Category: Монгол бөө

Бөөгийн унлага энэ нь тухайн улаачид буух онго тэнгэр газар нийлүүлэх үед унаж ирэх унлагын тухай ойлголт юм.
Онгын унлага олон төрлийн ан амьтан, араатан жигүүртэн, түүгээр үл барам хүний гавлын яс , сүнсээр хөлөглөн улаачидаа ирдэг байх юм.
Жигүүртэн шувуудын дунд онгын унлага болсон түгээмэл шувуудаас мэдхээ бичий. Тас шувуу, Бор илээ , Хар илээ , Шонхор , Бүргэд , Сар , Шар шувуу, Шаазгай, Тогруу шувууд байх нь түгээмэл . Тас , Бүргэд , Шонхор , Сар , Тогруу унлага нь эрэмбэ дараа өндөр тэргүүн зэргийн онгын унлага унаа болон явдаг байна. Хар илээн унлага хэр баргын онго ундаггүй бололтой харын зүгийн зайрд нарын унлага байх нь элбэг. Бор илээ , Хар илээ нь ихэнхдээ дагвар унлага болон явна. Хүрэн тас , Хар тас , Цагаан тас , Цагаан толгойтой хар тас ,Хар шонхор , Цагаан шонхор гэх мэт содон өнгө зүстэй жигүүртэн шувууд нь мөн л тэргүүн онгуудын унлага болдог байна.
Ан амьтадын дунд онгын унлага болох нь Чоно , Баавгай , Буга , Зээр , Цаа буга, Гахай , Үнэг , Могой, Морь байх нь ихэндээ байх юм. Чоно бол мөнх тэнгэрийн хамгын түгээмэл унлага бөгөөд хурдан шалмагаараа нэн түрүүнд тооцогддог байна. Морь нь бөөгийн хамгын их хэргэлдэг унлага .Эдгээр амьтадын арьсаар бөөгийн хэцийг бүрэн онгын унлага юуг нь улаач нь бэлддэг ёстой. Эдгээр олон унлага нь бөөгийн унлаг болхын зэрэгцээ онго зөвхөн нэг унлагтай байдаггүй. Энэ олон унлагыг хэд хэдээр нь нэгтгэн унлагаа хийнэ. Жишээ нь: 9 хар тасын унлагт 99 гавлын ясан хөлөгт 99 тогруун унлагт гэж өөрийн унлага юугаа хэлэх нь байна. Мөн сэр сэр салхиар явагч сүнсэн хөлөгт сэвээ удага гэх мэт онго бүр өөр өөрийн унлага юугаа хэлнэ.
Онго нь унлагаараа дамжуулан өөрийн дүр төрхөө илэрхийлэн бөөлөх нь бас ойлгон таньж мэдхэд төвөгтэй зүйлсийн нэг юм. Тасын дуудлага хийхэд тухайн бөө тасын дүр төрхийг илэрхийлэн цам хариан бүжих нь нэн сонирхолтой. Чоно болон улих , хэрээ болон гууаглах , тогруу болон дууграх нь өөрийн унлагын дүр төрхөд хувираад ч байх шиг байдаг байна. Бөөгийн цам бүжгийн илэрхийлэлд унлага юугаа магтан бүжих нь түгээмэл байхын зэрэгцээ мөнх тэнгэр байгал дэлхийгээ магтан байдаг.

ХҮНИЙ ЕРТӨНЦ ГАЛТАЙ БОЛСОН ТУХАЙ
Урьд манай энэ тивийн хүмүүс галгүй байж гэнэ. Тэгэхэд орой бүх огторгуй өөд харахад дээд тивийнхэн гал түлж, үй түмэн түүдгийн гал гялалзаж байдаг байжээ. “Дээд тивийнхний галаас хулгай хийж олж авах юмсан. Яаж хэнийгээ явуулъя даа” гэж хэлэлцэж гэнэ. Хүн далавчгүй болохоор дээд тивийнхэнд хүрэхийн аргагүй. Тас бүргэдийг явуулбал бие нь том баригдчихна” гээд хараацайг хурдан шаламгай хөдөлгөөнтэй, бие жижиг яг л таарах юм санж гэж хараацайг дээд тивээс гал олж ирээч гэжээ.

Хараацай “тэгье” гэж нисээд дээд тивд хүрэхэд нь айл амьтан оройныхоо хоолыг хийж байсан цаг таарч байж гэнэ.Нэг айлын өрхөөр нь нисэж ороод галын цогтойгоос нь хошуугаараа чимхэн шүүрээд дээшээ дэгдтэл галаа асааж хайчаа барьж байсан авгай “Галын хулгайч” гэж хашгирган хайчаараа хараацайн сүүлнээс хавчаад автал хараацай ухасхийгээд сүүлний өд нь хайчинд хавчаастай хоцорч хараацай гал зуусаар өрхөөр нь нисэн гарч явсаан манай тивийнхэнд гал олж өгсөн гэдэг.

