Category: Бидний тухай

Улаанбаатар хотод их дээд сургуульд 4 оюутан суралцаж байгаа ажээ. Хүүхдүүдийнхээ сургууль соёлын асуудлыг дагаад олон залуу цаатангууд тайгаас бууж суурин газар бараадан амьдардаг болсон. Өвөлдөө 54-55 хэмийн хүйтэнд аж төрөхийн тулд цаагаа даган отор нүүдэл хийж өвөлждөг.

Цааг уналганд ашиглана. Нас гүйцсэн зарь дунджаар 50-70 килограмм ачаа даана. Өдөрт 60-70 километр зам туулах чадвартай. Эм цааг өдөрт 4-5 удаа сааж, нэг удаад 120-200 грамм сүү авдаг. Сүүлийн жилүүдэд цааны цус ойртож байгаа хэдий ч өвөг дээдсээс уламжилж ирсэн аргаар цаагаа малладаг байна. Энэ нь цааны цус чанарыг сайжруулахын тулд хамгийн шим тэжээл сайтай бэлчээр сэлгэн отор нүүдэл хийх явдал ажээ.

Цагааннуур сумын баруун зүүн тайгад нийт 1300 гаруй цаатан амьдарч байна. Цаатангуудын аж төрдөг нутаг нь Бүрхээлэг, Жамс, Улаан тайгын их уулс, Тэнгис, Шарга, Шишгэдийн голын сав нутаг юм. Баруун тайгад 19-22 өрхийн 95, Зүүн тайгад 25 өрхөд хүүхэд багачууд нийлсэн 150 гаруй иргэд 400 орчим цаа маллан амьдардаг.

Эм цаа мянжиг нь 7 сар хээл тээж, 4-5 дугаар сард төллөдөг. Харин цаатан иргэд цөөхөн учраас цус ойртож байгаа нь үнэн ажээ. Сүүлийн үед шинээр төрж байгаа хүүхдүүд нь намхан давжаа биетэй төрж байгаа нь хамгийн наад захын жишээ ажээ.
Хэдийгээр цус сэлбэхийн тулд дархад, халх хүмүүстэй гэр бүл болж байгаа ч жинхэнэ цаатан иргэдийн аж амьдралын хэв маяг, ёс заншил алдагдахад хүрээд байна. Өнөөдөр зан заншлын 60 хувь нь алдагдаад байгаа ажээ.

МБНЭ-ийн Дээд цэцийн хуралдайн 2022 оны 07 дугаар сарын 06-ны өдрийн 16.00 цагаас Эрдэнэхарханы багийн хурлын зааланд болов. Хуралдаанаар дараахь асуудлыг хэлэлцлээ. Үүнд:

Нэг. ХЭЛЭЛЦЭХ ҮНДСЭН АСУУДАЛ.
1. МБНЭ-ИЙН ЭРДЭНЭ ХАЙРХАНЫ ТАХИЛГЫН ДҮН.
МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан

2. МБНЭ-ИЙН ХӨВСГӨЛ НУУРЫН ТАХИЛГЫГ ЗОХИОН БАЙГУУЛАХ ТУХАЙ

Нэгдсэн тахилгыг зохион байгуулах ажлын хэсгийн удирдагч: Монгол бөөгийн их удган Б.Бадамсүрэн

3. ХӨВСГӨЛ НУУР БА ЭРДЭНЭХАЙРХАНЫ НЭГДСЭН ИХ ТАХИЛГЫН ХӨТӨЛБӨР-т нэмэлт оруулах тухай
Нэгдсэн тахилгыг зохион байгуулах ажлын хэсгийн дэд удирдагч,
Монгол бөөгийн тэргүүн удган Б.Мэндбаяр
МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан

