Category: Монгол бөөгийн түүх

Монголын Чингис хаан албат Ойрад буриадын гарвалтай Асуйхан удган Байгаль далайн эргээр явж байтал далайн эрэгт хөх бух цахран байхыг удган үзээд хүнтэй учрах жигт ийм юм байх ёсгүй бүлгээ. Бурхан тэнгэрийн дохио надад хувьт магад хэмээж удган эргүй агснаас бух лугаа тачаангуй үүсгэх гэж сэтгээд тэнд тачаангуй үүсгэв. Удалгүй удган жирэмсэн болж хоёр хөвгүүн төрсний их нь Буриадай, бага нь Хоридой хэмээх болсон ажээ.

Буриадай анд явж байтал уулын оройн жодоо модонд нэгэн охин явсаныг олж, гэргийгээ болгов. Түүнээс хоёр хөвгүүнтэй болсныг ахыг нь Эхирид, дүү нь Булгад гэж нэрийджээ.

Эхирид найман хөвгүүнтэй болж. Түүнээс дэлгэрсэн үндсэн олон ястан овогтой болж, байгаль далайн тэр бие Эрхүү мужид Бирхалинс, Балканск, Иди олон тасаг буриад, Байгаль нуурын орчимд олон овог ястан болсон байна.

Хоридайн үр сад нь сүүлд Монголоос дүрвэж ирсэн олон ястан овогтонтой холилдсон аж.

Эхиридийн найман хүүхэд, Булгадын зургаан хүүхдүүд одоо хүртэл “Бух ноён аав, Будан хатан эжий” хэмээн сүүгээр цацал өргөн тахиж мөргөдөг ёс үүссэн байна.

Би охиноо төрүүлээд төрөхөд байхад олон маамууны мэрэгжилтэн болсон нагац эгч минь намайг эргэн цай хоол өгсний дотор том сүүл байв. Лав л нагац эгчийн маань олон маамуунууд өлгийтэй байхдаа бандайсан сүүлүүд амандаа зуулттай байсанг мэдэх би тэр том сүүлийг нь охиныхоо аманд зуулган, цай хоолыг нь өөрийнхөө аманд зуулгав. Нялх охин минь ам нь бувар бувар хөдлөхөд сүүл нь бас пог пог гээд хөдлөж байлаа. Хэдэн минутын дараа харахад сүүл нь хөдөлдөггүй. Ямар хачин юм бэ? Бүх сүүл амруу нь ороогүй болохоор хахаад үхмээргүй юм. Үхчихсэн юм болов уу гээд л сандран сүүлийг нь суга татахад охин минь амьд байв. Харин сүүл нь тэр аманд орсон хавиараа зөөлрөөд бусад сүүл нь хөдлөхөө больсонг харлаа.
Дараа нь нагац эгчийгээ ирэхэд сүүл нь ингэж хөдлөж байгаад хөдлөхөө больсонг гараараа дүрслэн үзүүлж байгаад л ярин, сандарсан айснаа хэлэхэд нагац эгч маань: “Хээ чамайг дээ. Хэн чамайг хөлдүү сүүл хөхүүл гэсэн юм. Хэхэхэ хөлдүү сүүл хөхүүлжээ” гээд намайг шоолов. Хөлдүү сүүлийг гэсгээж аманд нь өмхүүл гэж дагавар бичиг өгөөгүй байж шоолдог гэжий ш дээ. Ингээд бодохоор төрүүтээ л сүүлддэг Монгол маамуунууд махчин Монгол болох нь аргагүй гэмээр. Гэвч сүүлний яг тэр хэсэг маш их тустай бөгөөд хоргүй гэдгийг сүүлд нь анагаах ухаан судлаж тогтоосноор энэ буруу биш зөв нь тодорхой.
Харин би хэдэн жилийн өмнө Монголчуудын эрт дээр үеийн хооллолтын тухай ном уншиж сонирхов. Тэнд Монголчууд биднийг зөвхөн мах, гурил л мэддэг, иддэг гэж ер бичээгүй байв. Будааг сүүлд л идэж сурсан гэсэн ойлголттой. Тэр болтол би гурил талх байхгүй хөдөөнийхөн цагаан идээ гэх ааруул энэ тэрээ идэн, гурил олдвол хувиараа боорцогддог гэсэн ойлголттой байв. Мөн миний эмээ намайг жаахан байхад арвайн гурил гэж юм зуурч идүүлдэг, бас нэг юм эргэлдүүлэн тээрэмдэж, тэрний үртэс нь их амттай би тэрнээс нь атга атгаар ам руугаа чихдэг байсан бүдэг бадаг дурдатгал санагдана. Би өөрөө цагаан идээ идэх дургүй байв. Гэвч Буурлууд буухад хайлмаг гээчийг ч харин нэг тавгаар нь шахуу идэх дуртай болчихсоныг яанаа. Ээж маань маш гоё хайлмаг хийж одоо зөвхөн надад идүүлдэг болсон. Үнэндээ бол би биш миний доторхи Дээдсүүд л идэж байгаа байхдаа. Тэгснээ бас өрөм шүүрддэг болчихож. Тараг их ууна. Хааяа хэдэн өдөр огт хоол идэхгүй зөвхөн тараг л ууна. Харин сүүтэй цайнд дуртай биш болчихлоо.Тэгэхээр миний хооллолт хүртэл өөрчлөгдчихсөн хэрэг.
Би дараа нь Монгол эрдэмтэн ХҮСЭХҮЙ гэж хүн Юан улсад хоолны хичээл уригдан заасан тухай, түүний номыг сүүлд олон орон ашигладаг байсан тухай уншаад гайхан тэр номыг хайсаар, хөөсөөр байгаад олж уншаад лав л Монголчууд хоол хэрхэн идэх талаар мэрэгжилтэн байсныг баттай мэдэв.
Монголын нууц товчоонд Өүлэн эхийг уул хад дамжаад л дүүлээд л жимс ухаж идээд, гол мөрөнгөөс загас түүгээд л хүүхдүүдээ өсгөв гэж бичсэн байдаг. Гэтэл яг үнэн чанартаа тэр үед ч Монголчууд байгалийн бэлэн хоолыг идэхээс гадна өөрсдөө тарьж ургуулдаг байсан тухай Сорхагтани хатны туйлын үнэн номд дурайтал бичжээ.
Одоо гэхэд л би хашаандаа арваад төрлийн жимсний модтой бөгөөд жилийн өмнөөс жимсээ өгч, болсноос нь авахуулаад Болжмортой булаалдаад л иддэг болчихоод байгаа. Энэ бол Монголд одоо ургаж байгаа жимс бутнууд урд нь ургах чадвартай байсныг гэрчилнэ. Би мэрэгжилийн жимсчин огт биш. Ном уншиж байгаад л тарьж байсан. Гэхдээ арчилгаа энээ тэрээг нь ажил ихтэй болохоор бараг л зөнд хаячихсан, бүтэнд заваараа ганц нэг арчилгаа хийвэл хийдэг хатуу гараар өссөн модууд шүү дээ. Тэгээд байхад л нөгөө хөрүү аргаар бойжино гэдэг шиг л ургаад байгаа юм.
Өүлэн эхийн үнэн бодит түүхийн талаар Сорхагтани бэр нь хэрхэн бичсэнг уншина уу.
…Мэдвэл зохих гурван номоор өдөр шөнийг үдэж
Онон мөрөнд уягдаж
Олны нийхэмд жаяглагдаж
Онол болоод хансу, хүслийн зүйн мэдвэл зохихуйд
Оновчтой мэргэшихүйг дотоод хэрэгцээ болгон хүсэж
Моныг голлохуйн зарчим, зан үйлстсуралцаж байна
Өвөл идэх махны хорыг дарах жимс тарбосыг хатаан
Нар, сар, мэдвэл зохихуй дор сүү цагааг бэлдэж
Най тухтай сайхан өдөр тарвага, гөрөөс агнаж
Махыг эвхэж жигнэх, шарж давслах, утах
Жилийн таван тухыг ТНГР-ийн жаягаар хангаад
Дулаан цагийн идээ цагааг ургамал жимсээр арвижуулж
Зон ардын нийхэмээр зөн нэн гүн хадагдаж
Хуш, жодоо,хус, улиангар, сэндэн тэргүүтэй
Тав таван зүйл модыг Оул биетэн бүр тарьж, ургуулж
Бүрэлзгэнэ,мойл, улаалзагана, чацаргана, үхрийн нүд, цангис
Сөд тэргүүтэй арван эм үржүүлж сэргээж
Гурван хонд бууцыг хатгаж хурааж хороолоод
Заяагаар төрсөн үрээ засгийн жаягт гүн сургаж
Жилийн дөрвөн цагийг гэгээрч мэргэшиж үдэж байна… хэмээн Тоорил хаантай уулзахдаа хэлсэн үг, хийсэн үйлийнх нь тухай байдаг. Эндээс харахад өөрсдөө ямар их ажил хийж амжуулж, сурч боловсордог, хүүхдүүдээ сургадаг байсан нь тодорхой. Ийм ажил ихтэй, бүгд оролцон хичээн хийдэг учраас Чингис Хаан ажилд хойрго хандаж, голж шилэлгүй хийж сурсан нь тодорхой. Ийм ч учраас тэр одоо буугаад ч ямбалж, яндаганадаггүй юм байна. Иймээс л би анхнаасаа түүнийг энгийнээс энгийн гайхмаар энгийн гэж гайхан бичээд байснаа сайн ойлголоо.
Өүлэн эхийн алтан сургаал Хаан ч бай, Хатан ч бай, Харц ч бай хүн л гэж төрсөн бол ямар ч ажлыг хийж сурах хэрэгтэй хэмээн хүүхдүүдээ хүмүүжүүлэн тэд нь Эхийн минь сургаал, эх минь ингэж сургасан хэмээн манай онгодууд юм бүрийг өөрсдөө хийчихдэг нь их учир утгатай байна. Хувилай онгод минь хоёр тийшээ ганхан маажигнаж галаа түлэн, унасан нүүрсийг нь шүүрдэн, өргөө гэрээ цэвэрлэн явдаг байсансан. “Бид гайхуулах гэж буугаагүй, идэж ууж, амьтан айлгаж ямбархах гэж ирээгүй. Тэнгэрийн зарлигийг л биелүүлэх гэж ирсэн” хэмээн Дээдэс хэмээх миний онгодууд хэлдэг.
Өүлэн өжий ийм л ажилтай, ухаантай, царайлаг сайхан болохоор нь энд тэндхийн баатрууд булаалдаад дайтаад авах гээд алалцаад мундагаараа Есүхэй Бөө баатар авчихсан байгааг харав уу. Есүхэй Баатар бол их өндөр биетэй. Миний биед буухад жаахан бөгтийлгөөд багтаж ядаад хүзүү сээрнээс ийш тийш татан нэг л эвгүй, бие арай жижигдээд байгааг нь мэдэрдэг.
Монголчууд зун нь айраг цагаа идэж ууж, өвөл нь мах идэж, хавар зун хааяа борц идэхээс биш үргэлж мах идээд байгаагүйг өвгөдийн ТҮҮХ гэрчилж байна. Сорхагтани хатан мах идэж мангуурч гэж зэмлэсэн байдаг. Монголын дайснууд махыг хэмжээнээс нь хэтрүүлж үргэлж хэрэглэх тархийг яаж мангууруулдаг вэ гэдгийг мэддэг тэр нууцыг нь нуун Өвгөд, Түүхээс нь салган Социализм гэгч байгуулахдаа Монголчуудыг МАХ, ГУРИЛ гээчээс өөр юмыг мэдэхгүй болтол нь сурган, хэвшүүлэн, тархийг нь зад мангууруулсан нэг бузар булай нь илчлэгдэж байна.
МОНГОЛЧУУД ХООЛ ХҮНСЭЭ ЖИЛИЙН ДӨРВӨН УЛИРЛААР НЬ ТООЦОН ХАРЖ БЭЛТГЭЖ, ТУХАЙН УЛИРЛЫН ОНЦЛОГТ ТОХИРУУЛАН МӨН БИЕИЙНХЭЭ БҮХ Л ХЭРЭГЦЭЭ АМИН ДЭМИЙГ ХООЛООРОО ТААРУУЛДАГ НЬ ГАРЦААГҮЙ БАЙСАН БАТАЛГААТАЙ ЮМ.
Иймд энэ бүх МОНГОЛ хоол, Монгол Хоолны соёл аугуу холбоо, хэлхээг Монголчууд бид өөрсдөө судлан ил гаргаж дэлхийд сурталчлах хов хоосон орон зай байгааг Залуучууд анхаараарай. Одоо Дэлхий нийт хоолны проблем гэж толгой эргэсэн хэцүү асуудлаас болон хоол ихэдвэл хор болдгийг ойлгон зөв гарцыг олох гэж үйлээ үзэж байгааг дуулгахад нэн таатай. Зөв хооллолтын нууцыг олъё гэвэл ТҮҮХЭЭ СУДАЛ. Тэнд гарц байгаа. Тэрнээс биш зөв хооллолт гэж сүлжээний хоол, дан цагаан хоол, хоол сойх, хоолоо хэмжин илчлэгийг нь хянах гэж үйлээ үзэх биш шүү! Бидний тархийг хоолоо ч мэдэхээ байтал угаасныг та бүхэн мэдэв үү? Энэ бол өнөөх л түүхээс нь хагацуулж, Тэнгэрээс нь салгасны нэг хор уршиг.
Миний эмээ намайг дагуулан өндөр уул руу ямаа шиг л авиран мацдаг байсан. Гишүү идүүлж, яргуй бас өмхүүлж, хөдөө байхдаа хөмүүл, таана түүж дугуйлан хатаадаг байсан. Бас мөөг түүнэ. Нохойн хошуу, мойл, гүээлзгэнэ, самар түүдэг байлаа. Би самар түүхдээ мундаг байлаа даа. Модонд авираад л сэгсрээд л унасанг нь шуудайлаад л. Хашаандаа хэдхэн төмс, сонгино, байцаа, лууван, манжин булчихдаг л байсан юм даа. Харин би сонгинод угаасаа дургүйдэг. Ээж надад тусад нь сонгиногүй хоол хийж өгдөг байсан.
Харин нөхөрт гарч амьдралд нухлуулаад сонгино маш жаахан иддэг болсон ч өмхий үнэрийг нь арилтал хуурч байж маш жижиг хэрчин, уусаад шөл болтол нь болгоод л хоол хийнэ. Зөв арга байгаа биз дээ. Хайрт нөхөртөө бага ч гэсэн сонгиноны амт оруулсан хоол өгч л байна гэдэг хэхэхэ. Сонгино хийсэн үү хийсэн, бүүр ихийг хийвэл би өөрөө хоолгүй хоноод байвал өдий хорь гаран жил хамт амьдрана гэж үү. Аль эрт тураалд ороод үхчихсэн байх нь тодорхой. Нөхөр маань салаагүй байгааг харахад тэр сонгинотой хоол идэж л байна гэсэн үг биз дээ хэхэхэ.
Энэ бүхнээс хараад дүгнэлт хийхэд Хүн хоолгүй бол амьдрахгүй. Хоол гэдэг хүнийг эрүүл, саруул байлгах үгүй бүхнийг шийднэ. Монгол дээдчүүдээ гэж хоолыг анхаарахгүй хаяна гэж үү? Би Японд амьдарч байхдаа ЯПОН хүний амнаас Чингис Хаан түүний цэргүүд дайнд гурван гол Хоол авч явдаг байсан тухай сонссон юм. Бүр ЯПОН ХҮН шүү. Гайхмаар байгаа биз дээ. Тэр болтол би огт мэддэггүй байсан юм. 1. Борц 2. Ааруул 3.Чацаргана
Энэ гурван хүнсийг та боддоо. Юутай гайхамшигтай вэ? Хэрэв идэх хоолоо махаар нь авч явбал ямар хэцүү. Мах гэдэг өмхийрнө, хүнд. Харин Борц гэдэг маш хөнгөн, маш арвин. Жаахан л хэрэглэж болно.Түүнийг хуурайгаар нь ч иднэ. Цайнд хийж, усанд чанаж шөл болгож болно. Төгс төгөлдөр боловсорсон мах. Миний эмээ борцтой цайг ухаан алдтал сайхан чанадаг байсан. Би Японд байхдаа борцтой бууз хийж байсан удаа бий. Гоё амттай болдог. Хүн төрөх юм уу, хүндтэй зочин ирэхэд л төлөг гаргадаг байсан болохоос одооных шиг үргэлж нойтон мах бэлддэггүй байжээ. Мал ч гэсэн одооныхыг бодвол бага алуулдаг байсан байх нь.
Ард Аюушийн онго намайг Эрлэгийн аймшигт цэргүүдээ хэрхэн хооллох тухай заахдаа чи оройдоо маш жаахан Борц зажилчихад л болно гэсэн юм даг.
Ааруул энэ бол сүүн бүтээгдэхүүн. Бас цайнд хийгээд идэж болно. Монголчууд хуурай сүүг бас дайнд авч явдаг байсан гэж би нэг номноос уншиж байсан юмдаг. Монголчууд явуут дундаа л хооллочих бүрэн чадвартай байсан нууц эдгээр юм. Ааруулаа хүлхээд л байлдаад, чавчаад байхад яахын. Одоо ч ааруул хүлхээд л ажлаа хийгээд байдаг түмэн Монголчууд байдаг биз дээ.
Чацаргана энэ гайхамшигт жимс. Монголчуудын витамин дутагдалыг нь нөхнө, дархлаа, биеийн эсэргүүцлийг сайжруулна. Бас эмчилгээ, шарх, түлэгдэлдээ хэрэглэнэ. За тэгээд тус тусын мэрэгжилтэнгүүд бүүр сайн тайлбарлана биз ээ. Хатаагаад л аваад явна. Бас хөнгөн. Монгол цэрэг бүхэн үүргэвчиндээ энэ гурван хүнсийг авч явж байж, дэлхийн талыг эзэлж байжээ. Заавал мориноосоо буугаад тогоо шанага хангинуулаад байх шаардлага байхгүй. Биед хэрэгтэй гол гол витамин буюу амин дэм, эрдэс бодис бүх л шаардлагыг хангачих Монгол морьтон баатруудын хүнсний нууц бол Монгол өвөг дээдсүүдийн маань нэн их мэдлэг, ухааны тод илрэл.
Сорхагтани хатны номд НАРАН, САРАН, СҮҮН эрчмийн тухай Монгол дээдсүүдийн суу ухааныг гэрчлэх сургаалууд олон өгүүлэгджээ.
Энэ юун тухай вэ??? ЧИНГИС ХААН яагаад ТЭНГЭР МОНГОЛ ГАЗАР гэсэн үгийг хэлж бай, Тэнгэрийн гэрэл буусан, Нар, Сар, Одтой ярьж бай! Хөр толбо бол Тэнгэрийн тамга бодис, биеэ Эрчмээр ханга гээд анхнаасаа хэлээд байсанг бас нэг эх сурвалж баримт нь энэ номонд байгааг өөрийнхөөрөө тайлбарлая. Энэ номыг анх уншихад маш хэцүү үг нь ойлгомжгүй, тархи эргээд, нүд анилддаг байлаа. Гэхдээ сүүлийн үед олон хүн орчин цагийн монгол хэлэнд хөрвүүлэн сайн тайлбарласан гэж сонссон. Энэ ном бол ширээний ном болох ёстой. Энэ номонд яавал Монгол мандан бадрах бүх нууц бий. Номонд өгүүлсэн хэсгүүдээс толилуулахдаа би мөн л өөрт тохиосон бодит амьдралаараа үзсэн, сонссон, ойлгосноороо тайлбарлахыг хичээе.

