Category: Монгол бөө

• Machiavellianism: Өөрийн эрх ашиг, зорилгын төлөө хэнийг ч хорлож, сайхан зан гаргаж хуурч, ашиглаж чаддаг зан（Тэд ихэвчлэн гаднаасаа сэтгэл татам харагддаг. Ихэнх улс төрчид энэ зангаа ашиглаж өндөрт гардаг гэж үздэг).
• Psychopathy: Ямар нэгэн өрөвдөх сэтгэл огт байхгүй, нийгэм болон ёс зүйн эсрэг үйлдэл гаргадаг. Энэ нь бусдад хэрхэн нөлөөлөх талаар огт боддоггүй зан. Ихэнх гэмт хэрэгтнүүд энэ ангилалд багтана.
Эдгээр 3 занг төрөлхийн гэж үздэг бөгөөд өссөн орчин нөхцөл, хүмүүжил зэрэг нөлөөлдөг байх магадлалтай.
Гурвууланд нь байдаг түгээмэл шинж нь бусдыг үзэн ядах, 2 нүүр гаргах, зөвхөн өөрийгөө л боддог, догшин ширүүн, хүйтэн хөндий байдлууд.
Та арай ийм зан чанартай болчихсон юм биш биз?! Доорх тестийг өгөөд үзээрэй.
P.S. Psychopathy, Machiavellianism, Narcissism хэсэг дээр 60-аас дээш хувьтай гарсан (Percentile буюу нийт тест өгсөн хүмүүсийн 60 хувиас дээш оноо авсан) хүмүүсээс болгоомжилж аль болох хол явах, 40-өөс дээш хувьтай гарсан хүнтэй цуг амьдрахгүйг хичээх, 20-оос дээштэй хүнтэй суувал амьдрал чинь амар биш байх болно гэсэн байна.
• via: Baljinnyam Ariunaa practicalpie.com-с орчуулав.

6. Тахианы мах идээд мараг пиво уухыг хориглоно. Аюул болно.
7. Бал үрийн тос хоёрыг хамтад нь бүү хэрэглэ.
8. Сонгиныг болтай хамт идвэл гэдэс тасарна.
9. Тарвас боов боорцог хамт идвэл шар огино.
10. Загасны мах тахианы өндөг хоёрыг хамт хэрэглэвэл ходоодны эдгэшгүй өвчин тусах аюултай.
11. Зэс саванд шинэ тос хийж 10-аас илүү хоног байлгах нь хортой.
12. Шар тос идээд араас нь сүү уугаад исгэлэн бүхнийг идэх, зөгийн бал, ургамлын тосны хувьд тэнцүү хольж идэх, шараад удаан хадгалсан мах харш болно.
Санамж: Эрүүл чийрэг гоо сайхан, залуу насаа хадгалж үлдэхийн тулд 1-2 удаагийн хоолыг алгасах буюу бүтэн өдрөөр мацаг барих зуршил эзэмшвэл маш сайн. 1-2 хоног хоолноос татгалзах нь зүрхэнд болон бусад эрхтнүүдэд маш сайн амралт болдог. Иим өдрөө хүйтэн нэрмэл ус уух хэрэгтэй. Хэрэв халуун юм уумаар байвал нэг аяга ногоон цайг бага зэрэг зөгийг балтай хольж ууж болно.

Сайхан Гурвын бүсгүйн тухай ам дамжсан яриа говь нутгаар тархав. Хээрээр гэр, хэцээр дэр хийн амьдардаг Өлзийт, Цагаан, Цогт хэмээх гурван залуу тэдэнтэй учирдаг болж хуримлан суухаар болзоо товложээ.

Гэтэл өөдгүй нэгэн зарц нь эзэн ноёндоо ховлосноор баривчлан хар гэрт хориод, гав гинж зүүн байцаав.Хонины бэлчээрээс холдолгүй аргалчин болгосноор мөнөөх гурав тийнхүү хангайгаас ирсэн гурван охинтойгоо уулзаж чадахаа больж, алс зүүн зүгт Өлзийт овоо, Цагаан овоо, Цогт овоо нэртэй гурван хайрхан болон үлдэж, он жилүүдийн уртад гурван залуугаа хүлээсээр нөгөө гурван охин ч Гурван сайхан уул болон мөнхөрсөн гэдэг.
Тэгээд хэзээ нэгэн цагт хэлцээ болзоо ёсоор хонгор жаахан хөвгvvдийг заавал ирнэ хэмээн урин цагийн түрүүчээр ногоон торгон дээлээр гоёж, улирлын сэрүүн намраар цагаан эсгий тоорцог асааж газар тэнгэрийн савслагад гангалж суудаг болсон гэнэ.
Цул Цагаан

1963 онд эхнэр Хөххүүтэй гэр бүл болж, 1964 онд анхны хүүгээ төрүүлсэн байдаг.
1965-1968 онуудад ардын армийн 084 дүгээр ангид цэргийн хугацаат албаа нэр төртэй хаасан, эх орны цэрэг эр байлаа. Тэрээр албаа хааж ирээд загасны үйлдвэрт үргэлжлүүлэн хөдлөмөрийн үйл ажиллагаагаа хийсэн байдаг.
Тэрээр ажиллах явцдаа хөдөлмөр бүтээлээрээ шалгарч Аймгийн намын бага хуралд төлөөлөгчөөр сонгогдон оролцож байсн, МАН-ын ахмад гишүүн байсан. Түүнээс гадна иргэдийн итгэлийг хүлээж сум, аймгийн депутатаар олон удаа сонгогдож байжээ.
Түүний хөдөлмөр бүтээлийг үнэлж, Таван жилийн гавшгайч, МХЗЭ-ийн 40,50-н жилийн ойн медаль, Алтан гадас одонгоор шагнагдаж байсан.
А.Бат гэргийн хамт улс орондоо найман иргэнийг өсгөн бойжуулсан. 1993 онд өндөр насны тэтгэвэрт суужээ.
