Category: Монгол бөөгийн түүх

Mаанжраг ясны бөө Дандийн Дамба зааринг ихээхэн ид шидтэй гэж алдаршуулан магтдаг байжээ… Энэ бөө урианхайн нэг бөөтэй ид шидээ үзэлцэхээр болж тэднийх рүү Дамба заарин Маанжрагийн ногоон тэнгэр гэдэг хартай онгодоо явуулсан гэнэ. Хартай онгод ирэхийг урианхай бөө урьдчилан мэдсэн учир хатавчныхаа дотор талд хэнгэрэгээ бүрээсгүй талыг нь дээш харуулан тавиад унтчихсан дүр үзүүлээд байж байтал тотгоор нь нэг юм орж ирээд хэнгэрэгийн дотор уруу уначих шиг болохоор нь гэрэл гаргаад үзхэд нэг ширхэг зэвтэй холбого/ хонгинуур/ байсан гэдэг. Урианхай бөө түүнийг хадганд боож онгодынхоо өмнө тавиад Дамба зааринд хүн явуулж “манайх руу явуулсан юм аа ирж ав” гэж хэлүүлсэн ёсоор Дамба заарин ирхэд “та ганц юмтай , түүнийхээ хүчинд л идэрхэж явдаг . Өөр юу ч үгүй бөө шив дээ” хэмээн гүүмжилж байсан гэдэг…

БӨӨГЭЙ МАЛГАЙ
Бөөгэй малгай хадаа баабгайн арһаар оёгдоһон тооробшо малгай майхабша дороо үмдэдэг. Тооробшо малгай баабгайн арһан һарабшатай гү, али һабхаг сасагтай, бүргэдэй, хирээгэй, бэгсэргын үдэ далинууд, лентэнүүд тэрээндэ хоноогдодог. Онго оруулхадаа, бөө малгайгаа үмдэдэг юм.
БӨӨГЭЙ ОРГОЙ
Бөөгэй оргой хадаа үргэл бүтээл хэхэдээ үмдэдэг эгээн гол хубсаһан болоно. Гол түлэб хүхэ, хара-хүхэ, сагаан, хаа-яа ондоошье үнгэтэй торгон бүдөөр оргой хубсаһан оёгдодог. Хүнэй, мориной, шубуунай, могойн дүрсэтэй түмэр зүйлнүүд, сахаригууд, алханууд хадагдажа оёгдодог.
ХУЯГ ОРГОЙ
Хуяг оргой – хормойдоо, дала мүрэдөө. үбдэгтөө хуяг дуулгануудтай оргой ангай зузаан арһаар оёгдодог, хабтагар түмэрөөр хяазалан хүбөөлэгдэдэг.
ЕХЭ ОРГОЙ
Ехэ оргой хадаа эгээл гол шухала, дээдэ оргой гэжэ тоологдодог. Тэрэ томо малай, ангай арһаар оёгдодог, үбдэгһөө халта дээгүүр утатай. Ан амитадай, хүнүүдэй дүрсэнүүд хэгдэдэг, түмэр бүһөөр бүһэлэгдэдэг.
БҮРГЭД ОРГОЙ
Бүргэд оргой хадаа далинуудтайнь абаһан бүргэдэй арһаар оёгдодог. Элдэб янзын мэхэ гохо, эльбэ шэжэ хэхын тула үргэл бүтээлнүүдые хэхэ үедөө иимэ хубсаһа үмдэдэг байгаа.
МАНДАЛ ШЭРЭЭ
Мандал шэрээ. Нангин шүтөөнэй бүхы хэрэгсэл тоногуудай хадагалагдадаг дүрбэн хүлтэй тусхай хайрсаг мүн. Иимэ шэрээ Наранай, Һарын, шүтэлгэ ба тахилгануудтай хада уулануудай, нютагуудай, уряа һүлдэтэ амитадай, бөөгэй тоног хэрэгсэлнүүдэй дүрсэнүүдээр гоёон шэмэглэгдэдэг.
БӨӨГЭЙ ЛЕНТЭ-ОРХИМЖО
Бөөгэй лентэ-орхимжо хадаа шанараа абаһан бөөгэй һүлдэ тэмдэг болоно. Тодорхой утатай, үргэнтэй, хүхэ, сэнхир-хүхэ үнгэтэй торгон бүдөөр оёгдодог. Тэрэнэй нэгэ үзүүртэнь долоон үнгын лентэ залгажа оёгдодог юм.
Бөөгэй гол тоног хэрэгсэлнүүдэй тоодо мүн жодоо модоной холтохон, орхимжо ородог юм.