…ГУРВАН ЭХТ- АМИН ЭХ, СҮҮН ЭХ, ЭРЧИМ ЭХ…
…Амин-эх нь ГЭГЭЭРЭЛ, БОЛОВСРОЛ, ҮНЭН, ТЭНГЭР, ЧИНГИС
таван Алтан Дээд байдаг
…Эрчим- эх нь НАР, САР, СҮҮН-ЭХ, ГЭР ИЭ, ИХ ЗАСАГ
таван МОН ЧУ КУР байдаг…
… ДЭЛХИЙЧЛЭХ эрДЭМ ТНГР-ийн БӨӨ тархийг олох ЭРЧИМ ЭХЭЭС хүчин хураах
АМИН ЭХИЙГ ХАМГААЛАХ, СҮҮН ЭХИЙГ ХЭРЭГЛЭХ үндэсний дөрвөн ЧУ КУР-тай…
гэх мэт айлдваруудыг маш энгийнээр хурдан ойлгоё гэвэл энэ бүхнээс Хүн гээч нь эрчим буюу энерги авах ёстой л гээд бодчих. Ингэж авч чаддаг, мэддэг байснаараа Дэлхийг эзэлж чаджээ. Ийм учраас л Тэнгэрийн Монгол гэдэг нэрийг авч Тэнгэрлэг гэдэг нь батлагдсан байх нь. Бодит Бөө амьдрал дээр тайлбарлая. Наран, саран, одон аав ээжүүдтэй билээ би. Тэд бол амьтай. Орж ирдэг. Тэд ажил төрөл бүтээн, засал хийдэг ямар ч маргаан байхгүй тэд бол амьтай. Ийм учраас тэдэнтэйгээ холбогдож тэднээс энерги эрч хүч авч өөрийн муу энергээ цэвэрлэж байх ёстой.
Тэгвэл Нар, Сар, Од мичид, Тэнгэр нь тодорхой байлаа гэхэд энэ Сүүн – Эх гэдэг чинь юу вэ? Энэ чинь бидний гол идэх ёстой хоол хүнс юм шүү дээ. Тэднийг бид хэрэгцээгээ тааруулан идэж байж, биедээ бас нэг чухал эрчим өгөх ёстой. Сүүн –эх бол Монголчуудын үндсэн хоол байх нээ. Мөн энэ бол Бөөгийн маш чухал засал болдог. Сүү- сүүн бүтээгдэхүүний тухай Өвгөдүүд маань үлгэр, туульд бүүр ч эртнээс нууцалж үлдээсэн юм. Тэгвэл энэ туульсын тухай Сорхагтани Хатны Номонд юу гэж өгүүлсэнг сонирхоё.
… Цаадахын цаадахыг үзье гэвээс
Цаст Алтайн оргил дээр гарах бай зүй
Өндрийн цаадахыг үзье гэвээс
Өндрөөс өндөрт гарах бай зүй хэмээн сэтгэж
Алтай , Ханхай, Хянганы мангдай нар
Элүий ГЭР туульс хайлгадаа тайлан соёрхжээ… хэмээн бичжээ. Үлгэр Туульс гэдэг Чингис хаанаас ч өмнө байсан. Түүнд Бөөгийн нууцууд, үлдээх өв соёлуудаа шүлэглэн үр удамдаа цээжлүүлсээр байсан л гэсэн үг.

