаа. Мөнх тэнгэр, Ихэс дээдсийн ариун сүнс та бүхнийг минь ивээх болтугай. Анхаарал тавьсан та бүхэндээ баярлалаа.ИнгээдХуралдайхаасныгмэдэгдье.

Хуралдайны үйл ажиллагаа 12.30 өндөрлөв.

Тэмдэглэл хөтөлсөн: Б.Батсувд
Танилцсан:
МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан

Илтгэгч: М.Энхзаяа-Дэд ерөнхйлөгч
Ш.Энхбаяр-Дээд цэцийн зөвлөлийн гишүүн
Б.Түмэнбаяр-Дээд цэцийн Зөвлөийн гишүүн

3. МБНЭ-ээс гаргах Уриалгын тухай
Илтгэгч нь: Д.Бадарч-Дэд ерөнхийлөгч
Н.Бхтсайхан- Дээд цэцийн Зөвлөлийн гишүүн

1. Бүсчилсэн болон аймгуудыг хариуцуулах тухай
Илтгэгч нь: Д.Одгэрэл-Дэд ерөнхйлэгч
М.Энхзаяа-Дэд ерөнхйлөгч

2. МБНЭ-ийн дэргэд Залуучуудын байгууллагыг байгуулах тухай

Илтгэгч нь: Т.Эрдэнэбаатар-Дэд ерөнхийлөгч

2012.04.27.17 цагаас
Хэлэлцэх асуудал
1. МБНЭ-ээс цаашид хийх ажлын тухай чөлөөт ярилцлага
Удирдах: МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан
2. Санхүүжилтын тухай чөлөөт ярилцлага
Удирдах нь: МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан
3. МБНЭ-ийн тамга тэмдгийг ашиглах тухай,
Танилцуулга: МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан
4. МБНЭ-ээс гаргах уриалгын тухай
Танилцуулга: МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан
5. Анхааруулга, сонордуулга
Танилцуулга: МБНЭ-ийн дээд цэцийн зөвлөлийн гишүүн Х.Гомбобаатар