Category: Нэгдсэн их тахилга,тайллага

Өглөө эрт цуваа цааш хөдөллөө. Өнө эртний уламжлалт бөөгийн арван гурван овоонд ирж, Монгол бөөгийн их зайран П.Батжаргалын удирдлагаар цуваанд яваа бүрэлдэхүүн нэгдсэн залбирал үйлдэв. Энд ирсэн бүрэлдэхүүн нутгийн зон олны саяхан хийсэн тахилгыг хүндэтгэн их зайангийн зааварчилгаар зан үйлээ хийсэн юм. Гэхдээ зарим залуучууд түүүний хэлсэн үгийг үл анзааран дураараа загнах, өөрсдийн хүссэнээр зан үйл хийх нь харагдсан. Уг нь их зайраны үгийг нарийн сонссон бол цаашид амьдралдаа мөрдөх олон зүйлийг мэдэж авах байлаа. Залуучууд энэ овоонд олон удаа ирэх болно. Тэгэхдээ ганцаар ирэхгүй олон арван улаач, шүтэн бишрэгч нартай ирэх болно. Тиймээс нутгийн хүний үг үнэ цэнэтэй байсан юм. Тэндээс цуваа цааш хөдөлж, Алтай таван богд бүхлээр харагдах байрлалд очиж, бүх бүрэлдэхүүн байрласан билээ.
Бидний таван богд хайрхан салхитай бас хагас бүрхсэн үүлтэй угтсан билээ. Энэ өдөр тэнгэрийн үйл хийхэд нэн тохиромжтой өдөр байсан тул очсон олон улаач нар бүгд цуван бөөлсан билээ.
Монгол бөөгийн дархан удган Д.Энхжаргал их хайрхандаа залбирсаны дараа Монгол бөөгийн тэргүүн зайран Зоригтбаатар, бөөгийн “Чононгоо” төвийнхөн шавь нарын хамт галын тахилга хийсэн юм.
Монгол бөөгийн тэргүүн зайран П.Ганболд тэргүүлсэн Хөвсгөл аймгийн бөөгийн хүрээлэнгийнхэн зан үйлээ хийцгээж байлаа.
МБНЭ-ийн Өвөрхангай аймгийн хүрээлэнгийн тэргүүн, Монгол бөөгийн тэргүүн удган Дуламжав шавийнхаа хамт бөөлж харагдана.
Дархан хотод байрладаг бөөгийн “Самгалдай” төвийнхөн бөөлж, их хайрханаасаа хүч чадал авна билээ. Тэд хаа явсан газар зохион байгуулалт, нэгдсэн ажиллагаагаараа ялгарч харагддаг.
Гурван гал цааш хөдөлж Алтай таван богдын төрийн тахилга хийсэн овоонд очихоор хөдөлсөн юм. Тэдгээрийг Монгол бөөгийн тэргүүн зайран Өсөхбаяр ахалж, Увс, Говь-Алтай, Архангай, Төв аймгийн төлөөлөл багтсан. Мөн тэдний зарим нь Цагаан голын усанд умбаж, зан үйл хийсэн.
Оройноос цас бутарч эхэлсэн бөгөөд шөнө дунд малгайлан орж эхэлсэн. Өглөө сэрэхэд цас ихээр орж дүн өвөл мэт санагдаж байлаа. Гэвч өглөө нар мандахад тэнгэр онгойж, Алтай таван богд бүхэлдээ харагдаж, үүлгүй хөх тэнгэрт сүрлэг сайхан харагдана.
Их ажлын дараах анхны амралтын өдөр эхэллээ. Их тахилгыг зорих, тахилгын үйл ажиллагаанд оролцох гээд ачаалал ихтэй өдрүүд ард хоцров. Нар нилээд дээр мандах үед манайхан босч орчин тойронтойгоо танилцаж аялна билээ.
Хоёр дахь өдөр манайхан мөн л ачаалал ихтэй байлаа. Энэ өдөр мөн л үүлгүй хөх тэнгэр биднийг ивээж, таатай сайханаар наран угтсан. Их хайрхандаа бөөлж хүч авах, багш нар зарим шавь нараа засах гээд их ажил ундарч, бас л шаггүй их ажилтай өнгөрнө билээ. Орой нь төлөвлөсний дагуу гэрт “Цаст хайрхан”-ы Анхны нэгдсэн их тахилга”-аар хийсэн баримтад кино гаргаж, сонирхон үзэцгээсэн билээ.
Бид буцахдаа Шивээ хайрханыг нар зөв тойрон буцсан юм. Их цуваа тав тасарч цувран хөдөлсөн. Хэдий тэнгэр цэлмэг байсан ч бидний машины дээр багахан мананцар үүсч дагаж, бөөгийн арван гурван овоо хүртэл бүрхэнэ билээ. Тэгээд салж ядан үлдсэн. Бид ч түүнийг фото болон ведио бичлэгтээ үлдээж авсан юм.
Монголын төр, Улс мөнх тэнгэрийг шүтэж эхэлсэнээс хойш 2223 жил өнгөрчээ. Энэ хугацаанд “тэнгэрийн улаач” нар нэгэн дээвэр дор нэгдэн цугларч ийнхүү бөөгийн чуулган хийсэн түүх лав байхгүй. Орчин цагт олон мянган бөө нар олноор төрж, мөнх тэнгэрийн үзэл эргэн сэргэж байгаад бид бүхэн баяртай байна.
Олон арван шашины урсгал орж ирээд хүч аван дэлгэрч байхад Монголчууд бид Мөнх тэнгэрийн үзэл санаагаа дэлгэрүүлж, оюун санаан дахь үндэсний дархлаагаа сэргээн бэхжүүлэх түүхэн хариуцлага бидэнд тулж ирээд байна. Тэнгэрийн улаач нараа нэгдэхтүн, бид хувь хувийн амин санаагаа орхиж, их зорилгын төлөө хамтран ажиллах цаг үе ирчихээд байна.
Монголчуудыг мөнх тэнгэр ивээх болтугай.
Д.Хүрэлбаатар

Миний хувьд монгол цаг тооллын хувьд судалж байсан тохиолдол бий. Тэгээд хувь хүний бодол үлдсэн. Хятадын эртний нийслэл гэж нэрлэх Бээжин, Нанжин, Уханьд хаврын баяр цагаан сарыг угтаж үзсэн. Тэгээд надаа нэг л бодол үлдсэн. Тэр нь ялсан гүрэн хараат орондоо өөрсдийн цаг тооллолыг мөрдүүлдэг байжээ. Тэгээд Манжийн хааны хараат улс байсны хувьд монголчууд бид сүүлийн олон зуун жил манжийн хуанли, цаг тоололыг мөрдөж иржээ. Тиймээс эртний хятадын нийслэлд хаврын баяр эхэлж, байгаль ногоон өнгөө гайхуулж, цэцэгс дэлгэрч эхэлж байхад монголд цас орж шуурч, хүйтэн чангарч, өвөл үргэлжилж байдаг.
Хотоос гараад Төв аймгийн Лүн сум хүртэл хээр тал цасан нөмрөг,хүйтэн салхи шилбүүрдэнэ. Уулархаг газруудаар нөмөр ихтэй тул дулаахан байлаа. Бид жигд хурдтай явсаар жин үдэд Булганы Түлүүгийн даваан дахь Монгол бөөгийн тэргүүн зайран Өлзийхутагийн очлоо.
Зайран Өлзийхутаг маш хөдөлмөрч хүн, өөрийн төрсөн нутагтаа хотоос ирж суурьшаад хагас жил болж байгаа боловч жуулчид хүлээж авахуйц эхний суурьшилаа бэлэн болгосон байлаа. Бид эхний ээлжинд зайрангийн номын өргөөнд зочилсон билээ. Богинохон хугацаанд их ажил амжуулжээ.
Дэлхийн улс гүрэнд шашин өргөн дэлгэр орон зайг эзэлжээ. Шинжлэх ухаан өндөр хөгжсөн энэ зуунд шашиныг шүүмжлэх хүн байдаг. Ялангуяа хуучин социалист гэж нэрлэгдэх улсад шашингүй үзэл их газар авсантай холбоотой шашинг үгүйсгэх үзэл өргөн дэлгэр байдаг.
Монгол улсын хувьд тэнгэр шүтлэгийг шүтдэг улаач гарын тоо гучин мянгыг хол давсан. Хөгжлийн явцад орчин цагийн ба уламжлалт бөө мөргөл гэж хоёр ангилахаар болчихсон. Олон мянган жил өв уламжлан ирсэн соёлын биет болон биет бус өв гэж нэрлэгддэг бөө мөргөлөөс манай байгууллагад голдуу уламжлалт бөө улаач нар гишүүнээр элссэн байдаг.
Хийж бүтээсэн нь хүний нүдэнд харагддаггүй боловч тэнгэр шүтлэгтэнүүд олны дунд олширсоор байна. Харийн хэл дээр номлолоо уншдаг шарын шашин, иссус христийн шашин монголд эрчимтэй хөгжиж, хүчирхэг материаллаг баазтай болж, монголчуудын оюуны орон зайд хүчтэй эзэмдэхийг хүсч, зорьж байна.
2. “ХӨХ СУВД 2022” МӨСНИЙ БАЯР
Засмал зам цаг хугацааг хэмнэж, өдөртөө л Хөвсгөл нуурын Хатгал тосгонд очино. Өмнөх жилүүдийг бодвол автомашины хөдөлгөөн багассан санагдсан. Хөвсгөл аймагт өвлийн аялал жуулчлалыг хөгжүүлэх зорилгоор жил бүр уламжлал болон зохион байгуулдаг “Хөх сувд” мөсний баяр 20 дахь жилдээ боллоо. Энэ жилийн хувьд 20 жилийн ой тохиож байгаагаараа онцлог юм. Тодруулбал, Хөвсгөл нуурын мөсний баяр зохион байгуулах хэмжээнд хүрээгүй нимгэн байсан учраас 2014 онд, коронавируст цар тахлын улмаас 2020, 2021 онд тус тус зохион байгуулаагүй юм.
Анх 2000 онд “Далай ээж” хэмээн хүндлэн нэрлэдэг Хөвсгөл нуурыг хамгаалах, өвлийн аялал жуулчлалыг хөгжүүлэх зорилгоор Хөвсгөлийн тусгай хамгаалалттай газрын байгаль орчны байцаагчаар ажиллаж байсан хүмүүс санаачилж байсан түүхтэй.
Харин дараа жилээс нь буюу 2001 оноос Мөсний баярын хүрээ тэлсээр өнөөдрийг хүртэл уламжлал болгон тэмдэглэж, Монгол Улсад өвлийн аялал жуулчлалыг хөгжүүлэх нэгэн чухал ажил болж өргөжин хөгжиж байгаа юм.
Мөсний баярын үеэр мөсөн шагайн тэмцээн, унадаг дугуй, тэшүүрийн тэмцээн, мото спортын үзүүлэх тоглолт, нохой чарганы уралдаан, мөсөн дээрх олс таталт, буухиа тэмцээн, “Аав, ээж би” тэмцээн, тахтай хатирах морьдын уралдаан, аймгийн Хөгжимт драмын театрын уран бүтээлчдийн урлагийн тоглолт зэрэг үйл ажиллагаа тогтмолжсон байна.
Хөвсгөл аймгийн “Хөх сувд 2022” мөсний баярын урд эргээр автомашины зогсоолоо байгуулжээ. Түүнтэйгээ зэоэгцүүлэн үйлчилгээний гэрүүдийг байршуулсан байлаа. Мөсөн байгууламжийн өмнөд хэсгээр олон төрлийн наймаа, гар урлал, сонирхогчдын худалдаа байрласан байлаа. Мөсөн хотхонд төрөл бүрийн танилцуулга, үзвэрүүд явагдана.
Хойд захаар аймгийн спорт хороод үйл ажиллагаа зохион байгуулж байлаа. Тухайлбал мөсний волейвол, Мөсөн дээрх сурын харваа, янз бүрийн зайны тэшүүрийн уралдаан, мөсний ширээний теннес, морин чарганы уралдаан гээд олон төрлийн арга хэмжээнүүд зохиогдлоо.
Хөвсгөл аймгийн Хатгал тосгон, Хөвсгөл нуур дээр уламжлалт мөсний баяр зохиогдсон өдрүүдэд өглөөгүүр тогтуун сайхан байснаа үдээс хойш цаг агаар хүйтэрч, явган цасан болон шороон шуурга шуурч, хүчтэй салхилан, эрс хүйтэрч байсан.