Баянзүрх, Улаан уул, Ренчинлхүмбэ, Цагааннуур суманд ихэвчлэн Дархад, Цаатан, Тува иргэд амьдардаг бол Чандмань-Өндөр суманд урианхай, Цагаан-Үүр суманд буриад, Шинэ-Идэр, Галт, Жаргалант суманд халх, бусад суманд хотгойд ястнууд голлон амьдардаг.
Дархадын цэнхэр хотгор бол ёстой л диваажин юм аа. Хүмүүс Швейцарьтай зүйрлэх. Тэр Европын орон зайг Монголтой минь жишиж болно гэж үү. Бас л давчуу шүү дээ. Монгол минь сайхан, уужим дэлгэр, дутуу юмгүй үзэсгэлэнтэй.
Шишгэдийн хотгорт 230 орчим нуур бий. Цэнгэг уст Хөвсгөл нуураас гадна хужир давс ихтэй Сангийн далай, Бүст, Гандан, Жугнай, Ачмаг, Эрхэл, Цэнгэл гэх мэт давст нуурууд бий. Идэр, Тэс, Дэлгэр мөрөн, Шарга, Шишгэд, Эг, Үүр, Уйлган зэрэг 400 гаруй гол мөрөн, горхи булагтай. Анагаах чадлаараа улс даяар алдартай Булнай, Салбартын халуун рашаан, Торц, Дулаан бүлээн, Наранбумбат, Хоногцол, Гантигт зэрэг хүйтэн рашаан байдаг
Хотгор болгондоо нуур, цөөрөм бүхий Дархадын хотгороор тойрч Цагааннуур сум хүрэхээр боллоо. Зуслан гол, Ходон голоо гарч багасаж дундарч байгаа Цойцон нуурын дэргэдүүр өнгөрөв. Хогоргын Тарган нуурын хөвөөгөөр дархадын цагаан адуутай уралдан гишгэсээр явав. Доод цагаан нуураа дагаж эмжсээр Цагааннуур суманд ирлээ. Хуучин Загасны аж ахуй байсан, сум болоод удаагүй энэ жижиг суурин Хармайн голын хөндийд, Цагаан нуурынхаа эрэгт, байгалийн сайхныг сонгон суурьшжээ.
Aймгийн нутаг дэвсгэр нь Хангайн нурууны уулархаг мужид оршдог. Гол хэсэг нь хангай нурууны салбар хэсэг Хөвсгөл, Тагна, Соёны уулс багтана. Хамгийн өндөр цэг Дэлгэрхаан уулын ноён оргил далайн төвшнөөс дээш 3491 метр, аймгийн нийт нутаг дэвсгэр нь далайн төвшнөөс дээш 1650-2050 метр өндөрт оршино. Хөвсгөл аймгийн Цагааннуур нь сум юм. Тус сум нь засаг захиргааны Төвийн, Тайга гэх 2 багтай, 5,410 км² газар нутагтай.
Гадна дотны жуулчид ихээр зорьдог байгалийн үзэсгэлэнт газар ихтэй сум юм. Сумын төв Гурвансайхан Доод Цагаан нуурын эрэг дээр, аймгийн төв Мөрөнгөөс баруун хойш 279 км, нийслэл Улаанбаатараас 1048 км алслагдан оршино. Цагааннуур сумыг 1985 онд Рэнчинлхүмбэ сумаас таслан байгуулсан хуучнаар Түшээт хан аймгийн Илдэн гүний хошуу. Гурвансайхан, Хармай гэсэн 2 багийн нийт 445 өрхөд 1673 хүн амьдардаг. Хүн амын нягтралаар хамгийн бага сум юм.
Сум нь Төвийн эрчим хүчний системд холбогдсон. Сумын хэмжээнд амины орон сууц, гэр сууц зонхилдог юм. Эрүүл мэндийн төв 1 эмч, 5 сувилагч нийт 21 ажиллагсадтай. Монголд алдартай Дархадын цагаан загас энэ нутгийн бренд билээ.

МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан шүтлэгтэн олны өмнө хэлсэн үгийн товч агуулгыг танилцуулж байна.
1990 онд тэнгэр шүтлэгт бөө мөргөл хүн амын 1 хувь нь шүтдэг болж, ухралтын эцсийн цэгтээ тулж ирсэн байсан. Нийгэмд гарсан өөрчлөлт оюуны орон зайд томоохон өөрчлөлт авчирсан. Энэ үед Монголд том өөрчлөлт хийж, өөрийн орон зайгаа эзлэхээр дэлхийн шашины 36 урсгал ажиллаж эхэлсэн байдаг. Энэ цаг үетэй зэрэгцэн Монголд үндэсний шүтлэг болох Тэнгэр шүтлэгт бөө мөргөл дэлгэрэх болсон. Манайд үндэсний шүтлэг маань 2 чиглэлээр дэлгэрч эхэлснээс уламжлалт бөө мөргөл нь өөрийн мөн чанараа алдалгүй өнөөг хүртэл оршсоор байна. Харин орчин цагийн хэв агуулга бүхий бөө мөргөл нь маш эрчимтэй өрнөлөө. Нэг талдаа монголын тэнгэр шүтлэгийг өрнөн дэлгэрэхэд их үүрэг гүйцэтгэсэн сайн тал бий ч шинээр бий болгосон дэг журам гээд олон зүйлд цоо шинэ хандлагыг бий болгож байна. Тэд шүтэн бишрэгчидээ бараг бүгдийг нь бөө болгох аянд мордсон юм. Чанар хийх гэсэн олон мянган шүтэн бишрэгчид оролцсон бөөгийн зан үйл болж хэдэн зуу, мянган шавь нар бүхий их багш нар бий болсон юм. Зарим нь чанар хийх нэрээр архидан согтуурч хоорондоо зодолдож хүн амины хэрэг гаргасан тохиолдол бий. Ийм ёс зүйгүй үйлдэл гаргасан зарим төлөөлөл төрийн өндөрлөгийн энэ асуудал хариуцсан зөвлөхийг тойрон эргэлдэж нөлөөлөл үзүүлсээр байна. Угтаа бол ийм ёс зүйгүй асуудалд орооцолдсон иргэд монгол тэнгэр шүтлэгээс өөрсдөө сайн дураар зайлах ёстой билээ.
Монгол бөөгийн ёс заншилыг судалдаг нэр бүхий зарим эрдэмтэд олон улсын тавцанд цөөнгүй жил нэр барин сүжирч ирлээ. Тэд монгол бөөд эргээд нөлөөлөх талаар бараг ажил хийсэнгүй.
Олон мянган шавь нэртэй шүтэн бишрэгчдийн амьдралаар тоглосон он жилүүд ард хоцорч байна. Цаг хугацаа бүхний хэмжүүр, шалгуур билээ.
Монголын тэнгэр шүтлэгтэнүүдийн нэг хэсэг нэгдэж, Тэнгэр шүтлэгээ зөв голдиролоор хөгжүүлэх чиглэлээр МБНЭ-ийг байгуулсан билээ. МБНЭ нь үе, үеийн тэнгэр шүтлэгээ дээдэлж, уламжлалаа зөв авч явахын тулд их ажил хийлээ.
Эхлээд монгол тэнгэр шүтлэгээ цэгцэлэхийн тулд “Монгол бөөгийн ёс зүй” гарган ажилласан билээ. Үүнийг дагаж мөрдөх болсноор, түүнийг хүлээн зөвшөөрөх эсэх асуудлаас бөө мөргөл нь эргээд задрах үйл явц өрнөсөн. Зуунаар тооцогдох байгууллага бий болсон.
Энэ ороо бусгай үед олон түмэнд итгэл үнэмшилийг баталгаатай болгох зорилгоор цол хэргэм олгох болсон. Хэдий олон хүнд бэрхшээлтэй тулгарч байгаа боловч иргэд албажуулсан баримт бүхий улаачтай харьцах сонирхол их болсон. Олон хуурамч бөө нараас ялгах арга нь “албажуулсан” баримт юм. Энэ нь цаашдаа улам боловсронгүй болж цэгцлэгдэх нь зайлшгүй байх аа. Хүн ам төвлөрсөн хот суурийн газарт бөө нарын тоо хэдэн арван мянгад хүрсэн. Одоо үйл явц тооноос чанарт шилжих түүхэн үедээ явж байна. Олон хүн өөрсдийгөө бөө биш шүтлэгтэн юм гэдэгээ ойлгож эхэлж байна.
Өнөөдөр тэнгэр шүтлэгт энэхүү соёлын биет болон биет бус өвийг уламжлан авч яваа гол төв нутаг нь Хөвсгөл болж байна. Энэ бол түүхийн өмнө хүлээсэн асар том хариуцлага юм.
Монголын төрөөс анх удаа тэнгэрийн улаач нарыг хүлээн авч уулзсан билээ. Түүний дараа тэнгэр шүтлэгийн зан үйлээр төрийн тахилгыг хийх тухай хэлэлцсэн байдаг. Энэ бүхэндээ тэнгэр шүтлэгийн соёлыг авч яваа улаач нарыг оролцуулахгүй байгаа нь олон асуудалд эргэлзэхэд хүрч байгаа юм. Ингэснээрээ бид хожихгүй харин алдах болно. Монгол тэнгэр шүтлэгийн уламжлалд тэнгэр шүтлэгээ уламжлалт ёсоор авч яваа Та бүхнийг ад үзэх ёсгүй. Ийм зүйлийг та бүхэнд цаг үед нь төлөөллөөр дамжуулан мэдээлж байх болно.
Өнгөрсөн хугацаанд бид олон зүйл дээр аядуу байр суурь баримталж ирсэн. Одоо цаг үе биднийг зайлшгүй зарим зан үйл хийж, арга хэмжээ авахад тулгаж байна. Бид хариу “хөдлөх” ажиллах болно. Шударга ёс мөн тэнгэрт ноёрхож байдаг.
Хоймор болсон нутгийн ард иргэдтэй уулзаж явахад тэнгэр шүтлэгээ эрхэмлэн дээдэлсээр яваад талархаж байна. Хаана ч очсон өвөг дээдэс, онгон байгалиа эрхэмлэн шүтдэг ард түмний зан үйл, уламжлал, соёл оршсоор байгаа нь харагдаж байна. Та бүхнээс сурах зүйл их байна.
Мөнх хөх тэнгэр, эзэн Чингис хааны ариун сүнс ивээх болтугай.
Мөнх тэнгэрийн шүтлэг мандан бадраг.

