Category: Бидний тухай

Хүний амьдралд мартагдашгүй, дурсамжаар дүүрэн тийм өдрүүдийн нэг энэ өдөр тохиолоо. Монгол Улсын Соёлын тэргүүний ажилтан дуучин Т.Төмөр-Очир, Б.Пүрэвсүх нар хамтран анхны бие даасан тоглголтоо хийлээ. Монгол дуугаа өвөрмөц үндэсний хэв маягаар илэрхийлсэн, үндэсний бахархал, омогшилыг төрүүлсэн сайхан уран бүтээлийн цэнгүүн болж өнгөрлөө.
Энэ оройн бас нэг онцлог бол тэдний уран бүтээлийг төрсөн нутаг болох Өмнөговь аймгийн Булган нутгийн зон олны төлөөлөгчид хүрэлцэн ирж дэмжсэн явдал юм. Түүгээр зогсохгүй нутгийн төлөөлөл нь уран бүтээлээр хүч нэмэн дэмжсэн явдал билээ. Өөрөөр хэлбэл энэ орой Өмнөговь аймгийн театрын уран бүтээлч Монгол Улсын соёлын тэргүүний ажилтан, дуучин Т.Уранчимэг, Б.Мөнх-Эрдэнэ, Т.Мөнхсүлд нар , Булган сумын нутаг нэгт анд Б.Цэрэн-Очир, О.Оюун-Эрдэнэ, Ж.Энхболд нар өөрсдийн уран бүтээлээр нутгийн залуучуудаа дэмжиж оролцлоо.
Урлагын тоглолтод Монгол Улсын гавьяат жүжигчин Н:Чулуунхүү, Э.Бүрнээбаяр, Монгол Улсын соёлын тэргүүний ажилтан, Т.Батсайхан, Б.Цог, О.Баянмөнх, Т.Бямбахүү нар, ХЦДБА, “Соронз”,”Жонон”, “Бөртэ” хамтлагуудын уран бүтээлээрээ залуучуудаа дэмжиж урам хайрлалаа.
Залуу уран бүтээлчид тоглолтоо Зайран Хурцжавхлангийн удирддаг Монгол бөөгийн “Язгуур шүтээн холбоо”-ны хамт олонд зориулан шинээр зохиосон сүлд дуугаар өндөрлүүлсэн билээ. МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан, Тэргүүн дэд Ерөнхийлөгч, Монгол бөөгийн Их зайран Д.Одонхүү нар тайзан дээр гарч Монгол Улсын соёлын тэргүүний ажилтан, дуучин Т.Төмөр-Очирт Мөнх тэнгэрийн үзэл санааг сурталчлах үйлс оруулж буй хувь нэмрийг үнэлж, Мөнх тэнгэрийн төлөө “Алтан шонхор” медаль, Монгол Улсын соёлын тэргүүний ажилтан, дуучин Б.Пүрэвсүхэд “хүндэт өргөмжлөл” гардуулав. МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан урлагын тоглолтод хүрэлцэн ирсэн түмэн олонд талархал илэрхийлээд “Монголчууд Мөнх тэнгэрээ шүтэж явахдаа ямагт хүчтэй байсныг санаж явах ёстой, та биднийг эзэн Чингис хааны ариун сүнс ивээж явах болтугай” гэв. Мөн Бөөгийн “Язгуур шүтээн холбоо”-ны гүйцэтгэх захирал Ц.Оюунбат баяр хүргэж, холбооны өргөмжлөл, дурсгалын зүйл гардуулсан байна. Ийнхүү “Тэнгэрийн улаач”-ийн маань уран бүтээлийн тоглолт сэтгэл хөдлөм сайхан болж өнгөрлөө.
Б.Банзрагч

