Category: Монгол бөөгийн түүх

Сар бүрийн шинийн 3 нд ийм бөө бөөлөхөд нь хотол даяараа чуулан амь бие эд малаа даатгадаг байжээ. Энэхүү Бурианы онгодыг анхлан тахиж авч явсан хүн нь Мачир зайран бөгөөд зарим хүмүүс ярихдаа Мачир зайраны онгод гэлцдэг. Мачир зайран нь Хогоргийн Буриа, Эрдэнийн Сүмбэр хайрхан, Хонин өндөр уул зэргийг аргадаж авч бөөлдөг байсан учир байгаль эх буянаа хайрласанаар агуу хүчийг олж нээсэн хүч чадалтай зайран байсан. Мачир нь агуу том зайран байсан нь энэхүү түүхээс илт юмаа. Зайран 2 эхнэртэй байсан ба эхний эхнэрээс гарсан хүү нь Пунцаг зайран бөгөөд дархадын нисдэг 7 бөөгийн нэг нь болж явсан алдарт зайран , нөгөө эхнэрээс гарсан охин нь Ховин юм буюу бөөлөөд нисэж Ховдод буусан Дулам удган юм. Энэ хайрхан нь Хөвсгөл аймгийн Цагааннуур сумын нутагт Хогоргийн голын зүүн суганд байрлах Бурианы амны эхэнд хоёр хөгшин бүдүүн саарал модыг бодит байдлаар нь хэлж дүрсэлж болох юм. Энэ онгодыг одоо авч яваа зайран бол дархад нутгийн Мөнхөө зайран гэх ч юм.Үе үеийн дархадаас төрсөн олон бөө удганууд сүүгээ өргөж тахин дээдэлж даатган залбирдаг онгод нь Хогоргийн Бурианы эх онгод юм.

Choigoo Shamanic Path

Мэнд анхлан ямарч багшгүй бөө болсон тухай домог яриа байдаг юм. Түүгд өгүүлэхдээ нэгэнтээ Балги нуур орчмоос Мэнд адуу хөөхөөр Ивд өгсөж явтал Бөө модны үндэс дээр нэгэн цагаан юм харагдаж гэнэ. Яваад очтол тэр нь газар шингээд алга болчихов. Энэ лав учиртай мод биз гэж Дэлдэн Мэнд итгээд:
Өлссөн цагт минь өл залгуулаарай!
Өвдсөн цагт минь эм болоорой!
Тэвдсэн үед минь амь авраарай!…..
Гэхчлэн залбирч цааш явсан байна. Тэгээд Балгиас адуу туугаад буцахад нь нэхүүл дагаж Ивдийн голд Мэндийг гүйцэхэд ихэд ойртов гэнэ. Нэхүүлийн тун дөхөж ирснийг Дэлдэн Мэнд зоосоор мэргэлж мэдээд мөнөөх модруу яаравчлан давхиж очтол аянга бууж өөрөө ухаан алдан унасан байна. Ухаан ороод харвал, тэртээх бэлд нэхүүлийн хүмүүс морьтойгоо ниргүүлчихсэн байж. Тшшнээс хойш Дэлдэн Мэнд зайран тэр модийг аравнайлан шүтэж бөөлсөөр багшгүйгээр бөө болсон гэдэг юм.
Дэлдэн Мэнд зайран бөөлөхдөө:
Асар хар тэнгэр-нөмөргө минь
Алтан хар лус-хөл минь
Нарийн шар Ивд-буулт минь
Намнан тогоо-наадам минь
Нарийн хос -байр минь
Өндөр Цахир-харууц минь
Өргөн Хөн-унд минь
Эсэргийн Хулгай-гүйц минь
Элсэн тасархай -тэвээ минь
Доод газрыг донсолгосон
Дээд тэнгэрийг дэнсэлсэн
Дэлдэн Мэнд дуурсал минь
Намираа шар бугуйл минь
Дааганы шүүрсэнд түлэгдсэн
Найман шарга ганзага минь
Төлөгний шүүрсэнд түлэгдсэн
…….
