Category: Монгол бөө

Ном уншиж байгаад дэлгэж орхидоггүй. Чөтгөр уншдаг гэх. Гараа хоосон савчдаггүй.
Цустай зүйл гал руу хийдэггүй. (шатаадаггүй)
Алгаа хоосон ташдаггүй.
Өмд оймсоо толгойдоо углахыг цээрлэнэ.
Хог шатаахыг цээрлэнэ. Галын бурхан хилэгнэнэ гэх.
Хүний нүүр лүү толиор гэрэл тусгахыг цээрлэнэ.
Толь дээш харуулж тавихыг цээрлэнэ.
Ахмад хүнийг нэрээр нь дуудахыг цээрлэнэ.
Хэвтэж ном уншдаггүй.
Хүний түрийвч рүү өнгийж хардаггүй.
Түрийвчинд цээж зураг хийж авч явдаггүй.
Газар гараараа тулж суухыг цээрлэнэ.
Хүнд юм шидэж өгдөггүй. Нохойд юм шидэж өгдөг. (Гутлын алчуур хүнд шидэж өгөх нь зөв.)
Үсээ хаа хамаагүй хаядаггүй. Морины уяан дээр аваачиж моринд гишгүүлбэл сайн.
Сүүн шүдийг хаядаггүй. Нохойнд өөхөнд боож өгөх.
Хүнд гарын салаагаараа юм өгдөггүй. Хүнээс юм авахдаа булааж авдаггүй.
Буруу гараараа юм өгч авалцдаггүй.
Нохой зардаггүй.
Номон дээр гишгэдэггүй. Эрдэм сурдаггүй юм гэж сургах.
Гарын алган дээрээ юм зурахыг цээрлэх.
Мал амьтанаа занчихыг цээрлэх. Малын буянтай холбож тайлбарладаг.
Ахмад хүний яриа тасддаггүй.
Хүндлэхийн учир бөлгөө.
Хүн рүү хар ус цацдаггүй.
Нүүдлийн шувуудын цуваа тоолдоггүй.
Хүнд юм шидэж өгдөггүй. Нохойд юм шидэж өгдөг.
Хайч ангайлгаж орхидоггүй. Хамхиулж байх.
Ороо засаад унталгүй хоосон хонуулж болохгүй. Чөтгөр ороод унтчихдаг.
Саваа мод барьдаггүй хоосроно модоо тулна.
Хайч ангалзуулдаггүй.
Долоовор хуруугаараа юм чичилж заадаггүй. Хүн рүү хуруугаараа чичилдэггүй.
Нялх хүүхэдтэй айл гөлөг тэжээдэггүй гэх. Хайраа булаацалдана.
Мөр нь цоорсон урагдсан хувцас өмсдөггүй. Малгай тэлээнд хүндэтгэлтэй хандаж хаа хамаагүй хаядаггүй.
Өөрийн өмсөж байсан хувцасаа хүнд өгдөггүй.
Гудасыг толгойноос нь эхэлж эвхдэггүй. Хөлнөөс нь дээш нь эвхэх. Үхсэн хүний гудасыг толгойноос нь эхэлж эвхэх.
Толгой сэгсэрдэггүй.
Хүний нүүр лүү нулимдаггүй.
Ясыг сайтар мөлжиж хаях. Махтай үлдээдэггүй.
Хөл хүндтэй бүсгүйн өмнүүр орж алхах цээртэй.
Хаалга алдлах цээртэй. Хүн өнгөрсөн үед хаалга дардаг ёсон байсан.
Малгайгаа буруу буюу хойш нь харуулж өмсөх цээртэй. Хүн алсан хүн нүүрээ буруулж байгаа хэрэг.
Гэрт орохдоо тотгоноос барьж, дүүжилж орох цээртэй.
Жаргалтай ч гэсэн орондоо бүү дуул, зовлонтой ч гэсэн орондоо бүү уйл.
Харанхуй шөнө үсээ самнадаггүй.
Харанхуй шөнө гэртээ исгэрч болохгүй.
Иртэй, үзүүртэй мэс зүйлсийг ир, үзүүрээр нь хүнд чиглүүлж өгөх цээртэй.
Хүний малгай өмсөх цээртэй.
Зэлэн дээгүүр хөндлөн алхаж гарах цээртэй. Уурган дээгүүр алхаж гарах цээртэй.
Хүнд салаагаараа юм өгөх, авах цээртэй.
Настай хүний өмнөөс дал мөр хавчиж мэдэхгүй гэдгээ илэрхийлэх цээртэй.
Могой гэж хэлэх цээртэй. Лусын амьтан эсвэл урт хорхой гэж зөөлрүүлж ярьдаг.
Аягандаа хоол үлдээх цээртэй. Амны хишгээ барна гэдэг.
Ус , гол руу нулимж үл болно. Гол, усанд бүү оруулахаас цээрлэ. Нэг л сав, шанагаар утгах хэрэгтэй.
Толгойгоо салаавчилж болохгүй. Өрөнд орсон хятад шиг гэх.
Эмэгтэй хүн завилж сууж болохгүй.
Шанаагаа тулж болохгүй. Ганихарсан хүн шанаагаа тулдаг аж.
Сүүнд түүхий мах хийж болохгүй.
Болсон идээнээс заавал амсах.
Ахмад хүнтэй золгох, уулзахдаа энгэр задгай байх цээртэй. Заавал товчилсон байх.
Айлд хумсаа авах цээртэй.
Айлд үсний сэвээ хаях цээртэй.
Сэвийг галд хийх цээртэй.
Сүүжний ясыг гэрт хонуулах цээртэй.
Харуй бүрийгээр хог гаргах цээртэй.
Эх рүүгээ муухай харах цээртэй.
Эцгийн өөдөөс том дуугарах цээртэй.
Хаалга түшиж зогсох цээртэй.
Гэрийн багана түшиж зогсох цээртэй.
Баганын зовлон халдана гэх.
Тургих цээртэй. Бороо орно гэнэ.
Нохой нэмнэх цээртэй. Тэнгэр задраана гэх.
Гал руу бохир цаас хийх цээртэй. Галын бурхан сэвтэнэ гэх. Утсыг хооронд нь хөрөөдөх цээртэй. Чонын шүд хурцална гэх.
Аав нь хормойн донтвол үр хүүхэд нь өвдөж, үхэж үрэгддэг. \Эцгийн явдал үрд\ Эхнэр нь хормойн донтвол нөхөр нь өвдөх, амь нас алддаг.
Хулгай хар мөртэй тул хүний хулгайлсан зүйлийг авах цээртэй. Танихгүй хүний оршуулганд очих цээртэй.
Ширээ буландаж суух цээртэй.
Авдар болон ширээн суух цээртэй. Өрөнд орно гэх.
Дэмий цаас хайчлах цээртэй. Өрөнд орно гэх.
Гурил зуурсан гараа угаах хэрэгтэй.
Хундаганы ёроол гартал уух цээртэй. Архичин болно гэх. Архины шавхруу уух цээртэй.