Түүнээс Монгол Улсын нутагт Арван гурван Алтайн зарим хэсэг байрладаг. Монгол туургатны хувьд Таван богд хайрхан, Ноён уул, ОХУ-ын болон БНХАУ-ын Шинжань Уйгар, ӨМӨЗО-ын нутагт байгаа олон хайрхад, лус нь Монголын Их гүрэний үед бидний өвгөд дээдсийн нутагт хамаарч Монгол туургатны уламжлал ёс заншилаар шүтэж, тахиж ирсэн байна. Харин өнөөгийн Монгол Улсын нутаг нутаг дэвсгэрт бүрэн багтдаг хайрхадаас Монгол Улсын толгой уул “Цэнгэл” хайрхан, зүрх уул “Бурхан халдун” хайрхан, тулгуур уул “Хөх уул” хайрхан, өмнийн их хаалт “Гучин гурван говь”, нутгийн хоймор “Хөвсгөл нуур”-ыг сонгон тахиж байгаа юм.
Монголын тэнгэр шүтлэгтэнгүүд, бөө нар Монгол Улсын толгой уул “Цэнгэл” хайрхан буюу “Цаст хайрхан”-ы нэгдсэн их тахилга хийхээр Нийслэл хотоос олон чиглэлээр хөдөлж, Ховд хотод нэгдэн цугларч Баян-Өлгий аймгийг зорьсон юм.Түүхт толбо нуурыг өнгөрөнгүүт Хар сайрын гүүрний орчим Баян-Өлгий аймгийн МБНЭ-ийн бөөгийн хүрээлэнгийн төлөөлөгчид, нутгийн зон олон, Буянт сумын засаг дарга Т.Мэндсүрэн нар угтан золгож, нутгийн туульч, соёлын тэргүүний ажилтан, малчин Т. Болд Алтайн магтаалаа хайлж, малчин Т.Баянмөнх домын гурван сумаа харваж угтав. Малчин Т.Баянмөнх ирсэн бүх төлөөлөгчдийг хаваржаандаа урьж, нутгийн онцлого болсон аагтай цай, хүндэтгэлийн идээ барьж, хоолоор дайллаа.
Өнгөрсөн гурван жилийн хугацаанд Өлгий хотод олон шинэ барилгууд баригджээ. Түүний нэг болсон “Билиг АНЭЖ –Од ХХК”-ын захирал С.Алтанцоожийн гурван давхар барилгад байрлах ресторанд Баян-Өлгий аймгийн МБНЭ-ийн Бөөгийн хүрээлэнгийн гишүүд дэмжигчид хүлээн авалт хийсэн билээ. Тус аймагт тахилга хийх, түүнд оролцохоор хүрэлцэн ирсэн төлөөлөгчдөд хүндэтгэх зоогийн ажиллагаанд Баян-Өлгий аймгийн ИХТ-ийн дарга Б.Лазатхан баяр хүргэж үг хэлж, Монгол бөөгийн Дархан удган Д.Энхжаргал, Монгол бөөгийн их зайран Д.Одонхүү, Монгол бөөгийн удган Б.Чанцал, Монгол бөөгийн түшээ Ц.Оюунаа нарыг аймгийн Засаг даргын Хүндэт жуух бичгээр, Монгол бөөгийн их дархан улган Д.Батжаргал, Монгол бөөгийн их зайран П.Батжаргал, Монгол бөөгийн тэргүүн удган Д.Даарий, Монгол бөөгийн тэргүүн удган Ж.Өсөхбаяр нарыг ИХТ-ийн Хүндэт жуух бичгээр шагнасныг гардууллаа. Дараа нь урлагын хэсэгчилсэн тоглолт хийж, ирсэн зочдод хүндэтгэл үзүүллээ.
Баян-Өлгий аймгийн төв Өлгий хотын төвийг тойрон хөдөлсөн цуваа Буянт сумыг зорилоо. Сумын төвийн өмнөх Сагсай голын гүүр өнгөрөнгүүт нутгийн төлөөлөгчид сүү, хадагаа барьж хүндэтгэн угтлаа. Буянт сумын засаг дарга Т.Мэндсүрэн өрөөндөө урьж, МБНЭ-ийн Дээд зөвлөлийн гишүүдэд нутаг орон, зон олны байдлаа танилцуулж, дараа нь хүүхдийн цэцэрлэгт очиж, цэцэрлэгийн хүүхдэд зориулсан хөнжил, гудас, ширээ, сандал, орны даавуу, бүтээлэг, тоглоом, угсардаг шалны дэвсгэр гээд иж бүрдэлийг хандивласан билээ. Энэхүү их үйлсийг санаачилж бүтээсэн гол эзэн бол Монгол бөөгийн Удган Б.Чанцал байсан билээ. Түүний бүтээлч санаачлагыг хүүхдийн цэцэрлэгийн хамт олон мартахгүй дуурсаж байгаасай гэж хүсч байна. МБНЭ-ийн түүхэнд ч ямагт дурсаж явах учиртай. Энэ үйлсэд хандив өргөсөн Удган Б.Солонго, дэм өгсөн таван хүнийг эс тооцвол харамсалтай нь энэ санаачлагыг манай хамт олон, шүтлэгтэнгүүд сайн дэмжсэнгүй, санаачилсан хүний ажил мэт болоод өнгөрлөө. Цаашид ийм баймааргүй байна. Тодорхой бодлоготойгоор хандиваа нэгтгэн бодитой том зүйл хийх нь илүү үр дүнтэй байгаа юм. Хувь хувьдаа бэлтгэсэн бэлэгээ өндөр настангууд, хүүхдүүдэд тараасан. Энэ бол мөн л сэтгэл баясаасан сайхан үйл, гэхдээ нэгдсэн ажиллагаа нэн чухал байгаа билээ. Хоосон сүржин ярианаас ажил хэрэгт шилжмээр байна.
Их цуваа “Цаст хайрхан”-ыг зорилоо. Энэ олон машины цувааг хараад хүмүүс баярлах, бахархах сэтгэл төрж байлаа. “Цаст хайрхан”-ы орой битүү үүлээр хучигдаж, хүчтэй салхитай байсан. Маргаашийн гол тахилгыг удирдах “улаач” нар цаг агаарт сэтгэл зовинонгүй байлаа. Бид хуучин бууж байсан газартаа буудлав. Анх ирж байсаныг бодвол нутгийн түмэн олон биднийг дэмжиж олон гэр барьжээ. Хоёр гэр хоолны үйлчилгээ хийж баригджээ. Бидний хүсэлтийн дагуу Цагдаагийнхан нийтийн хэв журам сахиулахаар ирсэн байлаа. Тахилгын өмнөх орой бид ийм л зураг төрхтэй байв.
Тахилга хийх өглөө үүлгүй хөх тэнгэр угтаж, Их хайрхан тэрчигтээ сүрлэг сайхан харагдаж, цаг агаар тогтуун бас дулаахан байлаа. Төрийн далбаа, МБНЭ-ийн далбаа байрлуулсаны дараа Монгол Улсын толгой уул “Цэнгэл хайрхан” буюу “Цаст хайрхан”-ы Нэгдсэн их тахилгын Хайрханы тахилга эхэллээ. Энэхүү Их тахилгыг Монгол бөөгийн Их зайран, МБНЭ-ийн Хяналтын цэцийн дарга П.Батжаргал толгойлж бөөлсөн билээ. Монгол бөөгийн Тува язгуурын бөөлөлтөөр эхэлсэн нь учиртай. Тува бөө өвөрмөц өнгө төрхтэй. Их хайрхандаа хүндэтгэл үзүүлж Монгол бөөгийн Их зайран Одонхүү тэргүүлэн Дөрвөд бөөгийн язгуурын бөөлөлт хийлээ. Бас л өвөрмөц гоц бөөлөлт байлаа. Нутгийн бөө нарыг хүндэтгэн энэ удаа Монгол бөөгийн удган Энхээ одоо цагт нийтийг хамарсан халх язгуурын бөөлөлт үзүүллээ. Өөрөөр хэлбэл Монгол бөөд олонхийг эзэлдэг, нийтэд их тархсан Зайран Хурцжавхлан багшийн шавь нараас бөөлж оролцсон хэрэг юм. Энэхүү бөөлөлтийн явцад орчин цагийн зохиолын дууг дуулж, цугларсан түмэн олноор дэмжүүлэн хөгжөөнө билээ.
“Цэнгэл хайрхан”-ны Нэгдсэн Их тахилгын Хайрханы тахилгыг дуусангууд Урианхай сурын харваагаар тахилгын наадам эхэллээ. Учир нь энэ нутагт урианхай сурын харвааг бүх эрчүүд нь нааддаг тул олон хүн оролцож байгааг үндэслэн энэ өдөр сурын харваа эхэлж буй билээ.
“Цэнгэл хайрхан”-ны Нэгдсэн Их тахилгын Лусын тахилгыг Монгол бөөгийн Дархан удган, МБНЭ-ийн дэд ерөнхийлөгч Д.Энхжаргал толгойлж эхэлж, Монгол бөөгийн тэргүүн зайран Д.Дангаасүрэн халх язгуурын бөөлөлтөөр тэргүүлж бөөллөө. Түүний бөөлөлт, тамлага дуудлага маш өвөрмөц байдаг. Зан үйл ч гэсэн давтагдашгүй өнгө аястай билээ. Түүний араас Монгол бөөгийн тэргүүн зайран, Хөвсгөл аймгийн бөөгийн хүрээлэнгийн тэргүүн П.Ганболд Дархад ёс жаягаар бөөлсөн юм. Түүний бөөлөлтөөс олон зүйлийг залуу үе маань үзэж суралцахаар байлаа. Дараа нь Лусын тахилгыг Монгол бөөгийн тэргүүн удган О.Туул тэргүүлж бөөлсөн билээ. Бөө бөөгийн бөөлөлт өөр өөр гэдгийг эндээс харж болохоор байлаа. Нутгийн төлөөллийг хүндэтгэн зайран Энхээ халх бөөгийн дэг жаягаар бөөлсөн бөгөөд зайран Хурцжавхлан багшийн бөөгийн уламжлалыг харуулсан зан үйл байлаа.
“Цэнгэл хайрхан”-ны Нэгдсэн их тахилгын Галын тахилгыг Монгол бөөгийн тэргүүн удган, Бөөгийн “Самгалдай” төвийн тэргүүн Б.Наранцэцэг толгойлж бөөлсөн юм. Галын их тахилгыг Бөөгийн “Самгалдай” төв дангаараа хариуцаж хийсэн билээ. Эртнээс бэлтгэл сайн хангаж, зохион байгуулалтын өндөр түвшинд хийснээрээ энэ тахилга онцлого байлаа. Том асар барьж өмнө талд нь галын тахилгын талбайг мэлтгэсэн байв. Монгол бөөгийн тэргүүн удган Б.Наранцэцэг Дархад бөөгийн дэг жаягаар бөөлж их хайрхандаа хүндэтгэл үзүүлж бөөллөө.
Үүлгүй хөх тэнгэрт наран мандах мөчид Нэгдсэн их тахилгын нарны залбиралыг Монгол бөөгийн Их дархан удган, МБНЭ-ийн дэд ерөнхийлөгч Д.Батчулуун толгойлж, есөн бөө тэргүүлж бөөлсөн. Тэдгээрт Монгол бөөгийн тэргүүн удган Н.Даарий, П.Нарангэрэл, Монгол бөөгийн удган Б.Батжаргал, Т.Нансалмаа нар байлаа.
Арван гурван алтай, их хайрханы “Атаа таван тэнгэр”-ийн тахилгыг Монгол бөөгийн тэргүүн зайран, МБНЭ-ийн дээд цэцийн гишүүн Д.Дарьчулуун тэргүүлж бөөлсөн юм. Энэхүү тахилгад хүндэтгэл үзүүлж, гурван хөх морь сэтэрлэх зан үйл хийгдсэн билээ. 2014 оны “Шилдэг зайран” өргөмжлөлт, ЮНЕСКО-оос зохион байгуулсан фестовальд Монгол бөөг төлөөлөн бөөлсөн, Монгол бөөгийн тэргүүн зайран Д.Дарьчулуун Урианхай бөөгийн язгуурын онцлого зан үйлийг давтагдашгүй мөн чанарыг харуулж чадсан. “Атаа таван тэнгэр”-ийн тахилгад МБНЭ-ийн Залуучуудын зөвлөлийн дарга Ц.Мөнхбаяр, Б.Солонго, Б.Чанцал, О.Болормаа, Я.Отгонбаатар нар нэг баг болон санаачлага, зүтгэлтэй оролцлоо. Түүний дараа нутгийн бөө нар өөр өөрсдийн “онгод”-оо буулгаж их хайрхандаа хүндэтгэл үзүүлж бөөлсөн билээ.
Монгол Улсын толгой уул “Цэнгэл” хайрхан буюу “Цаст хайрхан”-ы нэгдсэн их тахилгад зориулан Монгол бөхийн барилдаан болж, Аймгийн заан, цагдаагийн ахлах дэслэгч Б.Үнэнзориг түрүүлж, Ө.Батжаргал үзүүрэллээ. Бөхийн бай, шагналыг Урианхай дүрвэд Тува иргэдийн нийгмийн хөгжлийг дэмжих холбоо хариуцсан байна.
Монгол Улсын толгой уул “ЦЭНГЭЛ ХАЙРХАН”-ны Нэгдсэн Их Тахилгийн “Хурдан Морины Уралдаан”-ы их насны морины уралдаанд Э.Галхүүгийн уяж хурдлуулсан саарал зүсмийн морь түрүүлж, уясан эзэн, унасан хүүхэд, хурсан олноо баярлууллаа. Айргийн тавд Ш.Жанибек, А.Болотхан, Д.Бумбаяр Д.Амаржаргал нарын уясан морьд орлоо. Их насны морьдын бай шагналыг МБНЭ-ийн дээд цэцийн гишүүн Д.Энхжаргал, О.Туул, Ч.Дангаасүрэн, П.Зоригтбаатар, Б.Наранцэцэг нар ивээн тэтгэсэн байна.
Соёолон насны морины уралдаанд Г.Бат-Өлзийгийн уяж хурдлуулсан хүрэн халтар зүсмийн морь түрүүлж, уясан эзэн, унасан хүүхэд, хурсан олноо баярлууллаа. Айргийн тавд Кадыр, Д.Болдбаяр, Х.Одгэрэл, Т.Баянмөнх нарын уясан морьд орлоо. Хурдан морины бай шагналыг Баян-Өлгий аймгийн бөөгийн хүрээлэнгийн тэргүүн, Монгол бөөгийн удган Т.Нансалмаа ивээн тэтгэлээ.
Урианхай сурын харваанд Х.Төрмандах түрүүлж, Ч.Батгэрэл, Н.Алтаншагай, Д.Энхтүвшин, Ц.Галхүү нар удаах байруудыг эзэлсэн байна. Урианхай сурын харвааг Өгөөж-Цамбагарав ХХК бай шагналыг ивээн тэтгэсэн байна.
Монгол Улсын толгой уул “Цэнгэл” хайрхан буюу “Цаст хайрхан”-ы нэгдсэн их тахилгыг амжилттай зохион байгуулсан Монгол бөөгийн тэргүүн зайран Д.Дарьчулууныг Баян-Өлгий аймгийн хүндэт иргэнээр шагнасныг мэдэгдсэн. Мөн Монгол бөөгийн их Дархан удган Д.Батчулуун, Монгол бөөгийн тэргүүн зайран Н:Баярсайхан, Монгол бөөгийн тэргүүн удган О.Туул, Д.Наранцэцэг, Д.Төмөрчөдөр, Ц.Мөнхбаяр, О.Болормаа, Б.Солонго, П.Нарангэрэл нарыг Баян-Өлгий аймгийн Буянт сумын засаг дарга Т.Мэндсүрэн баярын бичиг, мөнгөн шагналаар шагнаж гардууллаа.
МБНЭ-ээс Монгол Улсын толгой уул “Цэнгэл” хайрхан буюу “Цаст хайрхан”-ы нэгдсэн их тахилгыг зохион байгуулахад идэвхи зүтгэл гаргаж ажилласан “Билиг АНЭЖ –Од ХХК”-ын захирал С.Алтанцоож, Өгөөж-Цамбагарав ХХК захирал Д.Энхболд, МБНЭ-ийн Баян-Өлгий аймгийн бөөгийн хүрээлэнгийн тэргүүн, Монгол бөөгийн удган Т.Нансалмаа нарыг өргөмжлөл, “Алтан шонхор” медалиар, Монгол бөөгийн зайран П.Баттулга , Монгол бөөгийн удган Б.Энхээ нарыг “Мөнгөн шонхор” медалиар, зайран Сүхээ, нарыг “хүрэл шонхор” медалиар шагнасны зэрэгцээ, Монгол бөөгийнхөө төлөө өөрийн амьдралаа зориулсан Монгол бөөгийн Их дархан удган Д.Батчулуун, Монгол бөөгийн Дархан удган Д.Энхжаргал, Монгол бөөгийн тэргүүн зайран Дангаасүрэн нар болон энэхүү их тахилгыг толгойлж бөөлж, хүндэттэй үүрэг гүйцэтгэсэн Монгол бөөгийн их зайран П.Батжаргал, Монгол бөөгийн тэргүүн зайран Д.Дарьчулуун нарыг МБНЭ-ийн “Долоон Од” одонгоор шагнасан бөгөөд энэхүү хүндтэй шагналын анхны олголтыг Монгол Улсын толгой уул “Цэнгэл” хайрхан буюу “Цаст хайрхан”-ы дэргэд МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан хүндэтгэлтэйгээр гардуулсан билээ.
МБНЭ-ээс Монгол Улсын толгой уул “Цэнгэл” хайрхан буюу “Цаст хайрхан”-ы нэгдсэн их тахилгыг зохион байгуулахад онцгой үүргийг Монгол бөөгийн тэргүүн зайран Д.Дарьчулуун, Монгол бөөгийн удган Т.Нансалмаа нар гүйцэтгэсэнийг тэмдэглэх нь зүйтэй.
Үүлгүй хөх тэнгэр, салхич үгүй сайхан дулаахан өдрүүд ээж, Монгол Улсын толгой уул “Цэнгэл” хайрхан буюу “Цаст хайрхан”-ы нэгдсэн их тахилга ийнхүү амжилттай болж өнгөрлөө.Монгол Улсын толгой уул “Цэнгэл” хайрхан буюу “Цаст хайрхан”-ы нэгдсэн их тахилгад оролцсон их цуваа цааш хөдөлж, Монгол туургатны эрхэмлэн дээдэлж шүтэж ирсэн Алтай таван богдыг зорьсон билээ.
Алс холын Баян-Өлгий аймагт Монгол бөө нар нэгдэн цугларч нэгдсэн нэг цуваа болон олон арван машин хөдөлсөн нь энэ нутагт сүүлийн хэдэн жил үзэгдээгүй үйл явдал байлаа. Олон машиныг цувааг хэн ч хараад баясаж, нүд хужирлаж, сэтгэл хөдлөм байлаа. Замд тааралдсан хүн бүхэн баяр хүргэж, талархалын үг хайрлаж байлаа.
Монгол Улсын толгой уул “Цэнгэл” хайрхан буюу “Цаст хайрхан”-ы нэгдсэн их тахилгын дараа зон олны хүсэн хүлээж байсан хураа хөх тэнгэр минь хайрлаж гурван өдөр дараалан бороо, цас холилдон орсон. Биднийг Алтай таван богд ороод гурав хоноод буцах замд газар дэлхий нов ногоон өнгийн дээлээ өмсөж, өнгө юугаа зассан байлаа.
Алс холын том зорилгын төлөө нэгдэж чадсан Монгол бөөгийн нэгдсэн их цувааг өнөөдөр хэн ч зогсоож чадахааргүй болжээ.
Мөнх хөх тэнгэр, эзэн Чингис хааны ариун сүнс биднийг ивээх болтугай.
Д.Хүрэлбаатар

