Category: Нэгдсэн их тахилга,тайллага

Энэ үнэт зүйлээ улам боловсронгүй болгож удирдахуй ёсонд энэхүү шүтлэгийн эрдэмийг ашиглаж ирсэн нь их хаадын ялалт, амжилтын үндэс байсан юм. Удирдахуй ухаанд далд мэдрэхүйг ашигладаг байсан гэж би хэлэхийг хүсч байна. Тухайлбал ганцхан жишээ дурдая. Халуун орны мөрний эрэгт хэдэн зуун мянган цэрэгт бүслэгдсэн цөөхөн монгол цэрэг үхлийн аюулд тулгарахад Цэргийн жанжин нь зарлиг буулган улаачаа бөөлүүлэн их цас оруулж, бээрсэн дайсны цэргийн дундуур ямарч хохиролгүй цэргээ гаргаж байсан түүх байж л байна. Гол асуудалдаа оръя.
Дэлхий даяар түгсэн, олон зуун сая шүтэн бишрэгчтэй, тэднээсээ санхүүгийн дэмжлэг авдаг, олон мянган жилийн туршлага хуримтлуулсан баялаг түүхтэй, материалаг бааз суурь нь бэхжсэн, мянга, мянгаар тоологдох сүм хийдтэй, сурталчилгааны хүчирхэг хэрэгсэлтэй, өөрийн телевиз, радиотой, лам, пастор гээд бие даасан тусгай бэлтгэгдсэн олон мянгаар тоологдох хүний нөөцтэй, нэгдсэн удирдлагаар явуулдаг өдөр дутмын үйл ажиллагаатай энэ их хүчирхэг гадны шашины эсрэг, тус тусдаа үйл ажиллагаа явуулах сонирхолтой хэсэг бүлэг, галууд, тэд хаяахан нийлж тахилга, чанар хийдэг, олон зуун хүнийг даатгал ивээлдээ багтаан залбирдаг бие даасан хувь улаач нар, их мэдэгчид, шүүмжлэхийг эрхэм болгон шүлсээ үсчүүлдэг, бие биендээ “тамын тогоог” санагдуулдаг, нэр бүхий хэдэн бөө нараас бид бүрдэж байгаа.
Нэгдсэн тахилга гэж юу юм бэ? гэж зарим нь шүүмжилдэг. Тийм зүйл байгаагүй гэж зарим нь бичиж байна. Тиймээ, сүүлийн олон зуун жил ингэж олуулаа нэгдэж тахилга хийж байгаагүй. Тэгэхдээ цаг, цагаараа байдаггүйг бүгд мэднэ. Бид олон жил хэрэгжүүлэх стратеги төлөвлөгөө боловсруулан дэвшүүлсэн билээ. Тэдгээрийн эхэнд нэгдсэн тахилга хийх асуудал байсан. Энэ асуудалд даруй есөн жил зориуллаа. Нэгдсэн тахилга хийх нь монголын төрт ёсонд тэнгэр үзэл гол үндэс болох цагт бид төрийн тахилга хийх аргачлалыг боловсруулахыг зорьсон хэрэг юм. Зарим байгууллага зүгээр л бидний үйлийг дууриаж “хөглөж” байлаа.
Хэрэг дээрээ бид олуулаа нэгдэж, долоон өвгөн одны тахилга, хайрханы тахилга, лусын тахилга, тэнгэрийн тахилга, атаа таван тэнгэрийн тахилга зэргийг тус тусад хийж байсан. Тахилга бүрийн онцлог энд харагдаж байсан. Энэ бол их эрэл хайгууль байсан. Бид төрийн тахилга хийх боломжийг эрж, хайж, судалж байсан хэрэг юм. Тэгээд бид зорьсондоо хүрсэн. Бусад шашинууд лус савдагийн унтаа байдалд байлгаж тахидаг бол монголчууд бид жинхэнэ утгаар нь сэрээж, идэвхижүүлж, амилуулж тахидаг, бидний нэг онцлог энэ билээ. Төрийн тахилгад толгойлж нэг л бөө хайрхан, лус, савдаг, тэнгэрийн болон бусад тахилгыг нэгтгэн тахиж хийх болно. Энэ бол хоёр дахь онцлог, гэхдээ уламжлаад ирсэн зүйл.
МБНЭ-ийн ДЦХ-н даландолдугаар хуралдаан дээр бид төрийн тахилга хийх аргачлалын эхний хувилбарыг тавьж хэлэлцэж тодотгосон. Одоо бид төрийн тахилгыг бөөгийн зан үйлээр хийхэд бэлэн гэж хэлж чадна.
Дараа нь хэрэгжүүлэх гэж байгаа бодлого зорилт бол Мөнх тэнгэрийн шүтлэгтэнгүүд, Монгол туургатангуудын уламжлалыг сэргээн хөгжүүлэх, тэдний оюун санааны дархлааг бэхжүүлэх, үндэсний зан үйлийг дэлгэрүүлэх зорилтыг үндэслэн Мөнх тэнгэрээ шүтэгч, Монгол туургатан, тэнгэрийн “Улаач”, түшээ нар манлайлан жил бүрийн 9 дүгээр сарын 22- ны өдрийг Монгол туургатан нар Мөнх тэнгэрийн дээд шүтээн болсон Онгод шүтээн, Өвөг дээдэс, Эмээ, өвөө, Эцэг, эхээ дээдлэн хүндлэх өдөр болгохыг зорьсон билээ. Будда, иссус нар өөрийн өдөртэй байхад монголын тэнгэр шүтлэгтэнгүүд яагаад өөрийн өдөртэй байж болдоггүй юм.
Энэ өдөр тэнгэрийн улаач нар отог, овог, түмэн олноо цуглуулан, ураг, удмын бичигээ сэргээн баяжуулах, онгод шүтээндээ мөргөн залбирч даатгал, тайлга үйлдэж, монголчууд малын тараг, тэвээрээ үзэж ирэх өвлийг хэрхэн давах бэлтгэлээ хэрхэн хангаснаа шинждэг өдөр юм.
Хамгийн утгатай асуудал болох Монгол хүн бүр эцэг, эх, эмээ өвөө нараа дээдлэн шүтэж, хүндлэн бэлэг өргөл өгч баярлуулан тэтгэх өдөр болно. Амьд дээр баярлуулж байя л даа. Зөндөө бичдэг зүйлээ ажил хэрэг болгоё л доо. Жилдээ ганц өдрийг эцэг, эх, эмээ өвөө нартаа зориулж болохгүй гэж. Ямар ч завгүй байсан эцэг, эх, эмээ өвөө нараа баярлуулая. Энэ тийм хэцүү юм гэж үү.
Дээр өгүүлсэн “онгод шүтээндээ мөргөн залбирч даатгал, тайлга үйлдэж” гэдэг нь тэнгэрт байгаа өвөг дээдэс, өвгөд буурлууд, эцэг эхдээ мөн л хүндэтгэл үзүүлэх зан үйл юм. Энэ бүхэн нийлээд иж бүрэн монгол зан үйлдэл болж байгаа юм.
Эцэст нь Монгол төрийнхөө төлөө амиа өргөсөн баатруудынхаа төлөө нэгдсэн залбиралын зан үйлийг хийхийг зорьж байна. Дэлхийн хуурай газрын бүхэлд нь хамарсан мянга орчим газарт бидний өвөг дээдсийн хувь заяатай холбоотой дурсгал үлдээжээ. Тэд өнөөгийн энэ их газар нутаг, хүн ардынхаа төлөө амиа өгсөн баатруудын хөрс, цус амь нь шингэсэн дурсгал билээ.
Энэ их хувь тавиланг бидэнд үлдээсэн баатруудынхаа дурсгалыг нь өнөө үе бид, залуучууд дурсахгүй юм бол өөр хэн дурсах юм. Тэдний сүнсэнд залбиран мөргөж талархалаа илэхрийлэхгүй юм бол хэн үүнийг хийх юм.
Бид улаач нараа тэнгэрийн тамгатай гэдэг, тэнгэрийн тамгатай юм бол тэнгэрт нь хүртэл баатруудынхаа сүнсийг баярлуулахгүй юм бол өөр хэн баярлуулах юм бэ.
Энэ удаагийн зан үйлийг МБНЭ-ийн залуучууд удирдаж хийлээ. Энэ их үйлийг санаачилан хийж байгаа залуусдаа баярлаж байна. Тэдний үйлд алдаа оноо байж болно. Даахин доороос эр босдогын адил, залуухан улаач нар дотроос хүчирхэг зайран, удган нар босох л болно.
Биднийг шүүмжлэхийг, шоолохыг үл тоо, залуучууд ирээд оролц, бөөл, өөрийгөө сорь. Залуу нас алдаа оноон дээр босдог юм.
Шүүмжлэгч хүний шүлс нь үсэрч байхад, Хөдөлмөрч хүний хөлс урсаж байдгийг санагтун…
ХИЙНЭ гээд явж байгаа хүнд ерөөл өг
ХИЙГЭЭД явж байгаа хүнд урам өг
ХИЙСЭН хүнд шагналыг нь өг
ХИЙНЭ ДЭЭ Ч байхгүй хүнд ЮУ Ч БҮҮ ӨГ
Мөнх тэнгэрийн хүчин дор
Их эзэн хаан Чингисийн ариун сүнс ивээх болтугай.