Тэгээд одоо хүртэл хараацайн сүүл ац шиг байдаг нь дээд тивийн айлд сүүлнийхээ өдийг тас татуулсны тэмдэг нь ажээ.

Манай дэлхийн доор бас доод тивийнхэн гэж байдаг. Орой дээшээ харахад нь манай дунд тивийнхэн галтай болчихсонд сурагласаар байгаад дээд тив тэнгэрээс гал хулгайлж олсныг мэдээд манайхаас гал хулгайлах гэж жижигхэн жигүүртэн явуулна гэлцэж “удган эрвээхэй” гэдэг шөнө нисдэг эрвээхэй явуулж гэнэ. Тэр нь галын хөх дөлний үзүүрээс чимхэн хулгайлж, хүнд мэдэгдэлгүй доод тивийнхэнд аваачиж өгсөн нь цоггүй хөх дөл байсан учраас доод тивийнхний гал нь илчгүй хөх болжээ. Тэгээд одоо хүртэл удган эрвээхий шөнө гал хармагцаа галын цогтойгоос нь аваачих гэж галд орж үхдэг юм гэнэ.

Сайны хажуугаар саар ямагт байдаг. Энэ цагт ч бөө мөргөлтэй холбоотой олон таагүй зүйлс болох болж, айдас эмээлттэй хүлээн авсан Монголчуудын дургүйцэл, хилэгнэлийг бүр ч ихээр хүргэх болжээ. Мөнх тэнгэрийн нэр хүндийг унагасан болгон гэсгээл хүртэх нь дамжиггүй. Мөнх тэнгэрийн өгсөн үүрэг хийгээд олгосон завшаан боломжийг зөв ашиглан удам угсаагаа өндөр өргөж буй нь ч цөөнгүй байх. Энэ бүхнийг ухан ойлгож чадалгүй дээрээ тэнгэр, доороо газар үгүй мэт санаж, дур зоргоороо аашлагсад ч мөн л цөөнгүй байх шиг. Шигшигдсэн гарч ирсэн шилдэгүүд л хөгжлийн шинэ шатанд дэвших нь гарцаагүй.
Тэнгэрлэг ёсноос хазайж, мөс жудаггүй аашлагсад хүнд тус нэмэр болохоосоо гай зовлонг учруулах нь олон. Эгэл хүнээс илүү эрдэм чадлыг эзэмших болсондоо эрдэж, өнгө мөнгөнд улайран, ид шидийг эрхэмлэн оюун санааны дээд гэхээсээ доод түвшин үрүү илүү тэмүүлэх тэдгээр улаач нар энэ бүх үйлийнхээ хариуд юуг хүртэхээ ухаараагүй л яваа байх.
Ёс суртахууны доройтол, оюун сэтгэлгээний төөрөгдөл нь хүний гэрлэн бүрхүүлийг төдийгүй гариг ертөнцийн материаллаг орныг бохирдуулдаг гэж эзотерикт сургадаг. Тэгэхээр зөвхөн хэн нэгэнд хар муу үйл хийсэн гэдгээс илүү хорвоо ертөнцийг бохирдуулсан ял тэднийг хүлээж байгаа нь лавтай.
Оюун санаа, ёс суртахууны хувьд бэлтгэгдээгүй улаач увидас эрдмийг хүлээн авснаар угаас тэрхүү улаачид агуулагдаж байсан харш сэтгэлгээний эрчим, түүний сэтгэц, биед эвдлэн сүйтгэх нөлөөлөл үзүүлдэг аж. Энэ хэрээрээ тэд дээд тэнгэрийн бус доод эрчмийн буюу хар хүчний нөлөөлөлд автдаг байна. Ийм нөлөөлөлд автсан буюу тийрэн бөө нарын уршиг үнэхээр их. Хорон муу санаат хэмээх хүчнүүд эрт цагаас л нэр төр хөөцөлдөх, “ид шид”-ийг хөнгөмсгөөр саваагүйтэн шохоорхох, бусдаас ялгарах, тэднийг захирахыг улайрах, өнгө мөнгийг шүтэн эрхэм чанарыг үгүйсгэх өчүүхэн бодол ухаантай хүмүүсийг урхидан эзэлдэг байжээ. Муу хүчний зорилго мэдээж өөрсдийн засаглалыг тогтоох. Энэ хэрээрээ нэгэн