Category: Монгол бөө

1993 онд “Үхэгийн гүнж” хэмээх гайхамшигт олдворыг Оросын ШУА-ын Сибирийн салбарын Археологи, Угсаатны зүйн Хүрээлэнгийн ЭША, археологич, түүхийн ухааны доктор Н.В.Полосьмак Үхэгийн ууланд “пазырыкын” гэж нэрлэгдэх булшинд малтлага хийж байгаад залуу эмэгтэйн шарил (муми) олсон нь дэлхийд шуугиан тарьсан юм. Түүний нөхөр нь ШУА-ын Сибирийн салбарын нэгдүгээр орлогч дарга, археологич, академич В.И.Молодин бөгөөд судалгааг хамтдаа хийжээ.
Ийнхүү НТӨ YI-III зууны үед хамаарах пазырыкын соёлын гайхамшигт олдворыг нээж судалсан эхнэр нөхөр В.И.Молодин, Н.В.Полосьмак нарт ОХУ-ын ЗГ-аас 2004 онд Төрийн шагнал хүртээсэн юм.
Эртний хүн бүтнээрээ олдох нь нэн ховор учраас түүнийг “Үхэгийн гүнж” (Принцесса Укока) хэмээн нэрлэсэн байна. Булшийг Орос, Монгол, Хятад, Казакстаны хил дээр байдаг заставын ойролцоо Үхэгийн Ак-Алах хэмээх газраас олжээ.
Булш бүхэлдээ хөлдөж мөсөнд баригдсан учраас хүн хөндөөгүй, бас сайн хадгалагдсан байсан төдийгүй амархан мууддаг арьс, ноос, ширэн эдлэл ч бүтнээрээ гарч ирсэн байна. Мөн эмээл хазаар бүхий зургаан морь, хүрэл хадаасаар хадаж, навчит модоор хийсэн модон хударга гарч ирснээс гадна гүнжид чанартай эд материалаар бат бөх хийсэн хувцас өмсгөсөн байсан нь язгууртан гаралтай, өндөр зэрэг зиндаатай эмэгтэй болохыг нотолдог.
Гүнж хөлөө бага зэрэг атиран хажуугаараа хэвтэж байсан ба гар дээр нь маш олон шивээс байжээ. Ноосон цамц, ноосон банзал, эсгий оймс, арьсан дээл (шуба), мөн хиймэл үстэй (парик) байсан ба судлаачид гүнжийг 25 орчим залуу насандаа нас барсан хэмээн үзсэн.
Укок буюу Үхэг нь манай Алтайн нурууны үргэлжлэл бөгөөд гүнжийн мумиг яг хилийн шугам дээрээс олсон нь Монгол нутагт нүүдлийн соёл нэн эрт төлөвшиж тогтсоныг батлах бодит олдвор төдийгүй иргэншил, төр улс Монголоос үүссэн гэдгийг нотлох нэгэн баримт байж болох ажээ.

Radnaa BadralСонирхолтой түүх, Содон зургууд
Radnaa Badral · ·

Монголын хойд хэсэгт орших Хөвсгөл нуурын баруун эрэгт амьдардаг Тува бөөгийн онго шүтээн дунд хүнийг(онгод) төлөөлсөн дүрслэл нь шувуун толгойтой байсан ажээ. 1963 он

Khar Dungerten

Сар бүрийн шинийн 3 нд ийм бөө бөөлөхөд нь хотол даяараа чуулан амь бие эд малаа даатгадаг байжээ. Энэхүү Бурианы онгодыг анхлан тахиж авч явсан хүн нь Мачир зайран бөгөөд зарим хүмүүс ярихдаа Мачир зайраны онгод гэлцдэг. Мачир зайран нь Хогоргийн Буриа, Эрдэнийн Сүмбэр хайрхан, Хонин өндөр уул зэргийг аргадаж авч бөөлдөг байсан учир байгаль эх буянаа хайрласанаар агуу хүчийг олж нээсэн хүч чадалтай зайран байсан. Мачир нь агуу том зайран байсан нь энэхүү түүхээс илт юмаа. Зайран 2 эхнэртэй байсан ба эхний эхнэрээс гарсан хүү нь Пунцаг зайран бөгөөд дархадын нисдэг 7 бөөгийн нэг нь болж явсан алдарт зайран , нөгөө эхнэрээс гарсан охин нь Ховин юм буюу бөөлөөд нисэж Ховдод буусан Дулам удган юм. Энэ хайрхан нь Хөвсгөл аймгийн Цагааннуур сумын нутагт Хогоргийн голын зүүн суганд байрлах Бурианы амны эхэнд хоёр хөгшин бүдүүн саарал модыг бодит байдлаар нь хэлж дүрсэлж болох юм. Энэ онгодыг одоо авч яваа зайран бол дархад нутгийн Мөнхөө зайран гэх ч юм.Үе үеийн дархадаас төрсөн олон бөө удганууд сүүгээ өргөж тахин дээдэлж даатган залбирдаг онгод нь Хогоргийн Бурианы эх онгод юм.

Буурлуудын яриагаар 1916 онд энэхүү онгодыг босгосон гэдэг. Мооцитийн хүү Халзан Зана зайран энэхүү Хуш дөлийн онгодыг дуудан бөөлж 33 хурмастаар аялан дүүлж бөөлдөг байснаараа ид шид эрдэм оюунаараа гаргуун гарсан нэгэн байжээ. 33 онгод дотроо салаалж ирдэг олон тооны онгод бий. Түүний олон салааны толгой том тэнгэрүүд болох Бургааст Цармын онгод, Улаан модны онгод, Төхийн онгод, Сайхан өвстийн онгод, Өвөр ходны аав буюу Нанзад эмгэний онгод , олны мэдэх ийм чадалтай онгодууд хүч хавсарч Ноё тэнгэрийг үүсгэдэг байжээ. Зуны дунд сар болох өвсний толгой бүрэн цухуйх үед Хуш дөлийн онгодыг тахидаг байсан хэмээн Бүдүүрээ зайран нэгэнтээ дурсаж байсан. Зана зайран нь Хар болон Шар тэнгэрийг хамтдад нь авч явдаг байсан. Мооцитийн Халзан зайран нь Хармайн гол Шаргын дэнж Төхийн урд Тэнгисийн булан зэрэгт дөрвөн улиралаа даган нутагладаг байжээ. Зуны дунд сард тахихдаа морьтой хүн гарахыг цээрлэж эгц доороос нь явган өгсдөг байсан тухай Дэлгэр зайран ярьж байсан.Энэхүү Хуш дөлийн онгодыг хамгийн сүүлд Дэлгэр зайран тахисанаас хойш өдийг хүртэл тахилга нь тасарсан гэж ярьдаг юм. Энэхүү Хуш дөлийн онгод нь Хөвсгөл аймгийн Ринченлхүмбэ сумын 3-р бригад Шаргийн дэнжийн зүүн талд байрлах Саяаны нурууны дунд байрлах ганц өндөр цочим хавцал дээр байрладаг онгод билээ.