Нэг л мэдэхэд МБНЭ-ийн төвийн бяцхан өрөө шороо бүхий саваар дүүрсэн байлаа. Нэгэн дипломатын охин, удган энэ ажлыг хийжээ. Хамгийн баруун цэг нь Шайо голын хөвөөнд европын шигшмэл 85 мянган цэргийг хиар цохин 65 мянган цэргийг нь устгасан, монгол цэргийн дайтах хосгүй ур чадвар, сүр хүчийг үзүүлсэн тулалдаанд амь үрэгдсэн монголын 1000 дайчдын булшнаас тэдний алдар гавъяанд хүндэтгэл үзүүлэн бөөлж, шүнсэглэсэн шороог эх нутагт залж авчирсан байдаг. Дараа нь Польшийн Легницийн тулалдааны болсон газраас монгол цэргийн булшнаас хүндэтгэн залсан шороо бий.
Урал, Москва, Киев гээд өргөн нутагт монгол төр, хааныхаа төлөө амиа зориулсан эх нутагтаа эргэж ирээгүй олон мянган баатрууд, Франц, Ромын их гүрний хаадын өвдөг чичрүүлж, бөхөлзүүлж явсан их төрийн элч нарын түүхэн газрууд материал ирэв.
Хүннү, Сүннүгийн үеэс их төрийг байгуулан Азийн түүхэнд их цагаан хэрмийг байгуулах хүртэл түүхийг бүтээсэн өвөг дээдсийн үлдээсэн газар нутаг, хамгийн зүүн цэг Их хааныхаа зарлигаар тулган шаардлага бичгийг хүргэж өгөөд дайснаа гайхшируулан толгой бөхийлгөөгүй 32 насандаа төр, улсынхаа төлөө амиа зориулсан элч Туушин, Сэцэн нарын оршуулганаас шүншиглэсэн шороог авчирав.
Монгол төр, их хаадын даалгавраар тухайн улсад төрийг төлөөлөн очиж, түүхэн үүрэг гүйцэтгэж, гайхамшгийг бүтээсэн, тусгай бунханд мөнхлөгдсөн БНАСАУ-ын нутагт дахь Корё улсын хааны Монгол хатан, Узбекстан, Энэтхэг улсад нойрсон буй байгаа монголын үзэсгэлэн гуа, ухаалаг хатан, бүсгүйчүүдийн бунханаас залсан шороо ирлээ.
Манжийн төрийн бодлого, харийн шашины харгис үйлээр хэдэн зуугаараа амьдаараа шатаагдсан, мухар сүсэг дэлгэрүүллээ гэж хэлмэгдэж, буудагдаж, бүхий л амьдралаа шоронд өнгөрөөсөн, Мөнх тэнгэр, монгол оюун ухаандаа үнэнч явсан тэнгэрийн улаач нарыгаа нэр бүхий газар, Өмнөговийн Булган сум, Ховдын Дарив сумын бөөгийн овооноос шүншиглэсэн шороог залж иржээ.
Үндэсний эрх чөлөө тусгаар тогтнолын төлөө амьдрал, оюун ухаанаа зориулсан, Ар хиагт, алс баруун хязгаар, Халх гол, Байтаг богдод амиараа эх орноо хамгаалсан эрэлхэг хөвгүүдээ бахархан дурсаж тэр л газраас залж ирсэн шороо байна. Дээрх түүхийн дийлэнх нь монголын хатан зоригт цэрэг эрсийн түүх байдаг.
Тэгээд энэ олон цугларсан шороо хөрсөнд нь шингээж байрлуулах шаардлага тулгарав. Ийм шаардлагаас улбаалан Засгийн эрхийг барьж байсан Монгол Ардын нам, Монголын ардчилсан нам, МАХН-д учир зовлонгоо айлтгаж Монгол төрийнхөө төлөө амиа зориулсан баатрууд, зүтгэлтнүүдийн цэцэрлэгт хүрээлэн байгуулах санаачлагыг дэмжиж өгөхийг хүссэн билээ. Харамсалтай нь энэ санаачлагыг аль ч намууд ажил болгон дэмжээгүй юм.
Тэгээд арга ядаад, цугларсан шүншиглэсэн шороогоо Их богд уулын ард, хатан Туулын урд хөвөөнд хүндэтгэн залах ажиллагаа зохион байгуулсан байдаг. Залуучууд их цуглардаг энэ газар шүншиглэсэн шороог залав.
Энэ ариун хүндэтгэлтэй газарт хэрхэн хүндэтгэлийн газар байгуулахаа тэр үед зөвлөлдөн ярилцаж ийм шийдэлд хүрсэн байдаг. Тэгээд тэнд бүгд цугларан дурсгалын самбар босгож шүншиглэсэн шороогоо залах ажиллагаа хийсэн билээ. Тэрхүү зураглалаа энд тавьж байна.
Гэвч удалгүй хэн нэг нь тэрхүү газрыг тойруулан хашаа барьж улмаар уулын сэтэлж хэд хэдэн хөшөөг нураан зам тавьж эхэлсэн. Монголын бөө нар ч зүгээр байсангүй, их бага баатруудын онгонд учрыг мэдүүлж, уулынхаа савдагыг догшруулах зан үйл хийсэн. Түүний дараа Тува, буриадаас ирсэн бөөгийн төлөөлөгчид бөө нарын хийсэн зан үйлийг дэмжиж, монгол бөө нарынхаа бүтээсэн зүйлийг нураасан эздэд зориулж хатуу зан үйл хийж билээ. Одоо тэрхүү газрыг “онгичсон эзэн” нь байхгүй болоо биз ээ. Ийм үйл явдал өрнөсөөр нилээд хэдэн жил өнгөрлөө.
Бид ч үйл ажиллагаагаа өргөтгөн Монгол төрийнхөө төлөө амиа зориулсан баатруудын хүндэтгэлийн цэцэрлэг хүрээлэн байгуулах санаачлага болгон өргөтгөн төр барьж байгаа МАН-ын удирдагад хүсэлт болгон тавсан байдаг, дэмжиж байна гэж хүлээж авсан байдаг.
Гэвч энэхүү үйл хэрэг ажил болоогүй огт дэмжигдээгүй өнөөг хүрч ирлээ. Монгол төрийн төлөө амиа өргөсөн баатруудаа хүндэтгэдэг цаг үе ирнэ. Түүнд огт эргэлзэхгүй байна. Үүнийг монголчууд бид өөрсдөө хийнэ. Бидний төлөө харийнхан зүтгэхгүй гэдгийг бүү мартагтүн.