Энэхүү тахилганд тэргүүн зайран Буянбадрах, их зайран Бүдзана, ахлах зайран Амгалан, Билгүүдэй нар оролцлоо. Их өргөөний гэрийн шүтээнд 99 тэнгэртээ тахилга өргөж, 55 цагаан тэнгэрт сүү, 44 хар тэнгэрт архи мөнх галаа бэлгэдэж 99 зул бадраав.

Их өргөөнд 99 тэнгэрийн бөөгийн дуудлага дуудаж тэргүүн зайран Буянбадрах 3 цаг манлайлан бөөлж тэнгэр хайрхад, нар, сар, эх байгаль, эзэн тэнгэрээ баясгаж сүсэгтэн олны сэтгэлд нийцсэн хийморийн сэргээж хишиг буяны даллага авлаа.

Та бүгдийг мөнх тэнгэр ивээ ивээ ивээ
Төрийн сүлдэн тэнгэр минь хурай хурай хурай
Уухай уухай уухай

Монголын шарын шашин манай Түвдээс илүү болж ном судар бичиг их зохиогдож байна гээд, Түвдийн хувагт нь эрдэм номонд гэгээрсэн хамгийн сайн 2 ламаа явуулж монголд байгаа бүх бичиг судар,түүхийн бичмэлийг аваад ир гэж явуулжээ.Тэр 2 ирээд хамаг л бичиг судруудийг хулгайлж одсонд манай лам нар араас нь нэхсэн ч тэр 2 номын хүчээр алаад байж гэнэ.Тэгээд ар дархадын хотгор рүү элч явуулж энэ 2 ийг алж өгнө үү гэсэнд, элч нь Гүнг зайрангийнд ирээд учир байдлаа хэлэхэд би ганцаараа дийлэхгүй юм байна, харин Пунцаг зайрантай цуг хийхэд болох л байлгүй гээд Пунцаг зайрангийнд очиж тэр 2 Өлийн даваан дээр гарч суугаад газрын үндэс дамжуулан хараасан гэдэг, Гүнг зайран тагна уйгараас олзолж авчирсан, зэсэн хошуутай хар чөтгөрөөрөө нэхүүлийг дарж, харин Пунцаг зайран Бурианы хайрханы савдаг болох награгзаар хорлолоо гүйлгэсэн .Удалгүй онгод нь буцаж ирээд Янгиртай уулын зүүн бэлд хоёуланг нь унагаж тавьлаа, алдсан юмаа хурдан очиж авахтий гэжээ.Тэр газар нь одоогийн Өмнөговь аймгийн Сэгс цагаан богд юм.