1.ХОГОРГИЙН БУРИАНЫ ХАЙРХАН:
Лусын эзэн буюу Нагарза хэмээх Мачир зайрангын онгод юм. 33 жилээс дээш бөөлж алдар цуу нь түгсэн бөөг дархад даяараа хүндлэн дээдэлж 9 булдуутай хэнгэрэг барихыг дээд тэнгэр нь зөвшөөрдөг байсан бөлгөө. Сар бүрийн шинийн 3 нд ийм бөө бөөлөхөд нь хотол даяараа чуулан амь бие эд малаа даатгадаг байжээ. Энэхүү Бурианы онгодыг анхлан тахиж авч явсан хүн нь Мачир зайран бөгөөд зарим хүмүүс ярихдаа Мачир зайрангын онгод гэлцдэг. Мачир зайран нь Хогоргийн Буриа, Эрдэнийн Сүмбэр хайрхан, Хонин өндөр уул зэргийг аргадаж авч бөөлдөг байсан учир байгаль эх буянаа хайрласанаар агуу хүчийг олж нээсэн хүч чадалтай зайран байсан. Мачир нь агуу том зайран байсан нь энэхүү түүхээс илт юмаа. Зайран 2 эхнэртэй байсан ба эхний эхнэрээс гарсан хүү нь Пунцаг зайран бөгөөд дархадын нисдэг 7 бөөгийн нэг нь болж явсан алдарт зайран , нөгөө эхнэрээс гарсан охин нь Ховин юм буюу бөөлөөд нисэж Ховдод буусан Дулам удган юм. Энэ хайрхан нь Хөвсгөл аймгийн Цагааннуур сумын нутагт Хогоргийн голын зүүн суганд байрлах Бурианы амны эхэнд хоёр хөгшин бүдүүн саарал модыг бодит байдлаар нь хэлж дүрсэлж болох юм. Энэ онгодыг сүүлд авч яваа зайран манай дархад нутгийн Мөнхөө зайран байсан билээ.Үе үеийн дархадаас төрсөн олон бөө удганууд сүүгээ өргөж тахин дээдэлж даатган залбирдаг онгод нь Хогоргийн Бурианы эх онгод юм.
2. Буянт голын хайрхан Санж:
Буянт голын хайрхан буюу Санж бөө маань 17-р зууны дунд үед амьдарч байсан гэж нутгийн хөгшчүүл дурсан яридаг. Санж бөө нь эрдэм чадал ид хаваараа нутаг усандаа гайхагдаж явсан ба ар дархадын Зулын тээхний удмын их зайран юм. Санж бөө нь дархадын алдарт нисдэг 7 бөөгийн нэг болох Дамжил зайраны аав бөгөөд алдарт Татай удганы хүү билээ. Ринченлхүмбэ сумын өвөр битүүд байдаг Өрхөтийн нуурын зүүн өмнө, Цойцон нуурын баруун хойно нь онгод нь байдаг бөгөөд өөрийн нутаглаж байсан газарт нь онголон тавьж нутгийн олон нь тахин залбирсаар ирсэн юм. Буянт голын хайрханы асрийг одоогоос 250 аад жилийн өмнө барьсан гэж нутгийн хөгшүүл ярьдаг.
3.Тэнгисийн хайрхан буюу Ноё бөө:
Ноё бөө нь 17-р зууны сүүл 18-р зууны эхэн хүртэл амьдарч байсан ид шидтэй зайран байсан бөгөөд 120 насалсан учир Ноё зөнөг гэж нутгийнхан нь дууддаг байсан гэдэг. Цагааннуур сумын Тэнгис гол хавиар нутагладаг дархадын хуулар ясны Есөн дарааны юм гэдэг онгодыг тахидаг, сүрлэг том биетэй хүн байжээ. Ноё бөө нь хоролмайн дээрэмчдийг ид шидийн хүчээр дийлж ирэхэд нь манж нар зөвшөөрөлгүй байлдлаа гэж цавчин алах гэтэл нь мөрнөөс нь 2 хөхөө гаран ниссэнд алахаа больсонд Ноё бөө иргэн ирэж миний бие эзэнгүй болж, сахиус минь нисээд явсан байлаа үүнийг мэдэлгүй тэд намайг орхилоо гэсэн гэдэг. Ахайн буриад бөө нартай үзэлцэж Бух бөөг дарч явсан ба буриад нутгийн ноёны охин 18 настай бүсгүйг ховсдож нутагтаа авчирсан гэлцдэг юм.Нисдэг морьтой байсан ба морийн нь нисдэг өдийг эхнэр нь хяргаж авсан учир өөрөө нисэх гэж газраас тохой хэртэй хөндийрсөн ч том биеэ дааж чадаагүй гэдэг. Ноё бөөгийн онгод нь Шишгэд голын дунд тавигдсан пүнзэн асартай онгод бөгөөд алдарт Жавартай ээжийн онгодын хажууд тавьсан байна. Ноё бөө нь Жотог зайрны 4 хүүхдийн хамгийн том хүү юм.
4. Агарын хайрхан болох алдарт Баглаан удган:
Баглаан удган нь Цагаан адуучны тээхний шүтээн болсон, дархадын баруун отгийн ид шидээ гайхуулж явсан удган бөгөөд манж чин улсын эсрэг олон жил тэмцэлдэж байснаараа Баглаан заргач удган гэгдэх болжээ.Гал хар тэнгэр, оч хар тэнгэр хоёрыг ганцаар эзэгнэсэн удган байсан ба ядуу буурай амьдралтай ч Дүүрэгч вангийн хошууны ноёд, манж улсын хүмүүсийг ид шидийн хүчээр айлган сүрдүүлж байсан энэ удганы тухай домог олноор байдаг нь одоо ч нутгийн ард олон маань дуурсан ярилцдаг юм. Дархадын алдарт нисдэг 7 бөөгийн нэг Арилдий бүргэд зайрангийн ээж бөгөөд хүү нь бүргэд болон хувирдаг байсан гэдэг.Хүү Арилдий нь Дүүрэгч вангийн хошууныханд цаазлагдсанаас хойш Баглаан удганы тэмцэл дээд цэгтээ хүрч их ид шидийг үзүүлж байсан билээ. Хөвсгөл аймгийн Баянзүрх сумын Агар голын савд онгодын асарыг босгож Агарын ээж гэж нутаг олон нь шүтэн залбирах болсон гэдэг. Агарын хайрханыг дээр үед зөвхөн зайран хүн л тахидаг байсан бөгөөд сүүлд 1937 онд Дамба зайран тахиж байсан бөгөөд хамгийн сүүлд Цэгмид удган тахиж байсан мэдээ бий.
5. Хармайн хайрхан буюу Хаж зайран:
Жотог зайрангийн хүү, Ноё бөөгийн дүү Хаж зайран нь дархадын ар гурван отгийн шүтээн болсон, Шишгэд нутгийг харсан алдарт зайран байжээ. Цагааннуур сумын Хармай, Тэнгис голуудаар нутаглаж байсан ба тэнгэрээр хүчээ авсан тэнгэр эрхэстэй нөхцсөн агуу бөө байсан бөгөөд, ийм бөө нь их хүч чадал увидасыг авсан байдаг гэдэг. 13-р зуунд амьдарч байсан Тэв тэнгэр бөө нь мөн адил тэнгэрээс их хүчийг авсан бөө байсан юм.Хармайн аавын тэнгэр нь гурвалжин дүрсээр хөрөглөсөн байдаг бөгөөд энэ нь асар их хүчтэй гэдгийг илэрхийлсэн хэрэг билээ, учир нь бөөгийн шашинд зориг баатарлагын билигдэл нь гурвалжин дүрс байдаг. Олон домог түүхийн эзэн болон мөнхөрсөн Хаж зайранг өөд болоход нь Цагааннуур сумын Хармайн голын хойно байрлах Гурвансайхан ууланд онголсон бөгөөд үр хүүхдүүд нутгийн ард нь тахиж дээдэлж залбирдаг юм.