Алаг майхны хойморт
Арын 3н даргын өмнө
Сөгдөж мэдүүлж явсан ч
Дэлдэн шар Мэнд чинь
Хааны хууль хатуу ч
Харсан тэнгэрийнхээ шидээр
Хар төмөр дөнгийг нь
Ханги янги цохиж явсан, би
Алаг майхны нуруунд
Арван гурван боширго жиргүүлж
Алив шидийг үзүүлж явсан би
…..
Гэхчлэн , нутаг ус, орчин нөхцөл, үйл амьдрал,эсэргүүцэл тэмцэл, зовлон бэрхшээл, бие сэтгэлээ илэрхийлэн таниулдаг байв.
Дэлдэн Мэндийн тухай нэг домог өгүүлэхдээ: Баригдаад очиход нь Дориг хэмээх хиа эрүүдэн зоддог байв гэнэ. Энэ нь тэр 2 бие биедээ өс санахад хүргэжээ. Дориг хиа нэгэн удаа Мэндэд өс өвөрлөн алахаар шийдээд ирж буйг нь мэдээд Цээрийн хана босго, нохойн идүүрт шар юм хийж, миний орны урд тавь! Гээд өөрөө нөмөглөөл орондоо хэвтэж байв. Дориг хиа давхин ирээд, шууд гэрт орж хутагаа сугалан,
-Мэнд чиний амь төгслөө гээд хутгаа далайтал онгодоос нь улаан, цэнхэр 2 өнгийн гэрэл цувран цацархад Дориг хиагийн нүд солонгортож тэр даруй ухаан алдчихав. Сэргээд хартал гэрийн хойморт хутга нь хуйларчихсан бөөрөнхий хар юм болцон хэвтэж байлаа. Тэрийг нь Мэнд аваад нэгэнтээ шувтарч хуучин янзанд нь оруулаад,
-Ай та хутагаа хуйлж авагтун! гээд хадаг барьж эвлэрэлдсэн гэдэг. Энэ мэтчилэн их зайран Дэлдэн Мэндийн тухай түүх домог дархад зон олны дунд түггээмэл байдаг ажээ.

Чи нэг үзээд орхиоч” гэжээ. Удган ч хэнгэрэгээ аваад бөолж бөөлж дуусаад ахдаа ингэж хэлж гэнэ. Таны хөөрөг тахилгатай хоёр уулын дунд урсаж байгаа нэгэн жаахан горхины цаад биед хэвтэж байна. Сая би авчирах гээд дийлсэнгүй. Эрдэнийн чулуугаар бүтсэн болохоор их хүнд юм. Харин авчрах гэж байгаад алдаад тамхийг нь асгачихлаа. Та маргааш өглөө мал бэлчихээс өмнө очиж аваарай. Таныг таниг гэж бодоод би тэмдэг тавьчихсан байгаа шүү гэжээ Шарав-Осор гуай ч өглөө эртлэн босоод өнөөх хэлсэн газраар нь сажилж явтал нэг шарилжны оройд муудаж гандсан хив хадагны тасархай хийсэж байх юм гэнэ. Энэ л таних тэмдэг нь байх гэж бодоод очтол горхины цаад биед гэрийн буурийн чинээ газар хоёр амьтан хүч үзэн ач тач ноцолдсон бололтой л хамаг өвс нь налчихсан байсан аж. Тэгтэл тэнд хөөрөг нь толгойгүй хэвтэж байж л дээ. Хөөрөгнийх нь толгой тэрүүхэн тэнд бас хэвтэж байх юм гэнэ. Тэр хоёрын хооронд тамхи нь могой шиг мушгирч тахиралдаад асгарчихсан байсан гэнэ. Тэгж хөөргөө олоод дүү удганыхаа эрдэмд ихэд биширсэн гэдэг.

Тэгтэл нэг өдөр Дашдаваа удган нөхөртөө хэлж гэнэ.