Бүгд майханаа барьж оройн хоолоо идчихээд цугларсан олон гал түшин, элдвийг ярилцсаар шөнө дөл болсон байлаа.
Өглөөний наран мандаж, энэ өдөр тэнгэр цэлмэг биднийг угтлаа. Их замаар Хар зүрхний Хөх нуур зоригсод тасралтгүй цувна. Жин үдэд тахилга эхлэх байсан учраас өглөөний ажиллагаа тайван аажуухан үргэлжилж бэлтгэл ажиллагаа хангагдав.
Өнгөрсөн жилийн Лусын тахилга хийж байсан газраас багахан доошлож тахилга хийх газраа сонгожээ. Энэ нь тодорхой шалтгаантай байсан. Тахилга хийх газрын ойролцоо хоёр ч булаг оршино. Хар зүрхний Хөх нуурын Лусын тахилга хийх бэлтгэлээ хангаж, идээ, өргөлөө зассав. Нэгдсэн тахилгын бөөлөлт хийх газар болон хайрхан, нуурын зүгрүү баримжаа авч байрлалаа зассан харагдана.
Нэгдсэн тахилгын нэгэн үндсэн хэсэг болсон Лусын тахилга өндөр үүрэг, хариуцлага хүлээсэн бөөлөлт байсан. Тахилгын бөөлөө хийх газрыг тойрон улаач нар, шүтлэгтэн олон хоёр эгнээ болж суудлаа эзлэв.
Цаг агаар тогтуун мөнх хөх тэнгэр хагас үүлгүй шахам харагдана. Хар зүрхний Хөх нуурын Нэгдсэн тахилгын МБНЭ-ийн Дээд цэцийн хуралдайн гишүүн, Монгол бөөгийн тэргүүн удган А.Оюунтуул бөөлж эхэллээ. Нэгдсэн тахилгад оролцогчид хуур манжиг, хэнгэрэгээр дэмжин залбирал хийнэ.
Тамлага юугаа дуудаж, онгодоо дараалан залж, бөөлөлт үргэжилж байна. Олон зүйлийг эндээс харж болохоор байна. Монгол бөөгийн тэргүүн удган А.Оюунтуул олны итгэлийг даахуйц хэмжээнд хүрсэнийг түүний бөөлөлт харууллаа. Олонтой шүүмжилж байснаас нэг ирээд харчих нь улаач нарт хэрэгтэй байдаг.
Өнгөрсөн жил тавьсан болзоондоо ирж залбирч, бөөллөө. Энэ их хэл ам, хатуу хөтүүг даван туулж бөөлөөний болзоондоо ирсэн улаачдаа таларханам. Хайрхан болон галын тахилгын хувьд улаач нарт нь бэрхшээл тохиолдож бөөлөх боломж гарсангүй. Улаач хүний зүтгэл өөрөөс гадна өрөөлөөс хамааралтай байдаг. Тийм л явдал боллоо. Сайн улаачид саад мундахгүй. Бэрхшээлийг давах дутам чиг хандлага чинь улам тод томруун болно. Саад бэрхшээлийг улаач хүндээ голдуу сорил болон тулгадаг нь олон жилийн туршлагаас харагдаж байна.
Ийнхүү Хар зүрхний Хөх нуурын Нэгдсэн тахилгын Лусын тахилга сайхан болж өнгөрлөө. Хар зүрхний Хөх нуурын Нэгдсэн тахилгын Лусын тахилгаар Эх орон, олон түмнийхээ төлөө, сайхан сэтгэл, зүтгэлээр бөөлж байгаа зорилгоо тэнгэртээ уламжлан хүргэлээ.
Монгол бөөгийн Тэргүүн удган А.Оюунтуул бол Монгол бөөг уламжлалт ёсоор хөгжүүлэхийн төлөө амьдралаа зориулж яваа залуу төлөөлөл юм. 2014 онд Улаанбаатар Хүй долоон худагт болсон “Нарны залбирал”-д оролцсон, 2015 онд “Бурхан Халдун”-ны нэгдсэн залбиралд оролцсон, 2016 онд “Бурхан Халдун”-ны нэгдсэн тахилгад оролцсон, 2017 онд “Бурхан Халдун”-ны нэгдсэн тахилгад оролцсон. Нарны залбиралд оролцсон, Отгонтэнгэр хайрханы нэгдсэн тахилгад зохион байгуулж оролцсон. 2019 онд Хар зүрхний Хөх нуурын нэгдсэн тахилгад Лусын тахилгыг толгойлж бөөлсөн, Отгонтэнгэр хайрханы нэгдсэн тахилгад оролцсон. 2021 онд ийнхүү Хар зүрхний Хөх нуурын нэгдсэн тахилгад Лусын тахилгыг гуравдахаа толгойлон бөөллөө. Залуу үе маань монгол соёлын үнэт өвөө нэр төртэй залгамжлан авч яваад таларханам.