6.Судгийн хайрхан буюу Амажи удган:
Амажи удган нь Баглаан удганы охин бөгөөд, ах нь нисдэг Арилдий бүргэд зайран юм. Амажи удган нь эрхэт дархад ястай,үнэг болон хувирдаг ид шидтэй байсан, ба нутгийн ард олондоо домог болон яригдан үлджээ. Холын нэгэн бадарчинтай эрдэм чадлаа үзэлцэн гэдсээ хүүлж сэмжээ дэлгэн үзүүлэхэд нь бадарчин шороо цацаж сэмжийн бохирдуулснаас цэл залуугаараа өөд болсон гэдэг . Өөд болсны дараа нь Хөвсгөл аймгийн Ринченлхүмбэ сумын Шаргын судагт онгодын асрийг нь босгож Судгийн ээж хэмээн тахих болсон юм.Өөд болсны дараа нутгийн ардууд Судгийн хайрханыг тахиж , залбиран харуулын цэргийг ажралгүй даван, дархад нутгаасаа гарч явдаг байсан гэдэг учир нь дархад түмнийг манж нар халх рүү нэвтрүүлдэггүй бөө мөргөл их түгсэн газар учраас шарын шашинд муугаар нөлөөлнө гэдэг байсан байна.
7.Аралын хайрхан буюу Бат зайран:
Бат зайран ба түүний төрөл садан болсон 7 онгодыг Аралийн хайрхан гэж нэрлэсээр ирсэн юм. Бат зайран нь алдарт Татай удганы нөхөр бөгөөд Баянзүрх суманд нутагладаг баруун отгийн сор нь болсон хүч чадал хосгүй ид шидээрээ гайхуулан явсан бөө байжээ. Аралын хайрханы энэхүү 7 бөө нь Тувагаас нүүдэллэн ирсэн тус бүрдээ нэг нэг модон онгод үүрч дархадад нүүдэллэн ирсэн гэдэг домог байдаг. Баянзүрх сумын Арал гэдэг газарт нэг асарт онгодыг нь нэгтгэн тахиж залбирсаар ирсэн.
8.Ушгидайн хайрхан буюу Сунхи бөө:
Татай удганы хүү , дархадын ниссэн 7 бөөгийн нэг болох Сунхи бөө нь ид шид, эрдэм чадлаараа гайхагдсан зайран байжээ. Алдарт Хаж зайрангийн шавь бөгөөд эх нутгаа харийн дайснаас хамгаалсан баатар жанжин байсан юм. Енисэй мөрний эх Гуна, Ушигдайг хамгаалан дайтаж эх нутгийнхаа төлөө тэмцэж явсан нь нутгийн олны дурсамжид яригдсаар ирсэн билээ. Тооноороо гарч нисэн байтал нь эхнэр нь хөлнөөс нь зуурч авсанаар гэдрэг унан өөд болсон гэдэг бөгөөд Улаан уул сумад энэ бөөгийн нэрээр нэрлэсэн Сунхийн булан гэдэг газар байдаг юм. Амьд байх үед нь нутаглаж байсан Ушгидай ууланд онгодыг тахиж залбиран ирсэн түүхтэй.
9.Хурц уулын хайрхан буюу Гоё удган:
Гоё удган нь Жотог зайрангийн охин бөгөөд ах нь Ноё бөө, дүү нь Хаж зайран юм. Гоё удган нь дүү Хаж зайрантай хүчээ үзэлцсэн Ахай буриадын Бух бөөтөй ид шидийн хүчээр үзэлцэн, дүүгийнх нь онгодыг авч явсныг булаан аваад авчирсан гэдэг. Хүрэл тэнгэрийн толгойг юманд санамсаргүй өлгөн тасалсан тул, Тэнгис голын Хурц ууланд явж байхад нь Хүрэл тэнгэр хорлож өөд болсон юм. Онгодыг нь Хурц уулын хажууд асарлан тавьсанаар Хурц уулын ээж гэж нутгийн ардууд нь

Тэрээр сүүлийн үеийн төрийн томоохон ёслолд идэвхтэй оролцож, эртний онголиг шүтлэгийн ёсыг харуулж байгаа юм.
Монгол бөө, удган бол монголын яруу найргийн гал голомтыг анхдагчдын нэг бөгөөд бөөгийн яруу найргийн монгол шүлгийн сонгодог арга хэлбэрийг бүрдүүлсэн загвар нь юм. Тухайлбал, толгой сүүл холбох, айзам гишгэгдэл тааруулах, аялга өргөлт жигдрүүлэх зэрэг “нарийн тохиргоог” бөөгийн дуудлага, даллага, зүхлэг болон бусад төрөл зүйлд өөгүй сайн хийдэг уламжлалаас эх үүдсэн ажээ. Тэр нь дүнгэр гэдэг тал хэнгэргийн цохилго, бөөгийн цамнал бүжгийн үсрээ, дэврээгээр уялдсан, хонгинуурын жингэнээгээр найрссаны бэлэгдэл юм.
Зайран Д.Бямбадорж дээрх нарийн уламжлалыг өвлөн эзэмшээд зогсоогүй, бөөгийн яруу найргийн санд шинэ уг, ойлголт, шинэ төрөл зүйлийг бий болгож “Мөнх тэнгэрийн шашин бөө мөргөл” номондоо үүнийгээ тусгажээ. Энэхүү ном нь уншигчдын хүсэлтээр гурав дахь удаагаа хэвлэгдэн гарсан. Түүнтэй шинэ ном болон, бөө мөргөлийн талаар ярилцлаа.
– Таны номын гол утга учир юунд оршиж байна вэ?