3. МӨСНИЙ БАЯРЫН БӨӨГИЙН ГАЛЫН ТАХИЛГА

Жил бүр уламжлал болгон зохион байгуулдаг “Хөх сувд” мөсний баяр 3 дугаар сарын 4-ны өдөр Бөөгийн галын тахилга болов.

Хөвсгөлийн “Хөх сувд” мөсний баярын бөөгийн Галын тахилга дээр Монголын нэртэй зайран нар Балжир, Моко, Бүдүрэ нар тэднийг залгамжлан гарч ирж байгаа Пүрэвдорж, Эрдэнэбаатар нар бөөлөв. Дараа нь залуу улаач нар бөөллөө.
Ингэж цугларч бөөгийн зан үйлээ хийх нь ховор үзэгдэлд тооцогдоно. Бөө хүн гуйж бөөлдөггүй юм, шалтгаан байгаад ингэж цугларсан хэрэг. Харин Хөвсгөлийн аймаг, сумын удирдлагаас нэг ч хүн Галын тахилгад үзэгдсэнгүй, баярласнаа илэрхийлэх өчүүхэн сэтгэл гарсангүй. Тэдэнд эрх мэдэл, чадал бий, харин ухаарал дутав. Цаашдаа ийм байвал өөр аймгийн бөө гуйж тахилга хийх цаг ирэх вий дээ.
Мөсний баяр, галын тахилга тасралтгүй хийгдсээр ирсэн. Харин давхарлан галын тахилга хийгдсэн нь энэ тахилгыг зохион байгуулж байгаа дарга нар, зохион байгуулагчдын буруу юм. Гэвч үүний цаана шалтгаан байсан. Галын тахилга ганцхан энэ жил болоод өнгөрчих зүйл биш билээ.
Энэ удаа “Далай ээж” хэмээн хүндлэн нэрлэдэг Хөвсгөл нуурыг хамгаалах, галын тахилга хоёр газар болов. Яагаад ингэх болов гэдгийг тодотгон айлтгая. Ингэж давхарлан хийх болсон ямар шалтгаан байв. Галын тахилга хийхэд шууд хийчихдэггүй, бэлтгэл орно. Гэр барих, зан үйл хийх гээд багагүй хөрөнгө, цаг хугацаа зарцуулагдана.
Мөн чанартаа бол Дархан уул аймгийн “Самгалдай” бөөгийн төв “Маанар” төсөл хэрэгжүүлээд түүний үр дүнгээ тайлагнах үйл ажиллагаа болов. Хийгдэх ёстой л ажил. Хийсэн ажлаа олон түмэнд тайлагнаж, киногоо Led дэлгэц-д гаргаж, ихээхэн хөрөнгө зарж биелэгжүү загнаж, аймаг сумын засаг дарга нар бүгд л тэднийхээр зочилно билээ. Хийсэн галын тахилгаа цагдаагийн бүрэн бүрэлдэхүүнээр хамгаалуулан хийв.
Нөгөө талд нь өнөө цагийн Хөвсгөлийн нэртэй улаач нар хуран цугларч галын тахилгаа хийв. Энэ цагийн нэн ховор зүйл, үе үеийн нэртэй бөө нар бөөлсөн болохоор зон олон ихээхэн цугларч, нэг ч цагдаа үзэгдээгүй мөртлөө дэг журамтай сайхан болж өнгөрөв. Ард түмний өөрсдийн санаачилсан зүйлд цагдаагийн хамгаалалт шаардлаггүй нь харагдлаа.
Монгол улсын хойморь болсон Хөвсгөл нутаг өнөө цагийн бөөгийн өлгий нутаг. Монгол уламжлалаа ягштал баримтлан өнөөг хүрсэн олон сайхан алдартангууд соёлын үнэт өвөө хадгалан өнөөг хүрч ирсэн нь бөө нарын нутаг.
Гэвч нутгийн удирдлагууд өнгөрсөн хэдэн жилийн тахилгаа өөр аймгийн бөөгийн байгууллагаар хийлгэж, Хөвсгөл нутагтаа хэрэгжүүлж байгаа төсөлөө мөн л өөр аймагт харьялагддаг бөө нараар хийлгэсэн нь нутгийн бөө нарын эгдүүг нь хүргэж байгаа бололтой. Угтаа бол бөө “муутай” аймаг байсан бол яая гэхэв. Мөсний баяр нэртэй төвлөрсөн баярыг Хөвсгөл нутагтаа хийгээд байгаа ч өөр аймагт төвлөрөл нь шилжээд байгаад улаач нар дургүйцээд байгаа хэрэг юм.
Аймгийн дарга нар нь өөрийн улаач нараа мартаж, өөр аймгийн бөөгийн байгууллагаар тахилгаа, төсөлөө хэрэгжүүлээд байгаа нь хүмүүст санхүүжилтийн их хардалтыг төрүүлээд байна. Нээлттэй байвал олон түмэн ойлгоно.
Аймаг орон нутгийн удирдлага нь нутгийн улаач нартаа байдлыг зөв ойлгуулан ухааруулж, хоёр тахилга зэрэгцүүлэн хийж, хөрөнгө мөнгө үрж байхыг болиулах боломж байсан. Дарга нарын амнаас хий гардаг, гарын үсэг цаасан дээр үлддэг, тэгээд болоо, харин санаачилсан олон улаач нараас хөрөнгө нь гардаг болохоор хариуцлага үүрэхгүй өнгөрч байна.
Эртнээс Хөвсгөл аймгийн бөөгийн хүрээлэнд Галын тахилга хийх зөвшөөрсөн гэсэн атлаа давхар өөр аймгийн бөөгийн байгуулагад галын тахилгаа өгчихсөн байх жишээтэй. Эцсийн үр дүнд бөө нарын хооронд “яс” хаясантай дүйхүйц арга хэмжээ болж өнгөрлөө. Бөөгийн зан үйлээр “тоглоод өнгөрч” болдоггүй юм. Тэгээд бөөгийн тамлага дотор:
Модон толгойтой удирдагч нар
Монголоос минь зайлах цаг айсуй гэхэв дээ.