– “Би нэг бөөлөхгүй бол болохгүй нээ” гэж гэнэ. Нөхөр нь ч намын гишүүн хүн болохоор хүн амьтнаас айж байж эхнэрээ чимээгүйхэн бөөлнө шүү гэжээ. Тэгтэл Дашдаваа удган:
– Өнөөдер би нисэж үзмээр санагдаад байна. Та намайг нисэхээр барьж авахыг бодно шүү. Толгой маань тоононоос дээш гарах байх. Тэгээд ирэхэд барих хэрэггүй байх. Хүзүү хавьцаа ирэхэд ч барьж авч болохгүй шүү. тэгсээр байгаад суга хавьцаа ирэхэд барьж авахгүй бол болохгүй байх. Тэгэхэд л бариад авдаг юм шүү. Та тамхиа татаж байгаад мартчихваа гэжээ.
Хөвсгөлийн өндөр уул тайгатай нутагт хэнгэрэг дэлдэх дуунаар ганц гэрээр өвөлжиж байсан айлд хавь ойрынх нь нутаг нугын арав гаруй улс Дашдаваа удган бөөлж байна гээд давхиад иржээ. Тэгээд удган бөөлж гарч дээ. Нилээд бөөлж байгаад удганы хөл нь газраас хөндийрэээд эхэлж гэнэ. Г эрт цугласап хүмүүс “удганы хөл газраас хөндийрчихлөө” гэж Гэндэн гуайд хэлсэн ажээ.
Гэндэн гуай ч тамхи татаад суугаад байж гэнэ. Хэсэг сууж байснаа гаансаараа хөл доогуур нь хэд хэд
явуулаад авч, гаанс нь хөлд нь тээглэхгүй сул гараад байх юм гэнэ. Гэндэн гуай итгэж үл чадан нүдээ сайн нээн хартал үнэхээр л эхнэрийнх нь хөл газраас хөндийрчсэн байх юм гэнэ. Ингээд юу болоод байх нь вэ? Гээд хараад байтал үнэхээр толгой нь тоононоос гараад явчихав гэнэ. Удалгүй суга нь тоонотойгоо зэрэгцээд ирж байх юм гэнэ. Хүмүүс ч “Хүүе одоо л барьж авахгүй бол болохгүй нь” гэтэл улам дээш ахиад байж гэнэ. Гэндэн гуай ч юу болох нь вэ? гээд харж байгаад бүсэлхий нь тоонотойгоо ч бүсэлхий нь зэрэгцээд ирж, бариад авах санаатай ухасхийтэл эхнэрийнх нь хэнгэрэг, малгай, бүс дээл, гутал энэ тэр нь тооно тушаа унаж, нөмгөн чигээр харанхуй огторгуй руу нисээд явчихав гэнэ. Г эрт үзэгчээр сууж байсан улс дуу орон шуугилдаж, хаалгаар чихэлдэн гарахад ойр хавьд нь юу ч болсон шинжгүй ажин түжин байлаа. Тэд ойр хавьдаа цасан дээгүүр эрж, хайж. хашгирч дуудсан боловч сураг байсангүй. Хүмүүс тэгэсхийгээд гэр гэрийнхээ зүг давхиад оджээ.
Гэндэн гуай ч хүүгээ (Дархадын нэрт Баяр удганы аав Банзрагч гуай юм) өвөртлөн цурам хийлгүй үүр цайлгаж гэнэ. Тэгээд гэгээ орохоор гарч, гэрийнхээ ойр орчим хайсан боловч бараа сураггүй алга байна гэнэ. Өдөртөө удган эхнэрийнхээ орж гардаг айлаар явж сурсан ч сураг ажиг ер алга гэнэ шүү. Аргаа ядаад ойр хавийнхаа бөө заарин улсаас асууж лавлахад танай гэрийн ойролцоо эхнэрийн чинь тахидаг хоёр удган мод байгаа. Тэндээс л асууж сурсан нь дээр байх гэв. Үнэхээр л тэдний гэрийн ойролцоо нэгэн бүдүүн хуш мод байх юм гэнэ. Бас гэрээс зайдуу тахиж өргөл өргөдөг нэг хар мод байдаг байж л дээ. Гэндэн гуай ч намын гишүүн хүн Мй болохоор хүн амьтны нүд хариулж байгаад өнөөх хоёр модонд өргөл өргөж “Орон дэлхий минь эхнэрийг минь эргуүлж өгөөч” гээд гуйгаад л байж. Бөөлсөнеөс хойш долоо хоног өнгөрч W эхнэрээс ямар ч сураггүй байж.