Жишээ нь Та ихэнхи үлгэр туульс дотор Баатрууд шархдаад юм уу, үхэхэд
… Үд хүргэхгүй эдгээдэг үнэн цагаан эм
Хоног хүрэхгүй эдгээдэг хонин цагаан эм гэх юм уу эсвэл
… Хоногт гаргадаггүй хонин цагаан эм
Өдөрт гаргадаггүй үнэгэн цагаан эмээр эмчилж, амилуулдаг.
Энэ бол Сүүн-эх юм.

Үүний баталгаа нь миний өвөг дээдсүүд анх бууснаасаа хойш рашаан шившиж юм уу, сүүгээр угаан, сүү уулгасаар өөрсдийн хатсан, шархдсан бие болон уналгуудаа амилуулсан нь бодит үнэн. Хамгийн анх эрт үеийн онгодууд буудаг болохдоо зүв зүгээр буудаггүй юм. Ойрын жилийн онгодууд бол гайгүй. Эртний олон жилийн өмнөх онгодууд олноос олон жил удам холдон хоорондоо уулзалдахгүй байсаар хатаж эхэлсэн байдаг. Нэг бол нас барах үедээ ямар гэмтэл авч яаж үхсэн нь маш тодорхой.
Яг л тэр хэсэг нь өвдөж мэдэгдэнэ. Ингээд тэд тэр хэсгээ шившин тарнидаж, сүүгээр арчсаар зүв зүгээр болдог. Надад тийм гэмтэлтэй олон онгод орж ирэн өөрөө өөрийгөө эмчилсэн. Жишээ нь миний Ховч онго маань хүзүү нь гилжийгээд татчихсан байсан. Би яаж ч хөдлөх гээд тэр л гилжгий хэвээр байна гэсэн үг. Хэд тарнидан рашаандаж хүзүүгээ эмчилсээр зүүв зүгээр болно. Надад түшээ байхгүй учраас Онгодууд маань бие биенийгээ халамжилж тусладаг. Үнэхээр нулимс асгарч, хамар шархирмаар.
ЯАЖ????? Нэг улаачын биетэй байж онгодууд нь биендээ тусладаг гэж??????
Нэг удаа надад хүзүү нь дээшээ ч, доошоо ч хөдлөж чадахгүй таг гацсан хоёр гар нь татсан Онго буулаа. Рашаан ширээн дээр байдаг. Тэр онго рашаан уух чадал байхгүй хоёр гар нь хөдлөхгүй, ширээ рүү ч дөхөж чадахгүй учир би түүний биеийг мэдрээд өөрөө туслая гэсэн ч миний бие тийм болчихсон юм чинь Яахын? Мэл гайхаад яахаа мэдэхгүй байтал өмнө нь байсан онго солигдон орж ирж Өршөөл ирээд ширээний дэргэд эвтэйхэн суугаад Рашааныг нь бэлдэн аяганд хийн, аманд нь тохируулан тавиад гарлаа. Тэгтэл нөгөө Татанхай онго дахин буугаад аягатай рашааныг амаараа уусаар гар нь бага багаар хөдлөөд, дараа нь гараа чөлөөтэй хөдөлгөн татсан хүзүүгээ эмчилсээр зүв зүгээр залуу хөдөлдөг онго болчихсон юм. Энэ мэтээр бие биендээ туслан, өндөр настан онго орж ирэх бол суудлыг нь бэлдэх, рашааныг нь бэлдэх гэх мэтээр биендээ туслана.
Ер нь 700, 800 жилээс өмнөх онгодууд их хатсан байсан. Та нар ямар их аймаар өрөвдөлтэй замыг туулан байж миний биед тэд маань бүрэн сууж, бууж ярьдаг, амьдардаг болсныг даанч төсөөлөхгүй байгаа байх. Би Бөө болонгуут л бүх юм болдогоороо болчихсон юм биш. Тэд болон би маш их хүнд зам, сорилтуудыг хамтдаа туулсан юм шүү дээ. Маш их нүсэр хөдөлмөр, тэвчээр ордог юм. Гэхдээ Хайр хамгаас чухал, тэднийгээ яаж зовон буух бүр би өрөвдөн уйлдаг байсан юм. Тэд ч намайг хайрлана.
Ер нь бол Бөө хүний бүх яс нь салж байж Онгодууд нь буудаг гэдэг. Зүрх нь жирийн хүнийхээс тав дахин их савлаж, улаачаа тамлаж байж орно гэсэн үг. Бөө хүний нас, амьдрал жирийн хүнийхээс хэд дахин хурдан хөгширнө. Бөө хүний нэг жил хийсэн ажил жирийн хүний гурван жилийн ажилтай дүйцэнэ гэдэг. Ийм учраас онгодууд улаач нараа маш их өрөвдөж, хайрлан өмөөрдөг. Хүн харахад л Пүд гээд ороод байдаг мөн амарханаа гэж боддог байх. Яг үнэндээ ийм хүнд хэцүү хэмээн Хадам буурлууд надад хэлж байсан.
Бөө нар маш их ядардаг нь үүнтэй холбоотой. Хэрэв танайх удмынхаа Бөөтэй бол түүнийг зөвхөн Хөгшчүүд маань буудаг гэж хүндлэхээс гадна Тэд та нарын өмнөөс тийм их хэцүүг нь үүрдгийг ойлгон хайрлаж байгаарай. Бас л сэдвээсээ дэмий тэнээд явчихаж өршөөгөөрэй. Энэ бүгд хоорондоо холбоотой сэдвүүд шүү.
Сүүн –эх? Хүн төрөхдөө Эхийнхээ сүүг л анх уудаг. Хэрэв энэ сүү чухал биш юм бол өөр юм байх нь Яасын??? Ус уух нь яасын? Заавал Сүү байдаг нь УЧИРТАЙ болоод л тэрийг ойлгов уу? Хүн төрөлхтөн бүгд Сүүг л анх төрөөд амладаг нь зүгээр л нэг тохиолдол, зүгээр л нэг байдаг л зүйл биш байх нь. Амин-эхэд зайлшгүй хэрэгтэй бөгөөд энэ замбад мэндэлсэн нялх үрийг тэжээхээс гадна Амийг сэхээдэг, сүнсийг нь тэжээдэг, тэтгэдэг, хүч чадлыг нь оруулж амьдруулдаг учиртай.
Нялх хүүхэд, Бөө удган гэдэг ерөнхийдөө адилхан байх нь. Хэрэв хүүхэд сүнсгүй бол хүн болохгүй. Хамгийн түрүүнд нөгөө ертөнц, энэ ертөнц хоёрыг хүүхэд холбодог байх нь. Ийм ч учраас нялх хүүхдийг далдыг хардаг, мэддэг гэдэг шүү дээ. Тэд урд насаа санадаг нь үүнтэй холбоотой. Гэхдээ түүнд зөвхөн өөрийнх нь сүнс л дамжиж мэндлэх нь тодорхой. Удмын өвөг дээдсүүд буувал балай авна биз дээ. Харин Бөө хүнд бусад сүнснүүд буудаг, солигддог. Ирж очдог нь тодорхой.

… АМИН-ЭХ гурван зүйл хамаг бодис нь Наран, Саран, Сүүн эх гурваас эрчим дулаан аваад
Шингээснийхээ хэмжээ чанараар хамаг олон зүйл амьтнууд орчиндоо эзэгнэдэг жамтай…