Энэ удаа уламжлал ёсоор залуу улаач нартаа бөөлөх боломж гаргасан болно.
б. ДҮНГИЙН ХУРАЛ
Хар зүрхний Хөх нуурын Нэгдсэн тахилгын дүнгийн хурлаа хийлээ. Улс орны маань орчин цагийн жаягаар шинэ хаанаа сонгосон жил билээ. Энэ бол түүхэн цаг мөч. Мөнх тэнгэр үнэнч шударгыг эрхэмлэдэг. Тиймээс шинэ хаанаа түүхэн их сорилгод оруулж байгаа. Дэлхий даяар тархсан нийтийг хамарсан өвчин, хүнд хатуу өвөл, улс төрийн нөхцөл байдал, улам бүр хүнд сорилын өмнө аваачиж байна. Олон зүйл амьдралаар шалгагдаж, улс төрчдийн нүүр царай тодорхой болно. Хүссэн ч, эс хүссэн ч луйварчид зайлж одох он жилүүд эхэлсэн билээ. Эх орноо аваад явчих олон сайхан залуу үе бэлэн болжээ.
Ийм үед Хар зүрхний Хөх нуурын Нэгдсэн тахилга болж өнгөрлөө. Нэг хэсэг нь бидэнтэй өрсөлдөн тахилга нэртэй зүйл хийнэ. Хаяахан нийлж хийдэг тахилга бол улаач нарын байнгын хийдэг зан үйл билээ. Бусад шашин байгууллагуудтай өөрсдийн үйл ажиллагаагаа харьцуулаад бодоод үзээрэй. Тэд байнгын ажиллагаатай, олон давуу зүйлүүдтэй, сүм хийд, лам, пастер гээд орон тооны ажилтантай, сурталчилгааны телевизтэй, эдийн засгийн хүчирхэг дэмжлэгтэй. Тэр түвшинд хүрэхэд бид нэгдэж байж л ойртох болов уу. Манайхан шалтгаан олоходоо гаргуун тэгээд тэд шашин, бид зан үйл хэмээн тайлбарлах байх. Хуулиндаа будда, иссус, бөөг адилхан шашин гэж тодорхойлдог.
Хувь хувиа хичээн бөөлж явдаг цаг хугацааг хичнээн магтлаа ч, хамгааллаа ч тэр бүхэн цаг хугацаатай хамт хувь улаачийн зүтгэл болон үлдэх болно. Оромдоод явдаг тэр цаг үе дуусч байна. Харин улаач хүн өөр, өөрийн замналаар явдаг ч нэгдэх цаг болсоныг цаг үе мэдрүүлж байгаа билээ. Өөрийгөө товойлгох гэж хичнээн мэрийгээд нэмэргүй, цаг хугацааны “цавчаанд” жинхэнэ зүйл л үлдэж хоцорно. Нэгдэж чадахгүй бол бид бусдын амны “зугаа” болно. Хувь хувиа амиа бодоод хичнээн цамнавч тэр хэмжээгээр олон түмэн биднийг зөв ойлгохгүй. Зуу, зуугаар тоологдон бүртгэгдсэн бөөгийн байгууллага байгаа боловч бөөгөө тогтвортой сурталчилаад олон түмэнд хүргээд ажиллаад байгаа нь бараг, байхгүйтэй адил юм. Хаяахан нийлээд хийх тахилга, бөөлөөгөө бичихээс илүү чадваргүй, нийгэмд тэнгэр үзлээ, бөө мөргөлөө бодлогын чанартай сурталчилсан байгууллага үгүйлэгдсээр байна.
Хар зүрхний Хөх нуурын Нэгдсэн тахилгын дүнгийн хурал дээр Монголын их эзэн Чингис хааныг өргөмжилсөн энэ л газар “Мөнх хөх тэнгэр, бөө мөргөлийн өмнө тулгарч байгаа бэрхшээл түүнийг даван туулах зорилтын тухай” МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан мэдээлэл хийсэн билээ. Толгойлж бөөлсөн, Монгол бөөгийн Тэргүүн удган А.Оюунтуул онгодын айлдвараа хуралдаан дээр танилцуулав.
Дүнгийн хуралд МБНЭ-ийн Бөөгийн зөвлөлийг төлөөлөн, Монгол бөөгийн их зайран П.Батжаргал, Төлөөллийн зөвлөлийг төлөөлөн, Монгол бөөгийн тэргүүн зайран Б.Нарангэрэл, Залуучуудын зөвлөлийг төлөөлж, Залуучуудын удирдагч, Монгол бөөгийн удган Сэргэлэн, Монгол бөөгийн тэргүүн зайран Ш.Нямдорж, Монгол бөөгийн тэргүүн удган Б.Баттогтох, Монгол бөөгийн удган Анхмаа, Н.Лхагваа, Хөвсгөлийн бөөгийн хүрээлэн, Монгол бөөгийн удган Цэндсүрэн нар оролцсон байна.