Мөн дараах үйлчилгээг авах боломжтой.
-Өглөөний цай, хоол гарах боломжтой
-Модон дотроо
-Зам дагуу байрлалтай
-Тухтай, шинэ орчин
-Гадаа ил тирасс
-Бүүр гоё нь өөрсдөө байгууллагаараа дискотой
-Хорхог жимбий/ тохиролц ккк/
– гэр байшиндаа өөрсдийн гараар хоол хийж идэх боломжтой.
Манайх Гэр бүл, Найз нөхөд, албан байгууллага анги хамт олны захиалга өдөр бүр авч байна.
Мөнх тэнгэрээ шүтдэг хэн боловч нэг нэгнээ дэмжиж энэхүү буудлаар зочилоод мордоорой.
Olziihutagt Gendenbazar

Одоогоос 13 жилийн өмнө бусдын сүсэг бишрэлийг далимдуулан залилсан Д.Ганзүү гэгчийн үйлдсэн хэргийн талаар тоймлон хүргэе.
Д.Ганзүү гэх этгээд нь 1.6 жилийн хугацаанд 9908хххх гэсэн дугаартай утаснаас бусад руу өөрийгөө “зурхайч” гэсэн мессэж бичиж итгүүлэн, хохирогч Т-ээс 34 сая төгрөг залилжээ.
Хэргийн хохирогч Т мэдүүлэгтээ “2007 оны гуравдугаар сарын 18-нд эхнэр бид хоёр гэртээ байж байтал миний утсанд 9908хххх гэсэн дугаараас “Мобикомын 100 дугаар сонгогдлоо. Бид таны өнгөрсөн, одоо, ирээдүйн гурван үеийн зурлагыг хэлэх буяны үйл хийж байна. Хэрэв та хүсвэл өөрийн төрсөн он, сар, өдрийг илгээн бидэнд хандаж болно” гэх утга бүхий захиа ирсэн.
Тухайн үед эхнэр бид хоёр өөр өөрсдийн төрсөн он, сар, өдрийг илгээж, асуухыг хүссэн зүйлээ асуухад тэр дор нь “Танайх ам бүл дөрөв. Хоёр охинтой, ээж чинь хүнд өвчтэй хүн байна. Танай гэр бүлтэй ойр нэг эрэгтэй хүн байна. Түүнд сайн хандаж байх хэрэгтэй” гэх мэтээр бидний асуусан асуултад дор бүр нь үнэн зөв хариулж байсан. Иймд бид түүнийг зурхайч гэдэгт бүрэн итгэж, зөвхөн утсаар түүнээс асуух зүйлсээ асууж, түүний хий гэсэн болгоныг хийж, дор бүр нь төлбөр, мөнгийг нь түүнд шилжүүлдэг байсан. Тухайлбал, тэрбээр хэлэхдээ “Буян сайн үйлд гэсний дагуу асрамжийн газрын хүүхдүүдэд хичээлийн хэрэгсэл өгсөн. Мөн өөрийн дотнын найз, далан дээрээ мэнгэтэй, гарын алган дээрээ нэвт хөндлөн зураастай эрэгтэй хүнийг баярлуул, ар гэр нь ядуу амьдралтай хүн байна” гэж хэлсэн.
Тэгэхээр нь манай эхнэр, охин хоёр миний найз Д.Ганзүүгийн далан дээр нь “Мэнгэ байна уу” үзээд байхгүй байхаар нь “Байхгүй байна” гэж хэлтэл “Та нарын үзсэн далан дээр биш нөгөө талын далан дээр нь байгаа. Тэр хүн буянтай сайн хүн, түүний үгэнд орж байх хэрэгтэй” гэсэн мессэж ирсэн.
Ингээд байж байтал “Төрсөн ахдаа туслаарай” гэж мессеж ирсэн. Тухайн үед манай ахын хүүхэд хэрэгт орсон байсан тул би ахдаа 10 сая төгрөгийн мал таслаж өгсөн. Хэсэг хугацааны дараа шуудангаар надад захиа ирсэн бөгөөд нээж үзтэл бичгийн цаасан дээр улаан өнгөөр “ДОХ-ын үндэсний төв” гэж бичээд миний овог нэр регистрийн дугаарыг бичиж, “Д гэгч нь ДОХ өвчний улмаас нас барсан бөгөөд түүнтэй байнгын харьцаанд байдаг байсан эмэгтэй таньтай мөн хавьтагч байх тул та эхнэрийн хамт ДОХ-ын үндэсний төвд ирж шинжилгээ өгнө үү. ДОХ-ын үндэсний төвийн орлогч дарга Болормаа” гэх нэр гарын үсэг, тамгатай бичиг байсан.
Тэр бичгийг уншаад би ухаан алдаж унах дөхсөн бөгөөд амиа хорлох оролдлого хүртэл хийсэн. Ингээд эхнэртээ уг бичгийг үзүүлтэл “Эхнэр би ганц эрэгтэй хүнийг хайрласаар ирсэн” байтал… хэмээн уйлсаар байсан. Ингээд яах учраа олохгүй мөн л нөгөө зурхайчаас асуусан. Гэтэл зурхайч “Улаанбаатар хот явж шинжилгээ өг. Гэхдээ хувийн хоёр эмнэлэг байгаа аль нэгэнд нь өгөөрэй. Явахдаа найзыгаа авч яваарай. Замдаа “Эмохо ум пааний суухай” гэсэн тарнийг байнга уншиж явахыг зөвлөсөн. Ингээд би найз Д.Ганзүүд үнэн учраа хэлж хамт явахыг гуйж, эхнэрийн хамт Улаанбаатар хотыг зорьсон.
Ингээд эхнэр бид хоёр шинжилгээ өгтөл бидний хариу “ДОХ өвчингүй” гэж гарсан. Ингээд зурхайчид хэлтэл “ДОХ өвчин чамаас хуруу зайтай өнгөрлөө, өөрийн чинь найз энерги сайтай хүн тул та хоёрыг аварлаа. Түүний хүссэн хүслийг биелүүлж баярлуулаарай” гэсэн мессэж ирсний дагуу эхнэр бид хоёр Д.Ганзүүг баярлуулахаар шийдэж, түүний гол хүсэл нь студитэй болох байсан тул Бээжин явж, тоног төхөөрөмж авчрах болсон. Энэ тухайгаа зурхайчид хэлтэл намайг өөрөө “Бээжин явж болохгүй, эхнэр, охиноо Д.Ганзүүгийн хамт явуул” гэсэн. Ингээд бид түүнд 16 сая төгрөгийн үнэтэй телевизийн студи байгуулж өгсөн.
Зурхайч над руу “Бясалгалд яв” гэж үргэлж мессэж бичиж байсан тул би эхнэр, Д.Ганзүү, түүний эхнэрийн хамт 14 хоног Дуган хад амралтын газарт Энэтхэг багш ирсэн гэхээр нь бясалгалд сууж бүх зардлыг нь төлсөн. Үүнээс хойш хэд хоногийн дараа зурхайч хэлэхдээ “Чиний цагаан машин чамд таарахгүй байна. Өөр хүнд шилжүүл” гэсэн тул өөрийн найз Д.Ганзүүд шилжүүлсэн. Үүнээс хойш 2008 оны есдүгээр сарын 26-нд манай эхнэр надад хэлэхдээ “Д.Ганзүү зурхайч байж магадгүй юм. Д.Ганзүүтэй унтаж энергээ сэргээ” гэсэн мессэж үргэлж ирдэг байсан. Тэгээд хавраас хойш надтай нэлээд хэдэн удаа унтсан” гэжээ.
Харин хохирогч Т-ийн эхнэр У мэдүүлэгтээ … “Зурхайч гэх хүнээс мессэж ирснээс хойш манай гэрт хэрүүл, уруул тасрахаа байж, тэр болгонд нөхөр бид хоёр хоорондоо зөвлөлдөхгүйгээр зурхайчаас өөр өөрсдийн зүйлээ асууж байсан. Тэр бүүхэл зурхайч биднийг хоорондоо мессэжээ үзүүүлэхийг хориглодог байсан. Амьдралынхаа талаар асуухад маш хурдан хариулдаг байсан бөгөөд “Би таныг хамгаалалтандаа авлаа” гэж хэлдэг байсан. Мөн тэрбээр “Найздаа тусал” гэж хэлсний дагуу бид Д.Ганзүүд таван сая төгрөгөөр хашаа, байшин авч өгсөн.
2008 оны эхээр зурхайч над руу “Ганзүү бол сайн хүн түүнтэй унтаж энерги ав. Хоёр талынхаа амьдралыг сайжруул” гэсэн. Би хариуд нь найзыхаа эр нөхөртэй ийм байдалтай байж чадахгүй, би харьцаанд орж чадахгүй гэж хэлтэл “Чи амиа бодлоо, эцэст нь харамсана” гэж уурласан. Ингээд сүүлийн үед “Нөхрөөсөө сал, салахгүй бол амьдрал чинь доройтно, хоёр охиноо бод” гэж хүртэл мессэж бичдэг байсан…” гэжээ.
Шүүгдэгч Д.Ганзүү мэдүүлэгтээ… “2001 онд бид Завхан аймгаас Орхон аймагт нүүж ирсэн. Нэг өдөр манай эхнэр Н өөрийн сургуулийн найз У-тай тааралдаж, улмаар би хохирогч Т, түүний эхнэр У нартай гэр бүлийн найзууд болсон. 2007 оны гуравдугаар сарын 18-нд өөрийн гар утас засварын газарт байсан дугаараас Т-ын гэр бүл рүү “Зурхайч байна” гэж мессэж бичиж, өөртөө итгүүлэхийн тулд тэдний талаар мэддэг зүйлээ бичдэг байсан. Тэдний ярьсан бүхэн үнэн бөгөөд гэхдээ би тэднээр бусдад буян үйлдүүлж байсан тул бага ял шийтгэл ногдуулж өгнө үү” гэжээ.
Шүүхийн шийдвэр шүүгдэгч Д.Ганзүүг бусдыг хуурч мэхэлсэн, залилах гэмт хэрэг үйлдсэн гэм буруутайд тооцож, зургаан жилийн хорих ялаар шийтгэжээ. Харин одоо залилагч Д.Ганзүү хугацаа нь дуусаж, хорих ангиас суллагджээ. Шүүгдэгч болон хохирогч нарын нэрсийг өөрчилсөн болно.
Эх сурвалж: Монголын Криминологичдын холбоо