Цэгмид удган нь Улаан хуулар (хуулар,соян гэдэг нь тува овог) онгод, Соён онгод, уул усны эздээр, Агарын гурван хайрханаар сүлдэлж бөөлдөг чадалтай удган байжээ. Хамгийн сүүлд Агар хайрханыг үнэн бодит зөв тахиж чадсан ганц удган бол Цэгмид удган юм. Агарын хайрхан ихэд догширч хүн малд аянга бууж 200 гаран хонийг уул шиг овоолоод дээр нь эзнийг нь тавьсан байж, тиймээс Агар хайрханыг аргадаж зөөлрүүлэх гэж 1991 оны 4 н сард Цэгмид удганыг залсан байдаг. Цэгмид удганы гэрт 69 машин ирж тэдний садангийн Цагаан гэдэг авгай ирж тантай уулзуулах хүн байна гэж Баянзүрх сумын дарга Нямсүрэн хадаг гаргаж бариад хайрханыг аргадаж өгөөч гэж гуйгаад арван хонь өгье гэсэн гэдэг. Удган хадгийг авч тавиад би ч чадах болов уудаа гээд төмөр хуураа нэг татаж үзээд Улаан уул сумын төв ороод дахин нэг мэргэлж үзэх хэрэгтэй гэж, тэгээд сумын төв ороод айлд мэргийн чулуугаа татаж үзээд за яахав дээ тэгдэг л болж дээ гээд аяга цай ууж аваад өөрийн хүү болох Чулуунбаатарыг дагуулан шууд Баянзүрх сум явахаар болжээ. Баянзүрхээс бүр хол Агар мөрөн голыг гарч очдог байж.