1. 2022 онд хийгдэх Аймгуудын нэгдсэн тахилгын тухай
МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан
Хоёр. ГАДААД ХАРИЛЦАА
2. Турк Улсын Элчин сайдын Монгол бөөгийн өргөөнд зочилох бэлтгэл ажлыг хангах тухай
МБНЭ-ийн Залуучуудын зөвлөлийн удирдагч Н.Анхмаа
3. Канад Улсын Элчин сайдын Монгол бөөгийн өргөөнд зочилсон дүн
МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан
Гурав. СУРГАЛТ, СУРТАЛЧИЛГААНЫ АЖИЛ
4. Монгол бөөтэй холбоотой сэдвээр ярилцлага зохион байгуулах тухай
МБНЭ-ийн Залуучуудын зөвлөлийн удирдагч Н.Анхмаа
Дөрөв. ДОТООД АЖИЛ

5. Зарим аймагт бөөгийн хүрээлэнгийн уулзалт зохион байгуулах тухай
МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан

МБНЭ-ийн Дээд цэцийн хуралдайн өргөтгөсөн хуралдаанд оролцогчид санал бодлоо илэрхийлж, харилцан ярилцлаа.
Хэлэлцсэн асуудлаар гаргасан санал хүсэлтийг судалж ажил сайжруулахад нэн хэрэгтэй санаануудыг тусгаж ажиллах болно.
Хуралдаан 15.20 минутад эхэлж, 17.30 минутад дууслаа.

Хуралдааны дараа МБНЭ-ийн ДЦХ-н гишүүд Эмэгтэйчүүдийн болон эрчүүдийн баярыг хамтдаа тэмдэглэж чөлөөт цагаа өнгөрүүллээ.

Тэрнээс бөө нарт хандах нь гол асуудал биш. “Улаач” хүн тэнгэрийн зарлигаар эгэл хүнээс өөр хуулиар амьдардаг. Тиймээс тэдэнд “тэнгэрийн зарлиг” үйлчилдэг. Энэ талаар маргахыг огт хүсэхгүй байна. МБНЭ-ийн Дээд цэцийн гишүүд ч надад хангалттай сайн сургамжилдаг. Бид тэнгэрийн үйлээр тоглодоггүй. Харин тэнгэрийн нэр барьж бөөгийн нэрийг “бохир шавар, намаг”-т хутгагсадтай хүний үйлийн талаас нь тэмцэж байгааг ойлгохыг хүсч байна.
Монголчууд, эгэл жирийн иргэд Цэрэн бөөгийн бичээд байгаа шиг “тэнгэрийн хуралдайгаар хуралдаж байж улаач хүнд олгодог”-ийг мэдэхгүй. Надад тэнгэрээс ийм цол олголоо гээд хүнд хэлээд үз. Бөө нараас бусад нь таныг ойлгохгүй шоолно. Тэнгэрт тийм зүйл болдог, тэгээд бүхнийг хүний үйлээс ангид зохицуулаад байдаг бол тэр бүхнийг олон түмэнд тунхаглаад байдаг бол хүмүүс төөрөлдөхгүй, жинхэнэ, хуурамч бөө гэж ярилцахгүй, Мөнх тэнгэрээр “хоол” олж зогоогчид байхгүй байхсан, тэгээд МБНЭ байгууллага ч хэрэгцээгүй болох биш үү. Өнөөдөр багшийн буруугаар төөрөлдөж яваа энэ олон зуун тэнгэр шүтлэгтэн, тэнгэрийн улаач болох гэж зүтгэж яваа иргэдийг буруутгах аргагүй.
МБНЭ-ийн хувьд Мөнх тэнгэрийн үзлээ монголчуудад түгээхийн тулд ажиллаж байна. Цэрэн бөөгийн хувьд бөөгийн цолны тухай, үг үсгийн алдааны тухай яриад байна. Бидний хооронд ийм ялгаа байгаа учраас ойлголцол нэг л болж өгөхгүй байна даа.
Хориод жилийн явцад бий болсон 50 орчим бөөгийн цолыг цэгцлэх цаг нь болсон. Энэ олон цол болох “Төрийн зайран”, “суу ухаантан”, “баатар, гавьятууд”, “бөөгийн доктор”, “профессор” гээд нэр хүндүүд “мод”-ноос гарч байна. Сунжирсан энэ олон цолыг дурьдахаар өмнө ямар аугаа их хүн бэ гэж биширдэг байсан бол одоо хойч үе, залуучууд элэглэн шоолох болж байна. Бөө нар л өөрсдийгөө тодруулах гээд ийм юм санаачлаад байдгаас биш дэлхийн нэртэй суутангууд Ванга, Эйнштейн, Чингис хаан ч цол гуншин шүтэж байсангүй. Харин ажил үйлээрээ олон түмнийг араасаа дагуулж байсан.
Монгол бөөгийнхөө төлөө санаа зовьж явдаг, бий болсон замбараагүй нөхцлийг цэгцлэх зорилгоор “тэнгэр-ийн улаач нар нэгдэн МБНЭ-ийг байгуулсан бөгөөд багагүй ажлыг хийгээд байна.
Бөө гэдэг ерөнхий нэр, энэ нэр дор олны яриад байгаа жинхэнэ бөө ч, хуурамч бөө ч багтана. Олон түмэн ч түүнийг ялгахад хэцүү. МБНЭ-д гишүүн элсүүлэхдээ ялгавартай хандана гэж байж болохгүй. Хүмүүсийг сайн муугаар ялгаж ангилж байгуулагадаа гишүүнээр элсүүлнэ гэж оролдох бүтэлгүй үлгэрийг санагдуулах юм. МБНЭ-д мөнх тэнгэрээ шүтдэг шүтлэгтэнгүүд хэн ч элсэж болно.
Харин Монгол бөөгийн цол олгохдоо МБНЭ нь тун хатуу шалгуураар хандах болно. Тэгэж байж Монгол бөөгийн нэр цэвэр ариун байх болов уу. Хүний үйл болохоор хамтарч ажиллаж, зүтгэж байж л сайн мууг мэдэрнэ.
Эхний ээлжинд бид барих ёс зүйтэй болсон. Алдаа оноотой ч энэхүү баримт олон түмний дэмжлэгээр улам боловсронгүй болох нь дамжиггүй. Алдаагаа засж чадаж байна гэдэг ухаарал. Ухаарлын цаана амжилт байж байдаг. Би хэрүүл хийгээгүй ажлаа сайн болгохын төлөө мэтгэлцэж байна гэж ойлгож байгаа. Мэтгэлцэж байж үзэл бодол тэгшрэнэ. Байгууллагын нэр хүнд ч унахгүй, өснө гэж боддог. Ойлголцохгүй бол энэ мэт сунжирсан яриа үргэлжлэнэ.
Д.Жаргалсайхан-МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч,
Монгол Улсын Үндэсний аюулгүй байдлын Зөвлөлийн
ажлын албаны дарга асан, Зэвсэгт хүчний хурандаа

Өглөө эрт цуваа цааш хөдөллөө. Өнө эртний уламжлалт бөөгийн арван гурван овоонд ирж, Монгол бөөгийн их зайран П.Батжаргалын удирдлагаар цуваанд яваа бүрэлдэхүүн нэгдсэн залбирал үйлдэв. Энд ирсэн бүрэлдэхүүн нутгийн зон олны саяхан хийсэн тахилгыг хүндэтгэн их зайангийн зааварчилгаар зан үйлээ хийсэн юм. Гэхдээ зарим залуучууд түүүний хэлсэн үгийг үл анзааран дураараа загнах, өөрсдийн хүссэнээр зан үйл хийх нь харагдсан. Уг нь их зайраны үгийг нарийн сонссон бол цаашид амьдралдаа мөрдөх олон зүйлийг мэдэж авах байлаа. Залуучууд энэ овоонд олон удаа ирэх болно. Тэгэхдээ ганцаар ирэхгүй олон арван улаач, шүтэн бишрэгч нартай ирэх болно. Тиймээс нутгийн хүний үг үнэ цэнэтэй байсан юм. Тэндээс цуваа цааш хөдөлж, Алтай таван богд бүхлээр харагдах байрлалд очиж, бүх бүрэлдэхүүн байрласан билээ.
Бидний таван богд хайрхан салхитай бас хагас бүрхсэн үүлтэй угтсан билээ. Энэ өдөр тэнгэрийн үйл хийхэд нэн тохиромжтой өдөр байсан тул очсон олон улаач нар бүгд цуван бөөлсан билээ.
Монгол бөөгийн дархан удган Д.Энхжаргал их хайрхандаа залбирсаны дараа Монгол бөөгийн тэргүүн зайран Зоригтбаатар, бөөгийн “Чононгоо” төвийнхөн шавь нарын хамт галын тахилга хийсэн юм.
Монгол бөөгийн тэргүүн зайран П.Ганболд тэргүүлсэн Хөвсгөл аймгийн бөөгийн хүрээлэнгийнхэн зан үйлээ хийцгээж байлаа.
МБНЭ-ийн Өвөрхангай аймгийн хүрээлэнгийн тэргүүн, Монгол бөөгийн тэргүүн удган Дуламжав шавийнхаа хамт бөөлж харагдана.
Дархан хотод байрладаг бөөгийн “Самгалдай” төвийнхөн бөөлж, их хайрханаасаа хүч чадал авна билээ. Тэд хаа явсан газар зохион байгуулалт, нэгдсэн ажиллагаагаараа ялгарч харагддаг.
Гурван гал цааш хөдөлж Алтай таван богдын төрийн тахилга хийсэн овоонд очихоор хөдөлсөн юм. Тэдгээрийг Монгол бөөгийн тэргүүн зайран Өсөхбаяр ахалж, Увс, Говь-Алтай, Архангай, Төв аймгийн төлөөлөл багтсан. Мөн тэдний зарим нь Цагаан голын усанд умбаж, зан үйл хийсэн.
Оройноос цас бутарч эхэлсэн бөгөөд шөнө дунд малгайлан орж эхэлсэн. Өглөө сэрэхэд цас ихээр орж дүн өвөл мэт санагдаж байлаа. Гэвч өглөө нар мандахад тэнгэр онгойж, Алтай таван богд бүхэлдээ харагдаж, үүлгүй хөх тэнгэрт сүрлэг сайхан харагдана.
Их ажлын дараах анхны амралтын өдөр эхэллээ. Их тахилгыг зорих, тахилгын үйл ажиллагаанд оролцох гээд ачаалал ихтэй өдрүүд ард хоцров. Нар нилээд дээр мандах үед манайхан босч орчин тойронтойгоо танилцаж аялна билээ.
Хоёр дахь өдөр манайхан мөн л ачаалал ихтэй байлаа. Энэ өдөр мөн л үүлгүй хөх тэнгэр биднийг ивээж, таатай сайханаар наран угтсан. Их хайрхандаа бөөлж хүч авах, багш нар зарим шавь нараа засах гээд их ажил ундарч, бас л шаггүй их ажилтай өнгөрнө билээ. Орой нь төлөвлөсний дагуу гэрт “Цаст хайрхан”-ы Анхны нэгдсэн их тахилга”-аар хийсэн баримтад кино гаргаж, сонирхон үзэцгээсэн билээ.
Бид буцахдаа Шивээ хайрханыг нар зөв тойрон буцсан юм. Их цуваа тав тасарч цувран хөдөлсөн. Хэдий тэнгэр цэлмэг байсан ч бидний машины дээр багахан мананцар үүсч дагаж, бөөгийн арван гурван овоо хүртэл бүрхэнэ билээ. Тэгээд салж ядан үлдсэн. Бид ч түүнийг фото болон ведио бичлэгтээ үлдээж авсан юм.
Монголын төр, Улс мөнх тэнгэрийг шүтэж эхэлсэнээс хойш 2223 жил өнгөрчээ. Энэ хугацаанд “тэнгэрийн улаач” нар нэгэн дээвэр дор нэгдэн цугларч ийнхүү бөөгийн чуулган хийсэн түүх лав байхгүй. Орчин цагт олон мянган бөө нар олноор төрж, мөнх тэнгэрийн үзэл эргэн сэргэж байгаад бид бүхэн баяртай байна.
Олон арван шашины урсгал орж ирээд хүч аван дэлгэрч байхад Монголчууд бид Мөнх тэнгэрийн үзэл санаагаа дэлгэрүүлж, оюун санаан дахь үндэсний дархлаагаа сэргээн бэхжүүлэх түүхэн хариуцлага бидэнд тулж ирээд байна. Тэнгэрийн улаач нараа нэгдэхтүн, бид хувь хувийн амин санаагаа орхиж, их зорилгын төлөө хамтран ажиллах цаг үе ирчихээд байна.
Монголчуудыг мөнх тэнгэр ивээх болтугай.
Д.Хүрэлбаатар