– Миний номын гол санаа Монголчуудын оюунлаг үзэл, байгалиас үлдээсэн удамшил, тэнгэр шүтлэг, бөө мөргөлтэй холбоотой юм. Монголчуудын хүчирхэг байсан нь мөнх тэнгэрийн дор тэнгэртэйгээ харьцаж бөө мөргөлтэй байдагт оршино. Бөө мөргөл ямар ч улсын шашинтай харшлахгүй, өөрийн онцлог мөнх тэнгэрийн бөө мөргөлөө дагаад бие даасан шашин юм. Буддисст, лал, христосстой холилдохгүй, тэдгээртэй ч тэрслэхгүй, өөрийн онгодоороо хэлж, бичсэн. Өөрөөр хэлбэл, хамгийн сүүлд судлаачид тэгсэн байж, тийм заншилтай гэж бичдэгээс арай өөр. Бөө бол дээд тэнгэртээ өвгөдийн сүнс, онгодтой ярьдаг учраас хэдэн үеийн урьдах, хойшохыг хэлж чадна. Ийм учраас миний номонд
Тэндээс хэлсэн үү,
Тэнд харсан уу
Тэр л юмтай хэлцэнэ
Тэрлэж бичсэн учир ану гэж бичсэн байгаа. Өөрөөр хэлбэл тэр юм гэж онгодыг хэлж байгаа юм. Мөн миний номонд ээж мод, ээж хадны дуудлага, Сутайн дуудлага, Бурхан Халдуныг тахих бөө мөргөлийн ёс болоод бөөгийн тухай олон зүйл бий. Түүнчлэн би өөрөө үгийг нь бичсэн 20 гаруй дуу багтсан. Ээж мод, Ээж хад, Даян дээрх гурван газрын хүйн холбоотой. Даян дээрх, ээж хад, ээж модон дээр очоод дуудлага дуудах үед аль нь ч, яг нэг чанартай. Дэлхийн газрын хүйн холбоо гэж байдаг. Ээж хад уруу жил бүрийн таван сарын гучинд очдог. Харин Ээж мод руу жилдээ хоёр удаа очдог юм. Ханш нээх үеэр болон намрын дунд сарын арван долоонд очиж, бөөлдөг. Ингэхдээ нутаг ус,хүн малаа даатгаж төр түвшин, түмэн амгалан байлгахын төлөө бөөлж, дуулддаг. Энэ нь зан үйлийг байнгахийдэг, бөөгийн шүтлэгтэй газрууд юм.
– Таныг далай багшийн өмнө бөөлж байсан гэж сонссон?
– 1999 онд бид Чойжамц хамбатай, Энэтхэгт Далай ламын урилгаар очиж бөөлж байлаа. Далай ламын урд Монголчуудаас Батбаяр удган бид хоёр л бөөлж байсан. Энэ бол түүхэн явдал юм. Олон шашинтай газар очиж бөөлнө гэдэг их том гавъяа.
Энэтхэг маш олон шашны урсгалтай юм байна лээ. Манай будцизм Энэтхэгээс гаралтай шүү дээ. Далай багш дээрх уулзалтыг зохион байгуулсан болохоор Төвдийн 108 лам дөрвөн эгнээ болон суугаад, ном хурж нээлтийг эхлүүлсэн. Учир нь дөрвөн урсгал байдаг юм байна лээ. Эхнийх нь манай шарын шашны лам нар байсан. Харин тэдний бумбын шашин бөөтэй их адилхан санагдсан.
Шашны талаар их агуу улс гэдэг нь мэдэгдэж байгаа юм. Гэвдээ Далай багш Монгол бөө мөргөлийг их ойлгож, хүндэлдэг хүн байна лээ. Д.Чойжамц хамба орж ирээд тайлбарла гээд, далай багш хүн бүгдтэй гар бариад, намайг бөө гэсэн юм байлгүй. Тэгсэн далай багш миний гарыг нилээн удаан барьж байснаа, хөтөлж аваачаад хоёр суудлын нэг дээр суулгачихлаа. Чойжамц хамба тэндээс намайг тохиж харагдлаа. Тэгэхээр нь би очоод суучихав. Тэгээд орой бид юм ярьж сууцгаалаа. Тэгсэн Д .Чойжамц хамба, та яагаад Далай багшийн суудлын зэрэгцээ суучихаж байгаа юм бэ гэж асуулаа. Үгүй би өөрөө суугаагүй шүү дээ. Далай багш болохоор бөөгийн шашин бол бүх шашны эцэг шашин, бүх шашин бөөгөөс үүдэлтэй. Эхнээсээ галаа тахиад, газраа аргадаад, тэрнээс өөрийн тахилга шүтлэг санаа агуулж байдаг. Түүнээс анх шашин үүссэн гэдэг утгаараа намайг эцэг шашин гэж хүндлээд дээр суулгасан чинь, Чой хамба болохоор намайг, энэ хүн ер нь ямар танхай хүн бэ тэнд яагаад суучихав гэж бодсон гэсэн. Дараа нь бөөн инээдэм болж билээ. Далай багш бол агуу хүн л дээ.
-”Хөвсгөл”-ийн тахилгыг олон омгийн бөө нартай хийж байсан гэсэн. Тахилгыг хаанаас зохион байгуулсан бэ?
-Герман улсаас “овоо” төсөл гэж явуулдаг юм. 2003 онд зуугаад жил тахиагүй байсан Хөвсгөл далайн тахилгийг таван омгийн бөөг удирдаж, Дархадын зайран, Буурай удган, Балжир, Балжинням зайран, цаатан Ганзориг, Буриадын Галбадрах гээд бөө нартай . очиж, бөөлөн ёсөн цагааныг бэлэгдэн, ёсөн цагаан хадаг, ёсөн мөнгөн загас, ёсөн алтан загасаар өргөл өргөж далайг баясгаж байсан. Тахилгын үеэр гадаадаас хориод хүмүүс ирж, үзэн дэлхийн нийтийн том хэмжээний ёслол болсон. Мөн 2005 онд Германы Боннын дэргэдэх хотод. Монгол овоо тахилгын зан заншлыг харуулсан овоо тахилгахийсэн. Ирэх жилээс тэнд таван тивийн тэнгэр шүтлэгтэн бөө нар очиж их тахилга хийнэ.
-Германчууд манай бөөгийн шашныг их сонирхож байна уу?
-Дэлхий нийтээрээ Чингис хаан, бөө мөргөл хоёрыг салшгүй холбоотой гэж үздэг. Учир нь Чингис хаан өөрөө бөөгийн мөргөлтэй хүн байсан. Их сонин юм байна лээ. Очсон газар бүрт Чингис хааны тухай эхэлж асуудаг. Түүний дараа бөө мөргөлийн тухай асууж байлаа. Герман улс манай бөөгийн шашин болон Чингис хааныг их судалдаг. Чингис хааны тухай түүний байлдан дагуулж байсан үе, Монголчуудын зан үйлийн тухай бүхэл бүтэн таван давхар барилгат дан музейг гаргаж нээсэн нь гайхамшигтай байсан.
-Таныг төрийн зайран гэдэг. Энэ тухайд?
-Монголчууд дөрвөн жилд нэг удаа улсынхаа Ерөнхийлөгчийг сонгодог. Улсын ерөнхийлөгч байна гэдэг, дээд мөнх тэнгэртээ, түмэн олноо жаргалтай, төр түвшин байлгана гэж бөөгөөр дамжуулан тэнгэрт хэлдэг. Энэ зан үйлийг Н.Багабанди ерөнхийлөгчийн үеэс эхлэн тэнгэрт түмэн олноо даатгасан. Дараа нь Н.Энхбаяр ерөнхийлөгчтэй “Бурхан Халдун” уулыг тахиж, тэнгэрт түмэн олон, төр түмнээ даатгасан. Их Монгол улс байгуулагдсны 800 жилийн ойгоор гурван их оргилын том тахилгад оролцсон.
– Төрсөн нутгийнхаа уул, усыг жилдээ хэд тахидаг вэ?
-Нутгийн уул, усаа гурван жилд нэг очиж, Сутай-Хайрхан, Наран-Хайрхан, Хан Хөхий уулуудыг тахидаг. Сутай хайрханыг хоёр ч удаа тахиад байгаа. Таван багийн тахилга гэж Сутай хайрханыг тахисан. Энэ жил нутаг уруугаа явж Наран хайрхан, Сутай хайрханаа тахих бодолтой байгаа.