Тэгэхээр Амин –Эрчимээ хэн сайн шингээж, сэргээж, хөгжүүлж, харьцаж чадна Тэр хүн гэрэлтэн гэгээрч, бусдаас илүү болдог байх нь. Монгол өвөг дээдсүүд үүнийг мэддэг учраас Байгальтайгаа зөв харьцан бүх эрчмийг биедээ шингээж, хурааж чаддаг. Өөрсдөөсөө шалтгаалах Сүүн – Эх эрчимээ амьдрал ахуй Хоол ундандаа төгс зохицуулж чадсан байна.
Мөн сүүгээр маш энгийн чухал БӨӨ засал хийдэг. Уншигч та нар уг нь лаг шүү дээ. Мэдрэмж сайтай. Мэдрэмж гэдэгт зөн, сэжиг, зүүд, сэтгэл түгших гээд л олон юм орно. Овоо зарим нь үс нь босно, дотор нь жихүүцэнэ. Огих, эвгүй санагдах, бие нь хүнд оргих гээд л олон юм байгаа. За та одоо өөрийгөө нэг тагнуулдаадах. Миний хэлэх дуртай үг Сэжиг гоожих гэж та нар мэднэ. Танд тийм чанар байж л байгаа гэх мэтээр Та бол Тэнгэр Монголын нэг эд эс учраас танд заавал юм бий нь маргаангүй. Хэрэв танд нэг л эвгүй юм санагдвал “Тэнгэр өршөөж, хайрлаарай” гээд аяга сүү уучихаж байгаарай. Танд яг нэг муу юм, муу сүнс наалдах гэж байсан бол сүүнээс, үгнээс чинь болоод зайлаад алга болно. Сүүн-эх гэж ийм хүчтэй. Сүү цав цагаан, Хар юмыг цайруулж арилгадаг. Сүү шиг сэтгэлтэй хүнээс хар хор гарч байсан удаа байна уу? Монголчууд захын энгийн заслуудаа өөрөө хийчих бүрэн чадалтай. Сүүнээс тийрэнгүүд жийрхдэг.
Хаан нэг удаа манай ирэх хүмүүсийг их гайхаж байж билээ. Бүх л гарах гарцыг нь зааж өгөөд байхад түүнийг биелүүлэхгүй байж дахиад л засуулахаар ирээд байх юм хэмээгээд Миний Аянгын блогийг анхааралтай унш. Бод. Тунгаа. Ол. Гэгээр гээд “Тэнгэр Монгол Газар” гэж үргэлж хийсэн удаа байна уу? Байхгүй ээ. Түүнийг Аянга зааж өгсөн үү? Өгсөөн. Түрүүнд над дээр ирэн засуулсан зовлон чинь арилсан уу? Арилсаан. Тэгээд дахиад хэрэг гараад, одоо нэг ийм юм болоод байгаа Та болгоож өгөөч гэнэ.
Хааны хэлснийг нь биелүүлэхгүй юм бол дахин дахин ирж бүх жижиг юмсаа засуулбал Хаанд зав гарах уу? Хаан бусад ажлаа хийж чадах уу? Хаан ардын жижиг сажиг зовлонтой зууралдах гэж үү? Хэрвээ ХААН отог овгоо л гэж ирсэн бол өөрийн отог овгийн аавын талынханы заслыг хийн, тэднийг авчир гэх байсан биз дээ. Тэднээс хэнийг нь ч дуудаагүй, уулзаагүйдэг. Харин Хаан намайг түүхээ бич гэж зарлиг буулгасан. Түмэн олонд Тэнгэрийг тайлбарла гэж зарлиг буулгасан. Миний Монголчуудад “ҮНЭН” гэдгийг хэл хэмээн зарлигдсан. “Хайр гэдгийг ЗҮРХЭЭРЭЭ, ЭЛГЭЭРЭЭ мэдэрч сурга” хэмээн зарлигдсан.

… Мангдай бие нь НАРАН хүрдэндээ нарнаас эрчим авч цус яс нугас цэвэр сайн билээ
Мангдай бие нь Саран хүрдэндээ Сарнаас эрчим-эх авч байж сэрэхүй сайн билээ
Мангдай бие нь Үржихүйн хүрдэндээ Сүүн эхээс
Амин-эх авч эрүүл сайн билээ…
“Мангдай” гэж сонсоогүй бол хүн гээчийн бас нэг хөөрхөн нэр гээд хялбархан ойлгоорой. Сүүлийн үеийн Монгол эрдэмтдийн бичсэнийг би сонирхон уншиж байлаа. Хүний биед хүрд байдаг түүнийг Чакра, гэрлэн бүрхүүлийг Аура гэх мэтээр энд тэндгүй бичих болжээ. Яг үнэндээ энэ бүхэнг чинь Монгол дээдэс чинь дивангалавын мэддэг, тэд нь Монгол нэртэй байсаныг энэ ном батлана. Иймээс Тангад номыг тэр чигт нь цээжлүүлсэн шиг г адаад үгээр нь цээжлүүлэх гэж битгий оролдоод бай!

Тэр байтугай Монгол ардын туулиудад энэ тухай
…Нааш харах гэрэлд нь
Цааш харахад гэрэлд нь ….
..Туурга нэвт туяатай
Тунамал улаан хацартай…
…Наашаа харахад нь наад далайн загас жараахай гэрэлтэж
Цаашаа харахад нь цаад далайн загас жараахай гэрэлтэж гэх мэт маш олон зүйрлэлүүд байдаг шүү. Бид бүгд энэ үлгэр туулиудыг уншиж өссөн.
Би хүртэл энэ үгнээс нь будаа идээд л намайг царай муутайгаар минь дуудсан хүнд
…ЮУ ярьж байгаа юм.
Намайг наашаа харахад Наад захын залуус нурж унаад
Цаашаа харахад Цаад захын залуус савж унаад л
Зүрхээ суга татан бариад л дагаад , гүйгээд, чирэгдээд, зүүгдээд, уйлаад зүгээр байлгадаггүй юм шүү… гээд л марзагнан баясаж хариу өгдөг байлаа. Нээрээ тийм байсан бол яанаа хэхэхэ. Удган болмоор байна гээд уйлангуут л бүх юмыг нь Хооп гээд бүтээгээд өгөх байсан байхдаа. Яанаа одоо хэхэхэ.
Цааш нь:
…Үзэгдэж ургаад үхэж шингэх амь зуугч нь
ЧИН ээлэг гурван Эхээс эрчим авдаг бол
Мэндэлж, төрж, аж төрж, амьдран оршихуйч нь
ЧИН ээлэг таван Эхээс эрчим авдаг…

… Наран, саран, сүүн эх, алтан дээд гэр иэ, их засаг таваас эрүүлждэг Эрчим хүчин …

…Дэлхийн усны эхэн,есөн мөрний сав, анхны амь үүссэн, эх- үрэн зургаан зүйл Өлгий

… Эх-үрэн зургаан зүйлийн Алтан дээд ЖӨНтобамун бодис тээгч
Амин чанарын эх УЛС билээ.
Экэ дэлхийн хэн боловч хорловоос сүйрэхүйд унах зурхайтай мангдайн орон билээ…
…Газар огторгуй, сүүн эх, амь, амьтан, мангдайн жамд зохиж угтаж гэгээрэх ухаан…
гэх мэтээр Сорхагтани удганы номд дурдагдсан байна. Та нар өөрсдөө авч уншин цааш уншиж судалцгаа. Би ихэнхийг нь тайлбарласан. Гол нь энэ номыг яг зөв тайлж чадвал Монгол бадран мандах гарц, одооны бэрхийг туулах нууцууд бүгд бий. Ихэнхи хүн энэ номын үгийг нь гол болгон хөөж тайлбарлаж байна. Тэр нь зөв ч Далд нууцыг нь бүр ойлгоё гэвэл үүнийг Бөөгийн ухаантай нь, Амьтай гэдэг үүднээс нь, Цаанаа бас давхар санаа агуулдаг, зарим юмыг нууцлан бичсэн гэдгийг тайлж ойлгох хэрэгтэй.
Мөн тайлбарлахдаа аль болох энгийн хэн ч ойлгохоор хялбар тайлбарлах ёстой. Ер нь энэ айлтгалын тэр долоон эцгийн Зөн гэдгийг СУРГААЛ гэж тайлбарлан ухаарвал мөн ч амархан учрыг нь олно доо. Энэ номыг цогцоор нь тайлан уншиж ойлгоё гэвэл Амьдралыг тэр чигт нь тайлбарлах хэрэгтэй болно. Улс төр, Хувь хүн, Түүх, Хоол унд, Амь, Байгаль түүний холбоо, Гэгээрэл, Соёл, Дуу хуур, Бөөгийн дайтах урлаг, Жилийн дөрвөн улирал, Цаг, Амиуд гээд л ороогүй нэг ч сэдэв байхгүй. Үүнийг төгс ойлгон судлаж боловсорвол Дэлхийн ирээдүйг харж чадан Зөв амьдралыг цогцлоох болно. Хамгийн гол нь яг одоо болоод байгаа энэ бурангуй нийгмээс хэрхэн гарах бүх арга түүнд бичигдсэн байгаа. Анхны амь хаана үүссэнг ч бичсэн л байгаа.
Чингис Хааныг БӨӨ хүн байсныг нотлох цорын ганц судар юм. Нууц товчоо бол энэ сударын дэргэд сүүлийн үеийнх нь БЭЭБИЙ бичсэн зүгээр л нэг ном.
Ер нь Сорхагтани Хатны энэ номыг НОМ гэж биш Судар хэмээн алдаршуулбал зохино. Тэр бол Амьд ном. Түүнийг Монголын Хөх Нохой овогтын Дээдсүүд нууцыг чанд хадгалан Хаадынхаа зарлигийг хамгийн үнэнчээр үе дамжуулан хамгаалж ирж чадсан Аугуу түүхийг бүтээсэн алдартнууд болох ёстой. Дэлхийг аврах цорын ганц амьд судар.
Энэ судар бол Бөөгийн судар. Хаадын, Хатадын, Монголын, Тэнгэрийн нууц судар юм. Бөө талаас нь сайн судлан бүрэн нууцыг нь нээхийг хүсье! Би энэ судраас жилийн амийг амилуулсан нь маргаангүй үнэн шүү. Арван хоёр жилийн амийг яагаад Толуй Хаан нууцлах болсон учрыг одоо ойлгов уу? Ингэж нууцлан чандлан түүний амийг Арван хоёр амьтаны нэр болгосон түүхтэй.
Жөнтобамун гэх бодис нь та бүхний Хөх тамга, Хөх толбо чинь. Үүнийг сэргээх арга “Тэнгэр Монгол Газар” тарни шившлэг чинь шүү дээ. Түүнд Нар, Сар, Одод, Сүүн эх хэрэгтэй. Энэ бүхнээс эрчим авна. Нэг үгээр хэлэхэд та бүхэн өөр өөрсдийн сүнсээ сэхээж хооллож, сэргээх, эмчлэх гэсэн үг гэдгийг сана. Түүнийг Тэнгэр, Газар, Таны өөрийн хайраар, гэгээрлээрээ сэхээн амьдруулах ёстой. Яг л миний дээрээс буусан өнө эртний хатсан буурлууд өөрсдийгөө хэрхэн эмчилж эдгэрүүлж цэл залуу хүч чадалтай онгод сүнснүүд болсны адил гэсэн үг. Би бол маш олныг сэхээн амьдруулж босгож чадсан. Харин та гав ганц өөрийнхөө сүнсийг сэхээх гээд оролдоод л байх хэрэгтэй байна даа.
Та бол Тэнгэрийн хүү, охин Хөх тамгатан Газар эхийн ивээлт хүү охин. Тэнгэрийн гэрэл элч таны зулайгаар чинь орон бүх биеэр чинь тархан Газар муу муухайг чинь хөөж оруулаад Эргээд Газар эх чамд шинэ сайн сайханг шингээнэ. Та Тэнгэрт сайн сайхныг өргөн мэдүүлж эргээд шинэ эрчим аван өөрийн биедээ шингээнэ. Таны уусан сүү таны дотроос хар муу муухай бодол бүхэнг хөөн бас ариусган цэвэрлэнэ. Та Тэнгэр, Газар, Дэлхий ямар их аугуу хайр энэрэл танд өгдөг. Та бас тэдэнд ямар их хайртай, Тэд танд ямар их хайртайг мэдэрнэ.
Та нар ямар юмаар холбогдож, яах гэж энэ дэлхий тогтоод, яах гэж та энд ирээд, яах гэж буцан, яах гэж дахиад ирдгээ ухаарах болно. Та энэ бүх ертөнц нэг амьтайг мэдэж, таны өвөг дээдэс юу ойлгуулах гээд байсныг мэднэ. Та гав ганцаараа бол ямар их хар уйтгартай ертөнц байх вэ? Энэ Газарт мод, ус, чулуу байхгүй бол ямар муухай тэнэг харагдах вэ? Тэр тэнгэрт шувуу, үүл, цэнхэр өнгө байхгүй, тэндээс өвөг дээдэс чинь хардаггүй, та үхээд Тэнд очихгүй бол уйтай тэнэг вэ? Энэ дэлхий дээр та гав ганцаар, ах дүү, найз нөхөдгүй, эжий аав чинь байхгүй бол ямар хав харанхуй тэнэг вэ? Тэнгэр ч, Газар ч, Чи ч аль нэг нь үгүй бол ямар муухай вэ? Та нар хэн хэнийгээ хайрлан амьдрах ёстойгоо ямар их бие биендээ хэрэгтэйгээ мэднэ дээ. Тэд бүгд амьтай. Чи ч амьтай.
Чиний хэлэх үг, хайрыг тэд чамаас цацрах гэрэл, хайрын илчээр сонсож мэдэрнэ. Чи ч бас Нарны гэрэл, Сарны гэрэл, Оддын туяаг түүгээр нь мэдэрч мэддэг шүү дээ. Одоо та нар юугаар холбогдон хоорондоо харьцаж уялддагаа ойлгов уу? Тэд чиний хайрыг мэддэг болонгуут та нарыг холбосон туяа утас хэзээ ч тасрахгүй бат бэх болно. Түүгээрээ дамжуулан таны хүсэл зориг бодлыг тэд сонсож чадна. Тэгээд тэд чамд туслана. Энэ олон зуун жил тас татагдсан энэ утас гэрлэн холбоог Чи хичээж байж бөхлөх ёстой. Тэнгэр аль хэдийн ирчихсэн хүлээгээд л байгаа. Та бүхнийг ойлгоод ирэхээр нэг усыг дэмий асгах сэтгэл гаргаж чадахгүй. Нэг цэцгийн амийг таслах хүсэл төрөхгүй. Нэг чулууг өшиглөөд хаях шаардлага алга болно. Үүнтэй адил Тэнгэр чамайг хайрлан уур нь хүрч хилэгнэхдээ амийг нь таслах гэж байснаа зогтусах болно. Яг л бид хүүхдүүдээ эрхлүүлдэг шиг хүссэнг нь аваад өгчихийг л хичээн зүтгэдэг болдог.