Миний хувьд монгол цаг тооллын хувьд судалж байсан тохиолдол бий. Тэгээд хувь хүний бодол үлдсэн. Хятадын эртний нийслэл гэж нэрлэх Бээжин, Нанжин, Уханьд хаврын баяр цагаан сарыг угтаж үзсэн. Тэгээд надаа нэг л бодол үлдсэн. Тэр нь ялсан гүрэн хараат орондоо өөрсдийн цаг тооллолыг мөрдүүлдэг байжээ. Тэгээд Манжийн хааны хараат улс байсны хувьд монголчууд бид сүүлийн олон зуун жил манжийн хуанли, цаг тоололыг мөрдөж иржээ. Тиймээс эртний хятадын нийслэлд хаврын баяр эхэлж, байгаль ногоон өнгөө гайхуулж, цэцэгс дэлгэрч эхэлж байхад монголд цас орж шуурч, хүйтэн чангарч, өвөл үргэлжилж байдаг.
Хотоос гараад Төв аймгийн Лүн сум хүртэл хээр тал цасан нөмрөг,хүйтэн салхи шилбүүрдэнэ. Уулархаг газруудаар нөмөр ихтэй тул дулаахан байлаа. Бид жигд хурдтай явсаар жин үдэд Булганы Түлүүгийн даваан дахь Монгол бөөгийн тэргүүн зайран Өлзийхутагийн очлоо.
Зайран Өлзийхутаг маш хөдөлмөрч хүн, өөрийн төрсөн нутагтаа хотоос ирж суурьшаад хагас жил болж байгаа боловч жуулчид хүлээж авахуйц эхний суурьшилаа бэлэн болгосон байлаа. Бид эхний ээлжинд зайрангийн номын өргөөнд зочилсон билээ. Богинохон хугацаанд их ажил амжуулжээ.
Дэлхийн улс гүрэнд шашин өргөн дэлгэр орон зайг эзэлжээ. Шинжлэх ухаан өндөр хөгжсөн энэ зуунд шашиныг шүүмжлэх хүн байдаг. Ялангуяа хуучин социалист гэж нэрлэгдэх улсад шашингүй үзэл их газар авсантай холбоотой шашинг үгүйсгэх үзэл өргөн дэлгэр байдаг.
Монгол улсын хувьд тэнгэр шүтлэгийг шүтдэг улаач гарын тоо гучин мянгыг хол давсан. Хөгжлийн явцад орчин цагийн ба уламжлалт бөө мөргөл гэж хоёр ангилахаар болчихсон. Олон мянган жил өв уламжлан ирсэн соёлын биет болон биет бус өв гэж нэрлэгддэг бөө мөргөлөөс манай байгууллагад голдуу уламжлалт бөө улаач нар гишүүнээр элссэн байдаг.
Хийж бүтээсэн нь хүний нүдэнд харагддаггүй боловч тэнгэр шүтлэгтэнүүд олны дунд олширсоор байна. Харийн хэл дээр номлолоо уншдаг шарын шашин, иссус христийн шашин монголд эрчимтэй хөгжиж, хүчирхэг материаллаг баазтай болж, монголчуудын оюуны орон зайд хүчтэй эзэмдэхийг хүсч, зорьж байна.
2. “ХӨХ СУВД 2022” МӨСНИЙ БАЯР
Засмал зам цаг хугацааг хэмнэж, өдөртөө л Хөвсгөл нуурын Хатгал тосгонд очино. Өмнөх жилүүдийг бодвол автомашины хөдөлгөөн багассан санагдсан. Хөвсгөл аймагт өвлийн аялал жуулчлалыг хөгжүүлэх зорилгоор жил бүр уламжлал болон зохион байгуулдаг “Хөх сувд” мөсний баяр 20 дахь жилдээ боллоо. Энэ жилийн хувьд 20 жилийн ой тохиож байгаагаараа онцлог юм. Тодруулбал, Хөвсгөл нуурын мөсний баяр зохион байгуулах хэмжээнд хүрээгүй нимгэн байсан учраас 2014 онд, коронавируст цар тахлын улмаас 2020, 2021 онд тус тус зохион байгуулаагүй юм.
Анх 2000 онд “Далай ээж” хэмээн хүндлэн нэрлэдэг Хөвсгөл нуурыг хамгаалах, өвлийн аялал жуулчлалыг хөгжүүлэх зорилгоор Хөвсгөлийн тусгай хамгаалалттай газрын байгаль орчны байцаагчаар ажиллаж байсан хүмүүс санаачилж байсан түүхтэй.
Харин дараа жилээс нь буюу 2001 оноос Мөсний баярын хүрээ тэлсээр өнөөдрийг хүртэл уламжлал болгон тэмдэглэж, Монгол Улсад өвлийн аялал жуулчлалыг хөгжүүлэх нэгэн чухал ажил болж өргөжин хөгжиж байгаа юм.
Мөсний баярын үеэр мөсөн шагайн тэмцээн, унадаг дугуй, тэшүүрийн тэмцээн, мото спортын үзүүлэх тоглолт, нохой чарганы уралдаан, мөсөн дээрх олс таталт, буухиа тэмцээн, “Аав, ээж би” тэмцээн, тахтай хатирах морьдын уралдаан, аймгийн Хөгжимт драмын театрын уран бүтээлчдийн урлагийн тоглолт зэрэг үйл ажиллагаа тогтмолжсон байна.
Хөвсгөл аймгийн “Хөх сувд 2022” мөсний баярын урд эргээр автомашины зогсоолоо байгуулжээ. Түүнтэйгээ зэоэгцүүлэн үйлчилгээний гэрүүдийг байршуулсан байлаа. Мөсөн байгууламжийн өмнөд хэсгээр олон төрлийн наймаа, гар урлал, сонирхогчдын худалдаа байрласан байлаа. Мөсөн хотхонд төрөл бүрийн танилцуулга, үзвэрүүд явагдана.
Хойд захаар аймгийн спорт хороод үйл ажиллагаа зохион байгуулж байлаа. Тухайлбал мөсний волейвол, Мөсөн дээрх сурын харваа, янз бүрийн зайны тэшүүрийн уралдаан, мөсний ширээний теннес, морин чарганы уралдаан гээд олон төрлийн арга хэмжээнүүд зохиогдлоо.
Хөвсгөл аймгийн Хатгал тосгон, Хөвсгөл нуур дээр уламжлалт мөсний баяр зохиогдсон өдрүүдэд өглөөгүүр тогтуун сайхан байснаа үдээс хойш цаг агаар хүйтэрч, явган цасан болон шороон шуурга шуурч, хүчтэй салхилан, эрс хүйтэрч байсан.

3. МӨСНИЙ БАЯРЫН БӨӨГИЙН ГАЛЫН ТАХИЛГА

Жил бүр уламжлал болгон зохион байгуулдаг “Хөх сувд” мөсний баяр 3 дугаар сарын 4-ны өдөр Бөөгийн галын тахилга болов.