МБНЭ-ийн фейсбүүк болох “Монголын бөөгийн нэгдсэн эвлэл Mongoliin boogiin negdsen evlel”-ын уншигчдын тоо 370 мянгад хүрлээ. Энэхүү фейсбүүк нь өдөр дутмын байнгын ажиллагаа явуулж байна.
МБНЭ-ээс хийсэн youtube.com-д тавигдаж байгаа кино мэдээлэл болох Mongolian shaman News 1-154 дугаарын үзсэн үзэгчдийн тоо 150 мянгыг давсан байна. Энэхүү ажлыг ганц хүн саннаачлан эрхлэн ажилласаар өнөөг хүрч иржээ.
Өмнөговь аймгийн бөөгийн хүрээлэнээс санаачлан энэхүү мэдээллийг эрхлэх админыг орон тоогоор ажиллуулах санаачлага гаргасан байна.
Өмнөговь аймгийн бөөгийн хүрээлэнээс гаргасан санаачлагыг үндэслэн ТОГТООХ нь:

Нэг. Өмнөговь аймгийн бөөгийн хүрээлэнээс жил бүр админы хоёр сарын урамшуулалтыг хариуцан ажиллахаар гаргасан санаачлагыг МБНЭ-ийн ДЦХ-н гишүүд, бусад Аймгуудын бөөгийн хүрээлэнгүүд дэмжин ажилласугай.
Хоёр. Тэнгэр шүтлэгтэн, улаач нараас дэмжих аяныг зохион байгуулах нь зүйтэй гэж үзсүгэй.
Гурав. Санаачлагын биелэлтэд хяналт тавьж ажиллахыг МБНЭ-ийн Бөөгийн зөвлөлд даалгасугай.

Хуралдааны тэргүүлэгчид

1. Өмнөговийн бөөгийн хүрээлэнгийн гаргасан санаачилгыг дэмжих тухай

Нэг. БОДЛОГЫН АСУУДАЛ
1. Төрийн тахилгыг бөөгийн зан үйлээр хийхэд Нэгдсэн тахилгын гүйцэтгэсэн үүрэг
МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан
2. Говь, хээрийн бүс дэх бөөгийн хээрийн онгодын тухай
МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан
3. Ойг тэмдэглэн өнгөрүүлэх тухай
МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан
4. МБНЭ-ийн ХАНДИВ АВАХ, ЗАРЦУУЛАХ ЖУРАМ
МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан

Хоёр. НЭГДСЭН БОЛОН ОРОН НУТГЫН ТАХИЛГА
5. Хар зүрхний Хөх нуурын нэгдсэн тахилгын тухай
Монгол бөөгийн удган А.Оюунтуул
6. 9 дүгээр сарын 22-ны Баатруудын хүндэтгэлийн тахилгын тухай
Монгол бөөгийн Зайран Мөнхчулуун
7. Өмнөговийн бөөгийн хүрээлэнгийн зохион байгуулсан үйл ажиллагаа
Өмнөговийн бөөгийн хүрээлэнгийн удирдагч,
Монгол бөөгийн тэргүүн удган Ц.Бор

Гурав. ГАДААД ХАРИЛЦАА
8. Тува, Буриад, Өвөрмонгол дахь бөөгийн үйл ажиллагааны байдал
МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан

Дөрөв. СУРТАЛЧИЛГАА, МЭДЭЭЛЭЛ
9. МБНЭ-ийн сайт, кино мэдээлэл, фейсбүүкийн үйл ажиллагаа
МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан
10. Мэдээллийн хэрэгслээр гарч байгаа зарим зүйлийг баримтжуулж холбогдох байгуулагад хандах тухай
МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан

Тав. ЦАГ ҮЕИЙН АСУУДЛУУД,МЭДЭЭЛЭЛ
11. Төв, Өвөрхангай, Баянхонгор, Говь-Алтай, Ховд, Баян-Өлгий, Увс, Завхан, Архангай, Булган, Дархан-Уул, Сэлэнгэ, Дундговь, Өмнөговь, аймгуудын зуншлаг, намаржааны байдал
МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан
12. Залуучуудын байгууллагаас зохион байгуулсан арга хэмжээний тухай
Залуучуудын зөвлөлийн удирдагч, Монгол бөөгийн удган Сэргэлэн, дэд удирдагч, зайран Анхбаяр
13. Өмнөговийн бөөгийн хүрээлэнгийн гаргасан санаачилгыг дэмжих тухай
МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан
14. Сонордуулга