Энэ ном түүхэн үнэнийг түүхчлэн өгүүлж байна уу, эсвээс энэ ном уран зохиол юм уу? Номыг бичсэн зорилго нь яг чухамдаа юу болох? Бөртэ чиногоос Есүхэй хүртлэх 22 үеийн өвөг дээдсийг нь нэрлэж тоочжээ. Энэ үнэн юм уу? Ер нь Бөртэ чино бодитой байсан, түүхэн, хувь хүн мөн үү? Энэ 22 үеийнхний наад зах нь л 18 орчим нь зохиомол биш гэж үү? Есүхэйгээс хойш Лигдэн хаан хүртэлх 21 үеийн хаадыг 1640 онд дэс дараалан нэрлэхэд ч бичиг, цаас харж, судалж байж л зөв хэлнэ шүү дээ. Бөртэ чиногоос Есүхэй хүртэлх 500 орчим жил, мөн Есүхэйгээс хойш Лигдэн хүртэлх 500 орчим жилийг хамаарсан 1000 орчим жилийн ургийн бичиг байгаа бол өөр хэрэг л дээ. Гэтэл эхний 500 орчим жилийн ургийн бичиг байсан гэж үү? 1240 онд ямар материал ашиглаад 22 үеийнхнийг нь нэр устай нь тоочдог байна вэ? 1240 оноос өмнө Монголчууд ургийн бичиг хөтөлж байсан юм уу? Энэ номын бичмэл эх нь ямар бичгээр байсан бол оо? Энэ номыг уйгаржин монгол бичиг, үсэгтэй Монгол хүн бичсэн үү, эсвээс Хятад ханз бичигтэй Монгол хүн бичсэн үү? Хятад ханз бичигтэй хятад хүн (монгол хэл мэддэг) хятад бичгээр, Монгол хэлээр нь хуулж авсан юм уу? Энэ бол Уйгаржин бичгээр, Монгол бичиг мэддэггүй, гэхдээ Монгол хэл мэддэг хятад хүн уг номыг монгол хүнээр уншуулж байж хятадаар бичиж авах хувилбар юм. МНТ-г бичиж дууссан 1240 он бол Их Монгол улсыг тунхагласнаас хойш 34 жил өнгөрсөн, Чингис хаан нас бараад 13 жил өнгөрсөн цаг үе. Энэ үед Уйгаржин Монгол бичиг үсэгтэй хүн, түшмэдүүд хаана л бол хаана олширчихсон байсан нь тодорхой. Ингэхлээр МНТ-г бичих боломж бодьтой юм. Харин хэн, ямар материал ашиглаж, ямар зорилгоор бичсэн юм бэ? гэдэг нь сонин болно.

МНТ ном шууд Бөртэ чино, Гоо Марал хоёроос эхэлдэг. Тэр хоёрын угсаа, гарал, хэлний талаар өгүүлсэнгүй. Тэд Монголчууд гэж ойлгогддог. Номын эхний өгүүлбэр: Чингис хааны язгуур, дээд тэнгэрээс заяат төрсөн Бөртэ чоно ажгуу”. Гэргий Гоо Марал нь жирийн хүн бололтой. Бөртэ чоны эцэг, эхийг нэрлэсэнгүй. Яагаад дээд тэнгэрээс заяатайг нь ч дурдсангүй.

Үлгэр, уран зохиол л ингэж эхэлдэг. “Дува сохор магнай дундаа ганц нүдэт, гурван нүүдлийн газарт харах бүлгээ”. Энэ бас үлгэрт л байдаг дүр. “Тэнгэс гэтэлж ирэв.” Энэ бас л үлгэр гэхээр… Зохиогч Чингисийн намтраар дамжуулан Монголын түүхийг бичих гэсэн, эсвээс Чингисийн намтрыг бичиж түүний тэнгэрлэг угсаа язгуур, хаадын хаан байсан их гавъяаг алдаршуулах гэсэн байж ч болох юм. Угсаа, гарвалыг нь зохиомжлон дээдэлж үзүүлээд өөрийн нь амьдрал, үйл ажиллагааг тоочин өгүүлэх аргыг сонгосон байж ч мэднэ. Энэ номын зохиогч нь ихэд шашинжуулж бичсэн, ид шид, мөнх тэнгэрийн хүчинд хэтрүүлэн дулдуйдсан нь мэдрэгддэг бол сүүлд орчин цагийн Монгол хэлэнд хөрвүүлсэн хүмүүс нилээд улстөржүүлж, бас шүлэглэж, уран зохиол талруу нь хазайлгажээ. Номонд байгаа утгыг сэжүүрээс нь дөнгөж шүүрээд л шүлэглэж бүүдгэрүүлсэн, дүрсэлж хэтрүүлсэн нь мөн ажиглагддаг. 9 настай Тэмүүжин эцгийнхээ үхэлд гашуудан уйлж байхад нь хүмүүс улстөр, цэрэг ярьж тайтгаруулж байх жишээтэй… Хятадаас олдсон эх, Хятадруу аваачсан эх нь Хятад үсгээр, Монгол хэлээр байгаагийн учир, зорилго юу байв аа? Хятадуудад зориулж аваачсан бол хятад хэлээр л баймаар юм. Мин улсын үед МНТ-г Хятад хэлэнд хөрвүүлж 1382 онд одоогоос 641 жилийн өмнө хэвлэжээ. Судлаач Кафаров МНТ-г Орос хэлэнд хөрвүүлж 1866 онд (одоогоос 175 жилийн өмнө) хэвлүүлжээ.

Хятадын эрдэмтэн Ей Дэ Хуйн 1908 онд МНТ-г зарим тайлбартайгаар мөн хэвлүүлжээ. Энэ гурван хэвлэлийг уг эхтэй харьцуулж, хятад бичгээр Монгол хэлээр бичигдсэн уг эхийг хэр зөв хөрвүүлсэн болохыг хянах, шалгах хэрэгтэй. XIII зууны хятад ханзын утга, XIII зууны эртний Монгол хэлний нэр томъёо, хүний нэр, газар усны нэр, тогтмол хэллэг, зүйр цэцэн үгний утга гэх мэтийг ойлгож, тооцож орчин цагийн Монгол хэлэнд хөрвүүлэн гэдэг бол амар ажил огт биш юм. Махчилж орчуулах аваас нэг янз, чөлөөтэй орчуулах аваас өөр янз, жинхэнэ шинжлэх ухаанчаар орчуулах аваас гуравдахь янз байх магадлалтай… Эх хувийг хятадаар, хятад орчуулгыг оросоор, Орос орчуулгыг Монголоор хөрвүүлэхэд ч мөн их алдаа, мадаг гарнаа даа! Анхны Монгол эхийг (Уйгаржин Монголоор л бичсэн болов уу) хятад ханзаар буулгасан хүний мэдлэг, чадвар ч мөн тооцогдох учиртай. Энэ ажлыг Монгол хэл мэддэг Хятад хүн хийсэн үү, эсвээс хятад бичиг мэддэг Монгол хүн хийсэн үү? Уг номыг бичсэн хүн өөрөө хийсэн үү, эсвээс өөр нэгэн хүн хийсэн үү? Монгол хэлээр, Хятад ханзаар бичиж хадгалахын зорилго, зориулалт нь юу юм бэ? Арай МНТ-ны зохиогч нь Монгол хэлтэй Хятад хүн байсан юм биш биз? Түүний бичсэн эх нь гар бичмэлээр үлдээж, хожуу нь бээжингээс олдсон байж ч болох юм. Энэчлэн нягтлах, бодох, тооцох, судлах, хардах, сэрдэх зүйлс ч их байгаа болно. Ер нь хятадаас олдсон эх нь гар бичмэл юм уу, барласан хэвлэсэн хувь юм уу?