Хөвсгөлийн “Хөх сувд” мөсний баярын бөөгийн Галын тахилга дээр Монголын нэртэй зайран нар Балжир, Моко, Бүдүрэ нар тэднийг залгамжлан гарч ирж байгаа Пүрэвдорж, Эрдэнэбаатар нар бөөлөв. Дараа нь залуу улаач нар бөөллөө.
Ингэж цугларч бөөгийн зан үйлээ хийх нь ховор үзэгдэлд тооцогдоно. Бөө хүн гуйж бөөлдөггүй юм, шалтгаан байгаад ингэж цугларсан хэрэг. Харин Хөвсгөлийн аймаг, сумын удирдлагаас нэг ч хүн Галын тахилгад үзэгдсэнгүй, баярласнаа илэрхийлэх өчүүхэн сэтгэл гарсангүй. Тэдэнд эрх мэдэл, чадал бий, харин ухаарал дутав. Цаашдаа ийм байвал өөр аймгийн бөө гуйж тахилга хийх цаг ирэх вий дээ.
Мөсний баяр, галын тахилга тасралтгүй хийгдсээр ирсэн. Харин давхарлан галын тахилга хийгдсэн нь энэ тахилгыг зохион байгуулж байгаа дарга нар, зохион байгуулагчдын буруу юм. Гэвч үүний цаана шалтгаан байсан. Галын тахилга ганцхан энэ жил болоод өнгөрчих зүйл биш билээ.
Энэ удаа “Далай ээж” хэмээн хүндлэн нэрлэдэг Хөвсгөл нуурыг хамгаалах, галын тахилга хоёр газар болов. Яагаад ингэх болов гэдгийг тодотгон айлтгая. Ингэж давхарлан хийх болсон ямар шалтгаан байв. Галын тахилга хийхэд шууд хийчихдэггүй, бэлтгэл орно. Гэр барих, зан үйл хийх гээд багагүй хөрөнгө, цаг хугацаа зарцуулагдана.
Мөн чанартаа бол Дархан уул аймгийн “Самгалдай” бөөгийн төв “Маанар” төсөл хэрэгжүүлээд түүний үр дүнгээ тайлагнах үйл ажиллагаа болов. Хийгдэх ёстой л ажил. Хийсэн ажлаа олон түмэнд тайлагнаж, киногоо Led дэлгэц-д гаргаж, ихээхэн хөрөнгө зарж биелэгжүү загнаж, аймаг сумын засаг дарга нар бүгд л тэднийхээр зочилно билээ. Хийсэн галын тахилгаа цагдаагийн бүрэн бүрэлдэхүүнээр хамгаалуулан хийв.
Нөгөө талд нь өнөө цагийн Хөвсгөлийн нэртэй улаач нар хуран цугларч галын тахилгаа хийв. Энэ цагийн нэн ховор зүйл, үе үеийн нэртэй бөө нар бөөлсөн болохоор зон олон ихээхэн цугларч, нэг ч цагдаа үзэгдээгүй мөртлөө дэг журамтай сайхан болж өнгөрөв. Ард түмний өөрсдийн санаачилсан зүйлд цагдаагийн хамгаалалт шаардлаггүй нь харагдлаа.
Монгол улсын хойморь болсон Хөвсгөл нутаг өнөө цагийн бөөгийн өлгий нутаг. Монгол уламжлалаа ягштал баримтлан өнөөг хүрсэн олон сайхан алдартангууд соёлын үнэт өвөө хадгалан өнөөг хүрч ирсэн нь бөө нарын нутаг.
Гэвч нутгийн удирдлагууд өнгөрсөн хэдэн жилийн тахилгаа өөр аймгийн бөөгийн байгууллагаар хийлгэж, Хөвсгөл нутагтаа хэрэгжүүлж байгаа төсөлөө мөн л өөр аймагт харьялагддаг бөө нараар хийлгэсэн нь нутгийн бөө нарын эгдүүг нь хүргэж байгаа бололтой. Угтаа бол бөө “муутай” аймаг байсан бол яая гэхэв. Мөсний баяр нэртэй төвлөрсөн баярыг Хөвсгөл нутагтаа хийгээд байгаа ч өөр аймагт төвлөрөл нь шилжээд байгаад улаач нар дургүйцээд байгаа хэрэг юм.
Аймгийн дарга нар нь өөрийн улаач нараа мартаж, өөр аймгийн бөөгийн байгууллагаар тахилгаа, төсөлөө хэрэгжүүлээд байгаа нь хүмүүст санхүүжилтийн их хардалтыг төрүүлээд байна. Нээлттэй байвал олон түмэн ойлгоно.
Аймаг орон нутгийн удирдлага нь нутгийн улаач нартаа байдлыг зөв ойлгуулан ухааруулж, хоёр тахилга зэрэгцүүлэн хийж, хөрөнгө мөнгө үрж байхыг болиулах боломж байсан. Дарга нарын амнаас хий гардаг, гарын үсэг цаасан дээр үлддэг, тэгээд болоо, харин санаачилсан олон улаач нараас хөрөнгө нь гардаг болохоор хариуцлага үүрэхгүй өнгөрч байна.
Эртнээс Хөвсгөл аймгийн бөөгийн хүрээлэнд Галын тахилга хийх зөвшөөрсөн гэсэн атлаа давхар өөр аймгийн бөөгийн байгуулагад галын тахилгаа өгчихсөн байх жишээтэй. Эцсийн үр дүнд бөө нарын хооронд “яс” хаясантай дүйхүйц арга хэмжээ болж өнгөрлөө. Бөөгийн зан үйлээр “тоглоод өнгөрч” болдоггүй юм. Тэгээд бөөгийн тамлага дотор:
Модон толгойтой удирдагч нар
Монголоос минь зайлах цаг айсуй гэхэв дээ.

4.АЖЛЫН УУЛЗАЛТУУД БОЛЛОО
Мөсний баяр, ажил хэрэгч уулзалтуудаар баян байлаа. Мөсний баярын үеээр зохион байгуулсан галын тахилгын бэлтгэл ажилд хөвсгөлийн бөө нар өөрсдийн боломжоороо оролцов.
Галын тахилга хийх газарт хоёр гэр барьж, холоос ирэх зочидоо угтсан. Галын тахилгадаа оролцохоор ирсэн газар газрын төлөөлөл гурван ч удаа хуралдаж хийх ажлаа нарийвчлан тодотгов.
Мөсний баяртай давхцан хаа нэгтэй замын нээлтийн ажиллагаанд оролцохоор Засаг дарга, ИХТ-ын дарга нар явсан байлаа. Хөвсгөл аймгийн Засаг даргын тамгын газрын төлөөлөлтэй уулзлаа. Амйгийн удирдлага нь Мөсний баяртаа цагаа ч зориулж чадахгүй ажлаа давхардуулаад алга болсон байх юм. Нэг л эзэнгүй зэгэл, догол харагдана
Мөсний баярын Бөөгийн галын тахилгаа хийхээр Хөвсгөл аймагт төдийгүй Монголдоо нэртэй зайран нар Балжир, Моко, Бүдүрэ нар болон тэднийг залгамжлан гарч ирж байгаа Пүрэвдорж, Эрдэнэбаатар, залуучуудын төлөөлөл Лхагва, Булган нар, МБНЭ-ийн Залуучуудын төлөөлөл ирж, хүч нэмсэн байлцлаа.
Зөвлөлдөх уулзалтууд шуурхай болж Галын тахилгад толгойлж болон тэргүүлж бөөлөх бөө нарыг тодотгов. Галын тахилгын бэлтгэл ажлыг Хөвсгөл аймгийн бөөгийн хүрээлэнгийн удирдагч Наранцэцэг, бөөгийн хүрээлэнгийн дэд тэргүүн, Монгол бөөгийн тэргүүн зайран Эрдэнэбаатар, Монгол бөөгийн их зайран Бүдүрэ нар хариуцан идэвхи зүтгэлтэй ажилласанг тэмдэглэн хэлэхэд таатай байна. Дулаан цагаар цуглаж, байгууллагынхаа хурлыг хийж зохион байгуулалтын ажлаа цэгцлэх шаардлага харагдаж байлаа.
Галын тахилгын төв гэрээр олон шүтлэгтэн ирж МБНЭ-д гишүүнээр элсэж байлаа. Тэр болгонд шуурхай үйлчилж, зургийг нь авч, батлахыг нь бичиж олгож байсан.
Манай баг аймгаас гэр авчирч тахилгад байрлуулсан иргэдэд хандив өргөсөн. Өвлийн хүйтэнд аймгийн төвөөс тахилгад зориулан гэр авчирч барьж, бэлтгэлийг хангана гэдэг бас ч яггүй ажил шүү.
Мөн зэргэлдээ галын тахилга хийж байгаа Бөөгийн Самгалдай төвийн гэрээр орж бэлтгэл ажлын явцтай танилцлаа. МБНЭ-ийн бүрэлдэхүүнд Самгалдай төв орж Халх голын ялалтын баярт оролцож байсан бүрэлдэхүүнтэйгээ таарч хууч хөөрөөд авлаа.
Галын тахилга хийх Хөвсгөл аймгийн бөөгийн хүрээлэнгийн Тахилгын гэрт байх хугацаанд олон зуун шүтлэгтэн нартай уулзаж санал бодлоо солилцсон билээ. Гэрээ тойруулан МБНЭ болон Хөвсгөлийн бөөгийн төвийн фото үзэсгэлэн сурталчилгаа гаргаж танилцуулж байлаа.
Өдрийн цагаар төв гэрт МБНЭ-ээс зохион байгуулсан Хөвсгөл нуурын нэгдсэн тахилгуудаар хийсэн баримтад киног нийтэд гаргаж сурталчлах ажлууд хийгдсэн байна.
Орой бүрэнхий болохын алдад Монгол бөөгийн өв уламжлалын тухай баримтад кино гаргаж задгай талбайд гаргаж үзүүллээ.
Хатгалын төвд Зайран Зоригоотой танилцсан юм. Хоёр өдөр олон сайхан түүх хөөрөлдөн ярилцлаа. Мөн МБНЭ-ийн анхны гишүүдийн нэг болох Монгол бөөгийн тэргүүн удган Даариймаатай уулзаж санал бодлоо зөвлөлдлөө.
Түмэн олонд бариа засал, зан үйлээр үйлчилж ирсэн ахмад буурал Н. Цэенрэгзэнд мөнх тэнгэрийн “Хүрэл” шонхороор шагнасныг гардуулсан билээ.
Аймгийн төвд ажлын уулзалтууд өрнөсөн. Хэдий богино хугацаатай байсан ч багагүй ажил амжууллаа.

5. МӨСНИЙ БАЯРАА ХЭРХЭН ӨРГӨЖҮҮЛЭХ ВЭ.

Мөсний баярын сургаар сум, сумдаас цөөнгүй хүн цугларчээ. Цөөнгүй жил хийгдсэн Мөсний баярын үйл ажиллагаа хэвшмэл болон тогтжээ. Мөсөн дээр хэдэн дүрс босгочихно. Эргэн тойрон хэдэн мөсөн спортын талбай байгуулна. Тэнд өвлийн спортын арга хэмжээнүүд зохиогдоно. Энд тэндээс ирсэн наймаачид худалдаа эрхэлж, хагас дугуй хэлбэрээр байрлаж ажлаа хийнэ. Урд эргээр хоолны үйлчилгээ болон албан газруудын гэр байрлаж үйл ажиллагаагаа эрхэлнэ.
Мөсний баярын үеэр хөвсгөл аймгийн сумдаас иргэд цугларч бараа солилцоо хийгдэж, орлого олж амьдралдаа хэрэг болохуйц ажлууд өрнөнө. Багагүй л хөрөнгө зарсан ажил буцална.
Жилээс жилд цар хүрээ өргөжих ажээ. Энэ жил гэхэд мөсөн дээрх тоглоомын хэлбэр нэмэгдэж, бие засах газрыг шийдэх гэж оролджээ.
Хөвсгөл аймагт өвлийн аялал жуулчлалыг хөгжүүлэх зорилгоор хийгдэж буй наадам хоёр жил дэлхий нийтийг хамарсан өвчний улмаас гадаад жуулчид ирээгүй учраас дотоодын иргэддээ үйлчилсэн ардын зугаалга болж өнгөрсөн. Гэхдээ гадаад аялал бэлтгэл ажилд чамгүй туршлага хуримтлуулсан жилүүд байлаа.
Сүүлийн жилүүдэд сонирхогч оролцогчдын тоо эрс нэмэгдэж байгаа бөгөөд баярын үеийн арга хэмжээ, хөтөлбөрүүд агуулгын хувьд баяжин өргөжиж байгаа юм.
Хэдий Хатгал тосгон жуулчдыг хүлээж авах зочид буудлын тоогоор боломжийн байдаг ч гэсэн жуулчдын тоо нэмэгдвэл бид өвлийн аялал жуулчлалыг хөгжүүлэхэд юуг анхаарах вэ гэдэгт санаа тавих цаг болж байна.
Мөсний баярын гол чиглэл хил нээгдвэл гадаад аялал жуулчлал илүү ач холбогдолтой байна. Жуулчлал олон ирэх тохиолдолд гэр зочид буудлыг сумдад хариуцах хэлбэрээр өргөжүүлж болохоор ажээ. Энэ чиглэлээр сайн ажиллаж чадвал мөсний баярын арга хэмжээ илүү үр дүнд хүрэхээр харагдаж байна. Дотоод аялал жуулчлалын хувьд мөсний баяр олон удаа хийгдээд “ханалт” үүсчих мэт санагдлаа.
Хөвсгөл аймаг бол уламжлалт бөө мөргөлөөрөө алдартай. Одоо цагт дэлхий ертөнц бөөгийн зан үйлийг илүү сонирхох боллоо. Тиймээс бөөгийн галын тахилга гадаад, дотоодын жуулчдын анхаарлын төвд байх болно. Гэвч иймэрхүү байдлаар Монгол бөө нартаа хандаад байвал бөөгийн зан үйлийг тохиолдолын хүмүүст хариуцуулан хийх тийм цаг үе ирэх вий.
Хүн ам олонтой БНХАУ-ын Өвөрмонголын Ордост нэг удаагийн тахилгад оролцох дотоод гадаадын жуулчдын тоо нэг сая давдаг. Тахилгад оролцохоор ирсэн нэг иргэний зарцуулах зардал өндөр, орон нутгийн иргэд чамгүй орлого олдог. Мөсний баяр маань иймэрхүү үр дүнд хүрвэл олонд тустай болно. Тийм байхын тулд багагүй зүтгэх, хөдөлмөрлөх, бүтээх хэрэг гарна.
Мөсний баярын үйлчилгээг харж байхад “Тэнгэрийн үнэтэй мөртлөө Тэг үйлчилгээтэй газар юм аа.” Гэсэн үг тохирч байсныг хэлэх юун. Дүн өвлөөр хавсарсан зочид буудлын үнэ тэнгэрт хадаастай. Төлбөр шигээ үйлчилгээ байхгүй. Үйлчилгээний харилцааны соёл “тэгтэй” тэнцэнэ. Хөвсгөлчүүд минь дахиад ирэхэд амралт, хоол, халуун ус, харилцаа хандлагаа засаад төлбөрөө авдаг болсон байгаарай гэж ерөөхөөр байлаа. Цаашид ийм байвал жуулчид нэг л удаа үзээд “үргэдэг” газар болчих вий дээ.
Олон нийтийн байгууллагын идэвхи санаачлагыг зөв өрнүүлж чадвал олон талаар амжилтанд хүрч болохыг болоод өнгөрсөн үйл явдлууд харуулж байлаа.