-Бөөгийн шашин бусад шашнаас юугаараа онцлогтой вэ?
– Ардчилалын үед бүх шашин чөлөөтэй болсон. Бөө мөргөлийн талаар бол Монголчуудын оюунлаг байдал, дэлхийг эзэлж байсан их хүч, түүнийг эзэн Чингис хаантай холбон дэлхий нийтээрээ биднийг сонирхож байна шүү дээ. Монголчууд тийм цөөхөн байж, яагаад дэлхийн талыг эзлэв гэж дэлхийн хэмжээнд хүмүүсийн сонирхол татаж, монгол хүний оюун ухаан, тэр тэнгэрлиг чанар нь мөнх тэнгэр, бөө мөргөлтэйгээ холбоотой юм гэж ойлгож байгаа. Бөө мөргөл бол Монголчуудын бодлын шашин. Шарын шашин бол бодлогын шашин. Манжаас Автай сайн хаан, юмуу манай бага хаадуудын үед оруулж ирсэн бодлогын шашин гэж ойлгодог. Гэхдээ аль ч шашинд сайн тал байдаг. Сайхан сэтгэлээр, сайн сайхны төлөө шашин номоо зориулж, хүнийг зөв талаас нь хүмүүжүүлдэг гэдэг утгаараа шашин бол өөр өөрийн гэсэн онцлогтой. Бөө мөргөлийн хувьд аль ч шашинтай харшлах, тэрслэх юм байхгүй.
-Бөөгийн далд хүч хүнд хэрхэн нөлөөлдөг вэ?
– Шинжлэх ухаанд бол далд хүчин чадлыг сайн судалж мэдээгүй. Байгалийн далдын хүч, хувь хүвд өөрт байгаа далдын хүч, нэмэх хасах энерги байгалийн зохицолтой. Тэр талаараа бөө мөргөл далд хүчийг нэн эртнээс хөгжүүлж ирсэн. Хүнийг эмгүйгээр эдгээх, хүний сэтгэл санааг засах, өвчнийг эдгээх, сайн сайхан явах эх үүсгүүр, шалтаг шалтгааныг бөөгийн зан үйл, эм тариагүйгээр хийдэг. Тэр шалтаг, шалтгааныг заслаар эдгээж, сайхан болж байгаа хүмүүс бусдад хэлж, үнэхээр Д.Бямбадорж зайран олон хүнийг архинаас гаргачихлаа, яр шархыг эдгээчихлээ, гал голомт сэвтээд үхэл зовлон учраад байхад гал голомт тахиад сайхан болгочихлоо гэх зэргээр хүнд өгөөжтэй байх юм бол бөөгййн нэр хүнд өсч, утга учир нь илэрч байгаа хэрэг л дээ. Үүгээрээ давуу тал нь харагддаг болов уу. Энд архинаас гаргасан хүмүүсээ нэг хэсэг бичдэг байлаа. Над дээр арван найман аймгаас хүмүүс ирдэг. “Хүн хэлээрээ мал хөлөөрөө” гэдэг шиг хүнийг ойлгуулж, ухааруулж, тэр шалтгааныг нь хөөж, тэрнээс үүдэлтэй бүхнийг нь дарж чадах юм бол ямар ч өвчинг эмгүйгээр эмчилж болно.
– Манайд шашны олон урсгал орж ирэх боллоо. Энэ талаар юу гэж боддог вэ?
– Шашны урсгал олон янз л даа. Энэ бүгдэд төрийн бодлого байх хэрэгтэй. Тухайлбал, бөө мөргөлд бол төрийн бодлого зайлшгүй хэрэгтэй. Тэр бүгдийг судалж мэдэх, өөрөөр хэлбэл цөөхөн тооны монголчууддаа язгуур үндэсний шашинг суулгаж өгөх ёстой. Үндсэрхэг үзэлтэй байж тусгаар тогтнолоо авч үлдэнэ үү гэхээс шашин бүрт ороод, тэнд дагаж баясаад байх юм бол улс үндэстний хувьд тийм сайн хэрэг биш.
-Сүүлийн жилүүдэд бид онгон дагшин байгалиа дэндүү сүйтгэж байна. Байгальтайгаа байнга харьцаж байдаг бөө хүний хувьд энд юу хэлэх вэ?
-Чингисийн Монгол гэдгээ хэлээд дуугаа дуулаад, хөөмийгөө хөөмийлөөд , домбо, тогшуураа тогшоод явах юм бол дэлхий нийтээс бид далан үедээ ч хоолоо олоод идчихнэ. Заавал газраа худалдаад, гал усаа самраад байх хэрэг байхгүй шүү дээ. Бид бол тоогоор цөөхөн ч баялаг нутагтай уужим сэтгэлгээтэй ард түмэн. Миний ганц эмзэглэж явдаг зүйл бол газар худалдах асуудал. Монгол хүн монгол хүндээ газраа худалдах, газрыг өмчилнө гэдэг бол маш буруу. Үүнээс л хамаг асуудал үүсч байна. Их хаадуудын үед ямар ч газрыг өмчилж өгөөгүй. Монгол орон бол тэр чигээрээ л чиний газар. Чамд тасалж өгөх юм байхгүй. Чиний үр хүүхдүүдэд үлдээж байгаа юм шүү гээд. Харин одоо тасалж өгөөд, олон зуу хуваагаад, сүүлдээ байлдаад, хярамцаглаад, эцэст нь монгол гэж байхгүй тарах гэж байна шүү дээ. “Миний нутгийн газар шорооноос Бурхан гуйсан ч бүү өг” гэсэн Модун хааны үг бий. Улс орныг тарааж байгаа хамгийн гол асуудал бол газрын асуудал юм. Монголчууд социализмын үед, чи ногоо тариа, засгийн газрын ордон дээр л битгий тариарай. Бусад дээр нь тариарай гээд байхад тарьдаггүй, малаа маллаад, махаа идээд, айргаа уугаад л явж байсан. Тэгсэн одоо хуваагаад өгөхөөр нь гадаадынхан орж ирээд худалдаад, идээд, түүгээрээ ч хийж бүтээсэн юм алга байна шүү дээ. Энэ дээдсийн өгсөн сайхан юмыг тарааж, газрыг хувьчилна гэдэг бол утгаггүй. Тэгээд дээрээс нь уул усаа сүйтгэж, хүний гарт өгнө гэдэг бол, сайхан уул, усыг минь гадаадынхан чинь бужигнуулаад алтыг нь аваад, лус савдгийг нь хилэгнүүлээд л, онгон байгаль минь хүртэл олигтой болохгүй, олон түмэнч доройтоод байна. Хамаг бүх зүйл эндээс л эхэлж байгаа хэрэг шүү дээ. Тийм учраас газрыг өмчлөх асуудал бол байж болохгүй. Ялангуяа гадаадын хүнд газар өмчилж өгч болохгүй.