4.АЖЛЫН УУЛЗАЛТУУД БОЛЛОО
Мөсний баяр, ажил хэрэгч уулзалтуудаар баян байлаа. Мөсний баярын үеээр зохион байгуулсан галын тахилгын бэлтгэл ажилд хөвсгөлийн бөө нар өөрсдийн боломжоороо оролцов.
Галын тахилга хийх газарт хоёр гэр барьж, холоос ирэх зочидоо угтсан. Галын тахилгадаа оролцохоор ирсэн газар газрын төлөөлөл гурван ч удаа хуралдаж хийх ажлаа нарийвчлан тодотгов.
Мөсний баяртай давхцан хаа нэгтэй замын нээлтийн ажиллагаанд оролцохоор Засаг дарга, ИХТ-ын дарга нар явсан байлаа. Хөвсгөл аймгийн Засаг даргын тамгын газрын төлөөлөлтэй уулзлаа. Амйгийн удирдлага нь Мөсний баяртаа цагаа ч зориулж чадахгүй ажлаа давхардуулаад алга болсон байх юм. Нэг л эзэнгүй зэгэл, догол харагдана
Мөсний баярын Бөөгийн галын тахилгаа хийхээр Хөвсгөл аймагт төдийгүй Монголдоо нэртэй зайран нар Балжир, Моко, Бүдүрэ нар болон тэднийг залгамжлан гарч ирж байгаа Пүрэвдорж, Эрдэнэбаатар, залуучуудын төлөөлөл Лхагва, Булган нар, МБНЭ-ийн Залуучуудын төлөөлөл ирж, хүч нэмсэн байлцлаа.
Зөвлөлдөх уулзалтууд шуурхай болж Галын тахилгад толгойлж болон тэргүүлж бөөлөх бөө нарыг тодотгов. Галын тахилгын бэлтгэл ажлыг Хөвсгөл аймгийн бөөгийн хүрээлэнгийн удирдагч Наранцэцэг, бөөгийн хүрээлэнгийн дэд тэргүүн, Монгол бөөгийн тэргүүн зайран Эрдэнэбаатар, Монгол бөөгийн их зайран Бүдүрэ нар хариуцан идэвхи зүтгэлтэй ажилласанг тэмдэглэн хэлэхэд таатай байна. Дулаан цагаар цуглаж, байгууллагынхаа хурлыг хийж зохион байгуулалтын ажлаа цэгцлэх шаардлага харагдаж байлаа.
Галын тахилгын төв гэрээр олон шүтлэгтэн ирж МБНЭ-д гишүүнээр элсэж байлаа. Тэр болгонд шуурхай үйлчилж, зургийг нь авч, батлахыг нь бичиж олгож байсан.
Манай баг аймгаас гэр авчирч тахилгад байрлуулсан иргэдэд хандив өргөсөн. Өвлийн хүйтэнд аймгийн төвөөс тахилгад зориулан гэр авчирч барьж, бэлтгэлийг хангана гэдэг бас ч яггүй ажил шүү.
Мөн зэргэлдээ галын тахилга хийж байгаа Бөөгийн Самгалдай төвийн гэрээр орж бэлтгэл ажлын явцтай танилцлаа. МБНЭ-ийн бүрэлдэхүүнд Самгалдай төв орж Халх голын ялалтын баярт оролцож байсан бүрэлдэхүүнтэйгээ таарч хууч хөөрөөд авлаа.
Галын тахилга хийх Хөвсгөл аймгийн бөөгийн хүрээлэнгийн Тахилгын гэрт байх хугацаанд олон зуун шүтлэгтэн нартай уулзаж санал бодлоо солилцсон билээ. Гэрээ тойруулан МБНЭ болон Хөвсгөлийн бөөгийн төвийн фото үзэсгэлэн сурталчилгаа гаргаж танилцуулж байлаа.
Өдрийн цагаар төв гэрт МБНЭ-ээс зохион байгуулсан Хөвсгөл нуурын нэгдсэн тахилгуудаар хийсэн баримтад киног нийтэд гаргаж сурталчлах ажлууд хийгдсэн байна.
Орой бүрэнхий болохын алдад Монгол бөөгийн өв уламжлалын тухай баримтад кино гаргаж задгай талбайд гаргаж үзүүллээ.
Хатгалын төвд Зайран Зоригоотой танилцсан юм. Хоёр өдөр олон сайхан түүх хөөрөлдөн ярилцлаа. Мөн МБНЭ-ийн анхны гишүүдийн нэг болох Монгол бөөгийн тэргүүн удган Даариймаатай уулзаж санал бодлоо зөвлөлдлөө.
Түмэн олонд бариа засал, зан үйлээр үйлчилж ирсэн ахмад буурал Н. Цэенрэгзэнд мөнх тэнгэрийн “Хүрэл” шонхороор шагнасныг гардуулсан билээ.
Аймгийн төвд ажлын уулзалтууд өрнөсөн. Хэдий богино хугацаатай байсан ч багагүй ажил амжууллаа.

5. МӨСНИЙ БАЯРАА ХЭРХЭН ӨРГӨЖҮҮЛЭХ ВЭ.

Мөсний баярын сургаар сум, сумдаас цөөнгүй хүн цугларчээ. Цөөнгүй жил хийгдсэн Мөсний баярын үйл ажиллагаа хэвшмэл болон тогтжээ. Мөсөн дээр хэдэн дүрс босгочихно. Эргэн тойрон хэдэн мөсөн спортын талбай байгуулна. Тэнд өвлийн спортын арга хэмжээнүүд зохиогдоно. Энд тэндээс ирсэн наймаачид худалдаа эрхэлж, хагас дугуй хэлбэрээр байрлаж ажлаа хийнэ. Урд эргээр хоолны үйлчилгээ болон албан газруудын гэр байрлаж үйл ажиллагаагаа эрхэлнэ.
Мөсний баярын үеэр хөвсгөл аймгийн сумдаас иргэд цугларч бараа солилцоо хийгдэж, орлого олж амьдралдаа хэрэг болохуйц ажлууд өрнөнө. Багагүй л хөрөнгө зарсан ажил буцална.
Жилээс жилд цар хүрээ өргөжих ажээ. Энэ жил гэхэд мөсөн дээрх тоглоомын хэлбэр нэмэгдэж, бие засах газрыг шийдэх гэж оролджээ.
Хөвсгөл аймагт өвлийн аялал жуулчлалыг хөгжүүлэх зорилгоор хийгдэж буй наадам хоёр жил дэлхий нийтийг хамарсан өвчний улмаас гадаад жуулчид ирээгүй учраас дотоодын иргэддээ үйлчилсэн ардын зугаалга болж өнгөрсөн. Гэхдээ гадаад аялал бэлтгэл ажилд чамгүй туршлага хуримтлуулсан жилүүд байлаа.
Сүүлийн жилүүдэд сонирхогч оролцогчдын тоо эрс нэмэгдэж байгаа бөгөөд баярын үеийн арга хэмжээ, хөтөлбөрүүд агуулгын хувьд баяжин өргөжиж байгаа юм.
Хэдий Хатгал тосгон жуулчдыг хүлээж авах зочид буудлын тоогоор боломжийн байдаг ч гэсэн жуулчдын тоо нэмэгдвэл бид өвлийн аялал жуулчлалыг хөгжүүлэхэд юуг анхаарах вэ гэдэгт санаа тавих цаг болж байна.
Мөсний баярын гол чиглэл хил нээгдвэл гадаад аялал жуулчлал илүү ач холбогдолтой байна. Жуулчлал олон ирэх тохиолдолд гэр зочид буудлыг сумдад хариуцах хэлбэрээр өргөжүүлж болохоор ажээ. Энэ чиглэлээр сайн ажиллаж чадвал мөсний баярын арга хэмжээ илүү үр дүнд хүрэхээр харагдаж байна. Дотоод аялал жуулчлалын хувьд мөсний баяр олон удаа хийгдээд “ханалт” үүсчих мэт санагдлаа.
Хөвсгөл аймаг бол уламжлалт бөө мөргөлөөрөө алдартай. Одоо цагт дэлхий ертөнц бөөгийн зан үйлийг илүү сонирхох боллоо. Тиймээс бөөгийн галын тахилга гадаад, дотоодын жуулчдын анхаарлын төвд байх болно. Гэвч иймэрхүү байдлаар Монгол бөө нартаа хандаад байвал бөөгийн зан үйлийг тохиолдолын хүмүүст хариуцуулан хийх тийм цаг үе ирэх вий.
Хүн ам олонтой БНХАУ-ын Өвөрмонголын Ордост нэг удаагийн тахилгад оролцох дотоод гадаадын жуулчдын тоо нэг сая давдаг. Тахилгад оролцохоор ирсэн нэг иргэний зарцуулах зардал өндөр, орон нутгийн иргэд чамгүй орлого олдог. Мөсний баяр маань иймэрхүү үр дүнд хүрвэл олонд тустай болно. Тийм байхын тулд багагүй зүтгэх, хөдөлмөрлөх, бүтээх хэрэг гарна.
Мөсний баярын үйлчилгээг харж байхад “Тэнгэрийн үнэтэй мөртлөө Тэг үйлчилгээтэй газар юм аа.” Гэсэн үг тохирч байсныг хэлэх юун. Дүн өвлөөр хавсарсан зочид буудлын үнэ тэнгэрт хадаастай. Төлбөр шигээ үйлчилгээ байхгүй. Үйлчилгээний харилцааны соёл “тэгтэй” тэнцэнэ. Хөвсгөлчүүд минь дахиад ирэхэд амралт, хоол, халуун ус, харилцаа хандлагаа засаад төлбөрөө авдаг болсон байгаарай гэж ерөөхөөр байлаа. Цаашид ийм байвал жуулчид нэг л удаа үзээд “үргэдэг” газар болчих вий дээ.
Олон нийтийн байгууллагын идэвхи санаачлагыг зөв өрнүүлж чадвал олон талаар амжилтанд хүрч болохыг болоод өнгөрсөн үйл явдлууд харуулж байлаа.