Цэнхэр дээл, цэнхэр малгай, цэнхэр хадаг, цэнхэр бүс, цахилгаангүй түрийтэй гутал /бойтог/, 7, 9, 13 салаа манжиг зэхээд нүдээ эхний удаа хадгаар ороогоод явган бөөлөөг хийнэ. Эхний удаа угтуулга зэхэж хуурын эзэндээ ундаалга бэлтгэнэ. 4 зүгийн лусыг аргадаж жижиг тагшиндаа сүү, хар цай /эсвэл архи/, сүүтэй цай, булгийн ус хийнэ. Мөн дунд зэргийн тагшинд идээ бэлтгээд тэгээд хуурдана даа. Хэрэв онгод гулсаад орж ирэх гээд байвал ундаалга зэхэх үедээ хуураа хөглөхөөс өмнө 3 удаа ундаалга бүрээс амсалт хийнэ, мөн өргөж өөдөө цацруулах учиртай. Харин эд бүрийн хэллэг үгс тусдаа бас бий.
Яагаад ийм дэгтэй юм бэ гэхээр ДАРХАД угшил өнөө хэр бүрэн бүтнээрээ өвөг дээдсийнхээ ариун нандин бүхнийг хадгалж ирсэн болохоор л тэр шүү дээ. Явган бөөлөх үед онгод зулайгаас чинь аваад аажуудаа бүх л биеийн тэнь цэг бүрээр гулгаж орж ирээд, бүтэн уусах үедээ баруун хөлний эрхий хурууны өндгөнд шигдэнээ кккк. Хаа ч явсан хамтдаа л гэж мэд дээ, тэр үед. Сайхан шүү хөө. Хөх лусын эзэн, Дээд тэнгэрийн Хурмастын хишигт хүндлэл үзүүлдэг учиртай юм.
Хэллэг үгс буюу дуудлага, тамлагаа энд тэндээс копи пээст хийгээд хүртдэггүйн учир бол бас л их учиртай зүйлээ. Ямар юм хэлэх билээ, зүүдээ манаж үл дийлнэ, шүлэг нтр-т авьяасгүй, урлаг үл ойшоон гэх мэтчилэн хүмүүн өөрснийгөө чамлах хэрэггүй ээ ккк. Тэр хэллэг нь аливаа үйл хийх гэж зориод, түүнээ бүтээхийн төлөө нэг л алхам хийж урагш ахих тэр мөчид өөрөө л аандаа уусаад чамд орж ирдэг. Хэн нэгний юмнаас копи хийвэл тэр чиний дуудлага биш шүү дээ. Өөрт уусах тэр дуудлага тамлагад Тань онгодын маань гарвал, үйл, юуны төлөө яах гэж ирсэн нь бүгд л багтана. Бас үйл хийх бүрт өөрчлөгдөнө. Угтах үйлийгээ бас зөгнөн хэлж өгдөг юм шүү. Тийм болохоор тэр амнаас ундарч гарч ирээд байгаа үгс Тэнь чиний явах замын чиглүүлэгч шүү дээ. ОНГОД бол чиглүүлэгч, харин УЛААЧ бол замч биш гэж үү, айн? ккк
Хуурын гайхамшиг юундаа вэ, гэж үү? Хуураар орсон онгод чиний биеийг л эзэмдэнэ үү гэхээс биш чиний тахилын эдэнд барагтай л бол уусаж тэндээ “суурьшихгүй” шүү дээ. Тэдэнд тахилын эд хэрэггүй, харин чамайг зорьж ирсэн л болохоор ЧИ л тэдэнд хэрэгтэй! Хичээх биш зүтгэж, удам бүрийнхээ унтарч байгаа бүхнээ бадамлуулж, тасарч байгаа үндсээ тордох гэж, халцарч байгаа газар шорооныхоо төлөө ТА урагшилж, үйлэндээ гарч дэвж салбагнах учиртай юм шүү хөө. Хуягаа хөдөрч, хэцээ жолоодон лусдыг аргад! Хуураа эгшиглүүлж, хуурандаа уусгаж Онгодоо өөрийн бодолдоо шингээн Увидасаа нээ! Хүмүүн зонд Тэнгэрийн шүтээнийхээ гайхамшигийг бадруул! Хуяггүйгээр, хэцгүйгээр, өмсгөлгүйгээр өөрөөрөө байж, өрөөл бүгдэд тус дэмээ үзүүлэх өнө эртнээс өвлөгдөн ирсэн тэр нэгэн УВИДАС Танд бий юм шүү хөө. Түүнээ л сэрээвэл, хүмүүний итгэл буцаад ууснаа. БӨӨ гэгч чухам үүгээрээ өөр биш гэж үү?….кккк Амжилт хүсье!

Сарьдаг хайрханы цоохор ирвэс улаачхан Tseesuren Byambaa
2016 оны 8-р сарын 31

-Балар эртний шүтлэгийг амьтан ургамал шүтэх тотемизм, сүнс шүтлэг буюу анимизм, мөн шаманизм буюу бөө мөргөл гэхчлэн ялгаж үздэг. Гэхдээ ялгараад сүйд болоод байх юмгүй харилцан уялдаатай ойлголтууд л даа. Монголчуудын бөө мөргөл бол нэн эртнээс улбаатай уугуул шүтлэг. Үүссэн цаг хугацааны хувьд Эхийн эрхэт ёсны үетэй холбож үзэх нь илүүтэй байдаг.
-Монгол бөөгийн онол, гүн ухаан нь юу вэ?
-Онол гэх юм юу байхав, урт удаан хугацааны туршид бүрэлдэн бий болсон оршихуйн ухаан гэвэл илүү зохих байх. Бүхнийг тэнгэр мэднэ, газрын бүхэн тэнгэрийн хуулиар зохицуулагдана, тэнгэрийн хуулийг зөрчигсөд зохих шийтгэлээ хүлээх ёстой гэж үздэг, аливааг тэнгэрийн таалалд нийцүүлэн үйлдэхийг хичээсээр ирсэн. Энэ л гол нь.
Тийм ч болохоор Бямбын Ринчен гуай “Бүх шашны дотроос хамгийн шударгуу нь бөө мөргөл” гэж хэлсэн биз.

-Бөөгийн эрдэм гэж ямар ойлголт байна вэ. Монголын бүх ёс жаяг, хэл яриа, хувцасны соёл, дуу бүжиг, үзэл санаа бөө мөргөлтэй хамт уламжлагдсаар ирсэн байдаг?
-Дэндүү том асуулт байна. Бөөгийн увдис чадварын талаар яривал дуусахгүй. Харин үндэсний хэл соёл, урлаг, үзэл санааг тээгч гэдгийн хувьд санал нэг байна. Бөөгийн онгодоор дамжуулан энэ бүхнийг ухаж судлах боломж бий. Даанч аргазүйн хувьд шинжлэх ухаанч биш л дээ.
-Түмэдийн Алтан хан, Автай сайн ханы үед бурхны шашин түрэн орж ирж, бөө лам нарын тэмцэл эхэлсэн. Бөө нар уугуул шүтлэг, зан заншлаа алдахгүй гэж тэмцсэн гэдэг. Бөө нарын тэмцэл ямар байсан бэ?
-Монголчууд өмнө нь ч бурхны шашинтай байсан түүхтэй. Автай ханы үеийн тухайд бөө мөргөл өөрөө шинэчлэгдээгүй, зан үйл нь балар эртнийхээрээ хатуу харгис байсан нь нэг том шалтаг болсон. Харын шүтлэгийн орыг аядуу зөөлөн шарын шашин эзэлснээр “цусан далайг сүүн далайгаар сольсон” гэж лам нар тайлбарладаг. Үнэндээ бол Монголын хан ноёдууд нэг нэгнээсээ цол чимэг, улстөр болоод шашны нөлөөгөөрөө илүүрхэх гэсэн явцуу тэмцлийн улмаас төр нь шарын шашинтай нийлж байгаад л уугуул шүтлэгийг гишгэх газаргүй болгочихсон хэрэг. Дундад зууны Европын инквизаторуудтай яг адилхан алж, шатааж, нутгаас нь хөөж харгислан дарсан гэдэг юм.