Үүнээс болж лус савдаг, уул ус хэлэгнэж байгаа. Энэ хилэгнэлийн үрээр нутаг орон мааь цөлжиж, улс үндэстэн доройтож устана. Социализмын үед их сайхан байсан шүү дээ. Ингэж яривал намайг бүдүүлэг хүн гэж хэлэх байлгүй. Яагаад гэвэл монголчууд зах хязгааргүй амьдарч байсан үе. Зэлтрийн сангийн аж ахуйд атар газрыг эзэмшиж байлаа. Хилийнхээ дагуу, нутгаа эзэмшдэг байсан. Гэтэл тэр улсууд чинь бүгд хотод шавчихлаа шүү дээ.Эндээс болж газар нутаг эзгүйрч байна. Газар нутгаа эзлэх, эзэмших ухаан төрөөс заяадаг. Түүнчлэн уул усаа хүндэл, бөө мөргөлөө шүтэж, өөрийн шашин шүтлэгээ дээдлэхэд төрийн бодлого яах аргагүй чухал. Өөрөөр хэлбэл бөөгийн зан үйлээр төрийн хар, цагаан сүлдэнд жилдээ нэг тахилга хийдэг. Энэ тахилга тайллагыг нь таван тивийнхэн ирж сонирхдог шүү дээ. Тийм сайхан бэлэн оюунлаг, гэгээлэг дэлхий нийтээрээ сонирхсон ажлуудыг хийж байх хэрэгтэй. Уул усаа самардаж биш, нефт баялаг хэдэн толгойгоо худалдахын оронд бэлэн байгаа оюунлаг зүйлүүдээ нээж, дэлхий нийтэд танилцуулах хэрэгтэй. Тэдний сонирхлыг нь татахуйцаар Чингис хааны төрсөн газарт очиж хар сүлд, цагаан сүлдийг яаж цэнгүүлдэг юм байна, Чингис хаан уулаа яаж тахидаг байсан юм гэдгийг дэлхийд таниулах хэрэгтэй байна шүү дээ. Ингэж дэлхий нийтийн анхаарлыг татаж чадвал, бидэнд хоол бэлэн байна. Хамгийн гол нь өөрийн гэсэн монгол санаа байх хэрэгтэй юм.
-Хойч үедээ өөрсдийн үндэсний зан заншил, шашин шүтлэгээ авч үлдэхэд юуг анхааруулах вэ?
– Өөрийн гэсэн оюунлаг шашин шүтлэг бөө мөргөлөө дээдэлж, тэрний агуу хүчин чадлыг биширч, түмэн олонд таниулахад номоо монгол хэлээрээ уншиж, 99 тэнгэрээ дуудаж, хар цагаан сүлдээ тахиж, бөө мөргөлийн агуу сайхан утга санаа яруу найраг, монгол ухааныг хэлж, ярьж шүтэж байх юм бол бид гэгээрнэ. Үүнийг бодох хэрэгтэй.
Бөө гэдэг чинь эртний байгальтайгаа холбоотой хүмүүс юм. Ер нь дэлхий нийтээрээ бөөгийн талаар их сонирхдог. Бөөгөөс шашин үүссэн гэдэг болохоор энд тэнд явж байхад хонх, хэнгэрэг барьсан мөртлөө бөөгийнхөө учир утга, шалтгааныг мэдэхгүй хүмүүс ирээд танилцаж олон зүйл асуудаг юм.Би Германд нэг овоо босгосон л доо. Бүтэн сайн өдөр байнга хүнтэй байдаг болсон гэсэн. Монголын зайран тэнгэрийг газартай холбосон овоо гэж ойлгодог гэнэлээ. Овоон дээр хөгжим тоглож, сэтгэл санааны юмаа хэлж, шүтэж, байнга цугладаг гэсэн.
-Таныг зорьж өдөрт хичнээн хүн ирдэг вэ. Хүмүүс ямар асуудлаар ирж үзүүлдэг вэ?
-Одоохондоо суурин байна. Зургаан сар гаргаад Германаас хүмүүс ирнэ. Тэгээд Элсэн тасархай болон тахилгатай газруудаар явна.Намайг зорьж өдөрт гуч, дөчөөд хүн ирдэг дээ. Ирж байгаа хүмүүс архины бузар болсон, ажил үйлс нь бүтэхээ байсан, өвчин зовлон салдаггүи, хэл амны гай болсон, ажлаа бүтээх гэсэн хүмүүс л ирдэг дээ.
-Хэл ам гэдгийг та юу гэж тайлбарлах вэ?
-Хүний арьснаас гадна долоогоос есөн давхар бүрхүүл байгаа юм. Тэр бүрхүүл нь хэл амнаас, хэрэг төвөг, элдвийн юмнаас хамгаалж байдаг. Бүрхүүл нь цоорохлоор биеийн хэсгийн элэг, зүрх, бөөр зэрэг элдэв юм нь өвдөнө. Тэр бүрхүүл чинь бүтэн байж чадвал гаднаас хэрийн юмыг авахгүй. Энэ бүхний бие, сэтгэлийг засна. Шалтаг шалтгааныг нь засдаг. Энэ хүн юунаас болсон байна, идээ идээд бузартсан байна уу, хэл амны гай болсон байна уу, элдвийн муу юм хүрсэн байна уу, зэрэг шалтаг шалтгааныг нь алсуур арилгаад өвчнийг нь арилгаж өгч, эдгээдэг. Шинжлэх ухаанд антибиотик, физикийн чанартай юмаар эдгээдэг бол, бөө гэдэг бол хүний сэтгэлийг засдаг.
– Бөө хүн хэдэн онгодтой харьцдаг вэ?
– Хэд ч байж болно. Энэ гэрт найм ёсөн онгод байна. Хажуу гэрт 33 онгод байна. Шаардлага гарвал тэр бүхэнтэй ярилцана. Бөө хүн санасан бодсоноо онгодтойгоо ярилцаж байж заслаа хийдэг.
-Таны удамд бөө хүн байсан уу?
– Манай ээжийн талд бөө, удган хүн байгаагүй. Манай нагац Ванчиндорж гэдэг бөө хүн байсан. Манай нутгийнхан нэрийг нь хэлдэггүй, банди гэж дууддаг байв. Тэр хүн бөөгийн талын мундаг чадалтай хүн байсан. Адуу мал алдах, аливаа юманд явахад тэр ноёнд очиж хэлдэг. Манай дээд овгийн бөө “та нар тэдэн өдөр, тэдэн шөнө морьтой тэгж яв. Тэгээд уулзанаа л гэдэг”. Морь малаа тууж яваа хулгайч нар нь тушигдчихсан, өөрөө ч мал нь ч явахгүй болчихсон байж байдаг. Тэр бол байгалиас заяасан но-мын хүч юм л даа. Тэнгэрээс, байгалиас заяасан хүч гэж бий. Ховсын аргаар, холбох аргаар явж байгаа оготоно явж чадахгүй болчихож байна. Байгаль амьтанд тийм юм заяаж байхад цөөхөн хэдэн хүнд мэдрэмж, энерги хайрладаг. Тэр дундаа бөөгийн талд арай илүү хайрласан байдаг. Шарын шашинд тэдгээр хүмүүсийг хувилгаад гэдэг. Үнэн чанартаа хувилгаан гэдэг бөөгийн л улсууд шүү дээ.
-Та хэзээнээс онгодтойгоо харьцаж эхэлсэн бэ?