Choigoo Shamanic Path

Мод бол олон наст модлог ургамал. Бусад ургамалтай харьцуулахад олон жилийн настай ба зарим нь хэдэн мянган жил насалж, 115м хүртэлх өндөр ургасан нь бий. Мод нь үндэс, их бие, иш мөчир болон навч гэсэн 4 гол зүйлээс бүрдэнэ. Модны үндэс нь газрын хөрснөөс ус чийг, эрдэс бодис, тэжээл авж их бие, навч мөчир уруугаа дамжуулна. Мөчирнүүд нь цэцэг навч болон үр жимс гаргана. Навч нь нарны гэрлийг хүлээн авах ба голдуу ногоон, улирлаас шалтгаалан шар, улаан гэх мэт өнгөтэй болох бөгөөд мөнх ногоон ч байна. Олон янзын хэлбэр, хэмжээтэй. Мод нь нүүрстөрөгчийг шингээн авч, хүчилтөрөгч ялгаруулахаас гадна байгалийн үзэмж, экологийн систем, хөдөө аж ахуй, байшин барилгын материал гээд олон чухал үүрэгтэй юм. Одоогоор 100,000 төрлийн мод бүртгэгдээд байгаа нь дэлхий дээрх нийт амьд ургамлын 25%-г эзэлж байна.
Монголын нөхцөлд дөрөвдүгээр сарын 15-наас тавдугаар сарын 10-ны дотор мод тарих нь тохиромжтой. Намрын цагт аравдугаар сарын 1-нээс арван нэгдүгээр сарын хооронд тарьж болдог. Гэхдээ мод тарьж байгаа хүмүүс өөр өөрийн гэсэн туршлагатай учраас янз бүрийн цаг хугацааг сонгон тарих нь бий. Мод тарих хугацаа өнгөрчихсөн хойно таривал мод усаа шингээх чадваргүй болж ургалт нь удааширна.
Хэрэв тэгвэл чийглэг, ус шингээх чанap нь алдагдаж улмаар ургалгүй үхэж мэднэ. Тэгэхээр мод шилжүүлэн суулгахдаа хэд хэдэн зүйлийг сайтар анхаарах ёстой. Нэгдүгээрт модоо зөв сонгох нь чухал. Модныхоо өндөр болон ишний диаметртэй харьцуулж, үндсний тойргийг гаргах хэрэгтэй болдог. Өөрөөр хэлбэл, модны гол иш хэдий чинээ бүдүүн байна түүнтэй харьцуулсан томъёогоор үндсийг шороотой нь хамт ухаж цэвэрлэнэ. Модыг хэт их усалснаар сайн болохгүй. Мод усыг уудаггүй. Түүний үндэс нь усыг өөртөө шингээдэг. Гэхдээ сүүлийн үед модыг их буруу тарьж байна, Модыг хооронд нь 4-5 метрийн зайд тарих ёстой байтал сүүлийн үед их шигүү суулгаад байгаа юм. -Ойгоос том моднууд авчраад суулгаад байх юм. Мөн жижиг суулгацыг ч тарьдаг. Мэдээж жижиг модыг шилжүүлэн суулгахад зардал багатай. Гэхдээ ургах хүртэлээ хугацаа их шаардана. Мөн том мод суулгахаар эрсдэл нь бага байдаг. Нөгөө талаар хотжилт эрчимтэй хөгжиж байгаа өнөөгийн нөхцөлд том мод авчирч суулгах нь тохиромжтой. Зөв тариад арчлах юм бол энэ 2 суулгацын аль аль нь ургана.
Мод тарих нь Мөнх тэнгэрийн үйлэнд хамгийн буянтай үйлсэд тооцогддог байна. МБНЭ нь Баян-Өлгий аймагт болох “Цаст хайрхан”-ны нэгдсэн тахилгад бэлтгэх их ажил өрнөж байгаа боловч чөлөөт цагаараа Төв аймгийн Лүн суманд мод тариж бусаддаа үлгэр үзүүлсэн бүтээлч ажлыг санаачилан хэрэгжүүллээ.
Б.Банзрагч