Нэгэн өдөр Гэндэн
суутал тэр дээр модны –
оройгоос эхнэр нь тас
тас инээх сонсогдов гэнэ. Өөдөө хартал эхнэр нь нэг бүдүүн гишүүн дээр нөмгөн чигээрээ суучихсан инээж байв. Гэндэн гуай ч эхнэрээ харж учиргүй баярлаж, нэхий дээлээ цасан дээр дэвсэж байгаад буруугаа хүлээн, бууж ирэхийг хүсэн элдвээр аргадаж гэнэ дээ.
Тэгтэл эхнэр нь мөнөөх гишүүн дээр суусан чиггээ хөөрч алгуур доошилсоор нэхий дээлэндээ ороож тэврээд гэр лүүгээ гүйчихэж. Тэгээд орон дээрээ эхнэрээ тавьмагцаа зуух тулгатайгаа ноцолдож, эм хүнгүй хүйт даасан гэртээ гал түлэхээр оролдож байхад эхнэр нь “Тий тий ямар хүйтэн юм бэ? Галаа хурдан түлээч” гэсэн гэдэг.

Гэндэн гуай ч андаа яваад эхнэрийнхээ хэлсэн ёсоор нь цагаан үнэг авлаж гэнэ. Тэгээд энэ ховор амьтны арьс хот хүрээ орвол их үнэ хүрэх байх гэж бодоод тайгад нуучихаад харьжээ.
Гэртээ ирээд цайгаа ууж сууж байтал эхнэр нь “цагаан үнэгний арьсаа яасан бэ?” гэж гэнэ. Гэндэн гуай: “Үнэг алаагүй ээ” гэж хэлээд цайгаа уугаад суугаад байж. Удган “Худлаа яриад л та модны хонгилд арьсыг нь
нууж байх чинь билээ” гэж хэлээд нүүр хийх газаргүй болгосон аж.

Энэхүү ярилцлагын эхний сэдвийг “Монгол бөөгийн онгод, түүний дуудлага, тамлага” сэдвээр Монгол бөөгийн их зайран Д.Одонхүү хийлээ. Монгол бөөгийн онгод, хээрийн болон гэрийн онгодын ялгаа, онгодын дуудлага түүний онцлого, тамлага зэрэг олон асуудлаар санал бодлоо илэрхийлж, ерөнхий нэгдсэн ойлголттой болох алхмууд хийгдлээ. Оролцогчид өөрсдийн сонирхосон асуудлаар хариултаа авлаа.
Цаашид Монгол бөөгийн холбоотой нарийн асуудлаар тодорхой сэдвүүдээр цуврал ярилцлаг хийгдэх бөгөөд Монгол бөөгийн цол авсан, улаач нарт зориулан хязгаармагдмал хүрээнд хийгдэх болно. Учир нь монгол бөөгийн тухай нарийн тодорхой, мэргэшсэн сэдвээр зөвхөн улаач нарт, гишүүддээ зориулан лекц хэлбэрийн ярилцлагыг зохион байгуулах болно.
Бид өмнө нь 7 удаагийн сургалт зохион байгуулсан туршлагадаа үндэслэн ийм хэлбэрээр лекц, ярилцлага хийхээр шийдвэрлэсэн билээ.

Монгол Бөө нар цөөнгүй газарттүмэн олонд хандивийн бэлэг, шаардлагатай туслалцаа үзүүлж байсан. Гэхдээ хүүхдийн цэцэрлэгт иж бүрдэлээр нь хандив өргөж байсан тохиолдол үгүй билээ. Өмнөх тахилагуудад тухайлбал “Цаст хайрхан”-ы анхны тахилагад Монгол Бөөгийн Дархан удган Д.Энхжаргал 100 ахмад, 300 хүүхдэд, Монгол Бөөгийн тэргүүн удган П.Нарангэрэл 70 хүүхдэд, Монгол Улсын тулгуур, хөл уул “Хөх Уул”-ын Нэгдсэн Их тахилагад 100 хүүхдийн бэлэг тус тус тарааж байсан билээ.