-Бөө мөргөлд хүнийг харсан тэнгэр гэж байдаг гэж үздэг үү?
-Харсан тэнгэр гэж юм байдаг, хүний ёсноос гажууд явбал тэр чинь хаячихна шүү, зөв шударга амьдар гэж сургадаг байсан юм билээ. Тэнгэр харж байгаа, уул усны эзэд харж байгаа, өвөг дээдсийн чинь сүнс харж байгаа гэж сургадаг, захидаг байж.
-Бөөгийн эмчилгээний талаар тайлбарлаж өгнө үү? Уламжлалт эмчилгээнээс ялгаатай юу. Эмчилгээний гол арга барил нь юу вэ?
-Хүний өвчин зовлонг оношлох, шалтаг шалтгааныг нь арилгах, улмаар эмчилж эдгэрүүлэх зан үйлийг бөө нар хийдэг. Уламжлалт мэдлэг, онгодын шидлэг чадварын аль аль нь хэрэг болдог байх.
-Гал тахих ёс бөөд хамгийн чухал байдаг. Мөн галаар эмчилж, засдаг ёс ч байдаг. Яагаад галыг чухалчилдаг вэ?
-Гал дээдлэх ёс ганц бөө мөргөлд ч биш, ер нь олон шашинд байна. Галын тэнгэр, галын бурхан гэж бий. Шашны янз бүрийн зан үйлд галыг их ашигладаг. Галын засал гэж байдаг. Монголчууд голомтныхоо галд их ач холбогдол өгдөг, галдаа өргөл өргөж, сэвгүй ариун байлгахыг хичээдэг уламжлалтай. Энэ нь дээд удмаасаа таслалгүй уламжлан авч яваа, нэг ёсондоо айл гэрийн амин сүнс нь гал гэж үздэгтэй холбоотой. Лам, бөөгийн аль аль нь галын засал хийж, гал тахидаг.
-Бөө нар хүний оюун ухаантай холбогдож бодол санааг нь өөрчлөх чадвартай төдийгүй хүний заяа төөргийг ч өөрчилж чаддаг гэдэг. Үүний арга нь юундаа байна вэ?
– Хүн, амьтан, байгалийн үзэгдэл, бусдын бодол санаа, заяа төөрөгт нөлөөлөх увдис чадвар гэдэг дан ганц бөөд байдаг юм биш. Нууц тарнийн ухаанд суралцсан, бясалгалын ачаар “би” үзлээсээ ангижирч чадсан хэнд ч болов шидийг бүтээхүйн үүд нээгддэг ёстой. Гэхдээ үүнийг хүссэнээрээ үйлдэж болдоггүй. Ялангуяа, хүний оноолт заяаг өөрчлөх гэдэг хүсмээр эд биш. Үйлийн үрийн мөн чанарыг ухаарсан хэн ч ийм зүйлээр оролдохыг хүсэхгүй. Түүнээс биш арга технологийн хувьд таны ярьсан бүхэн боломжтой юу гэвэл боломжтой. Гэхдээ хийж болдог үйл, болдоггүй үйл гэж байна. Дээр нь бөө болгон, онго болгон чадаад байдаг зүйл биш. Үйлдэж болдог үйл, болдоггүй үйл гэж ялгаа зааг бас бий.
-Бөө мөргөлд далд хүч, байгалийн хүч, увдис хэмээх ойлголт чухал бололтой. Эдгээрийг шинжлэх ухааны үүднээс юу гэж тайлбарлах боломжтой вэ?
-Шинжлэх ухааны аргаар тайлж тайлбарлах боломжгүй зүйл дэндүү их байна. Тэр бүхнийг шинжлэх ухаанч биш, хуурамч шинжлэх ухаан гэдэг ай савд хамаатуулан үздэг. Парапсихологи, эзотерикийг бүхэлд нь тэгж үзэж байна. Тийм болохоор эрдэмтэн судлаачид маань шинжлэх ухаанч биш харагдаж хэлэгдэхгүйн тулд эдгээр сэдвээс их цэрвэдэг юм. Тэгээд ч лабораторийн аргаар, туршилт хийн баталж нотлох боломжгүй нь дэндүү олон.
-Буриад бөө шарын шашинтай гүнзгий холбогдож уншлага тарни, сахиус шүтээн, зан үйл нь нийлж холилдсон гэдэг. Энэ тухай таны бодол?
-Хүн төрөлхтөн түүхийн урт удаан хугацаанд байгаа байгаа газраа хилээ хаагаад суугаад байгаагүй учраас харилцан бие биенийхээ шашин соёлд асар их нөлөөлсөн. Тийм болохоор аль шашны ямар зан үйл нь ямар учиртай, хаанаас эхтэйг тогтооход бэрхшээлтэй. Бурханы шашин, бөө мөргөлийн хувьд ч ялгаагүй бие биенээсээ авсан, өгсөн юм ихтэй. Ямар ч шашин шинэ газар нутаг, ард түмэнд нэвтрэхдээ уугуул шүтлэг, өмнөх шашнаас нь өөриймшүүлж байж тухайн ард түмний сэтгэлийг илүү амар хялбар татдаг. Одоо манай христ итгэлтнүүд гэхэд л “Тэнгэр бурхан” гэдэг нэр томьёо бий болгочихсон явж байна. Бурхны шашны Догшид буюу номын сахиуснуудын уг эх нь уул усны эзэд байх жишээтэй. Тэгэхээр шарын бөө бол гайхаад байх зүйл биш л дээ.
-Бөө мөргөлд нөгөө ертөнц болон дахин төрөл авах тухай үзэл байдаг. Энэ ойлголт шарын шашныхаас юугаараа ялгаатай вэ?
-Чинагуух ертөнцийн тухай бөөгийн ойлголт нь илүү энгийн, харин бурхны шашных илүү нарийн. Реинкарнаци буюу дахин төрөх тухайтад бараг адилхан. Аль аль нь л үйлийн үртэй холбож үздэг.
-Сүнс болон бөөгийн онгод хоёрын ялгаа юу вэ?
-Бөөгийн онгод тэнгэр гээд байгаа зүйл ер нь бол сүнс. Удмын онгодоо зална гэдэг өөрийн дээд удмын аль нэг үед байсан хүний сүнсийг улаачийн биед оруулж харьцаж байна гэсэн үг. Хүн үхэхээр яс махан бие нь устаж үгүй болдог, сүнс буюу оюун санаа мөнхөд оршдог гэж үздэг. Тэр оюун санаатай л харьцаж байна гэсэн үг. Эндээс тэнгэрийн буюу сүнсний орон гэсэн ойлголт гарч ирдэг. Зөв сайн явсан хүний сүнс эзэн нь үхэхээр тэнгэрт гардаг, уул усанд сайн үйлт эзнээр суудаг гэж үздэг. Буруу муу явдалтны сүнс доод ертөнцөд очиж шийтгэлээ эдэлдэг, эсвэл орох газаргүй тэнүүлч зуйгуул болдог гэж үзнэ. Янз бүрийн шалтгаанаар завсрын оронд саатагсад бас үүнд хамаарна. Үүнээс болоод сайн, муу сүнсний тухай ойлголт үүснэ. Завсрын муу юманд эзлүүлсэн, ад тийрэнтэй бөө гэдэг ойлголт үүснэ. Тийм бөө бол бөө биш, хар муу юмны унаа хүлэг нь болж яваа ядарсан амьтан л гэсэн үг дээ.
-Нисэх чадвартай бөө нар байсан гэдэг. Энэ хэр үнэний ортой вэ?
-Хүн газраас хөндийрч хөөрөх, нисэх паранормал үзэгдлийг levitation гэж нэрлэдэг. Энэ бол байдаггүй биш, байж болдог үзэгдэл. Бөө хүн онгодын шидээр хөөрөх, тарнич бясалгагчид номын хүчээр хөөрөх бол байж болно. Одоо гагцхүү тийм чадалтай нь ховор байх шиг. Түрүү үед, чойжин буулгахдаа хөөрөхгүйн тулд хөлнөөсөө хүнд юм дүүжлүүлдэг, бүр төмөр гинжээр хүртэл бэхлүүлдэг гүртэнгүүд байсан тухай аман түүх, гэрчүүдийн яриа тааралдаж л байдаг. Хөвсгөлийн нисдэг долоон бөөгийн тухай домог яриа оргүй хоосноос гараагүй байх гэж санагддаг.
-Бөө нар нас барсан хүмүүстэй ярилцаж, эсвэл амьтадтай ойлголцдог гэдэг талаар тайлбарлаж өгөөч?
-Хий биеттэй ярилцах, бодол санаа солилцох, амьтны хэлийг ойлгох гэх мэтийн итгэмээргүй үзэгдлүүд дан ганц бөөтэй холбоотойгоор яригддаггүй. Гоц мэдрэхүйтнүүдэд ийм түүх их. Номын авшигтай хүмүүс ч ийм тохиолдлын талаар өгүүлдэг. Бөө ч бай, гүртэн чойжинч ч бай аль аль нь бодит ертөнц хийгээд чинад ертөнцийн хоорондох зууч, гүүр нь болдог учраас ийм ийм чадвартай байдаг бололтой. Гагцхүү нэг нь онгодын хүчээр, нөгөө нь номын шидээр үүнийг үйлддэгт л ялгаа нь байгаа юм.
-Онгод сахиус хилэгнэх гэж ямар ойлголт вэ?
-Ламын ёсонд сахиус гэж байна. Бөөд онго гэж байна. Аль алийг нь аргадаж, эвийг нь зөв олж явахгүй бол хилэгнэнэ гэж үздэг. Тэгээд дуртай зүйлсээр нь тахил өргөл байнга өргөж байдаг. Тэгж аргадахгүй бол хилэгнэж догшроод эздэдээ муу болж мэднэ гэж үздэг. Жишээ нь, бурхны шашны чойжин сахиусууд бол бурхнаас доогуур эрэмбэтэй, бурхны номыг хамгаална гэж ам өгсөн уул усны эзэд голдуу байдаг. Тэднийг бичин жилд бил үү дээ нэг удаа заавал аргадах дом хийдэг гэх юм билээ.
-Бөө нарын хувцас өмсгөл болон хэц, хэнгэрэг ямар бэлгэдэлтэй вэ?
-Чинад ертөнцтэй харьцагсад бүгд өөр өөрийн гэсэн утга бэлгэдэлтэй хувцас хэрэглэлтэй байдаг. Тэр болгоныг тайлбарлавал дэндүү урт яриа болно. Бөөгийн, гүртэнгийн, жочийн өмсгөл хэрэглэл бүгд өөр өөр тайлбартай.
-Монголын олон угсаатны бөөгийн нийтлэг болон өвөрмөц шинж чанарууд юу вэ?
-Дэлхий дахины бөө нарт нийтлэг юм бий, өвөрмөц онцлог бий. Монголынхыгоо дархад, буриад гэхчлэн ялгаад яривал жижиг жижиг ялгаа бас байна аа. Гэхдээ сүүлийн үед ингэж угсаа гарвалаараа ялгарахаас илүүтэй аль галын хэн гэдэг бөөгийн шавь нар вэ гэдгээрээ өмсөх хувцас, хийх зан үйл нь ялгаатай болж эхэлж байна. Нэгдсэн ойлголт, нийтлэг зүйл багатай байна. NewAge шиг үзэгдэл нөхдийн дунд бас яваад байна уу даа.
-Монголын бөө мөргөл шинжлэх ухааны онолтой хэр дүйцдэг вэ?
-Хэцүү шүү дээ. Бөө мөргөл нь өөрөө нэгдмэл үзэл санаагүй байна, хэлбэршиж чадахгүй. Шинжлэх ухааны аргаар судалж дүгнэх боломжгүй байна. Боломжгүй гэдэг чинь шинжлэх ухаан хүлээн зөвшөөрөх юм багатай гэсэн үг. Одоо та бид хоёрын яриаг ч гэсэн мухар сүсэг гэж шүүмжлэх хүмүүс захаас аван байгаа.
-Монголын төрт ёсонд бөө ямар үүрэг гүйцэтгэдэг вэ?
-Ямар үүрэг гүйцэтгэж байсан бэ гэж өнгөрсөн цаг дээр асуувал эерэг, сөрөг түүх олон бий. Тэнгэр үзлийн ачаар үндэстнийг нэгтгэх, хүчирхэг дайчин байлгахад эерэгээр нөлөөлж байсан үе бий. Одоо бол Монголын төрд тэнгэр шүтлэгийн зан үйлээс төрийн тахилга, хар цагаан сүлд зэрэг бага сага үлдэц байна, гэхдээ зан үйлийг нь голдуу ламын ёсоор гүйцэтгэж байх шив дээ.
-Бөө мөргөл нийгэмд ямар үүрэг гүйцэтгэдэг вэ?
-Аливаа шашин шүтлэг бол ард түмний оюун санааг нэгтгэгч, иргэдийнхээ ёс суртахуун, хүмүүжил төлөвшилд нөлөөлөгч гол хүч байх ёстой. Бэлэн жишээ гэвэл АНУ байна. Ерөнхийлөгч нь Библийн судар дээр гараа тавьж байгаад тангараг өргөдөг биз дээ. Бөө мөргөл түүн лүгээ нэгэн адилаар тэнгэр шүтлэгтнүүдэд зөвийг заадаг, ёс суртахуун, хүмүүжилд нь эерэгээр нөлөөлдөг болж чадвал сая нийгэмд гүйцэтгэх үүргээ биелүүлж байна гэж хэлж болно. Монгол бөөгийн үзэлд нэг сайн юм байсан нь, ямар ч ард түмний шашин шүтлэгт хүлцэнгүй ханддаг, өөрсдөө бол тэнгэр үзэлдээ үнэнч байсан. Энд би Их Монгол улсын үеийг ярьж байна. Ирээдүйдбас тийм болоосой гэж хүснэ.
-Бөө мөргөлд хараал жатгыг хувь хүний эсрэг биш, харин их үйл хэрэг буюу дайны гол зэвсэг болгон ашигладаг байсан гэдэг. Гэтэл одоо ам зөрсөн хүн болгондоо хараал хийлгэх болжээ. Хандсан хүн бүхэнд хүссэн хараал жатгыг нь хийж өгөх нь зөв үү?
-Та бидний өвөг дээдэс “Хараал явсаар хар толгойд” гээд тов тодорхой захиж сургасан байдаг. Муу үйл сэдсэн хүн үр дагаврыг нь эцсийн эцэст өөрөө л хүртдэг гэдгийг өвгөдийн захиас сануулаад байна биш үү? Болохгүй шүү дээ. Жатга гэдэг хоосон юм биш. Үр дагаврыг нь хэн ч тооцоолох аргагүй. Бас хараалыг хариулдаггүй, дардаг гэж үг бий. Хүн чулуу шидэнгүүт хариулаад арай том чулуу шидэж, эцэст нь учир утгагүй шидэлцээн болж хувирвал онцгүй биз дээ? Ингэж болдоггүй юм гэдгийг ухвар мөчид хүмүүст тэр бөө, лам нар, дом шидтэнгүүд хэлж ойлгуулаад явуулж байх хэрэгтэй. “Өсийг өсөөр тайлдаггүй, өршөөлөөр тайлдаг” гэдэг дээ.
-Бөө тодруулах зан үйл бизнесийн сүлжээ болжээ гэдэгтэй санал нийлэх үү?
-Нэг хэсэг ч замбараагаа алдах шиг болсон. Харин сүүлийн үед жаахан намжаа юу.Мөнгөөр хэмжиж, нартын амьдралын жамаар зохицуулж болдоггүй юмаар оролдоод олон ч бөө буруутсан байх. Одоо жаахан ухаарч, тэнгэрийн үйлийг мөнгөний машин гэж андуурснаа ойлгосон юм болов уу.
-Бөөгийн өвчний илрэх шинж тэмдэг ямар байх вэ. Сэтгэл мэдрэлийн өвчинтэй төстэй тал бий юу?
-Shamanic illness буюу бөөгийн өвчин гэж нэр томьёо бий. Дээхэндээ үүнийг сэтгэцийн өвчний төрөлд хамаатуулдаг байв. Сүүлийн үед бөө болох оноолт харин ч сэтгэцийн хувьд эрүүл саруул, төрөл дотроо оюуны чадамж өндөр хүмүүст илэрдэг гэж гадаадын судлаачид үздэг, сурах бичиг энэ тэрдээ бичдэг болсон байна билээ. Өөрөөр хэлбэл, онгод орох гэж өгч байгаа тэмдэг дохиог сэтгэцийн эмгэгтэй андуурч болохгүй ээ гэсэн үг. Гэхдээ олон бөө дунд янз бүрийн л хүн байгаа шүү дээ. Сэтгэцийн өвчин гэдэг харьцангуй ойлголт. Хэт хөөрч баясдаг, эсвэл гуньж гутардаг, гэхдээ бусдад гэм халгүй эмгэг хүртэл байдаг. Харин ёс суртахуунгүй, хүмүүжилгүй хүмүүсийн үйлдэл заримдаа сэтгэцийн эмгэгтэй хүмүүсийнхээс долоон дор байдаг.
-Бөө мөргөлд үнэ хөлс гэдэг зүйл байх ёстой юу?
-Аль ч шашинд сэтгэлийн өглөг гэж байдаг. Үнэ тариф тогтоох бол тухайн бөөгийн л хийж байгаа ажил байх. Зарим бөө өргөө цагаан гэр, ийм тийм бодын өргөл онгод нэхэж байна гээд түүнийгээ өнөөгийн ханшинд хөрвүүлэн мөнгө нэхэж байгаа харагддаг. Онгод бол хий биетэй, хийсгэлэн дүртэй эд. Тэр гэрийг ачаад явахгүй, тэр малыг туугаад явахгүй, тэр мөнгийг өвөртлөөд мордохгүй. Тийм болохоор нэхсэн өргөлийг нь цаас даавуугаар ч болов орлуулж үйлдүүлээд, мэдүүлж хүргэдэг гэж учир мэдэх бөө нар ярих юм билээ.