Монгол Бөөгийн их зайран А.Бат бол монголын тэнгэр шүтлэг, бөө мөргөлийн соёлын үнэт өвийг өнөөг хүртэл тээж ирсэн алдартай зайран хүн байсан. Монгол бөөгийн орон зайд түүний үлдээсэн мөр мөнхөд орших болно.

МБНЭ-ийн Дээд цэцийн хуралдайн Байнгын гишүүд:
Д.Жаргалсайхан, Д.Одонхүү, П.Батжаргал, Ц.Отгонсүрэн, Б.Батжаргал, Б.Нарангэрэл, Б.Бахаамаазагд, Р.Маахүү, А.Оюунтуул, Б.Мөнхчулуун, Д.Улаанцэцэг, Т.Анхмаа, Т.Цэндсүрэн, Ч.Бадам, Ц.Тамжид, Ж.Эрдэнэцэцэг, Болортунгалаг, С.Бямбасүрэн, Х.Майцэцэг, Алтанчимэг, С.Батзул,
Төлөөллийн гишүүд: Б.Бадамсүрэн, Г.Гэрэлтуяа, А.Энхтайван, Б.Нанжаа, Ц.Дуламжав, Ж.Өлзийсайхан, Г.Янжинлхам, Я.Мөнгөнсувд, Я.Отгонбаатар, Б.Солонго, Ц.Бор, Д.Сосорбарам, Ц.Лувсанлхама, Б.Энхээ, Н.Баттогтох, Б.Баттогтох, Б.Байгалмаа, Ч.Энхтуяа, Д.Батмөнх, П.Эрдэнэбаатар, Д.Наранцэцэг, Н.Цэвэлмаа, Э.Болд, Р.Цэрэндэмэд, Д.Уранчимэг, Б.Энхбаатар, Б.Байгалтөгс, Л.Мөнх-Очир, Ж.Сонинжаргал, Л.Дорж, Г.Ган-Эрдэнэ, Б.Оюунзул, Д.Отгонцэцэг, Буяннэмэх, Б.Байгальмаа, У.Ганхуяг, Д.Хүнбиш, Л.Гэрэлмаа, Н.Отгонбилэг, Д.Зина, Б.Анхбаяр, О.Тэгшжаргал

Тодруулбал Монголын Бурхан шашинтны төв Гандантэгчэнлин хийдийн Тэргүүн их хамба лам, Хамба номун хан, гавж Д.Чойжамц: “Өнгөрсөн жарны улс төрийн үзэл суртлын нөлөөгөөр бурхны шашин ихэд доройтсон авч 1992 онд батлагдсан ардчилсан үндсэн хуулиар ард олон шашин шүтэх эрхээр хангагдсан бөгөөд өдгөө Монголын бурхан шашны уламжлал ном ёсоор сэргэж байгаа билээ. Үүний хамгийн том илрэл нь Монголын бурхан шашны тэргүүн 10 дугаар Богд гэгээн Жавзандамбахутагт маань тодрон эдүгээ уламжлалт шашны болон орчин цагийн эрдэм номдоо давхар шамдаж буй гайхамшигтай үйл явдал болж байна” гэв.
Харин Монголын Бөөгийн Нэгдсэн эвлэлийн Ерөнхийлөгч н.Жаргалсайхан: “Пап Францисын айлчлалыг Монголын тэнгэр шүтлэгтнүүд талархан хүлээн авч байна. Нэгэн цагт Монголчууд хүчирхэг эзэн гүрэн байх үедээ мөнх тэнгэрийн доор шашинууд эрх тэгш харилцан, бие биенээ хүндэлж байсан уламжлалтай. Бид ирээдүйгээ маш өөдрөгөөр харж байгаа.” гэсэн юм.
Төгсгөлд нь Пап Францис : “Хүн төрөлхтөн нэг л харьяалалтай, шашин шүтлэгийн нэг л эрэл хайгуултай болохоор Христэд итгэлтэй ахан дүүстээ ахын хувиар, та бүхэнд анд нөхдийн хувиар үг хэлж байна…Товчхондоо эргэл мөргөлчид бид бүгдээрээ энэ дэлхий дээрх аяллынхаа зүг чиг, зам мөрийг олохын тулд алсыг харж явах ёстойг Монгол Улс бидэнд сануулж байдаг. Энэхүү чухал уулзалтанд миний бие та бүхэнтэй хамт байгаадаа баяртай байна. Шашин шүтлэгийн янз бүрийн уламжлалууд нь өөрөө өөрсдийн гарал үүсэл, онцлогоор дамжуулан нийгмийн сайн сайхны гайхалтай нөөц бололцоог нэмэгдүүлж байдаг. Шашин шүтлэгийн янз бүрийн уламжлалууд нь хамтдаа зэрэгцэн оршиж байсан. Эртний эзэн гүрний нийслэл Хархорум хотод өөр өөр шашин шүтлэгтэй мөргөлийн газрууд хамтдаа зэрэгцэн, оршиж эв эеийг харуулдаг. Үүнийг дахин дурсахад таатай байна.
Эв эе гэдэг үгийг би Ази тивийн онцлогоор тайлбарламаар байна.
Эв эе бол бодит байдлыг ерөнхийлөхгүйгээр, ижилсүүлэхгүйгээр, харин ялгааг нь хүндэтгэсэн нийтлэг амьдралын ашиг тусын тулд бий болсон онцгой харилцаа юм. Би ингэж асуумаар байна? Итгэгчдээс илүү хэн бүх нийтийн ажиллахаар дуудагдсан бэ? Ахан дүүсээ, бидний дэлхий дээрх бусад мөргөлчидтэй хэрхэн эв найртай байж, амьдарч буй газартаа эв эеийг хэрхэн түгээж байгаа нь бидний шашин шүтлэгийн үнэ цэнийн хэмжүүр болдог. Мэргэн хүн өгөхдөө баярладаг, үүний төлөө аз жаргалтай болдог. Эв эе гэдэг гоо үзэсгэлэнтэй хамгийн ижил төстэй үг байж болох юм. Шашин шүтлэгүүд энэ эв эеийг бэлэглэхээр заяагдсан.” гэснээр уулзалт өндөрлөв.