“2015-МОНГОЛ БӨӨ-1” цугларалт, сургалтад “Монгол бөөгөөс бурханы шашины зээлж авсан зан заншилууд” сэдвээр Монголын бөөгийн байгууллагыг үүсгэн санаачлагч, судлаач Ш.Сүхбат, “Монгол бөөгийн дуудлага, тамлага” сэдвээр Монгол бөөгийн Их дархан зайран Д.Бямбадорж, “Монгол бөө, Зурхай”,” Хайрхад, савдаг, шивдэг, газар шинжих тухай” сэдвээр Монгол бөөгийнТэргүүн зайран Д.Дарьчулуун, “Мэргэ төлөг, энергийн тухай” сэдвээр Монгол бөөгийн Их зайран П.Батжаргал, “Зад барих ёс, Залбиралт, зүглэл, зүгийн учир” сэдвээр Монгол бөөгийн Тэргүүн зайран И.Болдбаатар, “Бөө хүний мөрддөг хориглох зүйлүүд Монгол бөөгийн бөөлөлт” Монгол бөөгийн Тэргүүн Удган Я.Мөнгөнсувд, “Монгол бөөгийн түшээ, хэлмэрч, тулмаашийн тухай” сэдвээр Судлаач Т.Дагвадорж, “Дундад зуунаас нэн шинэ үеийн бөөгийн хөгжил”, “Монгол бөөгийн цолны тухай”, “2015 онл МБНЭ-ээс зохион байгуулах ажлын тухай”, “Монгол төрийн бодлого, түүнд Мөнх тэнгэрийн үзэл санааны гүйцэггэх түүхэн үүрэг” сэдвээр МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан, “Буриад язгуурын бөөгийн тухай”, “Галын тахилга” гэсэн сэдвээр Монгол бөөгийн Буриадын Их зайран Г.Болд, “Монгол бөө-бариа засал, бясалгал” гэсэн сэдвээр Монгол бөөгийн Тэргүүн Удган О.Туул, “Хуур, манжигийн тухай” сэдвээр Монгол бөөгийн их Дархан Удган Д.Батчулуун, “Монгол гэрийн гайхамшиг, өргөөн дэх Онгодын байрлал” гэсэн сэдвээр Монгол бөөгийн удган Б.Байгальмаа, “Монгол бөөгийн ёс зүйг боловсруулан гаргах болсон түүхэн шалтгаан” сэдвээр Монгол бөөгийн их Зайран Д.Одонхүү, “Бөө болох шалтгаан улаачийн ёс зүй, Багш шавийн барилдлагын ёс зүй”, “Бөөгийн зан үйлийн ёс зүй, өргөл барьцын ёс зүй, Эгэл олон түмний баримтлах хүндэтгэлийн ёс зүй” сэдвээр сэдвээр Монгол бөөгийн Тэргүүн Зайран Н.Баярсайхан нар тус тус лекц уншиж, оролцогчдын асуултад хариуллаа.
Сургалт эхлэхтэй холбогдуулан эерэг болоод сөрөг хандлага гарч ирж байсан боловч сургалт дууссаны дараа мөнх тэнгэрийн улаач нар сургалтанд суусандаа их сэтгэл хангалуун байгаагаа илэрхийлж байсан юм.
Сүүлийн жилүүдэд шинэ бөө, тэнгэрийн улаач нар ихээр төрж байгаатай холбогдуулан тэнгэрийн үйлээ дутуу хийх, онгод тэнгэрүүдтэйгээ дутуу золгосон гээд сөрөг хандлага үүсгэж байгаа өнөө үед түүнд хариулт өгөхөд цагаа олсон сургалт болж чадлаа.
Хуяг, хувцас өмсөөд, хуур татаад эсвэл хэц барьж суугаад бөө болдоггүй. Гэртээ суугаад өвөө, эмээгээ буулгаад хүчтэй зайран, удган болдоггүй гэдэг томоохон ойлголтыг сургалтанд хамрагдсан улаач нар маань ойлгосонд МБНЭ-ээс сургалт зохион байгуулсан багш, баг хамт олон, сургалтанд хамрагдагсадын хувьд сэтгэл хангалуун байлаа.

Та баруун нүдээ яасан юм бэ? гэж асуухад өвгөн:
Баруун хойд зүгийн нэг бөө морины амд автахдаа шороо шидэхэд баруун нүдэнд минь орж гэмтээлээ /автчихлаа/ гэж өвгөн ярив.

Нэгэн үдэш орой болж байсан тул Ноёо зөнөгч бөө тэднийд хонохоор шийдэж өвгөнөөс “Миний онгод баалаад /онгод нь шоглоод, шийтгээд/ бие минь тааруу байна. Надад хуягаа хайрлаач” хэмээн гуйхад өвгөн:

“Чи миний хуягийг өмсөж бөөлж болно” гээд өмсгөл хуягаа өгч гэнэ.

Ноёо зөнөг бөө хуяг өмсгөлийг нь өмсөж үзвээс тэр өвгөний аман хүзүү гурван суувь дүүрсэн ажээ. Учрыг гайхан нягтлан харвал дүүгийнх нь аман хүзүү цустайгаа хатаж амжаагаагүй байв. Ноёо бөө орвоороо дүүгийнхээ аман хүзүүг аваад оронд нь өөрийнхөө аман хүзүүг аваад хийчихжээ.

Бөөлж дууссаны дараа “бие минь илааршлаа” гэж хэлээд өмсгөлөө тайлж өгөөд өвгөнийд хонохоо больж, тэр шөнөдөө мордон хээр хоноод маргааш өглөө нь босоод цай чанаж ууж байтал хөтөлгөө морьтой нэгэн хүн ирж гэнэ.