Цагаан хуулар ясны Шаравын Дашдаваа удган /1899-1936/ 1919 оны намар нэг удаа бөөлөх гэж байхад нь Шарав-Осор гэгч лам удганд хандаж, “Би хөөргөө гээгээд хэдэн cap боллоо. Та олж өгнө үү” гэхэд удган бөөлж буугаад, “Би хөөргийг чинь олох нь оллоо. Авчрах гэсэн боловч өргөж даасангүй. Харин тамхийг чинь асгачихлаа. Наран ургах зүгт нэгэн урсгал усны зүүн талд өтгөн ургасан өвсөн дотор хөөрөг тань байна. Би дэргэд нь тэмдэг тавьчихлаа. Малын хөлөөр гатлагдахаас наана маргааш өглөө эрт очиж аваарай” гэжээ. Лам удганы хэлсэнээр газрын баримжааг мэдэж маргааш нь очтол Намнан, Тогос хоёр уулын хоорондох хөндийд горхины зүүн гарт нэгэн өндөр ургасан шарилжин бутны оройд хуучивтар самбай хадаг уясан байв. Тавьсан тэмдэг нь энэ юм байх гэж бодоод мориноос буутал тэр хавьд бага гэрийн буурийн хэр газар өвс нь налчихсан, хөөрөг нь толгойноосоо салчихсан, тамхийг нь цувуулаад асгачихсан байж гэнэ.

Бөөтэй холбоотой зарим асуудлын талаар Азийн бөөгийн Тив дэлхий холбооны ерөнхийлөгч, Монгол бөөгийн “Голомт төв”-ийн тэргүүн Ш.Сүхбат ийн хэлж байна.

Бид зөвхөн хөндлөнгөөс хяналт тавих үүрэгтэй. Шинээр төрөн гарч буй залуу бөө нар ийм зүй бус зүйлүүд хийж байгаа. Энэ бол үндэсний соёл, тэнгэртээ харшилсан маш аймшигтай явдал. Тэд хамгийн гол нь зан үйлээ сайн мэддэггүй. Үүний гол буруутан нь онгодыг нь буулгаж өгч байгаа багш нь юм. Бас бөөгөөр далимдуулж бизнес хийгчид олон болсон. Ямар ч онгод тэнгэргүй нөхөд “Би бөө” хэмээн ард түмнийг шулах байдал газар авах боллоо. Миний бодлоор үүнд төрийн зохицуулалт дутагдаж байна. Шашины тухай хуулийн заалт хүртэл хоцрогдчихсон. Үүнийг даруй шинэчлэх хэрэгтэй байна. Бөөг дотор нь хоёр хуваадаг. Онгод шүтээнтэй дархан бөө, байгалийн жамаар шалгарсан бөө, мөн онгодгүй тахилч бөө гэж байна. Жинхэнэ бөө бол гурваас дээш жил онгод шүтээндээ барилдаж, номоо сайн мэдэж байж сая засал хийнэ. Тэгтэл одоо өнөөх зуурдын бөө нар юун гурван жил болох байтугай сар ч болоогүй байж “Таныг сайн сайхан болгоод өгье” гэдэг. Энэ онд хүчирхэг тэнгэрүүд бууж ирж зуурдын бөө нарыг цэвэрлэх болно.