Хамгийн өндөр уулс нь Монгулек, Тайга-Кызыл, Монгол-Тайга юм. Өвөл цастай, хүйтэн жавартай. Зуны улиралд хурц нар гэрэлтдэг. Уур амьсгал нь эх газрын эрс тэс уур амьсгалтай. Аялал жуулчлалын хамгийн тохиромжтой цаг бол намрын эхэн, хаврын сүүл юм.
ЮНЕСКО-гийн байгалийн болон соёлын дэлхийн өвийн дурсгал бол Убсунурын дархан цаазат газар юм. Энэхүү гайхамшигт нутагт байрлах рашаан нь эдгээх ашигтай шинж чанартай байдаг. Эдгээр нь balneological эмчилгээнд ашиглагддаг.
Тува-Монголын хил дээр малын хулгайн гэмт хэрэгтэй тэмцэхээр цөөнгүй өдөр ажиллаж байсан болохоор хоср улсын хилийн дагуух газар орныг сайн мэдэж байлаа.
Бид бүрэнхий болж байхад Чадан гэдэг тосгонд ирж тосгоны төвд байрлах хоёр давхар зочид буудалд хоноглов. Гадаа машин тавих болоход буудлын жижүүр цагдаагийн гадаа машинаа тавихыг зөвлөв. Тэгээд тосгоны цагдаагийн хэсгээр орох боломж олдов. Тэнд хөл хөдөлгөөн ихтэй, жижүүрийн хажуу өрөөнд түр саатуулах байранд согтуу хүмүүс дүүрэн харагдана. Цагдаагийн байранд ороход үнэр танар нь нэг содон, удаан байхад хэцүү талдаа байлаа. Мэдээж ийм их ажил ундарч байхад цагдаа гадаа машиныг тавиулж сахиж хонох нь юу л бол. Тэндээс буцаж буудлын гадаа ирээд машиндаа нэг нь хонохоор шийдсэн юм. Энэ удаа жижүүр гадаа машинд хонох хэрэггүй гэж зөвлөсөн нь нэг ч гэсэн хүн буудалдаа хонуулж орлогоо авах гэсэн тэдний санаа байсныг дээр цагдаа руу явуулсан тэдний зөвлөгөө нь гадаа машин тавиулаад манасны хөлс авах гэсэн санаа байсныг хожуу ойлгосон юм.
Чадан тосгон нь Сергей Кужүгетович Шойгугийн төрсөн газар юм. Шойгу бол Зөвлөлт ба Оросын төрийн зүтгэлтэн, 2012 оны 11-р сарын 6-наас хойш ОХУ-ын Батлан хамгаалахын сайд хийж буй, Армийн генерал (2003) цолтой. ОХУ-ын баатар (1999), ОХУ-ын гавьяат аврагч (2000), Нэгдсэн Орос намын Дээд зөвлөлийн гишүүн. ОХУ-ын Иргэний хамгаалалт, онцгой байдал, гамшгаас хамгаалах улсын хорооны дарга (1991-1994), ОХУ-ын Онцгой байдлын яамны дарга (1994-2012), Москва мужийн захирагч (2012), Бүс хоорондын “Эв нэгдэл” хөдөлгөөний тэргүүн (1999-2001), үүсгэн байгуулагч (2001 оны 12-р сарын 1), “Нэгдсэн Орос” намын дарга (2001-2002, Юрий Лужков, Минтимер Шаймиев нартай хамт). Одоогийн байдлаар 1990-ээд оноос хойш ОХУ-ын Засгийн газрын гишүүнээр завсарлаггүй ажиллаж буй цорын ганц сайд, Оросын газарзүйн нийгэмлэгийн ерөнхийлөгч (2009 оноос хойш) сонгуульт ажилтай.
Түүний эцэг Тувагийн өөртөө засах орны Чадан хэмээх жижиг хотод бүс нутгийн сонины редактор, дараа нь ЗХУ-ын Тува мужийн хорооны нарийн бичгийн дарга, Сайд нарын зөвлөлийн нэгдүгээр орлогч дарга хийж байсан бөгөөд тэрхүү гэр бүлд Шойгу өссөн. Харин эх Александра Яковлевна Шойгугийн төрөл төрөгсөд нь Украины уугуул иргэд юм. Тэрээр Луганск мужийн Стаханов хотын нэгэн сүмд үнэн алдартны шашинд баптисм хүртсэн.
2.АЗИЙН ТӨВ БУЮУ ӨНӨӨГИЙН КЕЗЕЛ ХОТ
Өглөө таван цаг гээд нар мандана. Бид ч эрт босч цааш хөдөлсөн билээ. Манайх шиг нарийн замтай юм. Машины хурд өндөр, бидний ярьдагчлан сум шиг хурдан давхина. Автомашин зам Ак Дүрүг, Арыг-Узю, Шагонар, Усть-Элегест тосгодоор дамжин Тувагийн нийслэлд очлоо.
Бид Тувагийн нийслэл Кызыл хотод эрт орлоо. Хамгийн түрүүнд Тува дахь Ерөнхий консулын газарт очиж, Ерөнхий консуль Д.Ганболдтой уулзлаа. Бид Тувагийн бөөгийн байгууллагад танилцуулгаа явуулж, маргааш нь уулзахаар тохиролцов.
Кызыл хот Енисей мөрний эрэгт оршино. Бид хамгийн эхэнд Енисей мөрний эрэгт байгуулсан “Ази тивийн төв” гэсэн дурсгалын хөшөө, цэцэрлэг хүрээлэнтэй танилцав. Орчин цагийн өнгө загвараар хийсэн энэ цэцэрлэгт хүрээлэн өвөрмөц байдлаар хийгджээ. Тэндээс холгүй дэлхийн алдарт бөх Яриганы нэрэмжит спорт цогцолбор байх бөгөөд түүний дэргэд Монголын консулын ерөнхий газрын аятайхан загвараар барьсан хоёр давхар барилгад байрлана.
Хотын төв хэсэгт Тува Улсын түүхийн музей, Алтан ордон, банк, их дэлгүүр, хүүхдийн дэлгүүр, захиргааны барилгууд, Тува Улс ОХУ-д нэгдсэний 100 жилд зориулсан хөшөө тус тус байрлана. Тува Улс ОХУ-д нэгдэрхэд их үйлийг хийж, үнэтэй хувь нэмэр оруулсан Буян бадрагы хэмээх ноёны хөшөө, нэрэмжит зочид буудал, ресторан байна. 1917 онд улаантаны цэргийн жанжин Щетинкиний удирдсан цэрэг энэ хотыг цагаатнаас чөлөөлсөн тул тэдэнд зориулсан гэрэлт хөшөө байрласан байв.
Хотын нэг хэсэгт барааны болон хүнсний зах бөөндөө байрлажээ. Автомашины зах бөөний худалдааны төвууд нэг газар төвлөрүүлж чаджээ. Түүнээс холгүй “Таван од” хэмээх худалдааны төв байрлана. Энэ цагт хаана ч зураг нь тавигдсан хүн бол өнөөгийн ОХУ-ын Батлан хамгаалахын сайд, ОХУ-ын баатар генерал С.Шойгугийн зураг байрлах бөгөөд түүний доор нь “Таниар бид бахархадаг” гэсэн үг тод харагдана. Хот нэгэн хэмийн жигд, тохирсон дэг жаягаар хөгжиж буй нь харагдана. Монгол туургатан улсууд өөрсдийн өнөө цагийн хошуучлагчаа төрүүлж чаджээ. Түүний тод жишээ бол Халимагууд Илюмжинов, Тувачууд С.Шойгу нарыг нэрлэж болно. Хот автомашины хөдөлгөөн багатай бас агаар нь цэвэр тунгалаг, байгаль нь онгон сайхнаар ажээ.
Үзэсгэлэнт газрууд нь үндэсний музей, байгалийн цогцолбор, булш, филармони, театр болон бусад олон сонирхолтой газрууд юм
3.КЫЗЫЛ ХОТЫН ТҮҮХ
Кызыл хотын ерөнхий мэдээлэл ба түүх Хот бүр өөрийн гэсэн өвөрмөц амт, өөрийн гэсэн өнгө төрхтэй, түүхийн тамгатай. Цаг хугацаа удааширсан өмнө байсан өнгө төрх тод харагдана. Та хотыг тойрон явахад хуучин зөвлөлтийн үеийг санагдуулна.
Энд шинэ барилга бараг байхгүй, хотын төвд ч Хрущевын барилга, таван давхар блокон барилгууд, тэр байтугай энгийн модон барилгуудыг элбэг дэлбэг харж болно. Хот Бий-Хем (Том Енисей) ба Каа-Хем (Жижиг Енисей) голуудын уулзвар цэг, бэлчир газар юм. Кызыл бол байгуулагдсаны 100 жилээ 2014 онд тэмдэглэсэн. Энэ хот Урянхуудын нутаг – Алтан Тува Оросын бүрэлдэхүүнд орсны дараа байгуулагдсан. Хаант засгийн газар эзэнт гүрний хил хязгаарыг идэвхтэй өргөжүүлж, Урянхын хязгаарыг Оросын протекторат гэж зарласны дараа засаг захиргаа, соёл, аж үйлдвэр, худалдааны төв болгон хөгжүүлэхээр төлөвлөж байсан оросууд суурьшсан сууринг барьж эхлэхээр шийджээ.
Тувагийн сав газрыг шинэ хот байгуулах газар болгон сонгосон – өндөрлөг тал, Бий-Хем (Том Енисей) ба Каа-Хем (Жижиг Енисей) голуудын уулзвар цэг нь хоорондоо нийлж Улуг-Хемийг үүсгэдэг (Дээд Енисей). Холбооны M54 “Енисей” хурдны замын дагуу хойд зүгээс хотын үүдэнд зогсож буй Кызылийн бэлгэдэл. Хотын тухай зарим баримтуудыг он цагийн дарааллаар оруулав.
1914 он-Орост нэгдсэн Тувагийн шинэ газар нутагт Оросын эзэнт гүрний түшиц газар болох Белоцарск тосгоны үндэс суурь тавигдав. Ирээдүйн засаг захиргааны төвийн нэрийг Урахчууд “Цагаан хаан” гэж нэрлэдэг Оросын хааны хүндэтгэлд зориулж өгсөн бөгөөд энэ нь “Цагаан хаан” гэсэн утгатай байв. 1915 он – Шинэ сууринд 468 хүн амьдарч, 54 амины орон сууц, эмнэлэг, 18 үйлчилгээ баригджээ. 1918 он-Белоцарск хотыг Хем-Белдир гэж нэрлэв. 1919 он-Хувьсгалын хүчнүүд ба цагаан хөдөлгөөний хоорондох тэмцлийн үр дүнд хот бараг бүрэн шатжээ.
1921-Тувагийн Хурал хошуунууд тусгаар тогтнолоо зарлаж, Танну-Тува Улус (Тува Ард Улс) байгуулснаа зарлав. 1922 он – хотын идэвхтэй өсөлтийн үе эхэлсэн. “Найрал” кино театр 1926 он – Хем-Белдир сууринд шинэ нэр өгсөн – Кызыл (“Улаан”).
1942 он-Кызыл хотын оршин суугчид дайнд Зөвлөлтийн армийг дэмжих нисэхийн эскадриль байгуулахад зориулж хандивын аян зарлав. 1944-БНТУ (Тува Ард Улс) ЗХУ-ын бүрэлдэхүүнд оров. Кызыл нь РСФСР-ын Тувагийн автономит мужийн засаг захиргааны шинэ статусыг хүлээн авав. 1961 он- Кызыл хотыг Тувагийн АССР-ын нийслэлээр зарлав. 1991 он-Кызыл-Бүгд Найрамдах Тува улсын нийслэл. Кызыл бол Азийн газарзүйн төв бөгөөд тэд Красноярскийн цагийн дагуу энд амьдардаг, Москватай харьцуулахад Тувагийн нийслэлийн цагийн бүс нь 4 цагийн зөрүүтэй байдаг.
4.ТАГНААР ОНГОЛСОН ТУВА БӨӨ НАР
Бидний анхны танилцсан улаач бол бүх насаа бөөгийн амьдрал зан үйлд зориулжээ. Түүний ярианаас тува бөөгийн хөгжлийн үйл явцтай танилцах боломж олдсон. Одоо цагийн аясаар олон бөө төрсөн гэх тэгээд цагийн явцад шигшигдэж байгаа ажээ. Тувагийн бөөгийн тэргүүн, Ардын уран зохиолч, бөө судлаач, түүхийн ухааны доктор, ОХУ-ын соёлын гавьяат ажилтан, Тува Улсын соёлын гавьяат ажилтан, Тува Улсын шинжлэх ухааны гавьяат ажилтан, Кызыл хотын хүндэт иргэн, Тувагийн бөөгийн насан туршийн Ерөнхийлөгч Монгуш Борахович Кенин-Лопсаны нас ер гарч одоо хүнд өвчтэй хэвтэрт байгаа гэв. Бүхий амьдралаа бөө судлалд зориулж, олон бүтээл туурвижээ. Тэрээр төрөөс авах ёстой бүх л цол алдарыг хүртжээ. Түүний амьдралын түүхтэй танилцахад өнөөгийн “Голомт” төвийн тэргүүн, бөө судлаач Ш.Сүхбат гуйатай адил төрх сэтгэлд үлдэнэ.
Бид эхлээд одоо бөөгийн тэргүүний үүргийг орлон гүйцэтгэж яваа “Адыг зэрен”, “Дух медведя” бөөгийн төвөөр орлоо. Энэ төвийг Адыг Тулуш Кара-Оол Допчун-Оол Оглу удирдах бөгөөд одоогоор бөөгийн Ерөнхийлөгчийн үүргийг түр гүйцэтгэж байгаа ажээ. Хотын төв хэсэгт бидний нэрлэдэгээр гэр хороололд орших энэ төв нэг давхар байшинд байрлах бөгөөд төрөөс худалдан авахад тусласан байна. Хашаанд нэг гэр, түүний хажууд чулуун овоо байх агаад түүнийг тойруулж гэрийн хана босгожээ. Өрөөнүүдэд бөө нар суух бөгөөд нэг өрөөнд 3-4 хүн байрлажээ. Хүн хүлээх хэсэгт бөө нарын сурталчилгаа байрлуулжээ. Биднийг очиход бөө нарын олонх нь ойролцоо тосгонд бөөгийн зан үйл хийхээр явсан байсан. Бид төвийн үйл ажиллагаатай танилцаж, харилцан ажиллах талаар саналаа тавьлаа.
Бидний танилцсан гуравдахь дахь төв бол “Дүнгүр” бөөгийн төв байв. Манайхаар бол Их зайран Бямбадорж гуйан “Хэнгэрэг” бөөгийн төвтэй ижил нэртэй байгууллага ажээ. Удирдагч нь Монголын Консул дээр албан ёсоор бидэнтэй уулзсан удган байлаа. Түүний танилцуулснаар энэхүү төвөө өөрсдийн хүч, хөрөнгөөр байгуулсан гэх бөгөөд нэг давхар модон барилгын гурван өрөөнд дөрөв, дөрөвөөр сууж иргэдэд үйлчилдэг ажээ. Тува бөөгийн төвийн амьдрал ахуйтай танилцаж явахад бидэнтэй олон зүйлээр адил байлаа. Хотын эргэн тойрон, олон газар буддагийн хийдүүд баригдаж байгаа нь харагдана. Тэдний дэргэд бид олсон хэдэн мөнгөө амьдралаасаа илүүчлэн тахилга хийхэд зориулна. Энд бас орлогоосоо улсад татвар төлдөг гэв.
Энд болдог тахилга тайлгад ОХУ болон гадаадаас олон судлаач, бөө нар ирдэг тухай бидэнд танилцуулсан. Тэдний дотор бид Халимагаас бөө нар ирдэг гэсэн мэдээллийг олзуурхав. Биднийг Халимагт байхад энд нэг ч бөө байхгүй гэж танилцуулж байсан билээ.
Бидний хоорондын ярилцлага ажил хэрэгч дотно байсан. “Монголд бөөгийн төв байгууллага байгуулагдсан нь бидэнд ажиллах их урам зориг, эрч хүч өглөө”, “бид үйл ажиллагаагаа сэргээж эрч хүчтэй ажиллах болно” гэж бөөгийн төвийн тэргүүнүүд хэлсэн. Энэ үг бидэнд ч сайхан сонсогдож байлаа. Мөнх тэнгэрээ шүтэгч, монгол туургатнуудын хооронд ямар ч бэрхшээл тулгарч байсан бидэнд хил хязгаар гэж үгүй билээ. Бид бие биенээсээ олж уулзсанаас хойш хамтран ажиллах өргөн боломж нээгдэж байна.
Тува Улс бол Бөөгийн шүтлэгийг төрийн шүтлэг болгосон, үндэстний уламжлалаа авч яваа цөөн улсын нэг. Тэднээс бид суралцах, биднээс тэд суралцах их зүйл бий. Хөрөнгө мөнгөтэй, эдийн засгийн хүчирхэг дэмжлэгтэй, олон зуун жилийн туршлагатай, олон зуун саяаар тоологдох сүсэгтэнтэй гадны шашин хүч түрэн хөгжиж байна. Энэхүү Монголчуудын оюун санааны дархлааг “булшлах” гэсэн их хүчний эсрэг бид хамтын хүчээр сөрөн зогсож байна. Будда, Иссусын шашинд өгч байгаа хөрөнгө оруулалт хэдэн арван сая ам доллараар хэмжигдэж байна. Хаана ч явсан хүчирхэг шашинуудын сүм, дуганууд баригдаж, эрчимтэй хөгжиж байгаа дүр зураг тодорно. Гэхдээ монголчуудын генид мөнх тэнгэрийн оч ямагт хадгалагдаж явдаг бөгөөд бадмлан асч, дүрэлцэн бадрахад өчүүхэн дэм хэрэгтэй. Тэр мөч ойртсоор байна.