Хамгийн өндөр уулс нь Монгулек, Тайга-Кызыл, Монгол-Тайга юм. Өвөл цастай, хүйтэн жавартай. Зуны улиралд хурц нар гэрэлтдэг. Уур амьсгал нь эх газрын эрс тэс уур амьсгалтай. Аялал жуулчлалын хамгийн тохиромжтой цаг бол намрын эхэн, хаврын сүүл юм.
ЮНЕСКО-гийн байгалийн болон соёлын дэлхийн өвийн дурсгал бол Убсунурын дархан цаазат газар юм. Энэхүү гайхамшигт нутагт байрлах рашаан нь эдгээх ашигтай шинж чанартай байдаг. Эдгээр нь balneological эмчилгээнд ашиглагддаг.
Тува-Монголын хил дээр малын хулгайн гэмт хэрэгтэй тэмцэхээр цөөнгүй өдөр ажиллаж байсан болохоор хоср улсын хилийн дагуух газар орныг сайн мэдэж байлаа.
Бид бүрэнхий болж байхад Чадан гэдэг тосгонд ирж тосгоны төвд байрлах хоёр давхар зочид буудалд хоноглов. Гадаа машин тавих болоход буудлын жижүүр цагдаагийн гадаа машинаа тавихыг зөвлөв. Тэгээд тосгоны цагдаагийн хэсгээр орох боломж олдов. Тэнд хөл хөдөлгөөн ихтэй, жижүүрийн хажуу өрөөнд түр саатуулах байранд согтуу хүмүүс дүүрэн харагдана. Цагдаагийн байранд ороход үнэр танар нь нэг содон, удаан байхад хэцүү талдаа байлаа. Мэдээж ийм их ажил ундарч байхад цагдаа гадаа машиныг тавиулж сахиж хонох нь юу л бол. Тэндээс буцаж буудлын гадаа ирээд машиндаа нэг нь хонохоор шийдсэн юм. Энэ удаа жижүүр гадаа машинд хонох хэрэггүй гэж зөвлөсөн нь нэг ч гэсэн хүн буудалдаа хонуулж орлогоо авах гэсэн тэдний санаа байсныг дээр цагдаа руу явуулсан тэдний зөвлөгөө нь гадаа машин тавиулаад манасны хөлс авах гэсэн санаа байсныг хожуу ойлгосон юм.
Чадан тосгон нь Сергей Кужүгетович Шойгугийн төрсөн газар юм. Шойгу бол Зөвлөлт ба Оросын төрийн зүтгэлтэн, 2012 оны 11-р сарын 6-наас хойш ОХУ-ын Батлан хамгаалахын сайд хийж буй, Армийн генерал (2003) цолтой. ОХУ-ын баатар (1999), ОХУ-ын гавьяат аврагч (2000), Нэгдсэн Орос намын Дээд зөвлөлийн гишүүн. ОХУ-ын Иргэний хамгаалалт, онцгой байдал, гамшгаас хамгаалах улсын хорооны дарга (1991-1994), ОХУ-ын Онцгой байдлын яамны дарга (1994-2012), Москва мужийн захирагч (2012), Бүс хоорондын “Эв нэгдэл” хөдөлгөөний тэргүүн (1999-2001), үүсгэн байгуулагч (2001 оны 12-р сарын 1), “Нэгдсэн Орос” намын дарга (2001-2002, Юрий Лужков, Минтимер Шаймиев нартай хамт). Одоогийн байдлаар 1990-ээд оноос хойш ОХУ-ын Засгийн газрын гишүүнээр завсарлаггүй ажиллаж буй цорын ганц сайд, Оросын газарзүйн нийгэмлэгийн ерөнхийлөгч (2009 оноос хойш) сонгуульт ажилтай.
Түүний эцэг Тувагийн өөртөө засах орны Чадан хэмээх жижиг хотод бүс нутгийн сонины редактор, дараа нь ЗХУ-ын Тува мужийн хорооны нарийн бичгийн дарга, Сайд нарын зөвлөлийн нэгдүгээр орлогч дарга хийж байсан бөгөөд тэрхүү гэр бүлд Шойгу өссөн. Харин эх Александра Яковлевна Шойгугийн төрөл төрөгсөд нь Украины уугуул иргэд юм. Тэрээр Луганск мужийн Стаханов хотын нэгэн сүмд үнэн алдартны шашинд баптисм хүртсэн.
2.АЗИЙН ТӨВ БУЮУ ӨНӨӨГИЙН КЕЗЕЛ ХОТ
Өглөө таван цаг гээд нар мандана. Бид ч эрт босч цааш хөдөлсөн билээ. Манайх шиг нарийн замтай юм. Машины хурд өндөр, бидний ярьдагчлан сум шиг хурдан давхина. Автомашин зам Ак Дүрүг, Арыг-Узю, Шагонар, Усть-Элегест тосгодоор дамжин Тувагийн нийслэлд очлоо.
Бид Тувагийн нийслэл Кызыл хотод эрт орлоо. Хамгийн түрүүнд Тува дахь Ерөнхий консулын газарт очиж, Ерөнхий консуль Д.Ганболдтой уулзлаа. Бид Тувагийн бөөгийн байгууллагад танилцуулгаа явуулж, маргааш нь уулзахаар тохиролцов.
Кызыл хот Енисей мөрний эрэгт оршино. Бид хамгийн эхэнд Енисей мөрний эрэгт байгуулсан “Ази тивийн төв” гэсэн дурсгалын хөшөө, цэцэрлэг хүрээлэнтэй танилцав. Орчин цагийн өнгө загвараар хийсэн энэ цэцэрлэгт хүрээлэн өвөрмөц байдлаар хийгджээ. Тэндээс холгүй дэлхийн алдарт бөх Яриганы нэрэмжит спорт цогцолбор байх бөгөөд түүний дэргэд Монголын консулын ерөнхий газрын аятайхан загвараар барьсан хоёр давхар барилгад байрлана.
Хотын төв хэсэгт Тува Улсын түүхийн музей, Алтан ордон, банк, их дэлгүүр, хүүхдийн дэлгүүр, захиргааны барилгууд, Тува Улс ОХУ-д нэгдсэний 100 жилд зориулсан хөшөө тус тус байрлана. Тува Улс ОХУ-д нэгдэрхэд их үйлийг хийж, үнэтэй хувь нэмэр оруулсан Буян бадрагы хэмээх ноёны хөшөө, нэрэмжит зочид буудал, ресторан байна. 1917 онд улаантаны цэргийн жанжин Щетинкиний удирдсан цэрэг энэ хотыг цагаатнаас чөлөөлсөн тул тэдэнд зориулсан гэрэлт хөшөө байрласан байв.
Хотын нэг хэсэгт барааны болон хүнсний зах бөөндөө байрлажээ. Автомашины зах бөөний худалдааны төвууд нэг газар төвлөрүүлж чаджээ. Түүнээс холгүй “Таван од” хэмээх худалдааны төв байрлана. Энэ цагт хаана ч зураг нь тавигдсан хүн бол өнөөгийн ОХУ-ын Батлан хамгаалахын сайд, ОХУ-ын баатар генерал С.Шойгугийн зураг байрлах бөгөөд түүний доор нь “Таниар бид бахархадаг” гэсэн үг тод харагдана. Хот нэгэн хэмийн жигд, тохирсон дэг жаягаар хөгжиж буй нь харагдана. Монгол туургатан улсууд өөрсдийн өнөө цагийн хошуучлагчаа төрүүлж чаджээ. Түүний тод жишээ бол Халимагууд Илюмжинов, Тувачууд С.Шойгу нарыг нэрлэж болно. Хот автомашины хөдөлгөөн багатай бас агаар нь цэвэр тунгалаг, байгаль нь онгон сайхнаар ажээ.
Үзэсгэлэнт газрууд нь үндэсний музей, байгалийн цогцолбор, булш, филармони, театр болон бусад олон сонирхолтой газрууд юм
3.КЫЗЫЛ ХОТЫН ТҮҮХ
Кызыл хотын ерөнхий мэдээлэл ба түүх Хот бүр өөрийн гэсэн өвөрмөц амт, өөрийн гэсэн өнгө төрхтэй, түүхийн тамгатай. Цаг хугацаа удааширсан өмнө байсан өнгө төрх тод харагдана. Та хотыг тойрон явахад хуучин зөвлөлтийн үеийг санагдуулна.
Энд шинэ барилга бараг байхгүй, хотын төвд ч Хрущевын барилга, таван давхар блокон барилгууд, тэр байтугай энгийн модон барилгуудыг элбэг дэлбэг харж болно. Хот Бий-Хем (Том Енисей) ба Каа-Хем (Жижиг Енисей) голуудын уулзвар цэг, бэлчир газар юм. Кызыл бол байгуулагдсаны 100 жилээ 2014 онд тэмдэглэсэн. Энэ хот Урянхуудын нутаг – Алтан Тува Оросын бүрэлдэхүүнд орсны дараа байгуулагдсан. Хаант засгийн газар эзэнт гүрний хил хязгаарыг идэвхтэй өргөжүүлж, Урянхын хязгаарыг Оросын протекторат гэж зарласны дараа засаг захиргаа, соёл, аж үйлдвэр, худалдааны төв болгон хөгжүүлэхээр төлөвлөж байсан оросууд суурьшсан сууринг барьж эхлэхээр шийджээ.
Тувагийн сав газрыг шинэ хот байгуулах газар болгон сонгосон – өндөрлөг тал, Бий-Хем (Том Енисей) ба Каа-Хем (Жижиг Енисей) голуудын уулзвар цэг нь хоорондоо нийлж Улуг-Хемийг үүсгэдэг (Дээд Енисей). Холбооны M54 “Енисей” хурдны замын дагуу хойд зүгээс хотын үүдэнд зогсож буй Кызылийн бэлгэдэл. Хотын тухай зарим баримтуудыг он цагийн дарааллаар оруулав.
1914 он-Орост нэгдсэн Тувагийн шинэ газар нутагт Оросын эзэнт гүрний түшиц газар болох Белоцарск тосгоны үндэс суурь тавигдав. Ирээдүйн засаг захиргааны төвийн нэрийг Урахчууд “Цагаан хаан” гэж нэрлэдэг Оросын хааны хүндэтгэлд зориулж өгсөн бөгөөд энэ нь “Цагаан хаан” гэсэн утгатай байв. 1915 он – Шинэ сууринд 468 хүн амьдарч, 54 амины орон сууц, эмнэлэг, 18 үйлчилгээ баригджээ. 1918 он-Белоцарск хотыг Хем-Белдир гэж нэрлэв. 1919 он-Хувьсгалын хүчнүүд ба цагаан хөдөлгөөний хоорондох тэмцлийн үр дүнд хот бараг бүрэн шатжээ.
1921-Тувагийн Хурал хошуунууд тусгаар тогтнолоо зарлаж, Танну-Тува Улус (Тува Ард Улс) байгуулснаа зарлав. 1922 он – хотын идэвхтэй өсөлтийн үе эхэлсэн. “Найрал” кино театр 1926 он – Хем-Белдир сууринд шинэ нэр өгсөн – Кызыл (“Улаан”).
1942 он-Кызыл хотын оршин суугчид дайнд Зөвлөлтийн армийг дэмжих нисэхийн эскадриль байгуулахад зориулж хандивын аян зарлав. 1944-БНТУ (Тува Ард Улс) ЗХУ-ын бүрэлдэхүүнд оров. Кызыл нь РСФСР-ын Тувагийн автономит мужийн засаг захиргааны шинэ статусыг хүлээн авав. 1961 он- Кызыл хотыг Тувагийн АССР-ын нийслэлээр зарлав. 1991 он-Кызыл-Бүгд Найрамдах Тува улсын нийслэл. Кызыл бол Азийн газарзүйн төв бөгөөд тэд Красноярскийн цагийн дагуу энд амьдардаг, Москватай харьцуулахад Тувагийн нийслэлийн цагийн бүс нь 4 цагийн зөрүүтэй байдаг.
4.ТАГНААР ОНГОЛСОН ТУВА БӨӨ НАР
Бидний анхны танилцсан улаач бол бүх насаа бөөгийн амьдрал зан үйлд зориулжээ. Түүний ярианаас тува бөөгийн хөгжлийн үйл явцтай танилцах боломж олдсон. Одоо цагийн аясаар олон бөө төрсөн гэх тэгээд цагийн явцад шигшигдэж байгаа ажээ. Тувагийн бөөгийн тэргүүн, Ардын уран зохиолч, бөө судлаач, түүхийн ухааны доктор, ОХУ-ын соёлын гавьяат ажилтан, Тува Улсын соёлын гавьяат ажилтан, Тува Улсын шинжлэх ухааны гавьяат ажилтан, Кызыл хотын хүндэт иргэн, Тувагийн бөөгийн насан туршийн Ерөнхийлөгч Монгуш Борахович Кенин-Лопсаны нас ер гарч одоо хүнд өвчтэй хэвтэрт байгаа гэв. Бүхий амьдралаа бөө судлалд зориулж, олон бүтээл туурвижээ. Тэрээр төрөөс авах ёстой бүх л цол алдарыг хүртжээ. Түүний амьдралын түүхтэй танилцахад өнөөгийн “Голомт” төвийн тэргүүн, бөө судлаач Ш.Сүхбат гуйатай адил төрх сэтгэлд үлдэнэ.
Бид эхлээд одоо бөөгийн тэргүүний үүргийг орлон гүйцэтгэж яваа “Адыг зэрен”, “Дух медведя” бөөгийн төвөөр орлоо. Энэ төвийг Адыг Тулуш Кара-Оол Допчун-Оол Оглу удирдах бөгөөд одоогоор бөөгийн Ерөнхийлөгчийн үүргийг түр гүйцэтгэж байгаа ажээ. Хотын төв хэсэгт бидний нэрлэдэгээр гэр хороололд орших энэ төв нэг давхар байшинд байрлах бөгөөд төрөөс худалдан авахад тусласан байна. Хашаанд нэг гэр, түүний хажууд чулуун овоо байх агаад түүнийг тойруулж гэрийн хана босгожээ. Өрөөнүүдэд бөө нар суух бөгөөд нэг өрөөнд 3-4 хүн байрлажээ. Хүн хүлээх хэсэгт бөө нарын сурталчилгаа байрлуулжээ. Биднийг очиход бөө нарын олонх нь ойролцоо тосгонд бөөгийн зан үйл хийхээр явсан байсан. Бид төвийн үйл ажиллагаатай танилцаж, харилцан ажиллах талаар саналаа тавьлаа.
Бидний танилцсан гуравдахь дахь төв бол “Дүнгүр” бөөгийн төв байв. Манайхаар бол Их зайран Бямбадорж гуйан “Хэнгэрэг” бөөгийн төвтэй ижил нэртэй байгууллага ажээ. Удирдагч нь Монголын Консул дээр албан ёсоор бидэнтэй уулзсан удган байлаа. Түүний танилцуулснаар энэхүү төвөө өөрсдийн хүч, хөрөнгөөр байгуулсан гэх бөгөөд нэг давхар модон барилгын гурван өрөөнд дөрөв, дөрөвөөр сууж иргэдэд үйлчилдэг ажээ. Тува бөөгийн төвийн амьдрал ахуйтай танилцаж явахад бидэнтэй олон зүйлээр адил байлаа. Хотын эргэн тойрон, олон газар буддагийн хийдүүд баригдаж байгаа нь харагдана. Тэдний дэргэд бид олсон хэдэн мөнгөө амьдралаасаа илүүчлэн тахилга хийхэд зориулна. Энд бас орлогоосоо улсад татвар төлдөг гэв.
Энд болдог тахилга тайлгад ОХУ болон гадаадаас олон судлаач, бөө нар ирдэг тухай бидэнд танилцуулсан. Тэдний дотор бид Халимагаас бөө нар ирдэг гэсэн мэдээллийг олзуурхав. Биднийг Халимагт байхад энд нэг ч бөө байхгүй гэж танилцуулж байсан билээ.
Бидний хоорондын ярилцлага ажил хэрэгч дотно байсан. “Монголд бөөгийн төв байгууллага байгуулагдсан нь бидэнд ажиллах их урам зориг, эрч хүч өглөө”, “бид үйл ажиллагаагаа сэргээж эрч хүчтэй ажиллах болно” гэж бөөгийн төвийн тэргүүнүүд хэлсэн. Энэ үг бидэнд ч сайхан сонсогдож байлаа. Мөнх тэнгэрээ шүтэгч, монгол туургатнуудын хооронд ямар ч бэрхшээл тулгарч байсан бидэнд хил хязгаар гэж үгүй билээ. Бид бие биенээсээ олж уулзсанаас хойш хамтран ажиллах өргөн боломж нээгдэж байна.
Тува Улс бол Бөөгийн шүтлэгийг төрийн шүтлэг болгосон, үндэстний уламжлалаа авч яваа цөөн улсын нэг. Тэднээс бид суралцах, биднээс тэд суралцах их зүйл бий. Хөрөнгө мөнгөтэй, эдийн засгийн хүчирхэг дэмжлэгтэй, олон зуун жилийн туршлагатай, олон зуун саяаар тоологдох сүсэгтэнтэй гадны шашин хүч түрэн хөгжиж байна. Энэхүү Монголчуудын оюун санааны дархлааг “булшлах” гэсэн их хүчний эсрэг бид хамтын хүчээр сөрөн зогсож байна. Будда, Иссусын шашинд өгч байгаа хөрөнгө оруулалт хэдэн арван сая ам доллараар хэмжигдэж байна. Хаана ч явсан хүчирхэг шашинуудын сүм, дуганууд баригдаж, эрчимтэй хөгжиж байгаа дүр зураг тодорно. Гэхдээ монголчуудын генид мөнх тэнгэрийн оч ямагт хадгалагдаж явдаг бөгөөд бадмлан асч, дүрэлцэн бадрахад өчүүхэн дэм хэрэгтэй. Тэр мөч ойртсоор байна.