МБНЭ-ээс Нэгдсэн Их Тахилагуудад хандив бэлэг тараах талаар тусгайлан шийдвэр гаргаж мөрдөж байгаа билээ. Энэхүү бодлогийн хүрээнд анх удаа томоохон хандив өргөж, Монгол Бөөгийн удган Б.Чанцалын санаачилагаар хүүхдийн цэцэрлэгт иж бүрдэл өгөх санаачлага гаргасан юм. Түүний санаачлагыг МБНЭ-ийн Залуучуудын зөвлөлийн зарим гишүүд дэмжсэн билээ. Түүний өгсөн бэлгийг нутгийн олон, хүүхдийн цэцэрлэгийн хамт олон жил мартахгүй буянтай үйлс гэдэгт итгэж байна.
Хамгийн баруун талын аймаг, алслагдсан нутаг болох аймагтаа үндэсний цөөнх болсон Урианхайчууд голлон амьдардаг Буянт сумын хүүхдийн цэцэрлэгт гадаадын төслийн хүрээнд багагүй тохижилт хийсэн байна лээ. Монголчууд өөрсдөө ийм тусламж үзүүлсэн нь анхных болов уу. Энэ цаг үед хаана ч улсын төсвийн байгууллагууд санхүүжилтийн хувьд байнгын хүндрэлтэй байдалд байдаг. Тиймээс хүүхдийн цэцэрлэгт өгч буй хандив нь цагаа олсон чухал үйл явдал байсан.
Монгол бөөгийн удган Б.Чанцалаас цөөхөн асуудлаар ярилцсан юм.
Д.Х:-Та яагаад хүүхдийн цэцэрлэгт хандив өргөхөөр шийдвэрлэсэн бэ.
-Би МБНЭ-ийн Дээд цэцийн Залуучуудын зөвлөлийн гишүүн, тэгээд МБНЭ-ээс гаргасан бодлогыг хэрэгжүүлэх хүрээнд шийдвэрээ гаргасан. Хамтарч ажиллаж сурахын тулд энэ шийдэлд хүрсэн. Бид бодлогоо гаргаж, амьдралд хэрэгжүүлж чадаж байж амжилтанд хүрнэ. Тэгээд хамгийн алслагдсан нутагт байдаг, нутгийн цөөнх болсон урианхайчуудын амьдран суудаг Буянт сумын цэцэрлэгт хандивлахыг хүссэн.
Д.Х:-Та бас “Цэнгэл хайрхан”-ы тахилга дээр шилдэг хандивлагч өргөмжлөл авна лээ.
-Тиймээ. Би анх 2013 онд МБНЭ-ийг байгуулсан анхны Дээд хуралдайд төлөөлөгчөөр оролцсон. Тэр үйл явдал нь Мөнх тэнгэрээ шүтэгчдэд шинэ зорилго, агуулга, шинэ зорилт авчирсан хуралдаан байсан. Тэр мөчөөс эхлэн энэ байгууллагын ажиллагаанд идэвхтэй оролцсон. Анхны “Ноён” уулыг хамгаалсан нэгдсэн тахилгад оролцсон. Би үйл ажиллагаанд нь идэвхтэй оролцохын зэрэгцээ дөнгөж байгуулагдсан МБНЭ-ийг санхүүгийн хувьд дэмжиж ирсэн.
“Цаст хайрхан”-ын анхны тахилгад шагналын зориулалтаар хандив өргөсөн. Түүнийг тахилгыг зохион байгуулахад идэвхтэй оролцсон олон хүнийг урамшуулахад зориулсан. Дараа нь “Хөх уул”-ын нэгдсэн тахилгад шатахууны хандив өгсөн. Түүнийг тахилгад оролцох бүрэлдэхүүн зориулалтаар нь зарцуулсан. Энэ удаа цэцэрлэгийн хүүхдүүдэд зориулж хандив өргөсөн. Намайг МБНЭ-ийн шилдэг хандивлагч өргөмжлөл, мөн Баян-Өлгий аймгийн засаг даргын жуух бичгээр шагнасан.
Д.Х-Таны энэ удаагийн хандивт юу багтаж байна?