“Манай их бөөгийн бие муудлаа, та очиж үзэж өгөөч” гэхэд нь толио гаргаж үзвэл нөгөө өвгөний бие муу байж гэнэ. Тэгээд Ноёо зөнөг бөө хэлсэн нь:

“Өчигдөр хуягаа надад өгөөд онгод нь баалсан байна. Одоо очиход тань зүгээр болно” гэж хэлээд явуулжээ. Тэндээсээ Өлийн даваанд ирж алаг зээхний мөр мөрдөхөөр гал түлж суутал үнэгний годон малгайтай сайхан хүүхэн ирээд Ноёо бөөг цайлж, орой болоход хамт унтахаар хэвтэхэд тэр хүүхний үнэр нь нартын хүний үнэр биш байхаар элэг рүү нь хутгалбал “эрийг минь алаад надад ямар өстэй вэ? гэж хэлээд зугатааж гэнэ.

Маргааш өглөө хүүхний цусны мөрөөр мөрдвөл нэг муу гэрт сууж байхад нь ортол алаг зээхийн дүр олсон оросын Жөгд бөө босгон дээрээ унасан байв. Харин авгай нь тотгоо түшээд үхсэн байж гэнэ.

Ингэж Ноёо зөнөг бөө Хаж дүүгийнхээ өшөөг оросын Жөгд бөөгөөс авсан юм гэдэг.

-Магадгүй л дээ. Манайхны удамд сайн бөө олон байсан. Зургаан хүүхэдтэй айлын гурав нь бөө, хоёр нь лам байлаа. Харин удган байгаагүй. Одоогийн Дорнод аймгийн Цагаан-Овоо сумаар нутаглаж байсан юм. ОХУ-ын Буриад улсаас нүүж орж ирсэн, Агын буриадууд.
-Буриадууд “Ойханы 13 ноёд” гээд л залбираад байдаг юм билээ?
-Ойханы 13 ноёд, 13 хатад гэж үргэлж мөргөж залбирч байдаг нь их учиртай юм. Тэд бол тэнгэрийн шүтээн гэсэн үг. Одоогийн ойлголтоор бол тэд бүгдээрээ сайдууд байжээ. Тус бүрдээ хариуцсан ажил үүрэгтэй. Буриадын бөө удганууд Ойханы 13 ноёддоо мөргөж залбарихгүй юм бол бөө удган гэж ярих хэцүү юм. Бид тэднэээс л бөө удганыхаа цол хэргэмийг хүлээж авдаг. Буриадын бөөг эрэгтэйг нь зайран, эмэгтэйг нь удган гэдэг. Дээд чанарт хүрсэн удганыг Дууриска удган гэнэ. Одоогийнхоор бол магистр докторын зэрэг дэв юм даа.

-Таны онгод тэнгэрийн суудлыг сонирхож болох уу?
-Манайхан дээд тэнгэр буюу Гэгээн мандалын оронд суудалтай гэж онгод маань буудаг юм. Ухаандаа, манай бөөгийн хэллэгээр бол Дааган чанарын дараа ийм суудалд суулаа гэсэн үг юм. Бөөгийн чанарын 12 дахь чанарыг дааган чанар гэдэг. Эрт цагт буриад бөө нар онгод шүтээнээ тахихдаа даага өрөлж, том ширмэн тогоонд чанаж тахидаг байж л дээ. Тэгээд хус модон дээр чанараа хийдэг байж.
-Буриадууд “Хус модон цэрэгтэй” гэж ярьцгаадаг юм билээ?
-Тиймээ, “Хус модон цэрэгтэй, хун шувуу гарвалтай” гэдэг юм. Буриадын 11 эцэг гэж ярьдаг шүү дээ. Хорилдай мэргэн гэж түүх домогт гардаг. Хун шувуу гарвал гэдэг нь эртний домогт хатан Балжинтай холбогддог юм билээ. Энэ хатан Байгаль нуурын усанд хун шувуу болж хувираад явж байсан гэдэг. Удганы ид шидийг тэр ингэж харуулдаг байжээ. Ингээд буриадын бөө удганууд “Хун шувуу гарвалтай, хус модон цэрэгтэй, 11 эцгийн ариун удган шүтээнтэнгүүд” гэж онгод тэнгэртэйгээ харилцдаг болсон юм.
-Таны үүсгэн байгуулсан төрийн бус байгууллагын чинь нэр “Хун хатан ижий” гэдэг нь Балжин хатны домгоос улбаатай хэрэг үү?
-Тэгж ойлгож болно. Би бөө мөргөлийнхөө зан үйлээр Дорнод аймгийнхаа төвд ийм нэртэй төрийн бус байгууллагыг 2012 онд байгуулсан юм. Зан үйлийн өргөө маань Монгол гэр. Учир нь гэвэл одоогийн байшингуудад бөөгийн онгод буухдаа тааруу байдаг юм. Тиймээс би эсгий гэрт бөөлөх дуртай. Би урьд нь Монгол бөөгийн Голомт төвд арав гаруй жил ажилласан. Тэгээд тус төвийн арван жилийн ойгоор буриад бөөгийн зан үйлийн өргөөг анх байгуулж, буриадынхаа бүргэд сүлд, 11 эцгийнхээ тугуудыг байрлуулсан юм. Мөн буриад гэрийн есөн онгод гэж бий. Тэдгээрийг нь ч байрлуулсан. Тэр бүгд маань одоо Дорнод аймагт төвлөрч байна. Бөөгийн зан үйлийг ингэж сэргээн хөгжүүлэхэд Голомт төвийн тэргүүн Сүхбат, дэд тэргүүн Энхжаргал удган, миний төрсөн эгч Загдаа удган нарын зэрэг олон хүн тус болсон доо.
-Загдаа удган бариа засал сайн хийдэг гэл үү?
-Манай удмын сахиус болохоор ясны бариачийн сахиус юм. Эгч маань одоо Хуагчин удган гэдэг бөөгийн төвтэй. Америк, Солонгосын бөө нартай хамтарч ажиллаж байгаа. Гэхдээ бид бүгдээрээ Монгол бөөгийн нэгдсэн эвлэлийн туг дор нэгдээд байна.