Зургаа. ДОТООД АСУУДАЛ
15. Шагнал урамшлын тухай
Ажлын хэсэг, Монгол бөөгийн их удган Б.Бадамсүрэн
Монгол бөөгийн удган А.Оюунтуул, Д.Улаанцэцэг
МБНЭ-ийн Дээд цэцийн хуралдайн даландолдугаар хуралдаан, Төв байранд болж өнгөрлөө. Хуралдаанд ДЦХ-н байнгын гишүүдийн ирц 68,5 хувьтай байв. Сайхантуяа, Мөнхжаргал Балжмаа нарт хурлын мэдээлэл хүрсэнгүй.
Хэлэлцсэн асуудлаар Дээд цэцийн хуралдайн байнгын гишүүдээс Д.Жаргалсайхан, Д.Одонхүү, П.Батжаргал, Ц.Отгонсүрэн, Т.Баттогтох, А.Оюунтуул, Б.Мөнхчулуун, С.Сэргэлэн, Т.Баттогтох, Ц.Цэндсүрэн нар санал, бодлоо илэрхийлж үг хэллээ. Залуучуудын зөвлөлийн удирдагч Сэргэлэн өөрийн хүсэлтээр сонгуульт ажилаас огцрох хүсэлтээ гаргалаа.
16. Хуралдаанаар МБНЭ-ийн ХАНДИВ АВАХ, ЗАРЦУУЛАХ ЖУРАМ, Нэгдсэн тахилга хийх тухай шийдвэрийг баталлаа.
Хуралдааныг Я.Мөнгөнсувд, Я.Отгонбаатар, Б.Нарангэрэл, Ж.Эрдэнэцэцэг, У.Ганхуяг нар оролцсонгүй, тасаллаа.
ДЦХ-н хуралдааны гишүүнээр элсэх тухай саналд хариу хангалттай хугацаа өнгөрсөн тул Нараа, Мөнхбаяр, Сарнай нарыг ДЦХ-н дотоод мэдээллээс хасахаар шийдвэрлэжээ.
Хуралдаан 11.00 эхэлж, 14.20 цагт дууслаа.

Тахилгын ёслолын өмнөх орой Долоон бурхан одны тахилгыг зохион байгуулна. Тахилгыг 1-3 бөө хийж болохоор байна. Эдгээр тахилгууд нь хөмт олон, хувь хүн, сүсэгтэн олонд зориулан хийнэ.
Отгонтэнгэр хайрхан уулын тэнгэрийг тайх ёслол эхлэх үед “Монолын нууц товчоо” ба ““Их засаг хууль” /Их жаса/, Монголын үндсэн хууль зална.
Төрийн их тахилгыг Бөөгийн зан үйлээр хийхэд төрийн Морин хуур эгшиглэнэ. Дараа нь Монголын уртын дуу дуулна.
Алтай, Хангай, Хэнтий нурууны магтаал болон тахиж буй хайрхан уулын магтаал туульч хайлна. Тахилгын явцад үргэлжилнэ. Тодорхой арга хэмжээний үед завсарлана.
Монгол Улсын Ерөнхийлөгч төрийн бэлгэдлийг илэрхийлж, хүндэт харуулын дөрвөн цэргээр хамгаалуулан тусгайлан зассан талбайд хүрэлцэн ирнэ.
Дараа нь хүндэт харуулын цэргүүд Монгол Улсын Төрийн далбаа, Бүх цэргийн Их хар сүлдний Умарын элч сүлд, Аймгийн далбаа, Их эзэн Чингис хааны хөрөг, Төрийн долоон эрдэнийг тахилын ширээнээ залж байрлууллаа.
Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Төрийн их тахилгын ёслолд зориулж үг хэлнэ. Монгол Улсын Ерөнхийлөгч байхгүй бол тусгайлан томилсон элч, Алт, мөнгөн гэрэгэ үзүүлэн олон түмэнтэй мэндчилэн Ерөнхийлөгчийн айлдварыг уламжлан уншина.
Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийг үг хэлж дууссаны дараа туульч Хангайн магтаалыг үргэлжлүүлэн хайлна.
Мөн Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн Тамгын газрын дарга Хайрханд хандсан айлтгалыг дуудан сонсгож, торгон дээр бичсэн эх хувийг хүлээлгэн өгнө.
Үүний дараа Монгол бөөгийн төлөөлөл болсон толгойлон бөөлөх бөө тамлага дуудаж, Онгодоо оруулна. Шууд савдаг, лус савдаг оруулахыг цээрлэнэ. Энэ нь төрийн ёслолыг хэт сунжруулах талтай тул болгоомжилж буй хэрэг юм.
Онгодоо хагас оруулаад тухайн хайрханы савдаг, лусад зориулсан магтаалыг дуудаж, хэнгэрэгийн дууг тэнгэрт дуулгана. Бусад бөө нар хуур, манжиг, хэнгэргийн дуугаар дэмжинэ. Толгойлж бөөлөхөөс бусад бөө хуяглахыг хориглоно.
Бөөлөхийг эхлээд түр завсарлана.
Монгол Улсын Ерөнхийлөгч тэнгэрт хүргэх дуут сумыг Тухайн нутгийн үндэсний сурын мэргэн, манлай харваачид хүлээлгэн өгч тэнгэрт өргөнө.
Тухайн аймгийн харьяат, Аймгийн аварга малчин, Аймгийн алдарт уяач, Алтан унаганы эзний адуун сүргээс сонгосон морийг тэнгэрийн хүлэг болгон сэтэрлэж тавина.
Улсын Ерөнхийлөгч болон тусгайлан томилсон элч нь Хайрхан ба Лусад зориулсан идээний дээж, бусад өргөлийг тусгайлан зассан галын цунцал дээр байрлуулна.
Ийнхүү Хайрханд зориулсан тэнгэрийг тайх төрийн тахилгын ёслол өндөрлөнө.
Хайрханд өргөх идээний дээж, бусад өргөлийг тахилга өндөрлөнгүүт тусгайлан томилсон төлөөлөл мордож Хайрханы овоонд аваачиж тавина.
Монгол Улсын Ерөнхийлөгч, төлөөлөгчдийг явсаны дараа Монгол бөөгийн бөөлөлт албан ёсоор эхлэнэ. Толгойлон бөөлөлтийг цаг хугацааны хувьд хэт сунжруулахаас сэргийлж, 3-5 онгодоор хязгаарлах хэрэгтэй. Монгол төрийн хүндэтгэлийн арга хэмжээ тул бөөлөлт нь цаг хугацаа, хязгаартай байна. Үүнийг зөрчвөөс тухайн бөөд ёс зүйн хариуцлага хүлээлгэж, олгох цол хүндлэлээс хасахаар шийдвэрлэнэ.
Монгол Улсын ерөнхийлөгч 1995 онд зарлиг гаргаж 3 хайрханыг төрийн тахилгатай болгож байсан бол лоббигоор нэмэгдсээр одоо 12 болжээ. Монгол Улсад Төрийн тахилгатай уул овооны тэнгэрийг тайх тахилгын ёслолын журам болон ёслол үйлдэх хуваарийн дагуу төрт ёс, түүхэн уламжлалыг хүндэтгэн таван жилд нэг удаа төрийн тахилгын ёслолыг үйлддэг юм.
Тиймээс Монгол Улсын Ерөнхийлөгч нь Баруун, төв, зүүн, өмнө зүгийн хайрхадаас тухайн хугацаанд тахих хайрханыг сонгон оролцоно.
Бусад хайрхадын тахилгыг аймгуудын удирдлага хамтран зохион байгуулж хийнэ.
Уул хайрхан, газар дэлхийгээ дээдлэх тахилгын зардлыг аймгууд хувааж гаргана.