1949-1954 онуудад Зөвлөлтийн судлаач, эрдэмтэд Сталины даалгавараар Монголын товч түүхийг бичиж өгсөнтэй адилхан ажлыг хятадын Мин улсын түүхчид (хааныхаа даалгавраар) 1382 онд хийж гүйцэтгэсэн байхыг ч үгүйсгэх аргагүй юм. Хэрэв тийм ахул энэ номонд улс төрийн зорилгоор нэмсэн, хассан, гуйвуулсан зүйл олон байх нь эргэлзээгүй. Зөвлөлтийн судлаачдын бичсэн түүхэнд ч тэр, мөн Хятадаас олдсон гэх МНТ номонд ч тэр Монголын түүхийг Чингис хаанаас л эхлүүлсэн байдаг нь адил юм, сонин юм…

Монголчуудын өвөг дээдэс Хүннү улсыг, хожуу Хүннүгийн эзэнт гүрнийг байгуулсан болохыг Чингис хаан мэддэг, энэ тухай Чан Чун Бумбад (1148-1227) илгээсэн захидалд дурдсан байдаг даа… Тэгэхлээр Чан Чун-гийн үеийн хятад судлаачид (XIII зууны дундуур) энэ талаар мэддэг, мэдээлэлтэй байсан нь тодорхой. Гэтэл XIV зууны хятадын судлаачид энэ талаар таг дуугүй л байцгаажээ. Чингисээс өмнөх үеийн Монголчуудын түүхийг Орос судлаачид ч, мөн хятад судлаачид ч мэддэггүй байсан танин мэдэхүйн шалтгаан ч энд байсан байж болох юм. Улстөрийн зорилгоор биш, харин танин мэдэж чадаагүйн улмаас иймэрдүү байдал, үр дагавар гарсан байж болно л доо… Тодорхой угсаатны түүхийг, алдартай хувь хүний намтрыг улстөрийн зорилгоор ашиглах гэсэн холч санаархлаар өөрчилж, худал зохиож бичих тохиолдол олон байсан нь баримттай зүйл билээ. Монголын түүхийг, Модун шаньюй болон Чингисийн намтрыг улстөрийн зорилгоор өөрчилж бичсэн байхад гайхах зүйл үгүй юм. Хятадын түүхчид Модун шаньюйгийн намтрыг нүүдэлчдийн, өвөг Монголчуудын зан чанар, ёс суртахууны үүднээс бол итгэхийн аргагүй зэрлэг, догшин болгож бичсэн буй билээ. Нүүдэлчдийг, Модуныг доош хийх, үзэн ядуулах зорилгоор худал бичих, буруугаар сурталчлах нь тэр цаг үеийн улс төрийн шаардлага, сонирхол байсан бизээ. Хаадууд, ордны түүхчид битгий хэл том шашинууд, бүр нэг шашины өөр өөр урсгалууд хүртэл хоорондоо дайсагналцаж, элдвээр муулж, гүтгэж, бүр дайтаж байсан л хорвоо шүү дээ. Хятадын нийслэл хот, хааны ордон хавийн барилга, цэцэрлэг, нуур мэтийг Монголчууд (Хувилай хаан) дэлхийд гайхагдахуйц түвшинд тохижуулж, гоёмсог болгосон бол харин хятадууд Их Монгол улсын Хархорин хотыг 30 жилийн зайтайгаар 2 удаа эвдэлж шатаажээ. 1380 онд хятад цэрэг 4 чиглэлээр давшсаар Хархорумыг эзэлж балгас болтол нь сүйтгэжээ. Энэ үед хархоумд хадгалагдаж байсан бүх бичиг цаас устсан болохоор 1389 онд хятадууд МНТ-г хятадаар орчуулж хэвлэхдээ элдвийн өөрчлөлт, нэмэлт, хасалт хийсэн байж ч болох юм. МНТ-ны өөр эх, бичмэл эх байх боломжгүй гэж тэд тооцсон байж болох билээ. XX зуунд холбогдох цөөн жишээ дурдая: Оросын академич Б.Я.Владимрцовын (1884-1931) бичсэнээр (Общественный строй монголов. Монголский кочевой феодализм 1934г) “Монголчуудын хувьд феодализм XI-XII зуунд хөгжиж эхэлжээ”. Мөн орос түүхч А.Ю.Якубовский “Монголын нийгэм XII зуунд хүй нэгдлийн байгууллын зардалд өртжээ” хэмжээжээ (Из историа изучения монголов). “Чингис хаан 1206 онд Монголын тулгар буюу анхны улсыг байгуулсан (БНМАУ-ын түүх, I боть. УБ 1966он 214 дэх талд)”. “800 гаруй жилийн тэртээ цагт Монгол угсаатан бүрэлдэж, XIII зууны эхэнд улс төрөө байгуулжээ (БНМАУ-ын түүх 1984 УБ 664 дэх талд)”. “Монголын нууц товчооны 10 дэвтэрт Монголын анхны гарлаас аваад Чингис хааны эцэс хүртэл болсон явдлуудыг тоочжээ (МНТ 1990он 34дэх талд)”. Монголын ард түмний түүх Чингис хаанаас эхэлнэ (Ш.Нацагдорж Чингис хааны цадиг УБ 1991он 298 дахь талд)”. X зууны Монголчуудын гол шинж бол… овгийн байгуулал задарч, ангит нийгмийн үр хөврөл боловсорч эхэлж байв (Ч.Далай Хамаг Монгол улс (1101-1206) 1996он 10дахь тал)”- ийм л үзэл санаа ноёрхож байлаа.
Орос, Монголын түүхчид XX зуунд өмнө дурдсанчлан алдаж эндсэн байхад 2000 жилийн өмнөх, 1000 жилийн өмнөх Хятадын түүхчид алдаж эндсэн байх нь гайхах зүйл ер биш болно. Нүүдэлчдийг дорд үздэг “түүхийн нялхсын өвчин,” “хятад төвийн синдром,” “хөгжилтэй Европ, хоцрогдсон Ази” гэх бурангуй хандлага зэрэг нь түүхэн үнэнийг танин мэдэхэд чөдөр, тушаа болсоор ирснийг тооцох аваас онол-аргазүйн уг үндэстэй алдаа, төөрөгдөл дэлхий дахины түүх бичлэгт ч олон буй.