Аугаа их Эзэн Чингис Хааны үүсгэн байгуулсан Их Монгол Улсын үед Хархорум хотноо олон төрлийн шашин эрх тэгш зэрэгцэн оршиж, ном хаялцаж байсан тухай түүх өгүүлдэг.
Энэ түүх 800 жилийн дараа ч үргэлжилж, Монгол Улсын нийслэл Улаанбаатар хотноо дахин олон шашинтнууд нэг дор чуулан, Монгол гэрийн тухай санаа бодлоо хуваалцлаа.

Sonin.mn agency

Амьтны гаралтай задын чулуу нь маш ховор ;байх буюу хойлог шувуу, янгир ямаа, баавгай зэрэг амьтадаас гарах тохиолдол байдаг. Aмьтны биед оршдог задын чулууны хамгийн хүчтэй нь илжиг, могойнд байдаг гэдэг учраас их хүчтэй задыг “Илжгэн зад”, ” могойн зад” гэж ярилцах тал бий. Задын чулуу хэмээх нь байгаль дахь аливаа үзэгдлийг задалж, өөр дүр байдалд оруулдаг, өөрчлөх хүч чадал бүхий чулуу гэсэн утгаар сэтгэж төсөөлөн ирсэн ажээ. Ийм задын чулууг эрхэмлэж түүний ид шидийг амьдрал ахуйдаа хэрэглэхтэй холбогдон ” зад барих ” ёс бий болжээ. “Зад барих” гэдэг үгийн гол утга санаа нь “задраах” , “зад цохих” , “задлах” үйлдэл юм. Задын чулуу нь хэмжээний хувьд харилцан адилгүй байхаас гадна солонго татсан олон талстай, хар цагаан өнгөтэй, гарын хуруу адил салаатай, өвөрмөц бүтэц хэлбэртэй байдаг. Гагцхүү түүнийг таньж, зад барихад таарч тохирохыг олж авах, олсны дараа хэрхэн хэрэглэхээс шалтгаалдаг. Байгалийн гаралтай задын чулуу нь дотроо цагаан үүл мэт солонгорсон дүрстэй ихэвчлэн байдаг. Түүнийг нь ” Хонин эрдэнэ ” хэмээдэг. Мөн задын чулууг амьтай чулуу учраас наранд удаан байлгаж болдоггүй эс бөгөөс задын чулуу амь алдаад хэрэглэж болдоггүй гэж үздэг. Задын чулуунаас гадна задын өвс гэж бий түүнийг задын шар цэцэг гэдэг. Мал амьтан энэ өвсийг олж идвэл биед нь задын чулуу үүсэн бий болдог байна. Задын өвс Алтайн сарьдаг өндөрт ургахаас гадна танихад нилээд бэрх, шөнийн цагт өөрөөсөө олон өнгийн гэрэл гаргах тохиолдолд ч байдаг. Ийм задын өвс идсэн адуу, үхрийн тархи цөснөөс олсон хөхөвтөр өнгийн задын чулууг зарим задчин хэрэглэдэг. Хүн болгон зад бариад байж чаддаггүй. Учир нь тодорхой нөхцөл шаардлага тулгарсан хэрэгцээтэй цагт л зад барьдаг. Задчид зад барихыг төдийлөн дурладаггүй. Учир нь зад барихад задчин хүний гэдэс хөөж, давсаг чинэрч бие нь ихээхэн зовиурладаг. Ган болсон үед бороо оруулах зорилгоор эсвэл хэт их бороо цас орж зуд болсон үед зогсоох зорилгоор зад барьдаг. Задын чулууг уулын араас гарсан мөнх ундаргатай булгийн эхэнд сойвол сайн. Харин чулууг усанд булхуулан дүрвэл үер усны аюул гамшиг болно гэж үздэг. Хир зэрэг их бороо оруулахаас хамаарч задын чулууг усанд сойх хугацаагаа тохируулдаг хэмээдэг. Задын чулууг усанд сойсны дараагаар тусгай шившлэг уншдаг. Зад барьж, бороо цас оруулсан хүн түүнийгээ зогсоох чадвартай байх ёстой. Хэрэв зогсоож чадахгүй бол үер усны аюул болно. Зад барьж хур бороо оруулсны дараа хэрэглэх гол зүйл нь адууны хуурай хомоол юм.
А. Готов

Дараа нь би тайга дундуур хэдэн зуун км морь, буга унаж явсан нууцлаг Шончур-хамтай уулзахаар тууштай хичээсэн боловч тэр уулзахаас зайлсхийв.
Би бөө мөргөлийг 1940-өөд оны сүүлчээр, голын эрэг дээрх Кетс руу хийх экспедицийнхээ үеэр судалж эхэлсэн. Тэр үед би өмнө нь хэд хэдэн бөө нартай ярилцаж байсан боловч Кетүүд ч биш, Тувачууд ч бай нутгийн оршин суугчдын дунд “ мундаг ” хэмээн алдаршсан бөөтэй урьд өмнө нь уулзаж байгаагүй юм. 1930-аад оны дунд үе гэхэд Тувагийн ихэнх бөө. үйл ажиллагаагаа орхиж, үлдсэн хэсэг нь танихгүй хүмүүстэй уулзахаас зайлсхийх бүхий л арга замаар тайгад нуугдаж байв.
Би Тува улсын зүүн өмнөд хэсэгт, Монгол Улсын хил дээр орших Тере-Хол нуурын арал дээрх Пор-Бажын цайзын археологийн малтлагын ажлыг толгойллоо. Тэр үед Тере-Холский дүүрэг нь Тоджа шиг хүрч очиход хэцүү, дүлий байсан байх. Тайгын замаар мориор явж, эсвэл онгоцоор тийшээ очих боломжтой байсан – тэр үед нэг ч машин эдгээр бүс нутагт хүрч байгаагүй. Эдгээр газрууд хөл хөдөлгөөн ихтэй байсангүй. Нуураас 10 км-ийн зайд орших Кунгуртуг хэмээх жижиг тосгоны гадна хааяадаа дан ганц юрк, загасчид, анчдын тахал дээд цэгтээ тулдаг байв.