-Нэгдсэн эвлэл болж ажиллах нь илүү давуу чанартай байна уу?
-Тэгэлгүй яахав. Улсын хэмжээнд, төрийн хэмжээнд ажиллах ийм том байгууллагатай боллоо. Нэгдсэн эвлэлийн ерөнхийлөгч Жаргалсайхан маань бөөгийн удам гарвалгүй, насаараа төрийн алба хашиж явсан хүн.
-Нэгдсэн эвлэлийн ерөнхийлөгч нь бөөгийн удамгүй болохоор зарим нь таагүй ханддаг уу?
-Тэр яахав, хувь хүний л асуудал байх. Биднийг хэн удирдах нь хамаагүй. Гол нь нэгдмэл нэг зорилготой, хамтын эв нэгдэлтэй, нэг дээвэр дор ажиллах нь чухал болоод байна. Алийн болгон жалга довынхоо үзэл санаа, аминчлан бодлоор амь зогоож явах билээ.
-Саяхан Дорнод аймагт томоохон тахилга хийгдсэн гэл үү?
-Тэгсэн. Манай аймгийн Чулуун хороотын нутагт Хөх уул гэж сайхан том хайрхан бий. ОХУ-тай хиллэдэг хилийн зааг газар юм даа. Халх, буриад, барга зон олон маань өнө эртнээс Хөх уулаа дээдлэн шүтэж, цэргийн хар сүлдээ тахиж, цэнгүүлж байжээ. Энэ уулыг Монгол орны хөл уул гэдэг юм билээ.
-Хөл уул гэсэн нь ямар учиртай юм бол?
-Монголчууд эртнээс эх нутгийнхаа Толгой уул, Зүрх уул, Хөл уулыг нэрлэж тогтоосон байлаа. Толгой уул нь Баян-Өлгийд бий. Жаргалтхаан гэж сайхан том хайрхан байдаг. Зүрх уул нь Бурхан халдун. Эртний Бавж барс баатарын түүх домог Хөх буюу Хөл уултай салшгүй холбоотой. Хожим нь Манлай ван Дамдинсүрэнг өөд болоход нь тэнд Шинэ булаг гэдэг газарт нутаглуулсан байдаг юм. Хөх уул бол Монгол түмний цэрэг дайны асуудлыг боловсруулах, туг сүлдээ дээдлэх гол газар нь байсан юм байна. Энэ уламжлал Хамаг Монголын Хабул хааны үеэс эхтэй гэдэг. Хабул хаан ялалтаа Хөх ууланд ирж тэмдэглэж байсан. Хабул хаан энэ уулын оройд шилдэг сайн хүлэг мориныхоо толгойгоор тахилга өргөж байж. Бавж барс баатар мөн тэндэхийн Бор өндөр, Цогт өндөр гэдэг хайрхануудтай холбоотой бөгөөд одоо тэнд Бавж жалга гэж бий. Энэ жалга нь Хөх уулын доод хэсэг юм. Цэргийн окоп нуувч шиг хэлбэр төрхтэй том жалга юм л даа.