1.Биологийн нэгэн зүйл амьтан 2.Оюун ухаантай амьтан 3.Нийгмийн амьтан болохынхаа хувьд аль ч угсаа, гарлын аль ч тивийн хүмүүс адилхан. Тэд бүгд л хомосапиенсын дэлхийгээр нэг тарсан үр хойчис, удам судар, төрмөл заяагдмал тэгш эрхтэй хүн зон. МНТ номны “Чингис хааны язгуур, дээд тэнгэрээс заяат төрсөн” гэх утга бол уран сайхны халил төдий уг утга юм. Суурин иргэдийн болон нүүдэлчдийн нийгмийн хөгжлийн түвшинг зөвхөн, ганцхүү үйлдвэрлэх хүчний хөгжил, хөдөлмөрийн багаж зэвсэгтэй шууд хамаатуулж, хатуу холбож үзэх нь ч зөв арга, хандлага биш. Хүний хүмүүнлэг, оюунлаг чанарын нь хөгжил, төлөвшлөөр, хоорондох харилцааны нь төгс төгөлдөр л тухайн угсаатны хөгжлийг үнэлэх нь зөв. Нүүдэлчдийн түүх, дэлхийн түүхэнд нүүдэлчдийн үзүүлсэн нөлөө, үр дагавар, нүүдэлчдийн соёл-иргэншлийн хөгжил, онцлог зэргийг судлах ажил байнгад л орхигдсоор иржээ. Энэ бол “хөгжилтэй суурин иргэд, хоцрогдсон нүүдэлчид” гэх бурангуй, бас дээрэнгүй үзэл, хандлагын илрэл болж байв. “Хүнд, хүмүүст байвал зохих зан чанар, ёс суртахуун өнөө гэхэд ганцхүү нүүдэлчдэд л үлдэж хоцорчээ” хэмээсэн ухаантны үг буй. Хүний нийгэмд юуны өмнө л хүмүүнлэг байх ёстой. Голлож, бахархаж энэ үзүүлэлтээр л нийгмийн хөгжлийн түвшинг үнэлэх учиртай. Хөгжил нь мөнхүү нийгмээ улам бүр л хүмүүнлэг бус болгосоор байх аваас, хүн хүндээ чоно болох чигт хувьссаар байх аваас хөгжиж байгаа бус юм. Ямар ч нийгмийн хөгжил бол хүнээ л хөгжүүлсэн хувьсал, өөрчлөлт, шинэчлэл байх учиртай.Хувьсал, өөрчлөлтийн явцад хүмүүс эвдэрч, хүмүүнлэг мөс чанараа алдаж байвал тэр хөгжил биш. Баруунд ийм үзэгдэл буй…

Сыма Цян Хүннүгийн тухай, Модун шаньюйгийн тухай бичсэн цаг үе нь тэр цагийн Хятад хааны их цэрэг Хүннүд довтлоод ялагдсан, жанжин нь олзлогдсон (уравсан), Сыма Цян мөнхүү жанжингийн ялагдлыг аргагүйн эрхээр болсон үзэгдэл мэтээр өмгөөлж үг хэлснээсээ болж ялд унаж хэлмэгдсэний дараахан тохиосон нь үнэн юм. Хүннүг харааж, Модуныг харлуулж, Монголчуудыг гутааж бичихээс өөр аргагүй нөхцөл, байдал бүрэлдчихээд байжээ. Монголчууд зэрлэг, бүдүүлэг, хүний мөсгүй зан авиртай болгож харуулснаар өөрсдийн ялагдлыг, арчаагүйг зөөллөх цайруулах хэрэгтэй болсон байх л даа. Түүхэн тэр үед Хятадууд Түмэр шаньюйгийн хүү Модуны талаар, түүний намтар, түүхийг сайтар мэдэж байх нь худал л даа.
“Модун (хааны хүү) харьд барьцаанд байсан, аав түүнд хайргүй байсан (бүр хөнөөх санаатай), Модун хариас өөрөө оргож гарсан, цэргүүдийг үг дуугүй, автоматаар захирагддаг болгохын тулд хүлэг сайн морио (байлдааны хүлэгээ) харваж хөнөөсөн, авааль гэргийгээ харьд өгсөн (бараг худалдсан), ааваа харваж алсан…” гэх мэтээр бичиж Модунг дүрсэлжээ. Махчины тухай, мангасын тухай үлгэр нэг тийм байдаг даа…
Нууц товчоог нийтэлж, олонд ил болгосон цаг үе бас л Монголчуудад хорсож, үзэн ядаж байсан мөн л нэг төстэй цаг үе юм. Монголчууд Хятадаас хөөгдөж гараад, эргэж довтолсоор, хядалцсаар, харилцаж үзэн ядалцаж байсан уур амьсгал ноёрхох болсон 1382 онд МНТ Хятад хэлээр хэвлэгджээ. Дайсан нь дайсныхаа тухай бичиж, дайсныхаа талаар мэдээ тараажээ дээ? Нүүдэлчдийн гарал түүхийг гуйвуулах, гутаах хятад оргодол, босуулаас эх авсан мэтээр үзүүлэх сонирхол Хятадын түүх бичлэгт ноёрхсоор ирсэн нь үнэн юм.

МНТ дахь өгүүлэмж нь Модуныхтай төсөөтэй. Тэмүүжин эцэг нэгтэй, нэг дор өссөн дүүгээ харваж алдаг. Бусдад гадуурхагдаж, хоригдож, оргож амиа авч гардаг. Эхнэрээ харьд булаалгадаг, есөн шаргаа дээрэмдүүлдэг гэх мэт.

Дорно дахинд, тэр дундаас хятадаас хаадыг дээд тэнгэрээс тэтгэгддэг хэмээх ойлголт ноёрхсоор ирсэн (күнзийн суртал). МНТ ингэж л эхэлж байна. Монголд тэнгэс, далай үгүй атал Бөртэ чино далайн чанадаас ирсэн мэт болгож гарал, үүслийг нь далайн чанадад болгож Монголоос салгажээ… (Гэхдээ орчин цагийн утга нэр томъёогоор шүүх). Нийтийн тооллоос өмнө Сыма Цяны бичсэн тэр л хэв маяг МНТ-ны эхний хэсэг, домог мэт хэсэгтэй яг л танигдахаар давтагджээ.
Мин улсын үед, 1382онд МНТ-г хятад хэлээр хэвлэхдээ тэд яаж ч засварлаж яаж ч гуйвуулж, ямар ч санаа, зорилгоор хавчуулж болох байв. Монголын нийслэл хотыг (хархорин) хоёр удаа эвдэлж, шатааж, тэнд байсан ном, судар мэтийг, ер бүх бичиг баримтыг устгачихаад байсан цаг шүү дээ. МНТ-ны бичмэл эх үгүй болсон гэдгийг Мин-гийн төр мэдэж л байсан болов уу. МНТ-г хятад хэлэнд хөрвүүлж бэлдэх, барлах нь хувь хүний хийх ажил биш. Энд төр, хааны оролцоо байх нь маргаангүй. Нүүдэлчдийн тухай Сыма Цяны бичсэн зүйлийн эхний хэсэг нь, мөн МНТ-ны эхний хэсэг нь домгийн, тэр дундаа хятад домгийн шинж, өгүүлэмжтэй байгаа нь анхаарал татдаг, энэ талаар судлах, нягтлах хэрэгтэй. Энэчлэн МНТ-нд тайлах, тодруулах шаардлагатай зүйлс олон байна.

МНТ-г Цэнд гүн Хятадаас Монголд хөрвүүлэхдээ баримталсан арга, барил, МНТ-г оросоос Монголд хөрвүүлэхдээ баримталсан арга, барил, Цэнд гүнгийн хөрвүүлгийг аман зохиол, уран зохиолын хэлбэр рүү оруулж өөрчилсөн Дамдинсүрэн гуайн арга, барил, ер аливаа орчуулга бол 1.Махчилсан 2.Чөлөөтэй 3.Шинжлэх ухааны хэмээгдэх ангилагдах үүднээс үзвэл аль нь юу болох гэхчилэн нягтлах, тулгах шалгах, судлах, цаг үетэй холбох, түүхээс үнэнд аль болохоор ойртуулахыг бүх талаар хичээх гэх мэтийн бүтээлч хандлага одоо ч гэсэн үгүйлэгдсээр байна. “МНТ-ны сонгодог эх” гэх нэр үнэн утгаараа төрөн гарах ялгаа ч үгүй байгаа юм шүү. Нөр их ажил, гүн хийгээд алсуурх бүтээлч сэтгэлгээ, үнэ цэнтэй, хийгүй боловсруулалт, олон өнцөг адилгүй байр суурины үүднээс хандах маргаан, мэтгэлцээн үгүйлэгдсэн янзаараа л байна. Нимгэхэн мэдлэг, ядуухан чадварын түвшнээс чанар төрөн гарах нь бараг үгүй билээ.