Л.Баатархүү
“Улс төрийн тойм” сонин

МБНЭ-ээс Нэгдсэн Их Тахилагуудад хандив бэлэг тараах талаар тусгайлан шийдвэр гаргаж мөрдөж байгаа билээ. Энэхүү бодлогийн хүрээнд анх удаа томоохон хандив өргөж, Монгол Бөөгийн удган Б.Чанцалын санаачилагаар хүүхдийн цэцэрлэгт иж бүрдэл өгөх санаачлага гаргасан юм. Түүний санаачлагыг МБНЭ-ийн Залуучуудын зөвлөлийн зарим гишүүд дэмжсэн билээ. Түүний өгсөн бэлгийг нутгийн олон, хүүхдийн цэцэрлэгийн хамт олон жил мартахгүй буянтай үйлс гэдэгт итгэж байна.
Хамгийн баруун талын аймаг, алслагдсан нутаг болох аймагтаа үндэсний цөөнх болсон Урианхайчууд голлон амьдардаг Буянт сумын хүүхдийн цэцэрлэгт гадаадын төслийн хүрээнд багагүй тохижилт хийсэн байна лээ. Монголчууд өөрсдөө ийм тусламж үзүүлсэн нь анхных болов уу. Энэ цаг үед хаана ч улсын төсвийн байгууллагууд санхүүжилтийн хувьд байнгын хүндрэлтэй байдалд байдаг. Тиймээс хүүхдийн цэцэрлэгт өгч буй хандив нь цагаа олсон чухал үйл явдал байсан.

Монгол бөөгийн удган Б.Чанцалаас цөөхөн асуудлаар ярилцсан юм.
Д.Х:-Та яагаад хүүхдийн цэцэрлэгт хандив өргөхөөр шийдвэрлэсэн бэ.
-Би МБНЭ-ийн Дээд цэцийн Залуучуудын зөвлөлийн гишүүн, тэгээд МБНЭ-ээс гаргасан бодлогыг хэрэгжүүлэх хүрээнд шийдвэрээ гаргасан. Хамтарч ажиллаж сурахын тулд энэ шийдэлд хүрсэн. Бид бодлогоо гаргаж, амьдралд хэрэгжүүлж чадаж байж амжилтанд хүрнэ. Тэгээд хамгийн алслагдсан нутагт байдаг, нутгийн цөөнх болсон урианхайчуудын амьдран суудаг Буянт сумын цэцэрлэгт хандивлахыг хүссэн.
Д.Х:-Та бас “Цэнгэл хайрхан”-ы тахилга дээр шилдэг хандивлагч өргөмжлөл авна лээ.
-Тиймээ. Би анх 2013 онд анхны Дээд хуралдайд төлөөлөгчөөр оролцсон. Тэгэхдээ Мөнх тэнгэрээ шүтэгчдэд шинэ зорилго, агуулга, шинэ зорилт авчирсан хуралдаан байсан. Тэр мөчөөс эхлэн энэ байгууллагын ажиллагаанд идэвхтэй оролцсон. Анхны “Ноён” уулыг хамгаалсан нэгдсэн тахилгад оролцсон. Би үйл ажиллагаанд нь идэвхтэй оролцохын зэрэгцээ дөнгөж байгуулагдсан МБНЭ-ийг санхүүгийн хувьд дэмжиж ирсэн.
“Цаст хайрхан”-ын анхны тахилгад шагналын зориулалтаар хандив өргөсөн. Түүнийг тахилгыг зохион байгуулахад идэвхтэй оролцсон олон хүнийг урамшуулахад зориулсан. Дараа нь “Хөх уул”-ын нэгдсэн тахилгад шатахууны хандив өгсөн. Түүнийг тахилгад оролцох бүрэлдэхүүн зориулалтаар нь зарцуулсан. Энэ удаа цэцэрлэгийн хүүхдүүдэд зориулж хандив өргөсөн.
Д.Х-Таны энэ удаагийн хандивт юу багтаж байна?
-Миний энэ удаагийн хандивт Арван таван хүүхдийн зориулалтай иж бүрдэл багтсан. Хүүхдийн гудас, хөнжил, одьяал, ор, хөнжилийн даавуу, аяга, таваг, хүүхдүүд тоглох тоглоомууд, угсардаг шал, ширээ, сандал, тавиур гээд иж бүрдэл юм. Манай нөхөр, МБНЭ-ийн ерөнхийлөгч хоёр хамт боож цэгцэлж ачсан. Нилээд хэдэн боодол ачаа болсон. Эндээс Баян-Өлгийд зөөж аваачихад “Өгөөж-Цамбагарав” ХХК-ын захирал Энхболд ах туслалцаа үзүүлсэн. Энэ олон хүний туслалцаатайгаар бидний хандив эзэндээ хүрсэн.
Д.Х:-Тахилгад Та Атаа таван тэнгэрийн тахилгын хэсэгт орсон байсан?
-Атаа таван тэнгэрийн тахилгын хэсэгт МБНЭ-ийн Дээд цэцийн залуучуудын зөвлөлийн гишүүд нэг баг болж бэлтгэлийг хангасан. Маш сайн хамтарч ажиллаж чадсан. Монгол бөөгийн тэргүүн зайран Д.Дарьчулуун ах биднийг сайн зангидаж удирдаж чадсан учраас бидний хамтын ажиллагаа амжилттай болж чадсан. Би цуг ажилласан залуучууддаа их баярласанаа энэ завшааныг ашиглан илэрхийлэхийг хүсч байна. Нэгдсэн их тахилга маш амжилттай болсон. Нутгийн түмэн олон маш их дэмжсэн. Сэтгэл хөдлөм байсан шүү.
Эцэст нь МБНЭ-ийн удирдах бүрэлдэхүүнд орж, ОХУ-ын Тува Улсын Элстэй хотод очиж, бөөгийн байгууллагын төлөөлөлтэй уулзах хувь заяа тохиосон. Тагнийн их уулс, хайрхад, Енисей мөрөн, тувагийн ард түмний амьдралыг нүдээр үзлээ. Мянга сонсохоор нэг үз гэдэг үг байдаг. Мөн тэнд амьдарч байгаа бөө нарын амьдрал, ажил үйлс, үйл ажиллагаатай танилцахад байлцлаа. Бид хамтарч нэгдэж ажилласан нь зөв байжээ гэдэгт итгэсэн. Бий болж байгаа хамтын ажиллагааг цаашид авч явах хариуцлага залуучууд бидэнд хэзээ нэг цагт тулж ирэх юм байна гэдгийг ойлгосон. Залуучууд бид олон зүйлд суралцах ёстой гэдгийг ч мэдэрсэн.
Д.Х:-Мөнх хөх тэнгэр Таныг ивээх болтугай. Танд баярлалаа их амжилт хүсье.
-Баярлалаа.
Ярилцсан: Д.Хүрэлбаатар

XIX зууны үед Ар Монголын Засагт Хан аймгийн Эрдэнэ дүүрэгч вангийн хошууны ар ширхтэн овгийн жөгд ясны Гурсогийн Жав зааринг бурхан номын хүчээр даран сөнөөх гэсэн Жавзундамба хутагтын их шавийн дархад отгийн Зөөлөнгийн хүрээний ягаан цорж ламын оролдлого бүтэхгүй болж лам өөрөө бөөгийн гүйлгэсэн холбогонд оногдож өөд болох шахаад арга буюу Жав зааринг залахад тэрээр ламынд ирэхдээ хэнгэргээ унаж ирээд гурван зэвтэй холбогоо биенээс нь авч ламыг эдгээсэн боловч шарын шашинд хэзээ ч бууж өгөхгүй гэсэн тангараг тавиад буцахдаа мөн хэнгэргээ унаад буцсан гэдэг.

Тэгэхээр нь бөө “Та нар намайг хороож чадахгүй. Миний амийг, ээж хамгаалаад байна. Намайг бүү зовоо. Би ээжийгээ явуулчихья. Та нар тэгээд цавч” гээд шивштэл хоёр мөрнөөс нь хоёр бүргэд гараад нисэн одсоны дараа цаазаар авчээ. Энэ үеэр Арилдий бөөгийн ээж Баглаан удган бөөлж “Ганц хүүгийн минь алдын төдий биеийг нууж чаддаггүй яасан хангай вэ” гэж хундсын Улаан хадыг аянгаар бут ниргүүлээд Улиастайн манж сайдыг алах гэж онгодоо явуулсан боловч онгод нь сайдыг хорлож чадахгүй эргэж ирээд Баглаан удганы дөрвөн мөчийг эвхэртэл татуулав. Удган Далайням гэгчийн тусламжтайгаар онгоддоо өргөл засал хийж сэргээд хүргэн хүү жөгд ясны хар заарингаар сайдыг алуулах болжээ.
Гэтэл бас л хар бөөгийн хонхинуур Улиастайд хүрэлгүй харин хадам ээжийнх нь зүүн мээм рүү орчихжээ. Баглаан удган хүргэнийхээ хонхинуурыг таниад чи үүнийгээ ав гэжээ. Хар бөө хонхинуураа аваад “Чи ингээд төөрөлд” гэж хэлээд амыг нь хадаад хаячихжээ. Үүнээс болж хар бөөгийн ганц хүүгийн хоолой бөглөрч эхнэр Амаажий нь боож үхэв. Аргагүйн эрхэнд хар бөө хонхинуураа хадсан хадаасыг мулталж хүүгийнхээ амийг аварсан гэдэг.

Өнөөдөр Монголын тэнгэр шүтлэгт бөө мөргөлийн зан үйлийг чиглэлээр ажилладаг 110 гаруй бөөгийн байгууллага төрийн бус байгууллагын хэлбэрээр ажиллаж байна. Энэ олон байгууллага хэрхэн ажиллаж байгаа хаяахан сошиалд тавигддаг мэдээнүүд, 1-2 жилдээ зохион байгуулдаг зарим нэг томоохон арга хэмжээний үеээр мэдэрдэг.
Тэднээс бие даасан ажиллагаа явуулах бодлого баримталдаг, бөөгийн чиглэлээр телевизрээр тодорхой хугацаанд танин мэдэхүйн чиглэлээр ярилцлага хийдгээрээ “Дагшин тэнгэр” бөөгийн байгууллага ялгардаг. Ярилцлага нь ч энэ чиглэлийг тодорхой илэрхийлж байдаг. Энэ удаа тус төвийн тэргүүн Ц.Отгонсүрэн “Уг удмаа тахихын учир “ сэдвээр ТВ-1 телевизод ярилцлага өгсөн байна.
Цаг хугацааны сорилтын явцад идэвхитэй ажиллаж буй байгууллагууд үлдэж, нэгдэж ажиллах бөгөөд идэвх муутай байгууллагуудыг түүх мартах болно. Үйл ажиллагааны шүүлтүүр нь цаг хугацаа билээ. Монгол бөөгийн их удган Ц.Отгонсүрэн бол МБНЭ-ийн Дээд цэцийн хуралдайн гишүүн юм.