”БУРХАН ХАЛДУНЫ НЭГДСЭН ИХ ТАХИЛГЫН ТУНХАГЛАЛ”-д “Малчин олны хувьд хавар, зуны саруудад байн байн цас орсон, огцом хүйтрэлтэй, ямаа үхэр малын гарлаг ихтэй, малчдад хатуухан байлаа. Энэ жил жил хур бороо ихтэй, гал, шуурга, гэнэтийн тэнгэрийн хувирал олонтой, богинохон зун болно.” гэсэн заалт байсныг зон олон минь тунгаан болгоосон биз ээ.
Дархан уул аймгийн бөөгийн хүрээлэнгийн хамт олон Цагаан чулуут хайрханы тахилгаа хийж, “Монгол орны маань зүүн урд зүг ган гачиг ихтэй газрийн баялагатаа гамгүй буруу харьцаснаас лус дошгирч хайрхан хилгэнэсэн байна. Хатуухан зун болно. Баруун хойд нутгаар сайхан үгээр цаг нь богино хүйтэн сэрүүн эрт намар болноо, Зүүн хойд нутгаар хур сайтай ургац арвин хэдий ч намартаа өгөөж муутай байхаар онгод, лус, савдаг айлдаж байна.” хэмээсэн билээ.
Цагаан морин өдөр төөрөг тавьж тэнгэр шинжихэд энэ намар хүйтэн бороо үе үе орсон газар тариаланд халгаатай намар болох талаар айлдсаныг цаг үед нь мэдээлсэн билээ.
Энэ удаа дараах айлтгалыг анхааруулж байна.
Онгодын айлдсанаар “Ирж байгаа өвөл сүүлийн 100 жилийн хамгийн урт ноцтой өвөл болохыг сануулж байна. Мөн хамгийн хүйтэн өвөлтэй нүүр тулна гэж мэдээлж байна. Энэ мэдээллээр бол дэлхийн өнцөг булан бүрт хүйтрэлт явагдана. Энэхүү урт өвлийн дараа цаг уурын нөхцөлд өөрчлөлт гарч магадгүй. Цаг агаарын хүйтрэл урьд өмнөхийг бодвол эрт эхлэхээр байна. Өвлийн хүйтрэл нь намрын сар дуусаагүй байхад эхэлж, өвлийн эхэн сард бүр хүйтэрч, хүйтэн жавартай байна. Цас эрт орох бөгөөд дэлхийн цас үзээгүй газруудад ч гэсэн цас орох үзэгдэл болно. Зарим улс орон ийм өвлийг хэзээ ч харж байгаагүй. Тун удахгүй мэдэгдэхүйц хүйтрэл эхлэх болно. Тиймээс өвөлд эртнээс бэлтгэж, мал аж ахуй, гэр, орон байрны дулаалгаа хийж, өвс, хадлан, түлш, нөөцөө хангаж, өвлийн хувцсаа базааж урьдчилан сэргийлж ажиллахыг анхааруулж байна.
Өвөл бидний хувьд байнгын үзэгдэл байсан байсаар ирсэн гэхдээ энэ өвөл их хүйтэн, маш урт болно гэж үзэж байна. Тэгэхээр энэ жилийн өвөл намрын адаг сард эхэлж, хаврын дунд, адаг сар хүртэл хүртэл үргэлжилэх төлөвтэй байна. Ийм урт, хүйтэн өвөл ойртож байна.” Монголын түүхэнд ийм өвлийн дараа содон үйл явдал өрнөсөөр ирсэн түүхэн уламжлалтай.
Түмэн олон минь тунгаан бодож ажил үйлсдээ анхаарч ажилна биз ээ.
Мөнх хөх тэнгэр биднийг өршөөх болтугай.

МОНГОЛ БӨӨГИЙН НЭГДСЭН ЭВЛЭЛИЙН ДЭЭД ЦЭЦИЙН ДАЛАНДОЛООДУГААР ХУРАЛДААНЫ ТОГТООЛ
2021.09.08 № 1 Улаанбаатар хот

НЭГДСЭН ТАХИЛГЫГ ЗОХИОН БАЙГУУЛАХ ТУХАЙ

Монголын Төрт улсынхаа төлөө хийх нэгдсэн тахилгыг зохион байгуулахын тулд ТОГТООХ нь:

Нэг. Монголын их эзэн Чингис хааныг сонгосон Хар зүрхний Хөх нуурын нэгдсэн тахилгыг Намрын дунд сарын 10-нд буюу 2021 оны 9 дүгээр сарын 11-ны өдөр зохион байгуулсугай.

Хоёр. Дүнг нэгтгэж МБНЭ-ийн мэдээллийн сайтад тавьж сурталчилахыг Дээд цэцийн хуралдайн гишүүн Б.Анхбаярт үүрэг болгосугай.
Хуралдааны тэргүүлэгчид

Ийнхүү нутагтаа болсон тахилгад ирсэн зон олондоо Монгол бөөгийн тэргүүн удган Сосорбарам, Монгол бөөгийн удган Солонго, Монгол бөөгийн зайран Баяржаргал нар тус тус зоог барьж ирсэн олноо дайлсан билээ. Мөн Монгол бөөгийн удган Солонго бүх тахилгын шүүсийг хариуцан бэлтгэлээ. Монгол бөөгийн зайран Баяржаргал бэлтгэл ажилд идэвхтэй оролцсон билээ.