-Миний энэ удаагийн хандивт Арван таван хүүхдийн зориулалтай иж бүрдэл багтсан. Хүүхдийн гудас, хөнжил, одьяал, ор, хөнжилийн даавуу, аяга, таваг, хүүхдүүд тоглох тоглоомууд, угсардаг шал, ширээ, сандал, тавиур гээд иж бүрдэл юм. Нийтдээ таван сая төгрөгийн үнэтэй байсан. Манай нөхөр, МБНЭ-ийн ерөнхийлөгч хоёр хамт боож цэгцэлж ачсан. Нилээд хэдэн боодол ачаа болсон. Эндээс Баян-Өлгийд зөөж аваачихад “Цамбагарав-Өгөөж” ХХК-ын захирал Энхболд ах туслалцаа үзүүлсэн. Энэ олон хүний туслалцаатайгаар бидний хандив эзэндээ хүрсэн.
Д.Х:-Нэгдсэн тахилгад Та Атаа таван тэнгэрийн тахилгын хэсэгт орсон байсан?
-Атаа таван тэнгэрийн тахилгын хэсэгт МБНЭ-ийн Дээд цэцийн залуучуудын зөвлөлийн гишүүд нэг баг болж бэлтгэлийг хангасан. Маш сайн хамтарч ажиллаж чадсан. Монгол бөөгийн тэргүүн зайран Д.Дарьчулуун ах биднийг сайн зангидаж удирдаж чадсан учраас бидний хамтын ажиллагаа амжилттай болж чадсан. Би цуг ажилласан залуучууддаа их баярласанаа энэ завшааныг ашиглан илэрхийлэхийг хүсч байна. Нэгдсэн их тахилга маш амжилттай болсон. Нутгийн түмэн олон маш их дэмжсэн. Сэтгэл хөдлөм байсан шүү.
Эцэст нь МБНЭ-ийн удирдах бүрэлдэхүүнд орж, ОХУ-ын Тува Улсын Элстэй хотод очиж, бөөгийн байгууллагын төлөөлөлтэй уулзах хувь заяа тохиосон. Тагнийн их уулс, хайрхад, Енисей мөрөн, тувагийн ард түмний амьдралыг нүдээр үзлээ. Мянга сонсохоор нэг үз гэдэг үг байдаг. Мөн тэнд амьдарч байгаа бөө нарын амьдрал, ажил үйлс, үйл ажиллагаатай танилцахад байлцлаа. Бид хамтарч нэгдэж ажилласан нь зөв байжээ гэдэгт итгэсэн. Бий болж байгаа хамтын ажиллагааг цаашид авч явах хариуцлага залуучууд бидэнд хэзээ нэг цагт тулж ирэх юм байна гэдгийг ойлгосон. Залуучууд бид олон зүйлд суралцах ёстой гэдгийг ч мэдэрсэн.
Д.Х:-Мөнх хөх тэнгэр Таныг ивээх болтугай.Танд баярлалаа их амжилт хүсье.
-Баярлалаа.
Ярилцсан: Д.Хүрэлбаатар

Дашдаваа гуай төө хирийн уут оёж өгөхөд нь Гэндэн гуай:
Би чинь нэг хоёр cap хээр явах юм. Иймхэн гожгор юманд тамхи хийж явахад хоёр хонолгүй дуусах юм биш үү? гээд уурлажээ. Тэгтэл эхнэр нь:
Та битгий уурла. Тамхи чинь дуусчихвал намайг нэрээр минь хэд дуудаад зүүн дэрэн доогуураа уутаа хийгээд унтаарай гэж гэнэ.
Тайгад олон хоног яваад Гэндэн гуайн тамхи нь ч дуусаж. Гэндэн гуай хариугүй юм оёж өгдөг энэ тэр гэж жаал үглэж байгаад хэлснээр нь уутаа зүүн дэрэн доогуураа хаяж орхиод унтаад өгчээ. Өглөө сэрээд хартал өнөөх жижиг уутанд тамхийг нь хуруу орох зайгүй чигжээд хийчихсэн байж гэнэ. Тэрнээс хойш Гэндэн гуай анд явахдаа тамхиндаа санаа зовохоо больсон гэдэг.