Намайг төрөхөд гэрийн баруун талаар могой орж ирсэн. Би гарахад, могой ч гараад явсан. Манай буурал аав лустай хамт төрж байгаа юм байна гээд сүү өргөөд, түмпэн нүдсэн гэнэ лээ.
Бөө хүн дараагийнхаа бөө болох хүнийг шинждэг. Хичнээн хүүхэд нь байлаа ч гэсэн цаанаа залах эрдэмгүй бол бөө болгодоггүй. Нагацыг сэрүүн байх үед айхтар өвдлөө. Өвчин зовлон ороогоод салдаггүй байсан. Нагац маань шившлэг, дом хийснээс хойш сайхан болсон. Бөөгийн юм гэдэг заавал юм авах гээд байдаг шүү дээ. Их сонин шүү.
Оюутан байхад нагац ах минь надад онгоныхоо сүнсийг ноосонд шингээж өгч байсан. Одоо ч түүнийг хадгалж байдаг юм.
-Хүүдүүдээс чинь таны угийг залгах хүн бий юу?
-Миний удам угийг залгах удган охин минь гарч ирсэн. Охиныг минь Энх-Оюун гэдэг. Хүмүүс ам сайтай байдаг. Хүний юмыг хэлж, зан үйлийг нь хийж өгнө. Надтай хамт Солонгос, Хятад, Герман уруу их явсан. Бөөгийн зан үйлд нэлээд суралцсан.
-Ярилцлага өгсөн танд баярлалаа.
Эх сурвалж: О.Алтанцэцэг /www.sonin.mn/

Бөө болсон хүн анх онгодоо биедээ буулгахад онгод тал суудаг. Улаачынхаа биед бүрэн суутал нэлээн цаг хугацаа шаарддаг бөгөөд улаачын сүнсийг салгаж онгод бүрэн суух нь чухал.”

Улаач бөөлөө хийж онгодоо биедээ дуудахдаа уналага буюу хэнгэрэгээ нүдэж дууддаг. Энэ үед улаачын сүнс явж онгод бүх биеийг нь эзлэнэ суудаг байна. Улаачын сүнс хаана байдаг вэ? Зарим улаач нар сүнсээ аялуулдаг гэж ярьдаг зарим нь харанхуйд байх бөгөөд ямар нэгэн зүйлрүү тэмүүлэн явдаг гэж хэлдэг. Онгод бууж суугаад буцаж мордохдоо улаачын сүнсийг дуудан бөөлөө хийж улаач эргэн биедээ ирдэг энэ үед улаачын бие эрхтэн ихээхэн суларч зүрхэнд ачаалал ирж хэдэн секунд зүрх нь зогсдог байна. Онгод өөрийн буудал суудалруугаа яваад улаач эргэн биедээ ирдэг энэ үзэгдэл бол онгод оруулан гаргах билээ.
Зэв тэнгэр

Тиймээс хэрхэн муу хүчийг зайлуулж одуулах талаар багач болов зөвлөе. Ариун бүхний бүлэгдэл ганга өвс, эсвэл байгальд удаан байж байгалийн хүч, увдисийг өөртөө шингээсэн аргал, мөн арц зэргийг бэлдээрэй.
Эдгээр гурвын аль нь ч болно. Харин дөмөгхөн шиг зэхэж, сайн утаа май тавихаар зэхэх хэрэгтэй.
Асаасны дараа юуны өмнө өөрийгөө сайн утаарай, толгойн орчим гурав, бүсэлхий орчим гурав, доод өвдөгний орчим гурвантаа нар зөв эргүүлж утаарай.
Ялангуя шилний арын хэсэг, хоёр суга, өвдөгний арын нугалам зэргийг сайн утах нь зөв.
Ийнхүү утасны дараагаас өргөө гэрийнхээ хаалганы баруун доод булангаас эхлээд нар зөв булан тохой, шүүгээн дотор, өнцөг булан ирмэгтэй юу л байна бүгдийг, мөн хувцасны шүүгээ, унтаж амардаг ор, ялангуяа ванны өрөө, гадна тагт буюу валкон зэргээ сайн утах хэрэгтэй.
Мөн хоймор болсон тахил бурхан шүтээний хэсгээ бүү мартаарай. Өөрийн болоод гэрийнхнийхээ өмсдөг хувцсыг мөн адил.
Ийнхүү өргөө гэрээ бүхэлд нь утаж буй ариун гангын үнэр, утаа, аргалын утаа май зэргээс төрлөө олоогүй сүнс, албин тийрэн, хар хүч, хар энерги бүхэн сарниж гэрээс тань хурдан одох болно.
Ийнхүү өргөө гэрээ сайн утаж ариун болгосны ард гадны муу хүчнээс хамгаалж хаалгандаа хамгаалалт хийх учиртай. Хаалгандаа улаан утас тойруулж тавь, улаан утас нь галан хамгаалалтын билэгдэл болдог бол мөн улаан утас ямарваа зүйлийг бат барьж хааж хамгаалж байдаг.
Мөн байгалд ургадаг үзүүртэй иш бүхий ургамал, моднуудаас өргөө гэрийн хаалгандаа залж болно. Харин авахдаа уул ус хангайн эзэнд өргөл өргөж гуйж авахаа бидэн бүхэн мэдэх билээ. Онцолж зөвлөх мод бол заг юм. Заг бол муу хүчнээс хамгаалдаг их сайн мод.
Хаалганы дээр мөн сүх тавих нь бас л сайн хамгаалалт болдог. Амьтай байдаг эрчилсэн ноосоор могой зэхэж, түүнийгээ сайн гангаар утсаны ард, хаалгандаа тойруулан залдаг нэгэн зан үйл бий.
Улмаар тэрхүү залсан могойн сүүл, толгой хэсгийг сархадаар ундаалж зүүний 44 хар тэнгэртээ залардаг удмын харын онгод тэнгэрээс амь оруулж, хамгаалалт хийж өгөхийг хүсэн өргөлөө өргөснөөр тэрхүү могой нь амьтай болж ирдэг. Ингэснээр нэг ёсондоо таны өргөө гэрийн хаалганд амьд могой заларч, өргөө гэрийг муу хүчнээс хамгаалж байх болно. Харин тэрхүү амьтай могойг байнга гангаар утаж, сархадаар ундаалж хүчийг авахуулж байх хэрэгтэй.
Хаалгандаа та ямар хэлбэрийн хамгаалалт залсан тэрхүү хамгаалалтаа 3 хоногтоо нэг удаа ганга, аргал, арцаар утаж байх хэрэгтэй.
Мөн хаалганы эргэн тойрноо утахаа бүү мартаарай. Айл гэрт сур байх нь хамгаалалт болдгоороо их сайн байдаг. Монгол хүн, Монгол айл болгонд сур байх учиртай тул та сур, эсвэл суран ташуур зэхэж өргөө гэртээ залвал нэн сайн. За тэгээд цаашдаа өргөө гэртээ гаднаас орохын өмнө зоо нуруугаа гөвөх байдлаар нудрах, мөрнөөс буртгийг одуулж буй мэтээр зан үйлийг хийж, дагаж ирсэн хар муу энергийг хаяж одуулж өргөө гэртээ орж байхыг зөвлөж байна.