Дунгийн хуралд нэгдсан тахилгад толгойлж болон тэргүүлж бөөлсөн улаач нар уламжлалт ёсоор мэдээлэл хийж, үр дүнгээ танилцууллаа. Хайрханы тахилгад толгойлж бөөлсөн Монгол бөөгийн их зайран Д.Одонхүү, Монгол бөөгийн тэргүүн удган Я.Мөнгөнсувд, Галын тахилгад толгойлж бөөлсөн, Монгол бөөгийн тэргүүн удган Сосорбарам, Тэнгэрийн тахилгад толгойлж бөөлсөн Монгол бөөгийн тэргүүн удган Бор, Монгол бөөгийн их зайран П.Батжаргал, Монгол бөөгийн их удган Б.Бадамсүрэн, нар тус, тус мэдээлэл хүргэлээ.
Монгол бөөгийн зарим улаач нар тахилгадаа хариуцлагагүй хандах байдал тасрахгүй байна. Ийм хариуцлаггүй ажиллагаа хоёр дахь удаа энэхүү тахилга дээр давтагдлаа. Цаашид ийм байж болохгүй.
Эхний тахилгад сүр хүчийг үзүүлэн бөөлж байсан буриадын их зайран Болд, өөр байгуулагын тахилгад оролцож, улмаар болзоогоо таслан сураггүй болов. Анхнаасаа ингэж хариуцлаггүй хандах байсан бол хийж чаддагт нь ачаагаа үүрүүлэх байсан юм.
Монгол бөөгийн их зайран Балжир, Хятад Улсад бөө босгох ажилд улайрч, түүнийгээ бүхний эхэнд тавьж, мөнгөнд шунан, тавьсан болзоогоо таслав. Би бөөлнө хэмээн бусдын өмнүүр орж анхны тахилгад босч бөөлж байсан Монгол бөөгийн их зайран Балжир ийнхүү “намба” алдав. Бид Монгол бөөгийн ёс зүйн хариуцлага тооцохоос аргагүй байдалд хүргэлээ.
Нэгдсэн их тахилга мөнх тэнгэр, эзэн Чингис хааны ариун сүнсэнд айлтгалаа уламжлан мэдүүллээ. Хэрхэхийг тэнгэр мэдэх биз ээ.
Нэгдсэн тахилгад олон сайхан залуу улаач нар бөөгийн эрдэмд хэрхэн сурч буйгаа харуулсан бөөлөлтүүд хийсэн билээ. Бидний хойч үе амжиллтай бэлтгэгдэж байгаад баярлаж байна.
Нэгдсэн тахилгад Өвөрмонголоос их олон тэнгэр үзэлтэн, улаач нар оролцсон нь нэг онцлог байлаа. Тэд тэнгэрийн үйлэнд идэвхтэй суралцахыг зорьж байна.
Их тахилгын дүнг МБНЭ-ийн Дээд цэцийн хуралдайн хуралдаанаар хэлэлцэж тодорхой шийдвэрүүд гаргах болно. Гадаадаас ирж оролцож байгаа улаач нарын хөдөлмөр зүтгэлийг үнэлж Монгол бөөгийн мөнх тэнгэрийн төлөө медалиар шагналаа.
Мөнх тэнгэрийн төлөө “Алтан шонхор” медалиар Монгол бөөгийн удган Нарангуа, “Мөнгөн шонхор” медалиар” Монгол бөөгийн зайран Аюуш, түшээ Мижиддалай, “Хүрэл шонхор” медалиар улаач О.Найраа, Ц.Бурмааюмсан, Батсоо, Саруул, Бямбасамбуу, Долгорсүрэн, О.Үйлс нарыг тус тус шагналаа.
Нэгдсэн их тахилгад 130 улаач нар өөрийн түшээ, шүтлэгтэн нарын хамт оролцлоо. Зөвхөн улаач нар хамтран дурсгалын зураг авахууллаа.

Үндсэн бэлтгэлийг бөөгийн хамт олон нийлээд хангасан гэхэд болно. Өмнөх тахилгад Дорнод аймгийн Дашбалбар сумаас ирж оролцож байсан Монгол бөөгийн их зайран Болд нь өөр байгууллагын тахилгад оролцсон атлаа, үндсэн байгууллагын тахилгадаа ирсэнгүй. Бас дуртай бол ирдэг, дүргүйгээ хүрвэл тахилгын болзоогоо тасалдаг хариуцлаггүй байдал давтагдав. Тиймээс Монгол бөөгийн их зайран Болдод хариуцлага яригдах болж байна. Эхний тахилгад бөөлж байсан улаач нарыг тодотговол Монгол бөөгийн их удган Отгонсүрэн өвчний учир чөлөө хүссэн бол Монгол бөөгийн тэргүүн удган Жавзмаа огт сураггүй алга болсон байна. Тахилгыг ийнхүү “оронцоглож” хийх байсан бол бусадад боломж олгох хэрэгтэй байлаа. Болзоондоо ирж чаддаггүй бөө тэнгэрийн өмнө хариуцлага хүлээнэ.
Нэгдсэн тахилгын тэнгэрийн тахилгыг хийх үүрэг Өмнөговь аймгийн бөөгийн хүрээлэнгийн хамт олонд ногдсон билээ. Энэхүү хариуцлагатай үүргийг биелүүлж, говийн хамт олон гар нийлэмжтэй ажиллаа. Тэнгэрийн тахилгыг монгол бөөгийн зайран С.Мөнх-Эрдэнэ толгойлж, Монгол бөөгийн тэргүүн удган Ч.Бор, Монгол бөөгийн зайран Б.Энхбаатар, Монгол бөөгийн удган Д.Бодьсүрэнтүмэндэмбэрэл, Монгол бөөгийн удган Хэнбиш нар тэргүүлж бөөллөө. Өнөөгийн халх бөөгийн дэг жаягыг маш тодорхой харуулсан, өвөрмөц бөөлөлт болж өнгөрлөө.
Өмнөговийн бөөгийн хүрээлэнгийн хамт олон монгол бөөгийн уламжлалаас суралцах талаар их зүтгэл гарган ажиллаж байгаа билээ.