-Хөх уулын тахилга олон жил тасарсан байв уу?
-Олон жил тайж тахиагүй байжээ. 1942 онд тахиж, дараа нь 1972 онд тахисан байна. 1942 оны тахилгыг Санжжав гэдэг хүн санаачилж нутгийн цөөн бөө нартайгаа хийсэн байлаа. Тэгвэл бид энэ оны есдүгээр сарын 12-нд Монголынхоо өнцөг булан бүрээс Монголын таван язгуурын бөө нараа нараа урьж тахилгад оролцууллаа. Өөрөөр хэлбэл, нийт монголчуудынхаа хэмжээнд тахисан, өндөр түвшингийн тахилга боллоо. Ийм тахилга Чингис хаанаас хойш бараг тасарсан байсан болов уу. Уг тахилгыг би өөрөө санаачлан хийлгэсэн юм. Ер нь цаашдаа бид нутаг нутгийн уул овооны тахилга, төрийн хэмжээний томоохон тахилгыг ялгаж салгаж ойлгох хэрэгтэй юм. Монголынхоо Толгой уул, Зүрх уул, хөл уулын тахилгыг төрийн хэмжээнд хийж байх нь зөв гэж бодож байна. Бусад уул овоог тухайн орон нутаг бүс нутгийн хэмжээнд тахиж байх хэрэгтэй байх. Хөх уулыг бид тахисан нь энэ уулаа төрийн тахилгат их хайрхан болгох зорилготой байлаа. Тиймээс энэ удаа орон нутгийн удирдлага, Монгол бөөгийн нэгдсэн эвлэлээс зохион байгууллагатайгаар тахисан юм. Хөх уул бол Дашбалбар сумаас 90-ээд км зайд оршдог. Түүх уламжлалаа бодсон ч гэсэн энэ уул бол яах аргагүй Монголын тулгуур уул, төрөөс тахих ёстой уул юм. Хөх уулынхаа тахилгын үеэр бид нарны тахилга, мөнх хөх тэнгэрийн тахилга, галын тахилга, овооны тахилга зэргийг хийлээ. Олимпын аварга, хөдөлмөрийн баатар Баатаржав гуай маань очиж тэнгэр өөд нум сумаар харвах ёслол үйлдэж, есөн сум тавьсан. Дамдинхүү зайран овооны тахилгыг хийлээ. Эрийн гурван наадмаа бас бэсрэг байдлаар зохион байгуулсан. Нутгийн бүх нэгдүгээр ангийн хүүхдүүддээ болон ахмад настангууддаа дурсгалын зүйл гардууллаа.
-Та бас л бусдын адил бөөгийн өвчнөөр өвчилж байв уу?
-Би 21 дэх жилдээ удганы зан үйлээр замнаж байна. Урьд нь бөөгийн өвчнөөр өвчилж, унаж тусдаг хэцүүхэн л амьтан байлаа. Уг нь би багш хүн. 12 жил багшилсан. Тэгээд бие муудаад болохгүй болохоор нь бөө дээр очсон. Ингээд онгод сахиусаа авсан. Бие нь муудсан болгон бас бөө удган болдоггүй.
-Зарим бөө нар үзэж харсан хүн болгоноо шахуу “Чи бөөгийн онгодтой юм байна” гээд л дагуулаад харайгаад байх юм?
-Тиймэрхүү хүмүүс ажиглагдаж л байдаг. Бөө, удган бол удмын юм. Тухайн хүнийг олон бөө, удган үзэж хараад таарч тохирч байвал тэнгэр сахиусыг нь авч бариулах л хэрэгтэй болох байх. Түүнээс биш хэн нэг хүний хэлснээр л бөө болно гээд яваад байж болохгүй.