Судлаач,профессор Д.Чулуунжав

Тийнхүү эмэгтэй хүн ээмэг зүүж чөтгөрийг хөөдөг болсон ч хамаг гай зовлон, муу муухай нь ээмгэнд нь шингэг гэж чөтгөр хараасан гэдэг. Тиймээс эмэгтэй хүний зүүсэн ээмэг, тэр тусмаа үнэт металл энерги их хадгалдаг учраас зүүж буй хүнийхээ бүх гай зовлон,сөрөг энергийг шингээдэг.

Хэрэв ээмгээ гээчихвэл зовлон ариллаа гээд араас нь харамсдаггүй, бас дахиж хос болголгүй хайлуулаад өөр зүйл хийдэг байжээ. Монголчууд хүний алтан ээмэг олбол муу муухайгаа гадагшлуулдаг, мууг нь арилах болтугай гэж домнож авдаг. Мөн балчир охиндоо өөрийнхөө зүүж байсан хуучин ээмгийг зүүлгэдэггүй. Хэрвээ их үнэтэй ээмэг бол хэлбэр дүрсийг нь өөрчилж зүүлгэдэг байсан.
Эмэгтэй хүний “эдгээр газруудад” хамаагүй хүрвэл эр хүний хийморь сүлд доройтдог. Үс – эмэгтэй хүний үс бол түүний эрч хүч, түүний хүч чадал юм. Задгай тавьсан үс нь хавь орчны хүмүүст маш хүчтэй нөлөө үзүүлдэг хэдий ч, мөн үүний зэрэгцээ эмэгтэй хүн үсээ задгай тавьсан үедээ эрч хүчээ алдаж байдаг. Туршилт болгож, нэг өдөр үсээ задгай тавиад, маргааш нь үсээ богоод яваад үзээрэй. Ер нь үсээ хайртай хүнийхээ өмнө л задгай тавьж болно, учир нь Таны хүч бүхэл хорвоо ертөнц рүү биш, харин зөвхөн хайртай хүн рүү тань чиглэсэн байх ёстой! Таны эрхэм зорилго бол эр хүний хайрын тэнгэр нь болох явдал ба харин эр хүн, Танаас урам зориг авч, бүх ертөнцийг Тандбэлэглэг! Нүд – эмэгтэй хүний оюун ухааныг илэрхийлдэг ба эмэгтэй хүний харц бусдын сэтгэлийг маш хүчтэй татдаг. Хэрэв эмэгтэй хүн нэг зүйл дээр 40-өөс илүү секунд төвлөрч харах юм бол, тэрээр энэ талаар бодож, түүнийг хүсэмжилж байдаг. Энэ нь эмэгтэй хүнд байгалиас заяагдсан аж. Тиймээс тэр тусмаа та нөхөртэй бол эрчүүлийн өмнө харцаа буулгаж байсан нь дээр. Ингэх нь таны нөхөрт хэрэгтэй юм биш, харин Таны оюуны амар амгалан байдалд хэрэгтэй юм шүү. Хүзүүний ар шил – эмэгтэй хүний хамгийн сул бүсэд тооцогддог! Түүнийг байнга халхалж байх хэрэгтэй. Таны талаар муугаар ярьж байгаа хүмүүс рүү арнуруугаа харуулж болохгүй, зөн билэгтэн нарын “ар нуруу руу хийдэг хараал” гэж нэрлэдэг хүчтэй хараалд өртөж болох юм шүү. Энэ цэг эрч хүчний хувьд маш эмзэг байдаг тул хамгаалалтын сахиусан зүүлт зүүвэл энэ бүсээ хамгаалж болно. Мөн үсээ сүлжсэн байвал маш сайн, ер нь өөрийн эрч хүчнээс илүү хүчтэй хамгаалалт байдаггүй. Мөр, бугуй – бэлгийн хүчтэй эрч хүчийг ялгаруулдаг тул олонх ард түмний зан заншилд мөрөө халхлах, гартаа бугуйвч зүүх зэргээр өөрийнхөө эрч хүчийг хамгаалж, эрчүүлийн дурыг булаахаас сэргийлдэг байна. Сонирхолтой нь, харин хөх нь эрч хүч алдах бүс болдоггүй, гэхдээ энгэр задгай хувцас өмсөхдөө хэмжээ хамжааргатай байвал зохино. Хөх бол бэлгийн харьцааны бус харин эх хүний бэлэг тэмдэг. Тиймээсзадгай даашинзыг хориглодоггүй (хэмжээ хамжааргатай байх ёстой гэдгийг дахин сануулъя). Гэдсээ ил гаргах нь тийм ч аюултай биш, учир нь гэдэс бол эмэгтэй хүний чинээлэг амьдрал, түүний амжилт, түүний чадавхын билэг тэмдэг юм – тиймээс түүнийг ил гаргаж болно. Би энд гэдэсний талаар өгүүлэхдээ цавь бус, харин аюулхайн орчмыг заасан болно.
Цавь болон гуя – энэ бол эмэгтэй хүний үр хөврөл тогтоох эрхтэнүүд байдаг газар, түүнийг халхалж байх ёстой. Энэ бол эмэгтэй хүний хамгийн чухал бүс, энд эмэгтэй хүний мөн чанарын цэцэг – умай байдаг!!! Хэрэв тийшээ хүн бүр харах юм бол уг эмэгтэй өвдөж, түүний сарын “юм” хүндрэлтэй ирж, үр тогтоох эрхтэнүүд асуудалтай болдог. Гайхалтай нь тийшээ харж байгаа эрчүүлээс илүү өөр бусад эмэгтэйчүүлийн харц маш аюултай байдаг! Гуяа тодотгон харуулж болно, харин бариун хувцас өмсөх хэрэггүй. Тэгвэл биеийн эрч хүчний хөдөлгөөн алдагдана, өөрөөр хэлбэл бие барьсан өмд өмсвөл, эрч хүч эр хүний хэв шинжээр хөдөлж эхэлдэг (ер нь, стринг бол дотуур хувцасны хамгийн хор уршигтай хувилбар билээ). Арай чөлөөтэй өмд, өгзөгөө халхалсан цамц өмсөж байх хэрэгтэй. Шагайнаас өвдөг хүртэл – удмын генийн цэгүүд байдаг. Олонх эрчүүлд эмэгтэй хүний шагай таалагддаг нь учиртай юм. Тэнд удмын болон ирээдүйд мэндлэх удам залгагч нарын эрч хүч цэнэглэгдэж байдаг. Түүнийгээ ил байлгах уу эсвэл халхлах уу гэдгээ өөрөө шийднэ биз ээ. Туршилт болгож, богино ба урт банзал өмсөөд, өөртөө төрж байгаа мэдрэмжээ харьцуулаад үзээрэй. Санамж: үүнийг хайртай хүндээ дэлгэн хэлэх албагүй, харин түүнийхээ дэргэд дур тачаал хүргэм хувцасаар гоёж, үсээ задгай тавин, нүд рүү нь эелдэг зөөлөн харцаар харж болно гэдгийг санаж яваарай.

Тиймээс хүмүүст мэдээлэл өгөх үүднээс болон сэрэмжлүүлэх зорилгоор бодит амьдралд тохиолдсон зүйлийг дор сийрүүлэв. Саяхан Дархан-Уул аймагт 18 настай хүү хамаатныхаа айлд хонох гэж очоод бурхан болчихсон аж. Эцэг, эх нь сандраад хууль хяналтын байгууллага энэ тэрээр явсан хэдий ч биед нь ямар нэгэн гадны нөлөөлөл ороогүй гэдэг нь батлагджээ. Тэд буян номынх нь ажлыг дуусгаад, нэгэн бөө дээр очиж үзүүлтэл “Танай хүү сахиусандаа хорлогджээ. Хэрвээ сахиусаа хүлээгээд авчихсан бол нэлээд гайгүй сайн бөө болох төөрөгтэй байж. Тиймээс танай хүү сахиусаа хүлээж аваагүй болохоор хорлогдсон байна” гэсэн зүйлийг хэлж гэнэ. Гэтэл хүүгийн бие одоогоос жилийн өмнө их өвдөх болсон байна.