Нуурыг онгон тайга, намаг хүрээлсэн бөгөөд холоос Хан-Тайгын өндөр цастай нуруунууд харагдаж байв. Цаг хугацааны улмаас эвдэрч сүйтгэгдсэн боловч арал дээр эртний цайзын сүрлэг хэрэм байсаар байв. 1963 оны 7-р сарын зуны нэгэн орой малтлагад оролцогчид бид галын эргэн тойронд цугларч, өдрийн ажлын явцын талаар ярилцав. Тэр орой манай завь дээр загас авчирсан миний шинэ танил хөгшин загасчин Соён Алдын-оол галын дэргэд суув. Тэр бидэнтэй тайван ярьж, Тувагийн урт гаансыг асааж байв. Алдын-оол малтлага судлахыг сонирхож, зарим олдворыг үзэж, дараа нь нуур, цайзын гарал үүслийн талаар маш сонирхолтой домог ярьсан юм
Би үүнийг Алдын оол ахаас хэнээс сонссон бэ гэж асуув. ” Шончур-хам гэж ” хариулав. Загасчин нуурын хойд эрэг уруу дохиод: ” Тэр саяхан тайгагаас гарсан, одоо тэр энд амьдардаг: түүний урц холгүй байгаа .” Энэхүү гэнэтийн мэдээ намайг хэрхэн сонирхож, догдлуулж байгааг уншигч амархан төсөөлнө.
Шончур бөөг харах хүслийг минь мэдээд Алдын-оол ахтайгаа ярилцаж, бидэнтэй уулзахаар итгүүлэхээ амлав. Үнэхээр ч хэд хоногийн дараа тэр бөө хүнээс урилга авчирч, өөрийнхөө юрта руу зочлов. Алдын-оол биднийг дагалдана гэж амласан. Тувагийн бөө мөргөлийг бүрэн судалж харуулах боломж олгох асуултуудад хариулт авах гэсэн хүсэл эрмэлзэл төдийгүй Сибирийн бөөгийн өнгөт гэрэл зургуудыг анх удаа хийх ховор боломж намайг татсан юм. Түүний шинж чанарууд. Тэр үед манай малтлагын зураг авалтад ирсэн Москвагийн зураглаач Ю.Н.Алдохин хуаранд байсан тул ёслолыг өнгөт хальсан дээр буулгах найдвар хүртэл байсан.
Шөнийн зан үйл
Шончур бөө Урилгыг аваад маргааш нь бид бөө Шончур дээр очихоор явлаа. Алдын-оолын загас агнуурын жижиг завинд таван хүн байсан бөгөөд бөө биднийг хүлээж байсан хойд эрэг рүү аажмаар хөвж байв. Надаас гадна бөөгийн ах, зураглаач Юрий Алдохин, экспедицийн ажилтнууд байлаа.Харанхуй болсон үед ганцаардмал гэмээр эсгий юрт (урц) барьсан харагдаж эхлэв. Олон жилийн жин дор бөхийсөн өндөр туранхай өвгөн түүнээс аажмаар гарч ирэв. Энэ бол Тувагийн уламжлалт дээл өмссөн бөө Шончур байв; Тэрээр эелдэгээр мэндчилэн, бүгдийг нь уг юрт урилаа.
Орон байр нь гал голомтоор маш хурц гэрэлтэж байв. Түүний чимэглэл баялаг биш байсан. Үүдний эсрэг талд хамгийн хүндтэй газарт торны хананд наалдсан бөөн бөөрөнхий хэнгэрэг байв. ойролцоо ханан дээр сийрэг хувцастай жижиг шүтээнүүд өлгөгдсөн байв: сүнсний савууд – бөөгийн үйлчлэгчид. Бүрэнхийд тэдний шаргал нүд нь түгшүүртэй гялалзаж байв.
Шончур биднийг хажууд нь суулгаж, Тувагийн давсалсан цайгаар дайлав. Бид яриа өрнүүлэв. Би түүнд арал дээр юу хийж байгаагаа ярьсан. Шончур мянга гаруй жилийн тэртээ баригдсан том ордон дэлхийн давхарга дор болж хувирсанд чин сэтгэлээсээ гайхав. Аажмаар түүнтэй болон түүний зочломтгой эхнэртэй хийсэн яриа маань Шончурын тухай өөрийнхөө түүх болж хувирав.
– Та яаж бөө болсон бэ? – Эцэст нь би сонирхсон асуулт асууж байна.
– Би яаж бөө болсон юм бэ? – Шончур-хам асуултаа давтан хэлээд хуучин Тувагийн хоолойг асаан үргэлжлүүлэн гал голомтын бүжиглэж буй гэрлүүдийг ширтэн чимээгүй болов. Дараа нь тэр түүхээ аажмаар эхэлнэ.
Шончур бөөгийн түүх
Зүүн Саяны ууланд төрсөн. Эцэг нь Тувагийн эртний шар буурцгийн гэр бүлээс гаралтай байв. Тэрээр бүх Тувагийн хүүхдүүдийн нэгэн адил өсч томорсон: тоглож, аавдаа тусалж, бүр түүнтэй хамт ан хийж явсан. Тэрээр 14 настай байхдаа үл ойлгогдох өвчинд нэрвэгджээ. Хар дарсан зүүд зүүдэлж эхлэв. Үүний дараахан тэрээр эцэг эхийнхээ тахал өвчнөөс зугтаж, тайгад ганцаараа тэнэж, бараг юу ч идсэнгүй. Тайгад хэдэн өдөр тэнэж байснаа санахгүй байсан.
Эцэст нь хамаатан садан нь түүнийг маш их зовж шаналж, ядарч туйлдсан байдалтай буцааж авчрав. Түүнийг ухаан орохыг нь хүлээлгүй “ том ” бөө түүн дээр уригджээ : ийм заншилтай байв.