Бригадын төв дээр бүтэн хонины шүүс чанаж бэлдээд, гурван ширхэг зулзаган хуш мод өргөлд бэлдээд олон өнгийн даавуун цуйдар уяж чимгэлжээ. Олон төрлийн цагаан идээ бэлдүүлж архи,тамхи хүртэл зэхүүлжээ. Агарын хайрханы асар пүнз уулийн оройд дэвсэг газар байрладаг бөгөөд, хүү Чулуунбаатарыг асарт орж эмхэлж янзал гээд бүү айгаарай гэж хэлж байж, асар дотор нэг авдар хоёр тэвш байсан гэдэг асар дээврийг янзалж хог шороог нь цэвэрлэж эвдэрсэн зүйлсийг цэгцэлж авдарт нь ил гарсан зүйлсийг нь хийж доороос нь банз шорлож байрлуулж. Хэдэн улсаар банз зөөлгөн бэлдүүлж байгаад Нямсүрэн дарга нэг гинж олоод үүнийг хаясан хүн байна уу гэж асуухад хаясан хүн байхгүй байсан бөгөөд удган хайрхан өгч байна далд хий гэжээ. Асар луу зассан шаттай түүн дээр нь цагаан эсгий дэвсээд гурван хушан өргөлөө байрлуулж идээ цагаагаа тавин явган бөөлж бараг асар дотор орох шахам хуурдаж, хуурийн дуу улам чангарч морьд нь шилгээгээд л тэр үед гурван том бүргэд ирээд эргэлдэж байсан бөгөөд нэг ч хүн дуугарч болохгүй гэж удган хэлсэн байна.

Цэгмэд удганы тахилга, тайлгыг хийхээр нутгийн олон цугларсан байлаа. Хээрийн бөөлөөг дархадын алдарт удган М.Цэгмид, Монгол бөөгийн дархан зайран Ц.Чулуунбаатар толгойлж бөөллөө. Энэ удаа олон сайхан шавь, дэмжигчидтэй ирсэн байлаа.
Тахилга тайлгын нээж МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан Монгол бөөгийн өнөөгийн байдал, тулгамдаж буй асуудлаар мэдээлэл хийсэн билээ. Түүний дэвшүүлсэн санааг нутгийн олон талархан хүлээж авсан билээ. Дараа нь сумын Тамгийн газрын дарга, Монгол бөөгийн дархан зайран Ц.Чулуунбаатар нар үг хэлж дэмжсэн байна.
Түүний араас Монгол бөөгийн тэргүүн удган Лхагвадулам хуяглан босч бөөллөө. Монгол бөөгийн дархан зайран Ц.Чулуунбаатарын шавь нар болох Монгол бөөгийн тэргүүн зайран Д.Эрдэнэбаатар, Бахаамаазагд нар хуяглан бөөлж, Монгол бөөгийн тэргүүн удган А.Оюунтуул, Болортунгалаг нар хуур манжигаар дэмжиж бөөллөө.
1989 онд Цэгмид удган дээр Элбэгдорж, Бат-үүл С.Зориг тэргүүтэй хүмүүс ирж уулзан цаашдын ирээдүй үйл хэргээ хэрхэн болох тухай асуухад удган бүтэмжтэй юм байна гэсэн байдаг.
Тахилгад ирсэн түмэн олон алдарт удганы онгогоос адис авч мөргөж байсан. Монгол бөөгийн дархан зайран Ц.Чулуунбаатар цугласан олонд хандаж талархалыг үг хэлсэн билээ.
Тахига дээр Монгол бөөгийн дархан зайран Ц.Чулуунбаатарын нутагтаа амьдардаг хүүхдүүд нь бүгд ирсэн байсан.
Тахилга эхлэхийн өмнө онгоны гол баганад Монгол төрийн соёмбо байрлуулах ажлыг зайрангийн удирдлагаар түүний шавь нар хийсэн байна.