5.ХИЛИЙН БООМТ БА МОНГОЛЧУУДАД АНХААРАХ ЁСТОЙ АСУУДЛУУД
Бид Увс аймгийн Хандгайтын боомтоор орж, Монголын хилийн Завхан аймгийн Арц-суурийн боомтоор гарсан юм. Автозамын хувьд энэ боомтоос Кызыл хүртэл зам манай нийслэлээс аймаг хүртэл тавьж буй нарийн зам байх агаад харин Кезелээс Арц-суурийн боомт хүртэл автозам нь Новокраснаярск хүртэл нэг мянга км тавигдах орчин үеийн замын нилээд хэсэг нь тавигдаж эхэлжээ.
ОХУ-ын аль ч боомт хүнд хандаж байгаа байдлаар хуучны, социализмын үеийг санагдуулна. Монголчууд бид тэднийг бий болгосон уу, тэд хуучнаараа байсаар байна уу гэдгийг эрэгцүүлэн бодогдуулахад хүргэв. Хандгайтын боомт харьцангүй хурдан шуурхай үзсэн. Гэхдээ хилээр нэвтэрч байгаа техник хүн хоёр их биш. Хүн цөөхөн байсан, хүн олон бол үйлчилгээ удаан байх шинжтэй.
Монголын хилийн зүг явахад Балгизан, Кызыл-Арыг тосгоноор зам дайрч өнгөрнө. Удалгүй бидний сайн мэдэх дууны нэр бүхий Самгалдай тосгон дундуур зам өнгөрнө. Тэндээс хилд хамгийн ойрхон Эрзин тосгоноор орлоо. Тосгоны бараа болон хүнсний дэлгүүрээр орж танилцаад цааш хилийн боомтын зүг хөдөлсөн билээ.
Харин Арц-суурийн хилийн боомт бүх барааг нэг бүрчлэн шалгав. Автомашины ачаан дээр ачин явсан обудгүй дугуй энд хураагдав. Учир нь обудгүй дугуй гаргахгүй ёстой ажээ. Хуучин тэгээд олон мянган км зам туулсан хуучин дугуй хил дээр үлдлээ. Бид аяны цахилгаан үүсгүүртэй, түүнд хийх шатахууны саван дахь бензинийг хүртэл шалгана билээ. ОХУ-ын тал ингэж нарийн үзэх нь Монголын талын хил, гаалийн талд ачаалал бага болгох таатай нөхцөлийг бүрдүүлж байна. Биднийг байхад нэг бага оврийн ачааны тэрэг хил нэвтэрч хилийн цаана байх шатахуун түгээгүүрээс шатахуун аваад буцаж гарсан бөгөөд тэдний хоёр жижиг цүнх, хармааны түрүүвчийг нарийвчлан шалгах нь харагдана.
Эцэст нь дүгнэж хэлэхэд ОХУ-ын хил рүү орохдоо ямар бараа хэрхэн авч явахыг нарийн судалсан байх шаардлагатай нь харагдлаа. Ийм хатуу шалгалтыг даван бидний нэрлэдэг “жижиг буюу ганзагын наймаа” хөгжих боломж нэн сул байх шинжтэй. Ийм хатуу шалгуур, тэгээд хувиасаа мөнгө гарздан хил нэвтрээд бараа аваад эргэж гарах, татвар төлөх гээд тооцвол хил орчимын бараа эргэлт нэг их хөгжихгүй төлөвтэй. Гэхдээ нэг монгол үг байдаг “цаг цагаараа байдаггүй” гэж, тийм цаг ойрхон байх болтугай.