Бөө мартагдан хэвтэж байсан Шончурын хажууд шөнөжингөө эргэлдэв. Үүр цайх үеэр уригдсан бөө өвчний шалтгааныг тэнд байсан хүмүүст мэдэгдэв: удаан нас барсан бөөгийн сүнс – Соён овгийн өвөг дээдэс Шончурт нэвтэрсэн байв. Тиймээс хамаатан садан нь өвчтөнийг эдгэрэхийг хүсч байвал түүнийг бөө болго. Шончур үүнийг хүсээгүй, тэр айж, хэдэн өдөр эрс татгалзав. Гэхдээ хөгшин бөөгийн хэлсэн үг хамаатан садны хувьд хууль байв. Тэд өсвөр насны хүүхдийг бөө болоход нь итгэж, Шончурт бөөгийн дагалдах хэрэгслийг хамтад нь бэлтгэсэн: хэнгэрэг (донгур), алх (орба), толгойн өмсгөл, богино боловч хүнд кофтан (териг), тусгай гутал.
Дараа нь ойролцоох дахин цуглуулж, тусгай баяр ёслол, ямар үед урьж бөө шончур болон түүний ойр хамаатан садан нь дэргэд нь хэнгэрэг нь дуулж хийж амьдарч байсан гэр бүлийн бүх гишүүд ” сэргээж ” хэнгэрэг, мөн дараа нь бүх хамаатан садан түүнийг алхаар цохиж эргүүл. Шончур өөрөө хамгийн сүүлд хэнгэрэг цохисон. Ёслолын дараа түүний хэнгэрэг ” амь орж ” , тэр үеэс онгод тэнгэрийн ертөнцөд бөөгийн тэнүүчлэлд ” морь ” болж иржээ. Тэр үед алх нь ташуур болон хувирч бөө нь ” морь ” -г нь хөөв . Шончурыг бөө болгосны дараа өвчин нь арилж эхлэв.
Тэрээр хүмүүсийг, амьтдаас бузар сүнснүүдийг (аза) хөөн зайлуулсан. Муу ёрын сүнснүүдтэй тэрээр цуцалтгүй тэмцэх хэрэгтэй байв. Энэ тэмцэлд түүнд сайхан сэтгэлтэй туслах сүнснүүд (eeren) тусалсан. Дээд ертөнцөд Шончурын хэлснээр хүчирхэг Хан Курбусту захирдаг бол дунд хэсэгт сүнснүүдээс гадна хүмүүс бас амьдардаг бөгөөд Доод ертөнцөд бүх муу хүчний захирагч цуст Эрлик захирдаг …
Шончур түүхээ дуусгаад би бөөгийн хангамжийг үзүүлээд өгөөч гэж гуйв. Тахилгын толгойн чимэг нь улаан даавуугаар чимэглэсэн арьсан туузаас бүрддэг байв. Дээрээс нь өтгөн эгнээний өд бэхэлсэн байв. Даавуугаар чимэглэсэн урт арьсан оосорыг доор нь оёдог. Боолт дээр хүний нүүрний дүрс нь нөхцөлт байдлаар хийгдсэн боловч нүд, хамар, ам, чих гэх мэт маш тод хатгамалтай байдаг. Бөөгийн кафтан дотор бугын арьсаар дотор нь үслэг эдлэл оёж, ханцуй, захыг нь улаан даавуугаар засдаг. Хүний араг ясны гарын ясыг кафтан дээр цаа бугын үсээр хатгаж, мөрөндөө бүргэдийн өд оёдог. Муу сүнснүүдээс хамгаалах ёстой байсан кафетан дээр нум, есөн сумны төмөр загварыг оёдог. Хэрээний оёмол арьс, багана, нугас – онгодын сав – бөөгийн туслахууд, мөн нээлттэй улаан амтай могойнуудын зураг.
Хэнгэрэг нь нэг талдаа бугын арьсаар бүрсэн модон ирмэгээр хийгдсэн болж таарав. Энэ нь есөн од, марал, улбар шар өнгийн хоёр шилмүүст дүрслэгдсэн байдаг. Хэнгэрэг дээрх бүдүүвчилсэн зураг нь манай эрин үеийн эхэн үеэс эхтэй хадны дээрх эртний зургуудтай төстэй байв.
Орой унаж байв. Гэрийн үүдний арьсан хөшиг салхины дор бага зэрэг нээгдэхэд нуурын дээгүүр час улаан нар жаргах нарийхан нарийхан зурвас харагдав. Шончур хуурай мөчрүүдээ гал руу шидэв. Орон сууцны торон ханан дээр дөл бүжиглэж байв.
Бөө нар ихэвчлэн шөнө дөлөөр зан үйл хийдэг. Шончурын тохиролцсон гэдэгт би итгэлгүй байсан тул ажилдаа амжилт хүсье гэж захиас илгээж өгөхийг түүнээс хүссэн. “ Сүүлийн үед би нурууны өвчнөөр шаналж байгаа бөгөөд энэ нь миний ажилд саад болж байна, яагаад гэвэл би үргэлж бидний ажилладаг газар дээр бөхийх хэрэгтэй болдог. Та надад хандаж болох уу? “- Би Шончур руу эргэв. Бага зэрэг тээнэгэлзсэний эцэст тэр зөвшөөрсөн боловч бид нар жаргаж, бүрэн харанхуй болохыг хүлээх хэрэгтэй гэж хэлэв.
Үүнээс өмнө би Енисей тайга, Подкаменная Тунгуска, Монголын тал нутагт бөөгийн зан үйлийн талаар янз бүрийн сонин хачин зүйлээр дүүрэн хөгшчүүлийн тухай түүхийг сонсч байсан. Би өнгөрсөн зууны аялагч жуулчдын сэтгэл хөдөлгөм тайлбарыг уншиж байсан боловч эртний бүх шинж чанаруудтай бөөгийн зан үйлийг урьд өмнө харж байгаагүй.
Эцэст нь харанхуй болж, шөнийн одод юртын утаан нүхэнд тусахад Шончур шүтлэгийн хувцас өмсөж эхлэв: толгойн өмсгөл, гутал, хүнд зан үйлийн кафет. Эхнэр, ах нь түүнд зарим нэг эд зүйлийг өмсөхөд нь туслав. Өвгөн хүнд костюм, хэнгэрэг хүнд байгаа нь мэдрэгдэж, Шончур энэ хувцастайгаа хөдөлж чадах эсэхэд өөрийн эрхгүй эргэлзэв.