-Таныг Ордос руу очих гэж байна гэж сонслоо. Ямар зорилгоор явах гэж байна вэ?
-Манай Монгол бөөгийн нэгдсэн эвлэлийн удирдлага болон судлаачид тэнд очих гэж байгаа юм. Зорилго нь гэвэл Ордост Чингис хааны нэрээр ямар их бүтээн байгуулалт хийгдэж вэ гэдгийг харж өнөөгийн Монгол оронтойгоо харьцуулж үзэх санаатай. Тэнд том шинэ хот байгуулсан. Чингисийн онго, хөшөө цогцолборуудыг ямар их хөрөнгө гаргаж хийгээ вэ. Аялал жуулчлалын маш мундаг менежментийг хийжээ. Тэгвэл Чингисийн өлгий нутаг Монгол маань ямархуу байна. Судалж харьцуулах, санаж сэдэх их юм бий.

Өглөө сэрээд зүүдээ гэрийн эздэд ярьж өгхөд гэрийн эзэгтэй: Пөөх паах ямар аймар зүүд вэ, муу ёрын зүүд бна чонын хоол болох вий дээ гэж их л сэжиглэнгүй уулга алджээ. Харин гэрийн эзэн эхнэрээ зандран: Яасан муухай билэггүй амтай юм ярина вэ чи. Хүний зүүдийг тайлж чадахгүй бол дуугай л байхад яадаг юм гэжээ. Бүсгүй аян замаа цааш үргэлжилүүлхээр айлаас мордсоны дараа гэрийн эзэн эхнэртээ: Энэ бүсгүйд зүүдлэгдсэн 3н чоно бол хожмын сайхан өдрүүдэд 3н сайхан хүү болон мэндлэх ёстой үрс нь байсан юм. Тэр сайхан билэгтэй зүүдийг нь чи буруугаар тайлаад урвуулж орхилоо доо, одоо энэ бүсгүйд юу тохиолдохыг би эс мэднэ хэмээн их л санаа зовсон байдалтай хэлсэн гэнэ.

Маргааш өглөө нь гэрийн эзэн босоод тээр хол дүнсийх хойд уулын энгэрт олон шувуу эргэлдэхийг харжээ. Муу совин нь татсан зайран морио унан давхисаар олон элээ хэрээ эргэлдсэн газар очиход чононд бариулсан хүний биеийн сэг байхыг харжээ. Сэг дээр урьд шөнө хоног төөрүүлсэн бүсгүйн дээлийн тасархай болон боодолтой баадан нь цусанд хутгалдан хаа сайгүй тарсан байхыг олж харж гэнэ…. энэ үлгэрийг эмээ минь надад яриад: Зүүдээ хамаагүй хүнд битгий ярьж бай.

Зүүд тайлж мэдэхгүй хүн сайныг зөгнөсөн зүүдийг урвуулж муу зүгрүү эргүүлдэг юм. Хэн нэгэн хамгийн түрүүнд чамд зүүдээ ярьж өгвөл САЙН гэж тайлж өгч байгаарай. Тэгвэл ямар ч муу зөгнөлийн зүүд зөөлөрдөг юм. Хатуу зүүдийг зөөлөлж сайн талруу нь эргүүлж өгөх нь том буян шүү гэж захидаг байж билээ.

Дэмбэрэл Ганчимэг‎ Цадигт Чимээ-Ардын аман зохиол

Согтууруулагч хэмээх Хөхөгчин хонь жилийн шиний таваны билэгт сайн өдөр МБНЭ-ийн сар шиний золголт болж өнгөрлөө. Уламжлал болсон золголтонд маань үндэсний хувцасаараа гоёсон бөө зайран, удган нар маань үгийн сайхныг хэлэлцэж ерөөлийн дээдээр золгон мэдчиллээ. Сар шиний золголт дээр маань Баян-Өлгий аймгийн засаг даргын жуух бичигээр 5 хүн шагнагдсан нь баяр дээр маань улам их баярыг нэмсэн үйл явдал боллоо. Ирж байгаа хонин жил бөө нарын хувьд шагналын хур бууж эхлэж байгаа нь билэгшээлтэй байна. МБНЭ-ийн гишүүн бөө нараас нийт 3 хүн төрийн их шагнал “Алтан гадас” одонгоор шагнагдлаа. Энэ тухай мэдээллийг удахгүй бид та бүхэндээ хүргэх болно.
Мөн энэ жилийн бас нэг онцлог зүйл бол Монгол Улсын 3 дахь ерөнхийлөгч Н.Энхбаяр МБНЭ-ийн бөө нарт хүндэтгэл үзүүлэн хүлээн авсан явдал байлаа.