Сүүлийн үед Монголчууд бид өргөө гэртээ орж ирсэн даруйдаа, үүд болсон хаалганы дэргэдэх хувцасны шүүгээн дээр малгай буюу тэргүүнээ шууд л тавьчихдаг. Ингэснээр таны тэргүүн сүлд хийморь тань гэрийн хатавчинд байсаар цаашдаа хэрхэх бол. Монгол хүн тэргүүнээ гэрийн хаалганы хатавчинд залдаггүй бөгөөд харин ч дээдэлж, гэрийнхээ хоймортоо тэргүүнээ залж байх хэрэгтэй анхаараарай.
Монгол хүн бүр өөрийн гэсэн ид чадал, цэцэн ухаан, зан үйлтэй байдаг тул хэн бүхэн өөрийнхөө өргөө гэрийг сайхан авч явж чаднаа.
САЙН САЙХАН БҮХЭН ДЭЛГЭРЭХ БОЛТУГАЙ
Туяа Тук

Монголын нууц товчоо 121. Хорчи ирж өгүүлрүүн: “Бид Бодончар богдын барьж авсан эмээс төрсөн тул Жамухатай хэвэл нэгтэй, хэлхээ бэхтэй хүмүүс билээ. Иймийн тул Жамухаас хагацаж болохгүй. Гэвч заарин тэнгэр ирж нүдэнд минь зааж үзүүлсэн нь, ухаагчин үнээ ирж Жамухыг тойрон явж, Жамухыг ба гэр тэргий нь мөргөсөөр өрөөсөн эврээ хугалж солжир эвэртэй болоод “Эврий минь өг” гэж Жамухын зүг мөөрч шороо сацлан байна. Бас нэгэн мухар ухаа үхрийг их гэрт тэргэнд хөллөжээ. Тэр үхэр их тэргүүр (зам)-ээр Тэмүжиний хойноос зүтгэн явж мөөрөн хэлэх нь:
“Тэнгэр газар эелдэж (зөвлөж)
Тэмүжинг улсын эзэн болтугай” гэж
Тээж хүргэж явна” гэж мөөрнө.
Ийнхүү миний нүдэнд заарин тэнгэр ирж зааж үзүүлэв.
“Тэмүжин чи, улсын эзэн болбол намайг урьдаас зааж хэлсэн тул хэрхэн жаргуулах вэ?” гэж асуувал, Тэмүжин өгүүлрүүн: “Үнэхээр би улсын эзэн болбол чамайг түмний ноён болгоё” гэв. Хорчи өгүүлрүүн: “Өдий их төрийн үйлийг урьдаас заасан намайг түмний ноён болгох нь ямар жаргалан бэ? Намайг түмний ноён болгоод бүх улсаас гоо сайхан охид гучийг шилж эм болгох эрхийг олго. Бас миний юу хэлсэн бүхнийг анхаарч сонс!” гэв.
Хар Хадаргана Хар

Санж бөө нь дархадын алдарт нисдэг 7 бөөгийн нэг болох Дамжил зайраны аав бөгөөд алдарт Татай удганы хүү билээ. Ринченлхүмбэ сумын өвөр битүүд байдаг Өрхөтийн нуурын зүүн өмнө, Цойцон нуурын баруун хойно нь онгод нь байдаг бөгөөд өөрийн нутаглаж байсан газарт нь онголон тавьж нутгийн олон нь тахин залбирсаар ирсэн юм. Буянт голын хайрханы асрийг одоогоос 250 аад жилийн өмнө барьсан гэж нутгийн хөгшүүл ярьдаг.

– Яруу шороо тэнгэр, зүүн хойд зүгт залрах муу дуутын орны эзэн тэнгэр.
– Ширмэл ширмэн тэнгэр, гачигдал гашуудлыг сэргийлэх тэнгэр.
– Хидэр догшин тэнгэр. Хэрүүлийн эзэн адар догшин тэнгэр гэдэг. Дайн байлдааны толгой тэнгэр.
– Бочим тэнгэр, элдэв өрөвсөл өвчнийг хамаарсан тэнгэр.
– Хадарга боомон тэнгэр, хараал зүхлийн эзэн тэнгэр, хараалын эзэн хадарга боомон тэнгэр гэдэг.
– Хан хар тэнгэр, догшин хар тэнгэр гэдэг.
– Ноён баавай тэнгэр, хуульт ертөнцөд оршихгүй тэнгэр.
– Суут дайчин тэнгэр, ганц нүдтэй тэнгэр.
– Учрам дайчин тэнгэр, үүд хаалгыг сахигч тэнгэр.
– Хөх дайчин тэнгэр, үүдний зүүн талыг сахигч тэнгэр.
– Асур тэнгэр, хурмаст тэнгэртэй эсэргүүцэж тэмцсэн тэнгэр.
– Хан хажир тэнгэр, зүүн хойдод заларч догшин газар тэнгэрийн муу орныг эзлэн суусан тэнгэр.
– Хөндлөн халзан тэнгэр, зүүн өмнө залрагч эзэн тэнгэр.
– Униар хар тэнгэр
– Цусан гол тэнгэр
– Буруу цоохор тэнгэр
– Шар цоохор тэнгэр
– Тэх тэнгэр, ямааны эзэн тэнгэр
– Гурван салхи тэнгэр
– Амьч гурван тэнгэр
– Бүрдэн хар тэнгэр
– Бүхлэгэр хар тэнгэр
– Хайр хар тэнгэр
– Хар цоохор тэнгэр
– Хар балар тэнгэр, Балар хар тэнгэр гэдэг
– Модор тэнгэр
-Эрин тэнгэр
– Мангас тэнгэр
– Хязгаар тэнгэр
– Өгөөмөр тэнгэр
– Ажир тэнгэр
– Цахилгаан тэнгэр
– Ятга тэнгэр
– Хяргуун тэнгэр
– Таянмай тэнгэр
– Атаа бэрс тэнгэр
– Аянган тэнгэр, аянга цахилгааныг захирагч тэнгэр
– Зүрхэн хар тэнгэр, зүүн зүгийн эзэн тэнгэр
– Марсын охин тэнгэр, долоон гахай хөлөглөсөн марсын охин тэнгэр “мангасын охин тэнгэр” гэдэг.
– Эллэн эх тэнгэр, хар нохой дагуулсан эллэн эх тэнгэр
– Саармаг есөн тэнгэр, шар ямаа хөллөсөн саармаг есөн тэнгэр гэдэг.
– Цахилгаант тэнгэр, цагаан ногооныг илтгэсэн цахилгаант тэнгэр гэжээ.
Энд дурьдагдсан тэнгэрүүдийн нэр нь хэдийд чухам хаанаас бий болсон нь тодорхойгүй. Шарын шашин монголд ирээд бас олон тэнгэр нэмэрлэхийн хамт тэдний тэнгэр бөөгийн тэнгэрүүдийг ахлах болжээ. Цагаан хар гэж тэнгэрүүдийг ялгасан нь хар цагааны сүлд шүтлэг утга зүйл билэгдэлтэй холбоотой.
Mongolian Shamanism

Mongolian Shamanism added a 3D photo to Бөөгийн тавилан.
20h ·
2015.03.18