Тус сумын хүн амын 42.9% нь сумын төвд амьдардаг. Хүн амын 53.4 % залуу болон дунд насны иргэд 40.6% хүүхэд, 6% өндөр настан байна.
Бид өндөр настан буурлуудын ээлжит уулзалтад оролцсон билээ. Энэ завшаантай агшиныг тохиолдуулан өвгөд буурлуудтай Мөнх тэнгэрийн шүтлэгийн талаар санал бодлоо илэрхийлж, халуун дотно яриа өрнүүлсэн билээ. Сумын өмнөх төгөлд настан буурлууд цугларсан байлаа.
Сумын хамгийн өндөр настан 94 настай ….., сумынхаа бараг бүх хүүхдийг эх барьж авсан эмч …..нөрт МБНЭ-ийн Мөнх тэнгэрийн төлөө “Хүрэл шонхор” медаль, дурсгалын зүйл гардуулсан билээ. Одоо хаана ч мөнх тэнгэрийн шүтлэгээ эрхэмлэн дээдэлдэг дэмжигчид олон болжээ.
Дараа нь сумын төвд байрлах дархадын цагаан адууны хөшөөний дэргэд сумынхаа, адууныхаа, бөө нарын тухай сэтгэлд хоногшсон сайхан дурсамжийг ярилцсан билээ.
Сумын байгаль орчны хамгаалагч хамт олны бүтээсэн байгалийн музейгээр оров. Сум орон нутгаас олдсон ан амьтан, ургамал, эд зүйлсээр сайхан үзэсгэлэн байгуулжээ. Тэнд гурван бамбарууш олж ирсэн бөгөөд ойрын өдрүүдэд байгальд нь тавих ажиллагаа болох ажээ.
Энэ удаа бид өмнө нь уулзаж байсан Монгол бөөгийн удган Маам, Монгол бөөгийн тэргүүн дээд зайран Болд нартай уулзаж ярилцсан билээ. Монгол бөөгийн тэргүүн дээд зайран Болдын онгодын өргөөнд зочилж, хуяглан бөөлөх кино зураглал авахаар болсон билээ.
Харанхуй бүрий болж байхад Монгол бөөгийн тэргүүн дээд зайран Болдын онгодын өргөөнд заларч, хуяглан бөөлөх зураг авах бэлтгэлээ хийв.
Нэртэй зайран маань тамлага дуудлагаа дуудан бөөлөлтөө эхлэв. Монгол бөөгийн маань уламжлалыг зөв зохистой авч яваа улаач нарын нэг маань зон олондоо зориулж бөөлөлтөө хийлээ.

Улаан-Уул сум нь баруун, баруун хойд талаараа Баянзүрх сум, ОХУ-н Тува улстай, зүйн хойд талаараа Цагаан нуур сум, зүүн зүүн өмнөд талаараа Ренчинлхүмбэ, Алаг-Эрдэнэ сум, өмнөд талаараа Арбулаг сумтай хил залган оршдог.
Сумын хэмжээнд нийт 12 аж ахуйн нэгж байгууллага үйл ажиллагаа явуулдаг. Сумын хэмжээгээр нийт 116679 мянган мал тоологдсоноос тэмээ 156, адуу 7576, үхэр19737, хонь 46644, ямаа 42566 бөгөөд нийт 578 өрх хөдөөгийн багт мал маллан амьдарч байна.
Сумын газар нутаг дээгүүр Цагааннуур Ренчинлхүмбэ сумуудыг холбосон шороон замтай. Багууд хоорондоо шороон замаар холбогддог. Сум нь Төвийн эрчим хүчний системд холбогдсон. Сумын Засаг даргын Тамгын газар, Сум дундын эмнэлэг,Соёлын төв тус бүрнээ нам даралтын зуухаар халдаг. Харин 12 жилийн ахлах сургууль, Хүүхдийн цэцэрлэг ердийн зуухаар халдаг. Айл өрх бүр амины байшин ,гэр сууцанд амьдардаг. Ерөнхий боловсролын 12 жилийн сургуулийн 32 бүлэгт 850 хүүхэд өдрөөр суралцдаг.
Эрүүл мэндийн төв нь 17 ортой, 4 их эмч, 18 дунд мэргэжилтэн нийт 37 ажиллагсадтай. 250 суудалтай Соёлын төвийн барилга нь урлагийн тоглолт, дугуйлан, номын сангийн үйлчилгээ зэрэг бүх соёл урлагийн арга хэмжээ явагддаг. Ерөнхий боловсролын 12 жилийн сургуулийн 1 спорт зааланд спортын арга хэмжээ зохион байгуулж байна.
Биднийг очих үед сумын хоршоолол, аж ахйн нэгжүүд хийж байгаа бүтээгдэхгүүний үзэсгэлэн худалдаа гаргаж байгаатай таарч билээ. Мөн сумын хэмжээнд хэрэгжүүлж байгаа төёлийн талаар танилцуулга хийхтэй таарч билээ. Бид аян замын олзтой л яваа юм байна.