5.ХИЛИЙН БООМТ БА МОНГОЛЧУУДАД АНХААРАХ ЁСТОЙ АСУУДЛУУД
Бид Увс аймгийн Хандгайтын боомтоор орж, Монголын хилийн Завхан аймгийн Арц-суурийн боомтоор гарсан юм. Автозамын хувьд энэ боомтоос Кызыл хүртэл зам манай нийслэлээс аймаг хүртэл тавьж буй нарийн зам байх агаад харин Кезелээс Арц-суурийн боомт хүртэл автозам нь Новокраснаярск хүртэл нэг мянга км тавигдах орчин үеийн замын нилээд хэсэг нь тавигдаж эхэлжээ.
ОХУ-ын аль ч боомт хүнд хандаж байгаа байдлаар хуучны, социализмын үеийг санагдуулна. Монголчууд бид тэднийг бий болгосон уу, тэд хуучнаараа байсаар байна уу гэдгийг эрэгцүүлэн бодогдуулахад хүргэв. Хандгайтын боомт харьцангүй хурдан шуурхай үзсэн. Гэхдээ хилээр нэвтэрч байгаа техник хүн хоёр их биш. Хүн цөөхөн байсан, хүн олон бол үйлчилгээ удаан байх шинжтэй.
Монголын хилийн зүг явахад Балгизан, Кызыл-Арыг тосгоноор зам дайрч өнгөрнө. Удалгүй бидний сайн мэдэх дууны нэр бүхий Самгалдай тосгон дундуур зам өнгөрнө. Тэндээс хилд хамгийн ойрхон Эрзин тосгоноор орлоо. Тосгоны бараа болон хүнсний дэлгүүрээр орж танилцаад цааш хилийн боомтын зүг хөдөлсөн билээ.
Харин Арц-суурийн хилийн боомт бүх барааг нэг бүрчлэн шалгав. Автомашины ачаан дээр ачин явсан обудгүй дугуй энд хураагдав. Учир нь обудгүй дугуй гаргахгүй ёстой ажээ. Хуучин тэгээд олон мянган км зам туулсан хуучин дугуй хил дээр үлдлээ. Бид аяны цахилгаан үүсгүүртэй, түүнд хийх шатахууны саван дахь бензинийг хүртэл шалгана билээ. ОХУ-ын тал ингэж нарийн үзэх нь Монголын талын хил, гаалийн талд ачаалал бага болгох таатай нөхцөлийг бүрдүүлж байна. Биднийг байхад нэг бага оврийн ачааны тэрэг хил нэвтэрч хилийн цаана байх шатахуун түгээгүүрээс шатахуун аваад буцаж гарсан бөгөөд тэдний хоёр жижиг цүнх, хармааны түрүүвчийг нарийвчлан шалгах нь харагдана.
Эцэст нь дүгнэж хэлэхэд ОХУ-ын хил рүү орохдоо ямар бараа хэрхэн авч явахыг нарийн судалсан байх шаардлагатай нь харагдлаа. Ийм хатуу шалгалтыг даван бидний нэрлэдэг “жижиг буюу ганзагын наймаа” хөгжих боломж нэн сул байх шинжтэй. Ийм хатуу шалгуур, тэгээд хувиасаа мөнгө гарздан хил нэвтрээд бараа аваад эргэж гарах, татвар төлөх гээд тооцвол хил орчимын бараа эргэлт нэг их хөгжихгүй төлөвтэй. Гэхдээ нэг монгол үг байдаг “цаг цагаараа байдаггүй” гэж, тийм цаг ойрхон байх болтугай.