Янз бүрээр бичсэн юмдаг. Өмнө нь Сүхбаатарын талбайд бөөлөгсөд нь улс төрийн захиасаар бөөлж байсан. Тэрхүү захиалгат бөөлөлтийг зохион байгуулагчид Сүхбаатарын талбайн зүүн урд байрлах олон давхар шилэн барилгад захиалагчдын төлөөсөөр хоёр сар шахам байрлаж үйл ажиллагаа явуулсан байдаг. Захиаслагчид нь төлбөрөө төлөхөө болиод, зохион байгуулагчид нь гадаад оронд амьдрахаар явсанаар үйл явдал завсарласан билээ.
Бид ингэж бичсэнээр Тэнд оролцож байсан “Ноён уулын аварахын төлөө” хөдөлгөөн, “Гал үндэстэн холбоо”-ны тэмцлийг үгүйсгээгүй билээ.
Харин энэ удаагийн Сүхбаатарын талбайд бөөлсөн “улаач” нар өөрсдийн сэтгэлийн дуудлагаар, хүсэл эрмэлзлэлээр зорин очиж бөөлсөн байна. Цугларсан олон тэдэнд талархал илэрхийлж, монгол орныхоо сайн сайханы төлөө тэмцэгчдэд урам хайрлаж байгаад талархал илэрхийлжээ. Харин хэвлэл мэдээлэл “чимээгүй таг” байна.
Бөө нар шаардлагатай гэж үзвэл заавал товлосон газраас бус өөрсдийн онгодын өргөө, хээрийн онгодоос түмэн олныхоо төлөө зан үйлээ хийх чадвартай билээ. Улс орныхоо төлөө шаардлагатай цагт улаач нар баатар цэрэг эрийн хуяг дуулга, бөөгийн хуяг хувцасаа хамтад нь агсран алс холын замд үүрэг гүйцэтгээд явж байсан түүхэн замналтай билээ.

Үүнд:

Нэг. МБНЭ-ийн 2015 оны 1 дүгээр сарын 08-ны өдрийн Захирамжийн биелэлтийг хангах ажлуудын хүрээнд:
1. МБНЭ-ээс Монгол Улсын Ерөнхийлөгчид айлтгал боловсруулах ажлын хэсгийг явц
Д.Одонхүү МБНЭ-ийн Тэргүүн дэд Ерөнхийлөгч

2. Нийслэлийн ИТХ-ын Тэргүүлэгчид, Засаг даргын Тамгын газартай харилцах Ажлын хэсгийн тухай
Д.Жаргалсайхан МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч

3. Нэгдсэн цугларалт, сургалт зохион байгуулсан дүн.
Д.Дарьчулуун Удирдах зөвлөлийн гишүүн

4. Бурхан халдуны тахилга, судалгааны асуудал хариуцсан ажлын хэсгийн явц.
Бэгзжав-Удирдах Зөвлөлийн гишүүн

5. АНУ, ОХУ, БНАСАУ, Франц Улс, БНХАУ-д томилолтоор ажиллах бэлтгэл хангах ажлын хэсэг:
Д.Жаргалсайхан МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч

6. Монгол төрийн хэмжээнд Бөөг шүтэж эхэлсэний 2223 жил, Бөөгийн байгууллага үүссэний 20 жил, Бөө нар нэгдсэний 3 жилийн ойн арга хэмжээнд зориулсан Эрдэм шинжилгээний хурлын бэлтгэл хангах ажлын хэсэг:
Д.Одонхүү МБНЭ-ийн Тэргүүн дэд Ерөнхийлөгч

7. Ноён уулын тахилга тахилга хариуцсан ажлын хэсэг:
1. П.Зоригтбаатар-Удирдах Зөвлөлийн гишүүн

8. Баян-Өлгий аймагт Арван гурван алтай, Атаа таван тэнгэр, “Цаст хайрхан”-ы нэгдсэн тахилга харицсан ажлын хэсэг:
П.Батжаргал Бөөгийн Зөвлөлийн гишүүн,

9. Нарны нэгдсэн залбирал, Монгол бөөгийн байгууллагуудын сурталчилах өдөрлөгийг зохион байгуулах ажлын хэсэг:
Д.Энхжаргал-МБНЭ-ийн дэд Ерөнхийлөгч

10. Говийн нэгдсэн их тахилга хариуцсан ажлын хэсэг
Д.Батчулуун МБНЭ-ийн дэд Ерөнхийлөгч

11. Туул голын тахилга, тайлга хариуцсан ажлын хэсэг:
Д.Батчулуун МБНЭ-ийн дэд Ерөнхийлөгч

12. Монгол үндэстэн баатруудын цогцолборт хүндэтгэл үзүүлэх арга хэмжээг зохион байгуулах ажлын хэсэг:
Д.Жаргалсайхан МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч

13. МБНЭ-ийн Дээд цэцийн гишүүд Дундговь, Өмнөговь аймагт ажилласан дүн
Д.Жаргалсайхан МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч

14. МБНЭ-ийн сайтыг мэдээллээр тасралтгүй хангах, түүнд Мөнх тэнгэр шүтлэгтэнгүүдийн оролцоог эрчимжүүлэх зорилгоор гаргасан 2015 оны 01 дүгээр сарын 08-ны өдрийн Захирамж, “Мэдээлэлээр хангах тухай” шийдвэрийн хэрэгжилт

15. 2015 оны 01 дүгээр сарын 08-ны өдрийн МБНЭ-ИЙН ДЭЭД ЦЭЦИЙН ШИЙДВЭР-ийн хэрэгжилт,

МОНГОЛЫН БӨӨГИЙН НЭГДСЭН ЭВЛЭЛ
ДЭЭД ЦЭЦИЙН ЗӨВЛӨЛИЙН ГИШҮҮД
№ нэр Мэдээлэлээр хангах тухай Хонин жилийн төлөв байдлын тухай Биелэлт
1. Д.Жаргалсайхан 64 мэдээ, өгүүлэл + Хангалттай
2. Д.Одонхүү 1 Өгсөн Хангалттай
3. Д.Батчулуун 1 Өгсөн Хангалттай
4. Д.Энхжаргал 1 Өгсөн Хангалттай
5. П.Батжаргал 1 үгүй Хангалттай
6. Ц.Отгонсүрэн үгүй Өгсөн Хангалттай
7. Ч.Дангаасүрэн үгүй Үгүй Хангалтгүй
8. Г.Өлзийхутаг үгүй Үгүй Хангалтгүй
9. Т.Давгадорж үгүй Үгүй Хангалтгүй
10. Ц.Оюунбат 1 Хангалттай
11. Д.Дарьчулуун 3 өгсөн Хангалттай
12. П.Зоригтбаатар үгүй Үгүй Хангалтгүй
13. П.Нарангэрэл үгүй Үгүй Хангалтгүй
14. Ч.Догсмаа үгүй Үгүй Хангалтгүй
15. О.Туул 1 Өгсөн Хангалттай
16. Ч.Янжинсүрэн үгүй Үгүй Хангалтгүй
17. А.Энхтайван 2 + Хангалттай
18. Ц.Батболд үгүй Үгүй Хангалтгүй
19. Ж.Өсөхбаяр 1 Үгүй Хангалттай
20. Д.Булган үгүй Үгүй Хангалтгүй
21. Н. Дайрий үгүй Үгүй Хангалтгүй
22. И. Болдбаатар 1 үгүй Хангалттай
23. Г. Бат-Эрдэнэ үгүй Үгүй Хангалтгүй
24. Сайхантуяа 1 Үгүй Хангалттай
25. Б.Батжаргал үгүй Үгүй Хангалтгүй
26. Янжинлхам үгүй Үгүй Хангалтгүй
27. У.Ганхуяг үгүй Үгүй Хангалтгүй
28. Бэгзжав үгүй Үгүй Хангалтгүй
29. Ба.Баттулга үгүй Үгүй Хангалтгүй
30. Б.Наранцэцэг 1 үгүй Хангалттай
31. Я.Отгонбаатар үгүй Үгүй Хангалтгүй
32. Н. Баярсайхан 1 үгүй Хангалттай
33. Шижиртунгалаг
34. О.Даваасүрэн үгүй + Хангалтгүй
35. Н.Мягмарсүрэн + Чөлөөтэй байгаа
36. Я.Мөнгөнсувд 1 өгсөн Хангалттай
37. Б.Нарангэрэл 2 + Хангалттай
38. Б.Мөнхчулуун үгүй + Хангалтгүй
39. Наранчимэг 1 + Хангалттай
40. Б.Байгальмаа 1 + Хангалттай
41. Б.Чанцал 1 + Хангалттай
42. М.Сарантуяа үгүй + Хангалтгүй
43. Б. Солонго 1 + Хангалттай
44. А.Оюунчимэг үгүй + Хангалтгүй
45. Ц.Мөнхбаяр 1 + Хангалттай
46. О.Болормаа үгүй + Хангалтгүй
47. Б.Бэрцэцэг үгүй + Хангалтгүй
48. С.Болормаа Гадаадад

Биднийг очсоны маргааш өглөө нь Өмнөговь аймгийн засаг дарга хүлээн авч харилцан санал солилцсон билээ. Монголын орон нутгийн удирдагчийн Тэнгэр үзлийн талаарх санаа бодол ойролцоо байлаа. Аймгийн засаг дарга бидэнд Баянмөнх даян хааны тухай СД-г дурсгасан юм.
Өмнөх засаг дарга, өнөөгийн УИХ-ын гишүүн Наранбаатартай уулзаж байснаа санав. Хорин нэгэн аймгаас ирсэн бөөгийн төлөөллийг хүлээн авч уулзахдаа ганцхан хүсэлт тавьсан нь нутагт бороо оруулж ган тайлах талаар хүсэлт байлаа. Тэгээд бөөгийн нэгдсэн тахилга амжилттай болж, ган тайлагдаж бороо орж, үер болсон. Харин засаг дарга хүсэлтээ биелүүлж аваад утсаа унтраагаад чимээгүй алга болж билээ. Түүнээс хойш манайхан өмнийг зорих хүн олдохоо больж билээ. Өмнөх ийм л дурсамж үлджээ.
Өмнөговьд очсоных Говь гурван сайханы Мөстийн амаар аялж, аймгийн төвийн хөшөө дурсгалаар очиж зургаа авахуулав. Говийн шөнө бөгчим байлаа.
Монгол бөөгийн тэргүүн удган Байгалтөгсийн онгодын гэрт зочилж, бөө мөргөлөө хэрхэн авч яваа талаар ярилцлага хийсэн билээ. Нэг л мэдэхэд ажил ундарсан өдрүүд ард хоцорсон байлаа. Оройн сэрүүнд газар дөхөхөөр алсын замдаа гарсан билээ. Шинэхэн засмал замаар торолгүй давхисаар оройн бүрэнхийд Мандалговь хотод ирлээ.