Шончур ядарсан байдалтай гал руу алхам алхаж, гартаа хэнгэрэг барин гал дээр бөхийж хатсан мөчрүүдээ шидэв. Хэнгэрэг илүү сайн сонсогдохын тулд тэр үүнийг хатаав.
Гал зуухны дэргэд хэдэн хүн сууж байв. Хүмүүсээс хачин урт сүүдэр унав. Хүннүгийн ертөнцийн эртний овог аймгууд энд амьдарч байсан Ази тивд, галын гэрэлд дархан цаазат газарт бөө нарын оролцоотойгоор ёслол үйлддэг байсан тэр холын цагт цаг хугацааны машин биднийг олон зууны нууцлаг зайд аваачсан юм шиг санагдлаа. туслах сүнсний дүрсийг амьтан, шувуу хэлбэртэй дүрсээр дараа нь өдөр бүр хаданд сийлэв.
Шончур хэнгэрэг хуурай байсан эсэхийг шалгасны дараа хэнгэрэг – ” морь ” руу энхрийлэн эргэж , морь холын замд бэлэн байгаа эсэхийг асуув. Дараа нь тэр түүнийг яг л амьд амьтан шиг зөөлхөн алгадаж, түүнийг арьсан, сүүгээр тосолж өгөв. Одоо хэнгэрэг – ” морь ” хооллож байна – та эхлүүлж болно. Түүнд хэнгэрэгийг дарахад бөө шалан дээр хүндээр суугаад нүдээ анин гал руу нуруугаа харуулан туслах сүнсийг дуудаж намуухан дуугаар аажмаар дуулж эхлэв.
Бид дуу хураагуураа асааж, хэнгэрэг хүртэл тахилгын үг, цохилтыг тэмдэглэж эхлэв, ховор, эхэндээ нам гүм боловч аажмаар чанга, чанга. Оператор Ю.Н. Юртоны ханан дээр суусан Алдохин аль хэдийн зураг авалтандаа оржээ.
Бөө өөрийн дуу хоолойгоо аажмаар өндөрсгөхдөө бөө нь түүний туслах сүнс – амьтан, шувуу: хэрээ, шонхор, нугас, загас, могой, хүчирхэг уулын ямаа гэх мэтийг жагсаав. Тэрээр тэднийг магтаж, тэдний гавьяаг дуулж, тэд юу хийж байгаагаа хэлэв. цаг хугацаа. Тиймээс тэрээр шувуудын тухай дуулав: “ Тоджа нуурыг тойрсон янз бүрийн өнгөт есөн шувуу нисдэг. Тэд нисдэг, гадагшаа хар … “. Тэрээр санаандгүй хурдан бөгөөд амархан босож, шувууны нислэгийг дууриаж, юртоны хажуугаар хэд алхав. Тэр шувуу шиг хойд дүрдээ хувилж, далавч шиг гараа аажуухан дэлбээд доош бөхийхөд ямар нэгэн зүйл хайж байх шиг санагдав. Тэр даруй тэр хэрээ шиг хэд хэдэн удаа чанга дуугарав. Түүний үгнээс түүнийг Дээд ертөнц рүү нислээ үргэлжлүүлж байгаа гэж ойлгох боломжтой байв.
Хэнгэрэг цохилох нь нэг бол унав, нэг бол морины гүйлтийг санагдуулам чанга, хэмнэлтэй сонсогдож байв. Заримдаа тэд “огцом санамсаргүй буудлага шиг харагдаж байсан боловч дараа нь бараг л сонсогдохгүй болжээ. Замдаа тааралдсан муу ёрын сүнснүүдтэй ярьж байсан бөөгийн дуу хоолой бид энэ бүх хугацаанд сонсогдож байв. Эхлээд тэр тэдэнтэй хүндэтгэлтэйгээр ярьсан боловч Хэрэв тэд яагаад – тэд дуулгаваргүй байсан бол бөөгийн дуу хоолой заналхийлсэн, эсэргүүцэлтэй сонсогдож эхлэв.Муу ёрын сүнснүүдийн нэгэнд тэр дараах байдалтай эргэж:
– За, алив!
Би чамтай тулалдах болно.
Надад төмөр сум байна!
Чи надад юу хийх гэж байна, бод!
Уушиг, зүрх сэтгэлээ бодоод үз дээ
Таны амьдралын тухай!
Хэрэв та эрэгтэй бол ялна
Хэрэв та бүтэлгүйтвэл үхэх болно!
Хэрэв та айхгүй бол хүрээд ирээрэй!
Надад хүч чадал, хүч чадал байна.
Танд байгаа юу?
Уулзъя, эцэст нь бид эрчүүд шүү дээ, –
Хэн хүчтэй болохыг олж мэдье!
Намайг хөл дор чинь оруулахгүй гэдгийг чи харах болно!
Муу ёрын сүнснүүд, бидний харж байгаагаар бөөгийн үзэж байгаагаар мөнх бус, уушиг, зүрх сэтгэлтэй байдаг. Тэднийг алж, даван туулж, айж, бөөгийн хүслийг биелүүлэхээр албадаж болно.