Янз бүрээр бичсэн юмдаг. Өмнө нь Сүхбаатарын талбайд бөөлөгсөд нь улс төрийн захиасаар бөөлж байсан. Тэрхүү захиалгат бөөлөлтийг зохион байгуулагчид Сүхбаатарын талбайн зүүн урд байрлах олон давхар шилэн барилгад захиалагчдын төлөөсөөр хоёр сар шахам байрлаж үйл ажиллагаа явуулсан байдаг. Захиаслагчид нь төлбөрөө төлөхөө болиод, зохион байгуулагчид нь гадаад оронд амьдрахаар явсанаар үйл явдал завсарласан билээ.
Бид ингэж бичсэнээр Тэнд оролцож байсан “Ноён уулын аварахын төлөө” хөдөлгөөн, “Гал үндэстэн холбоо”-ны тэмцлийг үгүйсгээгүй билээ.
Харин энэ удаагийн Сүхбаатарын талбайд бөөлсөн “улаач” нар өөрсдийн сэтгэлийн дуудлагаар, хүсэл эрмэлзлэлээр зорин очиж бөөлсөн байна. Цугларсан олон тэдэнд талархал илэрхийлж, монгол орныхоо сайн сайханы төлөө тэмцэгчдэд урам хайрлаж байгаад талархал илэрхийлжээ. Харин хэвлэл мэдээлэл “чимээгүй таг” байна.
Бөө нар шаардлагатай гэж үзвэл заавал товлосон газраас бус өөрсдийн онгодын өргөө, хээрийн онгодоос түмэн олныхоо төлөө зан үйлээ хийх чадвартай билээ. Улс орныхоо төлөө шаардлагатай цагт улаач нар баатар цэрэг эрийн хуяг дуулга, бөөгийн хуяг хувцасаа хамтад нь агсран алс холын замд үүрэг гүйцэтгээд явж байсан түүхэн замналтай билээ.

Үүнд:

Нэг. МБНЭ-ийн 2015 оны 1 дүгээр сарын 08-ны өдрийн Захирамжийн биелэлтийг хангах ажлуудын хүрээнд:
1. МБНЭ-ээс Монгол Улсын Ерөнхийлөгчид айлтгал боловсруулах ажлын хэсгийг явц
Д.Одонхүү МБНЭ-ийн Тэргүүн дэд Ерөнхийлөгч

2. Нийслэлийн ИТХ-ын Тэргүүлэгчид, Засаг даргын Тамгын газартай харилцах Ажлын хэсгийн тухай
Д.Жаргалсайхан МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч

3. Нэгдсэн цугларалт, сургалт зохион байгуулсан дүн.
Д.Дарьчулуун Удирдах зөвлөлийн гишүүн

4. Бурхан халдуны тахилга, судалгааны асуудал хариуцсан ажлын хэсгийн явц.
Бэгзжав-Удирдах Зөвлөлийн гишүүн

5. АНУ, ОХУ, БНАСАУ, Франц Улс, БНХАУ-д томилолтоор ажиллах бэлтгэл хангах ажлын хэсэг:
Д.Жаргалсайхан МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч

6. Монгол төрийн хэмжээнд Бөөг шүтэж эхэлсэний 2223 жил, Бөөгийн байгууллага үүссэний 20 жил, Бөө нар нэгдсэний 3 жилийн ойн арга хэмжээнд зориулсан Эрдэм шинжилгээний хурлын бэлтгэл хангах ажлын хэсэг:
Д.Одонхүү МБНЭ-ийн Тэргүүн дэд Ерөнхийлөгч

7. Ноён уулын тахилга тахилга хариуцсан ажлын хэсэг:
1. П.Зоригтбаатар-Удирдах Зөвлөлийн гишүүн

8. Баян-Өлгий аймагт Арван гурван алтай, Атаа таван тэнгэр, “Цаст хайрхан”-ы нэгдсэн тахилга харицсан ажлын хэсэг:
П.Батжаргал Бөөгийн Зөвлөлийн гишүүн,

9. Нарны нэгдсэн залбирал, Монгол бөөгийн байгууллагуудын сурталчилах өдөрлөгийг зохион байгуулах ажлын хэсэг:
Д.Энхжаргал-МБНЭ-ийн дэд Ерөнхийлөгч

10. Говийн нэгдсэн их тахилга хариуцсан ажлын хэсэг
Д.Батчулуун МБНЭ-ийн дэд Ерөнхийлөгч

11. Туул голын тахилга, тайлга хариуцсан ажлын хэсэг:
Д.Батчулуун МБНЭ-ийн дэд Ерөнхийлөгч

12. Монгол үндэстэн баатруудын цогцолборт хүндэтгэл үзүүлэх арга хэмжээг зохион байгуулах ажлын хэсэг:
Д.Жаргалсайхан МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч

13. МБНЭ-ийн Дээд цэцийн гишүүд Дундговь, Өмнөговь аймагт ажилласан дүн
Д.Жаргалсайхан МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч

14. МБНЭ-ийн сайтыг мэдээллээр тасралтгүй хангах, түүнд Мөнх тэнгэр шүтлэгтэнгүүдийн оролцоог эрчимжүүлэх зорилгоор гаргасан 2015 оны 01 дүгээр сарын 08-ны өдрийн Захирамж, “Мэдээлэлээр хангах тухай” шийдвэрийн хэрэгжилт

15. 2015 оны 01 дүгээр сарын 08-ны өдрийн МБНЭ-ИЙН ДЭЭД ЦЭЦИЙН ШИЙДВЭР-ийн хэрэгжилт,