Өлийн даваа, овоондоо өргөл өргөн мөргөлөө. Аян замын босго болсон энэ даваагаар цөөнгүй явжээ. Хөвсгөлийн хойд нутаг, ОХУ-ын Буриад монголын хамгийн өмнө хэсэг Саяаны уулыг эмжсэн их нутгаар аялсан минь сэтгэлд бууна. “Монголын Нууц товчоо”-нд өгүүлсэн нэр ус тэрчигтээ хадгалагдан үлдсэн байдаг. Ямар онгон дагшин сайхан нутаг билээ.

Халхын Автай сайн ханы хүү Цэнгүүн баатар хунтайжын 500 жилийн өмнө босгосон их овооны хоёр талаар дархадын бөө нар 12 овоо бүтээсэн нь өдгөө Дархадын 13 овоо гэх болжээ.
Эдүгээ өвөрмонголд Автай хаанд зориулж, хэд хэдэн их хөшөө босгосон нь нэгийг өгүүлнэ. Өлийн халзан даваан дээр бас нэг сонирхол татахуйц зүйл байгаа нь “Таныг их Монголын эцэг өвгөдийн алтан бууц Эргүнэ кун угтаж байна” гэсэн Монголчуудын гарал үүсэлтэй холбоотой ганц домог, Эргүнэ кун бол Шишгэдийн хотгор, түүний эх Хөх эрэг, Гун гол мөн хэмээн баталсан дурсгалын самбар юм. Энэ самбарт МЭ 560-аад онд хожуу Түрэгийн үед монгол угсааны нохос, хиян хоёр аймаг одоогийн Ховд аймгийн Баатар хайрханы орчимд түрэгүүдэд цохигдон зугтаж , Алтай Хангайн нурууг орхин явсаар Шишгэдийн хотгор руу ордог ганцхан жим Өлийн даваагаар даван бууж нутагласан хэмээгээд яагаад Эргүнэ кун мөн болох тухай 3 нотолгоо бичжээ.
1207 онд их хааны ууган хүү Зүчи ойн иргэд, хиргис, хорь түмэдийг дагуулахдаа энэ л даваагаар давж явж, бас 1757 онд шадар ван Чингүнжав манж нарт шахагдан ухарч, Өлийн даваанд ирээд, өөрийн цэргүүдээ тарааж, зуугаадхан хүн дагуулан Оросыг зорьсон түүхтэй билээ. Өлийн давааг тонгойход л Дархадын цэнхэр хотгор, Хорьдол сарьдагийн уулсын бишрэм үзэмж мэдрэгдэнэ. Даваанаас бууж, бэлд нь хүрэлгүй л өвөл зундаа гялалзаж байдаг Мөнх мөс угтана. Тэгээд Гун гол, сумын төв. Хөвсгөл аймгийн Улаан-Уул сум нь дархад ястан голцуу суурьшсан Улаанбаатар хотоос 950 орчим км алсад орших Дархад, Шишгэдийн хотгорийн гурван сумын нэг. Сумын төвөөс Хорьдол сарьдаг налайж, хойморт Саяаны уулс дүнхийнэ.