Гэнэт бөө чимээгүй болж огцом үсрэн босов. Бараг бүжиг дээр тэр хэд хэдэн хөдөлгөөн хийж, намайг хөнгөвчлөх, эрх чөлөөгөөрөө гайхшруулсан (би түүний костюмаа өмсөөд ямар хэцүү байдалтай хөдөлж байсныг нь сайн санаж байсан). Тэрбээр заналхийлсэн поз гэж үзээд хэнгэрэгийг богино бөгөөд хүчтэй цохилтоор цохиж эхлэв. Түүний нүд нь аниагүй хэвээр байв (бид бичлэгийг анх харж байхдаа үүнийг тогтоосон – эртний угсаатны зүйчид үүнийг бөө нарын дунд тэмдэглэж аваагүй). Түүний уйлах, хөдлөх хөдөлгөөн, нүүрний хувирлаар Шончур гүнзгий сэтгэлийн хөөрөлд автсан нь илт байв. Тэрбээр энэ үгийг эхэнд нь байсан шигээ уянгалахаа больж, гэнэт сөөнгө хоолойгоор хашгирав. Одоо тэр хуучин муу санаатай дайсан болох муу ёрын сүнстэй хамт ширүүн тэмцлийг ууртайгаар дүрслэн харуулав. Унтраах галын сулхан гэрэлд улаавтар үрчлээтсэн, туранхай, хөлс дуслаар бүрхэгдсэн, гүн живсэн, хаалттай нүдтэй бөөгийн царай дахиад л аймаар царай гаргалаа. Бамбай шиг хэнгэрэгний ард нуугдаж, тэр амархан гүйж, муу ёрын сүнсийг хөөж, ёроолын эргэн тойронд үсэрч, нүдээ нээхгүй байсан ч хачин байсан ч тэнд байсан хэнийг ч гэмтээсэнгүй.
Бөөгийн уйтгартай хашгиралтаас сүнс тэмцлээс зайлсхийж байгааг ойлгох боломжтой байсан: эсвэл тэр ус руу үсрэн загас болон хувирч, дараа нь шувуу болж, үүлэн дунд нуугдав. Бөө дайсныхаа араас хөөхийг туслах туслах сүнснүүдээ чанга дуугаар дуудав. Өөрөө ганцаараа Шончурын хэнгэрэгийн цохилт унтарч байхад хэлж чадах үгсийг нь шүүж үзвэл муу ёрын сүнсийг дийлэхгүй байв. Гэхдээ дараа нь туслах сүнснүүдээс тусламж ирэв. Хэнгэрэгэнд хүчтэй цохилт өгсөн – тэр бөө нь хурц төмөр сумаараа муу ёрын сүнсийг буудсан юм. Буудлага нь тийм ч оновчтой биш байсан: сүнс зөвхөн шархадсан бөгөөд зугтжээ. Бөө араас нь гүйлээ. Гэсэн хэдий ч сүнс бүх талаар зайлсхийсэн. Бөө хүн хурдан, авхаалжтай, гэнэтийн огцом хөдөлгөөн хийсэн. Тэр үсрээд эцэст нь дайсныг гүйцэж түрүүлэв. Тэмцэл эхлэв. Дайснууд унаж, байшингийн шалан дээр өнхрөв. Бөө муу ёрын сүнсийг хэнгэрэгээр хүчтэй дарав. Тэрбээр хэнгэрэгийн цохилтыг шүүж үзээд зугтахыг оролдсон боловч бүтэлгүйтэв. Эцэст нь сүнс ядарч туйлдсан бололтой; бөө хэнгэрэг өргөөд доор нь харуулснаар үүнд итгэв. Шончур сүнсийг үл тоомсорлон өшиглөж, дараа нь түүнийг гишгэж эхлэв; Хэсэг хугацааны дараа бөө муу ёрын сүнсийг амандаа авчраад долоогоод дуртайяа идэв.
– Би чамайг идсэн, уушги, элэгийг чинь идсэн! Миний улаан цусыг долоохыг би танд зөвшөөрөхгүй!
Тиймээс, гайхалтай тэмцэлд ялалт байгуулж, муу ёрын сүнс ялагдав.
… Бөө тэнүүчлэлээсээ буцаж ирснээ зарлав. Юртегийн дагуу хэд алхаад Шончур гүн ядарсандаа шалан дээр хүчтэй живээд хэдхэн минутын дараа нүдээ нээлээ. Дахин бид урд, нуруутай, бөхийсөн, маш их ядарсан хүнийг харав.
Шөнө дундын аль хэдийн өнгөрчихсөн байсан ч бид явах гэж яарсангүй. Бид саяхныг хүртэл орчин үеийн кино театрт сансар судлалын тухай кино үзэж, хүрээлэнгүүд, сургууль, номын дэлгүүрүүд, үйлдвэрүүдтэйгээ Тувагийн нийслэл хотын наранд хурсан гудамжаар явж байсан гэж итгэхэд бэрх байлаа. Гэхдээ шинэ Тува болон эртний бөө хоёр хоёулаа бодит байдаюю байсан бөгөөд яг энэ бодит байдал нь 1944 оноос хойш ОХУ-ын бүрэлдэхүүнд орсноос хойш богино хугацаанд залуу бүгд найрамдах улс хичнээн их алхам хийснийг бидэнд онцгойлон мэдрүүлсэн юм. Үнэхээр 13 жилийн өмнөхөн Тувад хүн амын тооллого явуулж, Тувачуудын 90 гаруй хувь нь бичиг үсэг мэддэггүй, бүгд найрамдах улсад 725 бөө байдаг болохыг тогтоожээ. 100 Тувач тутамд нэгээс илүү бөө, түүний дотор хүүхдүүд.
Үүрд баяртай гэж хэлье
Маргааш нь би дахиад Алдын-оолын завиар Шончур руу явлаа. Энэ удаа би түүнтэй бөөгийн шашны талаар янз бүрийн асуулт асууж нэлээд удаан ярилцлаа. Тэр миний асуултанд чадах чинээгээрээ дуртайяа, бүрэн дүүрэн хариулаад зогсохгүй тэр өөрөө Тере-Холмын дээгүүр харсан онгоцнуудын тухай, миний буудаж байсан камерын тухай, бусад олон зүйлийн талаар маш их зүйл асуусан. . Би өвгөнөөс бөөгийнхөө хантаазыг дахин өмсөөрэй гэж хүсээд, би тэр юртын урд зүлгэн дээр би түүнтэй, түүний эхнэр, Алдын-оол нартай хамт дурсгалын зураг татуулав.