Мөн зан аашинд нь нэлээд их өөрчлөлт орж, уурлаж, ундууцах нь элбэгшжээ. Аав, ээж хоёр нь шилжилтийнхээ насан дээр яваа гээд төдийлөн анзаараагүй гэдгээ ойр дотныхондоо хуучилсан байна. Түүнчлэн ямар ч хүнд очоод үзүүлсэн тэнгэрийн цээрлэл, сахиус нь түүний амийг нэхсэн байна гэх зэрэг учир начир нь үл олдох зүйлийг хэлжээ. Гэтэл тэдний удамд бөө, удган бүү хэл лам хүн ч байхгүй гэнэ лээ. Энэ бүх зүйл болсны дараа нутгийн гэх лам дээр очоод учир байдлаа хэлээд үзүүлтэл насны хэмжил болжээ. Угаасаа богино настай байсан байна. Бөө болох байсан гэсэн төөрөг зураг огт байхгүй байна гэжээ. Одоогоос 20-иод жилийн өмнө Улаанбаатар хотын “Дэнжийн 1000” захын ойролцоох нэгэн айлын охины нүд гэнэт сохорсон байна. Тэднийх хоёр хүү, ганц охинтай аж. Охин багаас сэргэлэн цовоо, сурлагаараа сургуульдаа дээгүүрт ордог байж. Гэтэл охин нь үе, үе татаж унадаг болоод, 3-4 жил болж байгаа аж. Тэдний хамаатны дундаас төрсөн нэг бөө “Охин чинь удган юм байна. Түүний сахиус нь эмээ ээж байна. Тиймээс түүнд сахиус нь ирэх гээд үе, үе татаж унадаг болжээ. Одоо сахиусаа авчихвал бие нь зүгээр болно. Тиймээс сахиус, онгод, хувцас, хэрэглэлээ авахад зургаан сая төгрөг болох юм байна. Надад охиноо шавь оруул. Сахиус онгодоо хүлээж авсны дараагаар түшээг нь сонгоно” гэсэн байна.

Охины эцэг, эх хэлснийх нь дагуу охиноо удган болох гээд хэлсэн бүх зүйлийг нь биелүүлсэн байна. Гэтэл охин нь юун удган болж сахиус энэ тэр авч, татаж унах нь зүгээр болох манатай нүд нь юм харахаа болижээ. Тэгээд эцэг, эх хамаатны бөөгөөсөө охин маань татаж унах нь зүгээр болох нь бүү хэл нүд нь ерөнцийг харж чадахааргүй болчихлоо шүү дээ хэмээн учирлахад “Та нарын сүсэг бишрэл их муу байжээ. Охин чинь удган болохгүй гэж бодож явдаг байсан байна. Тиймээс сахиус нь түүнийг ийнхүү шийтгэжээ” гэжээ. Арга барсан эцэг, эх эмнэлгээр явсан боловч охин чинь хэзээ ч хараагүй орохгүй гэсэн үгнээс өөр юм дуулаагүй байна. Тиймээс аливаа зүйл тоглоом биш гэдгийг хүн бүрт сануулах гэсэн үүднээс бичиж байгаа юм шүү. Учир нь монголчууд өвдлөө, муухай зүүд зүүдэллээ, манай тэр унаж тусаад байна, бөө болох гэж байгаа байх гэж бодох бүртээ мухар сүсэгтээ хөтлөгдөөд хэн дээр ч хамаагүй очдог. Тэгэхээр хүнээ таниагүй мухар сүсэг дээрх шиг байдалд хүнийг хүргэдэг юм байна шүү.

Б.Яруу

Тийм ч учраас Чингэлтэй уулын энгэр бэлээр шашны өргөө сүм, дуган дацан олноор байгуулагдаж, эрдэм номын нянба бясалгал их хийгддэг байжээ. Чингэлтэй уулын урд бэлээр Гандантэгчилэн, Дамбадаржайлин, Автай сайн хааны өргөө, Гэсэр сүм, Шар орд, Бэтүб хийд, Чойжин ламын сүм зэрэг бурхан шашны оронгууд баригджээ..Зүүн өмнө талаараа Салхит, Хайлааст, Хайст, баруун талаараа Баянцагаан, Сант, Ав өвөр Гүнт, Хожуулын даваа, зүүн талаараа Жигжид, Бумбат, Шадивлан, Суварганы өндөр гэх мэт жижиг амуудтай. Эдгээр амнуудаас 20 орчим жижиг гол горхи урсан гарч Сэлбийн гол болж улмаар Туул голд цутгадаг. Эдүгээ нийслэлийг тойрон хүрээлэх дөрвөн уулыг тахихдаа Чингэлтэй уулаас эхлэн тахидаг уламжлалтай.
БАЯН ЗҮРХ УУЛ
Бидний зүүн урд орших сүрлэг уул бөгөөд далайн төвшнөөс дээш 1846 /1860/ метр өндөр. Зүүн талаасаа уул толгодоор халхлагдсан, хойд талаараа модтой уулсаар хүрээлэгдсэн, хагас саран хэлбэртэй, баруун хойд талдаа Туулын бургасан тохойтой. Алсаас харахад зүрх хэлбэртэй бөгөөд эртнээс нааш цэрэг эрс, эрэгтэй хүмүүст ээлтэй хэмээн домоглодог. Тийм ч учраас Хужирбулангийн цэргийн анги байрлаж, олон агт адууг идээшлүүлж иржээ. Баянзүрх уулын сахиус Лусын дагина ажээ. Уулыг Ар, Өвөр Баянзүрх хэмээн нэрлэж, Ар Баянзүрхийг тахиж иржээ.
ЦЭЦЭЭ ГҮН
Цэцээ гүн бол Богд хан уулын ноён оргил юм. Далайн түвшнээс дээш 2268 м метр өндөр өргөгдсөн. Зарим түүхэн сурвалжид энэхүү уулын эзнийг “Цэц Гүн Ноён” гэгдэг байсан гэх ба улмаар он цагийн аясаар Цэцээ гүн хэмээн нэрийдэх болсон байна.
СОНГИНО ХАЙРХАН
Бидний баруун талд Туул голын хойд биед орших далайн төвшнөөс дээш 1662 метр өндөр, тахилгатай, хад асгатай, хайлаас харганатай уул. Гурван шовх оргил нь алсаас сүр бараатай харагддаг. Галт хар үнэг байдаг тул өвөл цасгүйгээр хар өвөлждөг хэмээх домогтой. Эрдэмт лам Лувсанпэрэнлэйжамцын айлдсанаар Сонгинохайрхан уул нь сүрхий догшин, хатуу үйлийг захиж хүсэхэд түргэн бүтээдэг бэлгэдэлтэй хөх үхэр унасан, араа соёо нь зөрсөн, нанчид архинд дуртай хөх өвгөн сахиустай хэмээн айлдсан. Заримдаа цэргийн ноёны дүрд хувирдаг шидтэй өвгөн хэмээнэ.
Өөр нэгэн домгоор бол, Чингис хаан энэ ууланд явж байтал арслан архирах чимээ гарч, хад асга нуран, их эзний өлмийд нэгэн том уулын сонгино өнхрөн ирж тогтсоноор уг уулыг Сонгинохайрхан хэмээн нэрийдсэн гэдэг. Хүрээний дөрвөн уулын дундаас хамгийн догшин хайрхан хэмээгддэг тул ан амьтад, тарвага зурманд нь ч хүрдэггүй байсан гэдэг.
Тогтмол Эрдэнэ-Очир

Энэ удган явганаар бөөлж арга засал хийж өгөхөөр хус модон өргөл чимэглэж бэлтгээд хуурдаж эхэлтэл голомтын орчимд хатгасан өргөл нь их чимээ гарган дундуураа цуурч унав. Тэгмэгц Цэвээн удган /Тажив өвгөн, Сампил охин нарын сахиус онгод үнэхээр догширч гэж үзээд/ “Өө энэ чинь бүр ийм дээрээ хүрээ юу? За тэгвэл хуяглаад үзнэ дээ” гээд тэр шөнөдөө хуяглаж бөөлөөд “За энэ охины өвчнийг би анагааж чадахгүй нь ээ. Энэ нутагт байгаа цагт үхэх юм байна. Тийм учраас та охиноо долоон хоногийн дотор энэ нутгаас холдуул. Хааш нь ч хамаагүй тэнүүл” гэхэд эцэг охин хоёр хоёул татгалзаж, танихгүй мэдэхгүй нутаг руу эцгээ хаяад явахгүй гэсэн хатуу бодолтой охин ухаан алдаж унажээ.