Нийслэлийн хойхоно байрлах бөөгийн өргөөнд нэгэн бөөгийн байгууллага хаврын тахилгаа хийж байгаатай танилцлаа. Өнөө цагт бөөгийн байгууллагууд материалаг тал дээрээ хөл дээрээ зогсож хүчирхэг болж байна. Түүний тод жишээ нь энэ бөөгийн байгууллага байлаа.
Хаврын урь орж шинэ он, мөнх тэнгэрийн тоололоор шинэ улирал эхэлж байна. Хаврын тодорхой өдрүүдэд дэлхийн хүч, огторгуйн хүч, далд ертөнцийн хүч гэсэн гурван хүч идэвхитэй үйлчилдэг. Энэ өдрүүдэд байгаль хүчээ авч, бөө хүн хуримтлагдсан муу энергиэ цэвэрлэдэг.
Монголд өөрийн гэсэн цаг тоолол, ёс дэг байсан. Үүний тод илрэл бол хаврын тахилга билээ. Тэнгэрүүд болохоор дандаа ариун үнэрээр хооллодог, тэгээд дандаа сайн нь бууж ирдэг.
Нийгэмд Монголын бөө нарыг тойрсон сайн яриа нэмэгдэж байгаа. Монголчууд тэнгэр шүтлэгт бөөтэйгээ байсан тэр цагт тэнгэртэйгээ холбогдож, тэнгэртэйгээ байсан цагт хүчирхэг оршиж байсан. Хэзээ бөөгүй болж тэнгэрээсээ хагацсан цагт доройтож ирсэн түүхтэй.
Аливаа тахилгад тахиж байгаа зүйлээс нь заавал энерги, мэдээллийн харилцаа холбоо болон үйлчлэл үүсдэг. Олон давтагдаад хийгдээд ирэхээр 90-н оноос бөө мөргөл сэргэснээс хойш Монголд олон уул овооны тахилга хийгдээд, олон тахилга хийгдсэний үр дүнд байгаль эх дэлхий сэргэж байна. Үүнийг олон түмэн хүлээн зөвшөөрч байна.

Түүний хүү Төртогтох өндөр чилгэр нуруу, өтгөн хар хөмсөг гээд ер нь л Хүрээндээ сайхан залуусын нэг байлаа. Тэрбээр зүүн аймгаас хурдан удмын азарган үрээ авах гэсэн найзуудыгаа дагасан нь тэр аж. Сайхь залуус морины сайнаар довтолгосоор Сэцэнханы нутгаар хөндлөн гулд тэнэж Галшар нутгаас гайгүй сайн азарган үрээ байдсан гүү тэргүүтнийг үнэ цохиж аваад Хүрээ рүү хүлгийн жолоо эргүүлжээ. Чингэж явахдаа мань эрс Онон голын эрэг дээр нутаглаж байсан хот айлд буун хоног тааруулсан юм байх. Сайхь хотны Гармаев гэгч буриад өвгөнийд Балжмаа хэмээх басган (охин) байсан нь залуусын сэтгэлийг тэр дундаас Төртогтохыг нэгмөсөн уймруулж орхих нь тэр. Онон голын буриад басган Балжмаад сэтгэл алдарсан Төртогтох найзууддаа ганц хоёр хоног саатахыг хүсэхэд цаадуул нь цааргалсангүй. Энэ хоёрхон хоногийн дотор Балжмаа басган ч гэсэн өндөр нуруу өргөн ханхар цээжтэй Төртогтохд маш амархан татагдаж хайраа өглөө.