Надтай салах ёс гүйцэтгэж байхдаа тэр гэнэтийн байдлаар:
– Өмнөх шигээ агуу бөө болох надад аль хэдийн хэцүү болсон. Би хөгширч, өвчтэй болсон. Амьдрал өөрчлөгдсөн. Би урьдын адил муу ёрын сүнснүүдтэй тэмцэж чадахгүй. Би Кунгуртуг тосгонд байгаа хүү дээрээ нүүнэ. Би онгодуудтайгаа үүрд салах ёс гүйцэтгэнэ.
Долоо хоногийн дараа би Шончурт дахин очиж бэлэг авчирлаа. Дараа нь гэнэтийн зүйл болжээ. Түүний үгийг санаж би өвгөнөөс бөөгийн эд зүйлээсээ музейд хандивлах эсэхийг маш их эргэлзэж асуув. Миний бүх хүлээлтээс гадна … тэр зөвшөөрөв. Хэлэлцээргүйгээр тэр даруй дагалдах хэрэгслийн нэг хэсгийг хандив болгож надад нэг хэсгийг хандивлав (би Тувагийн музейд хүлээлгэн өгсөн бөгөөд өнөөдрийг хүртэл хадгалагдаж байгаа). Бид Шончуртэй халуун дотноор үдэж, тэр намайг дахин түүн дээр зочлохыг урьсан юм.
Би энд дахин зочлох болно гэж үнэхээр найдаж байсан. Гэхдээ би тэр үед үүрд баяртай гэж бодож байсангүй. Хэдэн жилийн дараа би дахин Кунгуртуг тосгонд ирсэн боловч Шончур саяхан нас барсныг мэдсэн. Хувь заяаны хүслээр бидний оролцсон ёслол их бөөгийн амьдралд хамгийн сүүлчийнх нь болж хувирсан гэдгийг би бас мэдсэн.
Choigoo Shamanic Path

• Булаг, шанд, рашааны тулах эхэнд айл буухыг хоргилно.
• Рашаан булаг, шандны эхний мод, бутыг авах, гэмтээхийг цээрлэж хадаг яндар зүүн дархлана.
• Аливаа усны эхийг ухаж төнхөхгүй.
• Булаг шанд, рашааны эхэнд байгаа хад чулууг хөндөдгүй.
• Гол ус, булаг шандны эхэнд болон ойр орчинд шээх, нус цэр хаяхыг цээрлэнэ.
• Усны эхийг булингартуулахаас болгоомжилно.
• Рашааны загас, жараахай, хорхой шавьжийг хөнөөхийг хоргилно.
• Голын ус, нуур цөөрөмд унаж үхсэн мал, амьтны сэг зэмийг заавал цэвэрлэнэ.
• Голын ус булаг шанданд үнс нурам хийхийг цээрлэнэ.
• Тогтмол усанд биеэ болон хувцасаа угаахыг цээрлэнэ.
• Үнс, хог, угаадасыг гол булгын эхэнд асгадаггүй.
• Ус гатлахдаа мориноосоо бууж духаа усаар шавшин гол гаталдаг.
• Голын усыг гатлахдаа дух, бугуйгаа усаар норгож байж гол туулдаг.
• Давс хужиртай, ус тогтдог тойромд хог хаядаггүй.
• Тал хээр, говийн малчид малаа услахдаа худгийн усыг аль болхоор хямгатай зарцуулахад ихээхэн анхаардаг. Хүйтний улиралд онгоцондоо ус үлдээж хөлдөөхийг ч цээрлэнэ.

Бөө хүний дэргэд байж, онгод тэнгэртэй нь байнга харилцаж, ивээл нөмөрт нь бүрэн багтахаас гадна удган зайран хүнтэй ханилан сууж байсан эсвэл бөөгийн түшээ, тулмааш хийх зэрэг шалтгаанаар онгод тэнгэртэй нөхцөлдсний улмаас тухайн онгодыг авч явдаг байсан бөө удган зайран нь бие барж, бөөгийн шүтээн ” онгод цуцсан “- аар онгод тэнгэрээ өөрөө адгуулж явахаас өөр аргагүй болоход бөөгөөр тодрох ч явдал байдаг.
Мөн бөө хүн өөрийн үр хүүхдэдээ хуур амиулж өгөх буюу хуяг хамгаалалт хийж өгснөөр уг хүүхэд хожим хойно бөө болох ёс бас байдаг. Энэ бүхнийг тухайн холбогч бөө нь онгод тэнгэрийнхээ хүсэлтээр гүйцэтгэдэг тул ямар нэгэн муу үр дагавар гардаггүй юм.
Үхэлд ойрхон өвдөж зовоод болохоо байсан тохиолдолд амьд үлдэхийн тулд бөө болохоос өөр аргагүй, амь аврахын үүднээс бөө болгохоос өөр зам байхгүй болсон нөхцөлд л бөө болох, болгох тохиолдол байдаг. Энэ бол харьцангуй ховорхон болдог хэрэг юм.
Үнэхээр хүчтэй бэрх олон үе дамжсан онгод, эрхиж догширсон хараал жатаг, эрээ хорлолын улмаас тухайн онгодыг хариулж, буцаах нөхцөлгүй үед тухайн хүнийг бөө болгож, амийг нь аварч, алс ирээдүйг нь золиослодог бөө мөргөлийн харгис хэрцгий хууль үйлчилдэг юм. Бөөгөөр тодрох үйл явц нь хөндлөнгийн хар хүчний нөлөөллөөр үүссэн хүчний хуримтлалыг адгуулагч бэлтгэх хатуу, хэцүү үйлдэл байдаг.
Бөө хүмүүсийг бөө болгож тоглох биш элдэв эрээ хорлолын үйлийг засаж, аргалж чаргалж явдаг бөө мөргөлийн язгуур уламжлалыг мартаж яахан болох билээ. Эс бөгөөс бөө хүн учир ухаанын олоогүй байж өөрт хамаагүй тухайн онгод тэнгэрээр хамаа бусаар оролдож, бөөгийн онгодыг өвөг дээдэс,өвөө эмээ мэтээр бусдад ухуулж, бөө болгож наадвал хэзээ нэгэн цагт бөө болсон, болгосон хоёулаа цээрлэл хүлээдэг аюултай гэдгийг санаж байхад илүүдэхгүй биз дээ.