МОНГОЛЫН БӨӨГИЙН НЭГДСЭН ЭВЛЭЛ
ДЭЭД ЦЭЦИЙН ЗӨВЛӨЛИЙН ГИШҮҮД
№ нэр Мэдээлэлээр хангах тухай Хонин жилийн төлөв байдлын тухай Биелэлт
1. Д.Жаргалсайхан 64 мэдээ, өгүүлэл + Хангалттай
2. Д.Одонхүү 1 Өгсөн Хангалттай
3. Д.Батчулуун 1 Өгсөн Хангалттай
4. Д.Энхжаргал 1 Өгсөн Хангалттай
5. П.Батжаргал 1 үгүй Хангалттай
6. Ц.Отгонсүрэн үгүй Өгсөн Хангалттай
7. Ч.Дангаасүрэн үгүй Үгүй Хангалтгүй
8. Г.Өлзийхутаг үгүй Үгүй Хангалтгүй
9. Т.Давгадорж үгүй Үгүй Хангалтгүй
10. Ц.Оюунбат 1 Хангалттай
11. Д.Дарьчулуун 3 өгсөн Хангалттай
12. П.Зоригтбаатар үгүй Үгүй Хангалтгүй
13. П.Нарангэрэл үгүй Үгүй Хангалтгүй
14. Ч.Догсмаа үгүй Үгүй Хангалтгүй
15. О.Туул 1 Өгсөн Хангалттай
16. Ч.Янжинсүрэн үгүй Үгүй Хангалтгүй
17. А.Энхтайван 2 + Хангалттай
18. Ц.Батболд үгүй Үгүй Хангалтгүй
19. Ж.Өсөхбаяр 1 Үгүй Хангалттай
20. Д.Булган үгүй Үгүй Хангалтгүй
21. Н. Дайрий үгүй Үгүй Хангалтгүй
22. И. Болдбаатар 1 үгүй Хангалттай
23. Г. Бат-Эрдэнэ үгүй Үгүй Хангалтгүй
24. Сайхантуяа 1 Үгүй Хангалттай
25. Б.Батжаргал үгүй Үгүй Хангалтгүй
26. Янжинлхам үгүй Үгүй Хангалтгүй
27. У.Ганхуяг үгүй Үгүй Хангалтгүй
28. Бэгзжав үгүй Үгүй Хангалтгүй
29. Ба.Баттулга үгүй Үгүй Хангалтгүй
30. Б.Наранцэцэг 1 үгүй Хангалттай
31. Я.Отгонбаатар үгүй Үгүй Хангалтгүй
32. Н. Баярсайхан 1 үгүй Хангалттай
33. Шижиртунгалаг
34. О.Даваасүрэн үгүй + Хангалтгүй
35. Н.Мягмарсүрэн + Чөлөөтэй байгаа
36. Я.Мөнгөнсувд 1 өгсөн Хангалттай
37. Б.Нарангэрэл 2 + Хангалттай
38. Б.Мөнхчулуун үгүй + Хангалтгүй
39. Наранчимэг 1 + Хангалттай
40. Б.Байгальмаа 1 + Хангалттай
41. Б.Чанцал 1 + Хангалттай
42. М.Сарантуяа үгүй + Хангалтгүй
43. Б. Солонго 1 + Хангалттай
44. А.Оюунчимэг үгүй + Хангалтгүй
45. Ц.Мөнхбаяр 1 + Хангалттай
46. О.Болормаа үгүй + Хангалтгүй
47. Б.Бэрцэцэг үгүй + Хангалтгүй
48. С.Болормаа Гадаадад

Биднийг очсоны маргааш өглөө нь Өмнөговь аймгийн засаг дарга хүлээн авч харилцан санал солилцсон билээ. Монголын орон нутгийн удирдагчийн Тэнгэр үзлийн талаарх санаа бодол ойролцоо байлаа. Аймгийн засаг дарга бидэнд Баянмөнх даян хааны тухай СД-г дурсгасан юм.
Өмнөх засаг дарга, өнөөгийн УИХ-ын гишүүн Наранбаатартай уулзаж байснаа санав. Хорин нэгэн аймгаас ирсэн бөөгийн төлөөллийг хүлээн авч уулзахдаа ганцхан хүсэлт тавьсан нь нутагт бороо оруулж ган тайлах талаар хүсэлт байлаа. Тэгээд бөөгийн нэгдсэн тахилга амжилттай болж, ган тайлагдаж бороо орж, үер болсон. Харин засаг дарга хүсэлтээ биелүүлж аваад утсаа унтраагаад чимээгүй алга болж билээ. Түүнээс хойш манайхан өмнийг зорих хүн олдохоо больж билээ. Өмнөх ийм л дурсамж үлджээ.
Өмнөговьд очсоных Говь гурван сайханы Мөстийн амаар аялж, аймгийн төвийн хөшөө дурсгалаар очиж зургаа авахуулав. Говийн шөнө бөгчим байлаа.
Монгол бөөгийн тэргүүн удган Байгалтөгсийн онгодын гэрт зочилж, бөө мөргөлөө хэрхэн авч яваа талаар ярилцлага хийсэн билээ. Нэг л мэдэхэд ажил ундарсан өдрүүд ард хоцорсон байлаа. Оройн сэрүүнд газар дөхөхөөр алсын замдаа гарсан билээ. Шинэхэн засмал замаар торолгүй давхисаар оройн бүрэнхийд Мандалговь хотод ирлээ.

Монгол бөөгийн тэргүүн зайран Б.Энхбаатарын олон үеээрээ амьдран ирсэн Хар толгой дахь Тэмээн хаданд хээрийн онгодоо байрлуулсан байна. Бөөгийн урц байгуулж, эргэн тойрныг байгалийн тогтоцтой уялдуулан байгууламжаа хийжээ.
Монгол бөөгийн тэргүүн зайран Б.Энхбаатар өөрийн хээрийн онгон дээрээ өөрийн болон нутгийн зон олны тухай сэтгэгдэлээ ярина билээ. Халх бөөгийн мөн чанарыг харуулсан, онцлогыг тусгасан уламжлалыг хөгжүүлэх талаар хийж буй их эрэл хайгуулын нэг нь энэ хээрийн онгодын урц байлаа. Энэ л Тэмээн хаднаас эргэн тойрон нутгийн байршил тов тодорхой харагдана. Хээрийн онгод дээр очсон энэ өдөр сэвэлзүүр салхи салхилсан дулаахан өдөр таарлаа. Энэ газар бол Ханбогд хайрхан, Таван толгой хайрхан, Цогт цэций сумын дунд орших говийн үзэсгэлэнт газар байлаа.

Цогтцэций сумаас урагш, Гашуунсухайт орох замаар 90 км давхиад Гавилуут багийг нутагт орж явчихлаа. Одоо нутгийн хадтай толгодыг сүлжин явсаар хоёр дахь сайр дээр зарим жижиг машин элсэнд суув. Хэдүүл түрсээр сайраас гарч нэг их явалгүй зорьсон газар болох Улаан овоогийн намаржаанд болох Монгол бөөгийн тэргүүн удган С.Цэцгээгийнд ирлээ.
Аян замын явцад цаг хугацаанд захирагдсаар яг шөнийн 00 цаг өнгөрөх мөчид ийнхүү зорьсон газраа ирлээ. Олон арван машин, зон олон, түүний шавь нар цугларч өргөө гэрийн үүдэнд цугларч гар барин мэндэлж биднийг хүндэтгэн угтаж авлаа.
Гэрийн төвд идээ ундаагаа тавьж түүнийгээ тойрон суусан цугларсан олон, хотоос ирсэн бидэнтэй хөөрөг зөрүүлэн мэндээ асууцгаан танилцав. Зуны улирлын байдал, холын замын сонинг дурсах ярилцлага завсарлаад, шууд л ажилдаа орцгоолоо. Хэдий шөнө дунд эхэлсэн байсанч болзоо тавьсан ёс заншлын дагуу дараагийн ажил эрчимтэй эхэллээ.
Энэ бол галын тахилга байлаа. Гол бадамлан асч эхэлмэгц Монгол бөөгийн тэргүүн удган С.Цэцгээ хуяглан босч, галын тахилгаа толгойлон бөөллөө. Түүний араас шавь нар нь дэмжиж бөөлснөөр галын тахилга ид хүчээ авч өрнөлөө. Энд хүрэлцэн ирсэн шавь нар бүгд хуяглан боссон байлаа. Монгол халх бөөгийн дэг жаягийн дагуу ийнхүү галын тахилга сайхан болж өнгөрлөө.
Өглөөний нар ургахтай зэрэгцэн дараагийн ажил эхэллээ. Есдүгээр сарын хичээлийн жил эхэлж байгаатай уялдан хүн болгонд хувийн ажил ихтэй байсан ч зон олон, нэр хүндтэй удганаа зорин цугларсан байлаа.
Говийн малчин улаачид хэрхэн өөрсдийн онгод, сахиусаа залж явдаг талаар нийтэд бодит үлгэр жишээ болсон Монгол бөөгийн тэргүүн удган С.Цэцгээгийн гэрийн онгодын өргөөнд зочлов. Нүүдлийн соёл иргэншлийн салшгүй хэсэг болсон гэрийн онгодоо залсан монгол гэр, түүнийгээ хамгаалан эргэн тойрон хашаа барьсан ажээ.
Харин удганы хээрийн онгод монгол орныхоо тусгаар тогтнолын бэлэгдэл болсон удган модтой холбоотой юм. Улаан овоо хэмээх толгодын дунд орших Хар хадны ам хэмээх нутгийн домог болсон газар байдаг. Хар хадан дээр эртний монголчуудын үлдээсэн хадны зураг тод харагдана. Өвөг дээдсийн үлдээсэн хадны зургуудыг сонирхож явахдаа бахархах сэтгэгдэл аяндаа төрнө. Хар хадны дэргэд нэгэн удган мод байх бөгөөд түүнийг нутгийнхан Бөгтөр удган мод хэмээн хүндэлэн шүтнэ. Тэртээ хувьсгалын жилүүд болох 1920-иод оны үед хувьсгалаас даажин зүгтаж явсан гамингийн цэргүүд Хар хадны судгаар явж байхдаа энэхүү удган модыг сэлмээр цавжсан гэдэг домогтой. Цавжсан талруугаа улаан хөөс цахарч байгаад эдгэсэн гэх бөгөөд мод тэр талруугаа бөхийч эдгэрчээ. Тэгээд түүнийг нутгийнхан Бөгтгөр удган мод хэмээн нэрлэх болжээ. Харин Бөгтгөр удган модыг цавжсан гамингууд үерийн усанд живж үхсэн домогтой билээ. Одоо ч олон хүний яс гарч ирдэгийг гамингийн яснууд гэх бөгөөд домог нь түүхэн явдал байсныг гэрчилнэ.
Монгол бөөгийн тэргүүн удган С.Цэцгээ хээрийн онгод болох Бөгтгөр удган модондоо өргөл өгөх зан үйлээ хийсэн билээ. Тэгээд тэрхүү Бөгтгөр удган модны сүүдэрт сууж монгол бөө шүтлэгийнхээ тухай ярилцлага хийж билээ. Энэ жил бороо хуртай байсны илэрхийлэл болов уу, үерийн ус нэг тонны усны савыг хэдэн км урсган удган модны дэргэд авчирсан харагдана. Удган мод очихын тул хадтай толгод, элсэн сайрыг туулан бартаатай замыг туулан очно.
Удган модонд очсоны дараа Монгол бөөгийн тэргүүн удган С.Цэцгээгийн шавь нар бөөлж, онгод, сахиусаа зална билээ. Ийнхүү говь нутгийн бөө нарын цугларалт өндөрлөж, цугласан олон тарцгаасан юм. Налгар сайхан халуухан өдрүүд байсан нь нутгийн олон цугларч залбирах боломжийг бүрдүүллээ. Тэндээс бид Цогтцэций сумыг зорьсон билээ.