Байгаль далайн чанадаас октябрийн хувьсгалаас зугтаж ирсэн Гармаев өвгөн ч алс хойчоо бодсон уу, яасан басганаа халх залууд эхнэр болгон өгөхөөсөө цааргалахгүй байлаа. Гэвч урьдчилан тооцоогүй маш том бэрхшээл гарч иржээ. Оройхон хэрд нэрмэлийн охинд халамцсан буриад эрс Гармаев баавайн хотонд дуу шуутайхан бууцгаав. Тэдэн дундаас Сэнгээ гэгч нармигар шар эр гойд ялгарч байсан бөгөөд шууд л Балжмааг хүзүүдэн авч шүлсдэв. Балжмаа
– Болигтий гэхэд нь халх залуусыг хараад эргэлзээнд орсон Сэнгээ аман дахь мохоороо өвс ногоо руу шал хийтэл нулимчихаад
Чи халх хөбгүүн таалахчий гэж хэлээд тачигнатал хөхөрлөө. Тэгснээ Балжмааг гараас нь шүүрэн ойролцоох мод руу чирэхэд нь эмэгчинээ хамгаалах, харамлах адгуусны совиндоо хөтлөгдсөн Төртогтох ухасхийн Сэнгээний гараас барьж аваад
– Чи бүсгүй хүнд хүч хэрэглэх гээ юү? Боль гэж зандарчээ. Ийм үг сонсоно чинээ санаагүй Сэнгээ буриад зан нэрмэлийн халуун хоёртоо дийлдэн бүсэн дэхь хутгаа сугалан улаан цайм дайрав. Төртогтох ч айж хулчийсангүй. Тэр хоёр хэн хэнээ хянасан байртай зогсож байтал буриад залуус Сэнгээг хөөргөснөөр мань эр дайрчээ. Төртогтох хажуу тийшээгээ бултангуут ганцхан тонгороод дороо хийлээ. Гэтэл халх залуугийн дор орсон Сэнгээ хутгаараа зүүн бөөр рүү нь дүрэх нь тэр.
Хутга орсныг мэдэрсэн Төртогтох ч уурссандаа ташаан дахь хутгаа сугалан шууд л цээжинд нь бүлж орхив. Хэдхэн мөчийн дараа амьсгал хураасан Сэнгээгийн дэргэд Төртогтох үхэтхийн уналаа. Маш богинохон хугацаанд болж өнгөрсөн энэ явдлаас олон хүн цочирдсон бололтой. Төртогтох ялимгүй амь голтой үлджээ. Энэ хооронд хэн нэг нь Сэнгээгийн аавд хэл явуулсан байжээ. Сэнгээний аав Цонж гэгч ус голдоо зартай зайран бөө байх нь тэр. Сайхь зайран ходоог тэрэгтэй ирэнгүүтээ дөнгөж амь голтой байсан Төртогтох руу очингуутаа ганцхан нулимаад эргэхэд татвалзаж, ам нь ангалзсанаа амьсгал хураажээ. Зайран өвгөн ганц хүүгээ алдсан уур унтуугаа ганцхан Төртогтохыг хөнөөгөөд ч зогссонгүй дэргэдэх залуусыг нь
– Та нар үхлийн муугаар үхнэ хэмээн хараажээ. Ингээд хүүгийнхээ цогцсыг ходоог тэргэн дээрээ ачаад буцсан аж. Халх залуус ч яаран сандран Хүрээ рүү буцаж, Балжмаа басган нулимс унаган үлджээ. Хэдхэн хоногийн дараа Балжмаа боож үхсэн гэдэг. Залуус Чулуунжий удган дээр ирж болсон явдлыг хэллээ.
Удган тэдэнд
– Үнэхээр та нар зүв зүгээр байсан хүүг минь үхэл рүү дагуулсан. Би та нарыг аварч чадахгүй гэж хэлсэн бөгөөд хүүгийнх нь найзууд ямар ч өвчин зовиургүйгээр хэдхэн хоногийн дотор нүд аньцгаажээ. Ингээд Чулуунжий хүүгээ хөнөөсөн буриадын бөөг устгахаар болжээ. Энэ үед буриад зайран Цонж ч гэсэн өөрт нь муу юм хийж буйг мэдрээд хариу өгсөн гэдэг. Тэд хоёр гурван хоног тасралтгүй шахам бөөлсний эцэст хэн хэн нь ухаан алдан унаж амьсгал хураасан гэдэг. Чулуунжий удган үхэхдээ
– Тэр хүн маш хүчтэй онгодтой юм гэж байсан бол Цонж зайран ч мөн ийм үг хэлж байсан гэдэг. Ийнхүү хоёр хүчит бөөгийн тулаан хэн хэнийх нь үхлээр төгссөн эмгэнэлт явдал энэ ажгуу.