Энэ үеэр Цэвээн удган эцэгт нь “Охин чинь нутгаасаа хол явбал амьд явахаар юм байна. Хэрэв нутагтаа байсаар байя гэвэл долоо хоног өнгөрүүлээд үүнээс илүү нулимс асгаруулах нь дээ” хэмээн ятгаснаар эцэг нь охиноо явуулахаар шийдэв. Гэтэл хэдхэн хоромын дараа Сампил охин сэргэхдээ явахгүй хэмээн хүчлэн тэмцэж байсан нь огт үгүй болж харин ч болохноо түргэн явья гэсэн бодолтой болсон байв. Үүний учир нь түүний дотуур хувцасны зүүн суганы дотор талд оёж шидсэн жижигхэн ууттай юманд байжээ.
Цэвээн удган Сампилыг ухаангүй хэвтэж байхад “Мэргэн Дэрсэгийн юм” гэдэг бүсгүй онгод шившиж амилуулаад, бүсгүй хүн учир Сампилын зүүн суганы дотор талд бэхлэхдээ ховсын үг хэлсэн нь түүний сэтгэлийг бүрэн өөрчилжээ. Тийм ч учраас тэрээр 1962 онд эцгээ өөд болсоноос хойш төрсөн нутагтаа очоогүйгээр үл барам очих ч дургүй болсон гэнэ. Цэвээн удган Сампилд “Энэ оёж шидсэн юмыг чи хаана л хүрнэ, тэр нутагтаа очоод задлаарай, наана нь хэрэггүй шүү” гэжээ. Энэ ёсоор Улаанбаатарт ирсэнийхээ дараа задалж үзэхэд улаан, хөх, ногоон, цагаан, хар таван өнгийн даавууны өөдсийг уутанд хийж бэхлэн оёсон байв. Сампил ийнхүү төрж өссөн Хөвсгөл нутгаасаа гараад 1962 онд эцгээ авч дэргэдээ асрахаар төрсөн нутагтаа эргэж очсон боловч 5 хоногийн дараагаас хууч өвчин нь хөдөлж буцаж явахыг шаарджээ. Тэгээд Төв аймгийн Батсүмбэр нутагт ирсэнээс хойш сэтгэцийн ужиг өвчин нь ямар ч эмчилгээгүй бүрэн эдгэсэн гэдэг.

1. Устгагч хар ертөнц ба Их Засгийн тэнгэрийн тухай сургалт
2. Сэхээрэл, ухаарал, гэмшилд олгогдсон Их Засгийн тэнгэрийн өршөөл
3. Хурмаст тэнгэрээс хур дуудах Монгол ёсны зан үйл
4. 3 ертөнцийг зэрэг хамарсан Талархлын золголт болж өндөрлөлөө
Үйлд залран ирсэн Устгахуй ертөнцийн болон Их Засгийн тэнгэрийн эзэд
1. Хустай эзэн хаан МЭӨ 800
2. Хүннү гүрний хаан Түмэн шаньюй, МЭӨ 220-209 (Их Засгийн тэнгэрийн эзэн хаан)
3. Хүннү гүрний хаан Модун шаньюй, МЭӨ 209-174 (Устгагч хар ертөнцийн эзэн)
4. Сүннү (Сяньби) улсын хаан Тэншихуай, 136-186
5. Хүн гүрний Атийл хааны хүү Чингиз, 453-469
6. Кидан улсын Елюй Абаожи хаан 907-926
7. Хамаг Монголын хан Есүхэй баатар 1160-1170
8. Гүр хаан Жамуха цэцэн 1187-1205
9. Зүчийн буюу Кипчакийн хант улсын Зүчи хаан 1207-1227
10. Цагаадайн улсын хаан, Цагаадай хаан 1225-1242
11. Алтан ордны улсын хаан, Бат хаан 1227-1255
12. Ил хаант улсын хаан, Хүлэгү хаан 1255-1265
13. Догшин хаан доголон Төмөр 1370-1405
14. Зүүн гарын хаант улсын хаан Галданбошигт 1671-1677
Үйлийг удирдсан Хүн гүрний “Тэнгэрийн ташуур” Атийл хаан (Хөх Тэнгэрийн хаадын хаадын хаан Ай Тай Суу эцэг).
Ирсэн хүн бүрийг оногдсон өршөөлд нь Жамын эзэн, Жамухай цэцэн хаан хамрууллаа.
Төрт ёсоо мэдэхгүй ноён тэнэг
Төл гунжаа мэдэхгүй бух тэнэг
Түүх соёлоо мэдэхгүй хүн тэнэг

ХӨХ ТӨРМӨС ТӨВИЙН ХАМТ ОЛОН

Баясгалан Олхонуд

Нэг бус хэд хэдэн цаг үеийн сэхээтнүүдийнхээ сор манлай болсон Л.Түдэв абугай “Сэхээтэн гэдэг нь сэхээрч, ухаарсан хүнийг хэлнэ” хэмээсэн. Сэхээрч ухаарсан нийгмийн тэр хэсэг л чухам хөгжил дэвшлийн түүчээ болж, гэрэл гэгээ асааж ирснийг түүх бүрнээ батална.
Сэхээтэн гэж үнэлэгдэхэд зөвхөн диплом, эрдмийн зэрэг цол төдий хангалттай биш аж. Хуучин цагийн сэхээтнүүдийг жинхнээс нь сэхээтэн болгож байсан тэр зүйл бол улс орны хөгжил дэвшил, үндэстнийхээ өв соёл, оюун сэтгэлгээ, хөгжил дэвшлийн өмнө хүлээсэн үүрэг хариуцлагаа гүн гүнзгий мэдэрсэн ухамсар, эх оронч үзэл санаа юм. Харин өнөөгийн энэ олон дипломтонгуудын үнэмлэхүй олонхийн цээжнээс ийм зүйлийг хичнээн эрж хайгаад ч олохгүй болчихсонд л асуудлын мөн чанар нь байна.
Өөрөөр хэлбэл өнөөгийн Монгол орны нүүр царай болсон сэхээтнүүд СЭХЭЭТЭН шиг байж чадахгүй байна. Хэдий их дээд сургуульд он жилээр сурч, боловсорсон, янз бүрийн алтан, мөнгөн сайхан диплом, ромбо, зэрэг цолтой ч харамсалтай нь тэдний цээжинд хувиа бодохоос өөр ямар ч үзэл санаа алга. Үзэл санаагүй нийгэм өөрөө аяндаа өмхөрдөг бол эх оронч үзэл санаагүй хувь хүн хар аяндаа нэг л мэдэхэд өтөл бэртэгчин болж дуусдаг юм байна. Хичнээн сайхан мэргэжлийн ур чадвартай байгаад ч улс орон, нийгмийн өмнө хүлээсэн үүрэг хариуцлага гэдэг зүйлийг үл тоодог бол, эх оронч үзэл санаа байхгүй бол тэр мэргэжлийнх нь ур чадвар тийм их хүртээлтэй юм гэж үү…
Зохиолч, сэтгүүлч Б. Наминчимэд
“Үндэсний сэхээтнүүд үгүйлэгдэж байна” нийтлэлээс