Холимог үүлтэй өдөр байв. Буянт ухаагийн чиглэлэээр хуучин нисэхийн өмнө шинээр зассан хурдны замаар “Чингис хаан” нисэх онгоцны буудлыг зорьлоо. Хурдны замаар анхлан зорьчиж байгаа хэрэг. Уг замаар автомашин зорчих нь цөөн байгаа ажээ.
Мандалговь хотод аялалын багт Дундговь аймгийн бөөгийн хүрээлэнгийн удирдагч, Монгол бөөгийн тэргүүн удган Ж.Өлзийсайхан нэгдэж цаашид аян замаа үргэлжлүүллээ.

Дундговь аймгийн онцлог газраас дурьдвал:
Мандалговь хотын хойт өндөрлөг дээр 7,5 метр өндөр аварга том морин хуурыг урлан залсан нь Дундговь аймаг дуу хуурын орон гэдгийг илтгэдэг. Тэгээд ч аймгийн сүлд нь Хөхөө Намжилын домгоос сэдэвлэсэн жигүүрт хүлгийн дүрстэй.
Их газрын чулуун уул нь Монголын их боржин бүсийн хамгийн их хэмжээтэй хэсэг, хурц шовх оргил, үлдэц хадан цохио бүхий өвөрмөц тогтоцтой үзэсгэлэнт газрын нэг бөгөөд 2003 онд улсын тусгай хамгаалалтанд авчээ. Өвгөн хад, Сэнжит хад, Хаан хатан, Хайлсман, Тувин, Гуа өлгий, Монгол, Баян уул, Ёрвон гэх мэт өвөрмөц хэлбэр тогтоц бүхий байц хад олонтой юм.
Дэл уул нь Дундговь аймгийн Өлзийт сумын Тагт багийн нутагт орших жижиг жижиг дэл маягийн хаднуудаас бүрдэх бөгөөд урд хэсгээрээ Хөнжлийн уул, хойд хэсгээрээ Цагаан суваргатай хил залган оршино. Энэхүү уулнаа МЭӨ 3000 жилээс ХХ зууны дунд үе хүртлэх хүмүүсийн хүрлийн үед холбогдох 3000 орчим хадны сүг зураг, эртний хүмүүсийн оромж бүхий хавтгай чулуун хашлага, 20 орчим дөрвөлжин булш, руни бичгийн дөрвөн дурсгал байдаг.
Бага газрын чулуу өндөр уулгүй, эргэн тойрон талархаг газраар хүрээлэгдсэн Чулууны уулын ам, хөндийд Жаргалантын агуй, Сөдөтийн ам, Нүдний рашаан, Гэр хад гэх мэт жуулчдын сонирхлыг татах олон газар бий. Бага Газрын Чулууны зүүн өмнөдөд Гэр хад хэмээх жижгэвтэр хадан дээр хүрлийн үеийн хадны сүг зураг бий. Янгир, нум сум, хүн, нохойтой төстэй жижгэвтэр амьтныг сийлбэрлэн үлдээсэн байдаг.
Элсэн уулын оройгоос загийн шугуй бүхий Өөш, Номгоны их говь, Загийн усны хоолой алсран цэлийж харагдана. Энд бөөрний сувилалын газар байдаг. Халуун элсэнд булж, ингэний сүү уулгах мэтээр бөөр нь өвчтэй хүнийг эмчилдэг. Нарны халуун энерги бүхий элс, ингэний хоормогоор дотор таван цулын хаван болон гадна хаванг эмчилдэг гэнэ.
Дэлгэрхангай уулыг эрт цагт Инэл хан уул гэдэг байж. Дэлгэрхангай уулын яг орой дээр хэвлий (хэвтэш) маягийн томоос том талбай байдаг. Түүнийг Алтан тэвш гэдэг байна. Энэ уулнаа их хааны шарилыг онголсон байж болох хэд хэдэн баримт таамаглал бий.
Энэ бүхнээр олонтой аялжээ. Өмнийн говийн энэ удаагийн аялал ажил үйлсээр арвин байгаа билээ.

Их, бага баатруудын онгон орших энэ л газарт олон зуун бөө нар цуглан хүндэтгэл үзүүлж, дурсгалын самбараа байгуулж байсан. Одоо тэр газар бусдын эзэмшилд очиж, бид ч хүндэтгэл үзүүлэх боломжгүй болгосон байгаа. Тиймээс төлөөлөн болон очиж, хашааг даван орж, дурсгалын самбартаа цэцэг өргөж, хүндэтгэл үзүүллээ. Хэзээ нэг цагт монголчууд олноороо дурсан хүндэтгэл үзүүлэх цаг үе ирнэ.
Үүний дараа Толгойтын зүүн салаанд Монголынхоо төлөө амиа зориулсан баатрууд, зүтгэлтэнгүүдэд зориулсан галын тахилга болох газарт бид очсон. МБНЭ-ийн төв асарын өмнө монгол Улсын төрийн далбаа, МБНЭ-ийн тугийг залсан байв. Төв хэсэгт галын тахилгаа хийхээр бэлтгэлээ хангажээ.
Монголынхоо төлөө амиа зориулсан баатрууд, зүтгэлтэнгүүдэд зориулсан тахилгын ажиллагаа өсвөр үеийнхэний үндэсний бөхийн барилдаанаар эхэллээ. Үндэсний бөхийн барилдаанд залуу бөх Хаш-Эрдэнэ түрүүлж, Баасанжав үзүүрлэж, Пүрэвдагва, Мөнхбат нар шөвгөрсөн байна.
Үндэсний бөхийн барилдаан өндөрлөх мөчид Монголынхоо төлөө амиа зориулсан баатрууд, зүтгэлтэнгүүдэд зориулсан галын тахилгын нээлтийг хийж, МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан үг хэллээ. Хэдий цар тахал газар авсан хэдий хүндэтгэлийн арга хэмжээг таслалгүй хийж байгааг онцлон тэмдэглэлээ.
МБНЭ-ийн Тэргүүн дэд ерөнхийлөгч, Монгол бөөгийн их зайран Д.Одонхүү нар Мөнх тэнгэрийн дээд шүтээн болсон Онгод шүтээн, Өвөг дээдэс, Эмээ, өвөө, Эцэг, эхээ дээдлэн хүндлэх өдөр болгохын ач холбогдлын талаар онцлон ярилаа.
Монголынхоо төлөө амиа зориулсан баатрууд, зүтгэлтэнгүүдэд зориулсан тахилгын талаар мэдээлэлийг энэ ажиллагааг зохион байгуулж байгаа Монгол бөөгийн тэргүүн зайран Б.Мөнхчулуун танилцууллаа.
Монголынхоо төлөө амиа зориулсан баатрууд, зүтгэлтэнгүүдэд зориулсан үндэсний бөхийн барилдааныг зохион байгуулахад тусласан багш Бат-Өлзийд бөхийн шагналыг МБНЭ-ийн Залуучуудын зөвлөлийн удирдлага гардуулж өглөө.
Монголынхоо төлөө амиа зориулсан баатрууд, зүтгэлтэнгүүдэд зориулсан Галын тахилгыг Монгол бөөгийн тэргүүн зайран Б.Мөнхчулуун толгойлон бөөлж ийнхүү эхэллээ.
Галын тахилгыг Монгол бөөгийн их удган Ц.Отгонсүрэнгийн гал, Монгол бөөгийн зайран Ц.Тамжидын гал, Монгол бөөгийн тэргүүн удган Б.Батжаргал, Монгол бөөгийн удган Мэргэнцэцэг, Лхагва нарын гал, Монгол бөөгийн удган Сарантуяа, Удган Сайнзаяагийн гал тус тус бөөлөө.
Ийнхүү арга хэмжээ амжилттай болж өнгөрлөө. Монголынхоо төлөө амиа зориулсан баатрууд, зүтгэлтэнгүүдэд зориулсан Галын тахилгад Увс аймгийн бөөгийн хүрээлэнг төлөөлж Болд, Дархан-уул аймгийн Хөтөл тосгоноос, Өмнөговь аймгиас төлөөлөл оролцлоо.
Монголынхоо төлөө амиа зориулсан баатрууд, зүтгэлтэнгүүдэд зориулсан галын тахилгад 81 удган, зайран, шүтлэгтэн нар оролцлоо.
Арга хэмжээний эхний хэсэг болох Богд хан уулын ард, хатан Туул голын урд эрэг дээр байрлуулсан Монголынхоо төлөө амиа зориулсан баатрууд, зүтгэлтэнгүүдэд зориулсан дурсгалын самбарт цэцэг өргөх үйл ажиллагаа хэтэрхий сунжирсантай холбоотой, галын тахилгын ажиллагаа 2 цагаар хоцорч эхэлсэнд уучлалт хүсье.