тийрэнтэн хамсаатнаа төрүүлдөг нь нууц биш. Мөн чанарыг ойлгон таниагүй гэнэн итгэгчид тэдний ээлжит золиос болдог байна. Тэнгэрийн шүүлт хэдийнээ хэрэгжээд эхэлчихсэн. Морин жилийн намар хүртэл үргэлжлэх тухай ч яригддаг. Учраа ч бүрэн олоогүй залуухан улаач нар амь насаа алдсан тухай цөөнгүй сонсогдох болжээ. Мөнх тэнгэр нь биш юмаа гэхэд өндөр дээд өвөг дээдэс нь ухаангүй мунхаг улаачийгаа өөрсдөө шийтгэж, дахин шинэ боломжийг эрэлхийлж байж ч мэдэх юм. Бөөгийн удмын тэмдэгт улаач нь гэм үйлдээгүй ч андуурагдан боссон “улаач” нэртний гэм нүгэл мөн л уршиг ихтэй. Санаатайгаар бөө болж наадагсад уүр удмаа таслуулах аюултай. Мөнх тэнгэр хэнийг хэрхэн яллахаа мэдэж байгаа. Тэнгэрийн таалал оршиг.
Энэ цагт бөө ёстой хүнийг зөв таниагүй, буруу хүнийг тэнгэрт мэдүүлэн босгосон, буруу ёс жаягаар босгосон, үнэн мөн чанарыг таниулалгүй мухар сохроор дагуулсан, шунал хүсэлдээ автан зовлонг нь нэмж туйлдуулсан, бөө болох учиргүй хүнд хээрийн буюу эзэнгүй онгод авч өгсөн, бусдын онгод тэнгэрийг хар буруу үйлд ашиглан сэвтүүлсэн, өчүүхэн бодол ухаан, зан авиртаа автан хүмүүст хараал, зүхэл хийсэн, амраг хос, айл гэрийг хүчээр салгасан, үйлийн үрээ эдлэх ёстой зовлонтны нүглийг хүчээр цайруулах оролдлого хийсэн, байгаль дэлхийд хор хөнөөлтэй үйлийг хийх, тийм үйлтнийг дэмжих, буруу үзэл, үйлтнийг өөгшүүлэх, булихай мууг дэмжих, төрийн хууль цаазны эсрэг үйл хийх, өшөө хонзон санаж хар мууг хийсэн аливаа бүхэн гэмтэй бөгөөд гэсгээл хүртэнэ.
Өш хонзон санаж хэрэгжүүлэхгүй байхыг өндөр дээд гарвалууд ийнхүү сургадаг байна.
Өрөвч цайлган сэтгэлтэй
Өршөөн нигүүлсэнгүйн заяатай байж
Өшөө хорсол зангидваас
Өнчирч хоосрохын нигууртай
Ард түмнээ ачлаад
Алтан төрдөө зүтгээд
Өргөн түмнээ өргөөд
Өндөр тэнгэрээ дээдлээд
Өнчин ядуусыг тэтгээд
Өршөөл ивээлээ үзүүлээд
Өөрийн хийх үйлээ
Өөрөө л хийх учиртай
Заяа муутай завхай
Зам дээр хаягдсан золбинтой
Заалдаж тэмцэлдэх аваас
Зам юугаа хааж
Заяа юугаа гомдоодог учиртай
Өөр өөрийн үйлээр
Өнөө маргаашаа торгоосон
Өөдлөх заяа үгүй
Өөдгүй муу улстай
Өш зангидах хэрэггүй
Өршөөн нигүүлсээд орхи

Улаач байх заяатан хүндрэл бэрхшээл бүрийг зөв даван туулах хэрэгтэй бөгөөд эд бүгдээс дээд тэнгэрийн ухааруулан таниулж, төлөвшүүлэн суулгах гэсэнг ялган ойлгох учиртай. Энэ тухай мөн ийнхүү өгүүлжээ.

Эвий эвий эвий
Эргүү бяцхан үрсл минь дээ
Энэ л ертөнцийн түмэн зовлонг
Элээж л тоолж л явна уу даа
Амьдрал гэдэг хүчир шүү дээ
Алдаа эндээ их л шүү дээ
Алсын зам нь урт л байхад
Ард нь заавал гардаг л юм даа
Өвчин зовлон үхэл хагацал нь
Өрийг өвтгөж зүрхийг зүсдэг ч
Үнэн л чанар нь өөр л шүү дээ
Үйлийн үр нь тэр л шүү дээ
Уйлах дуулах нь л тоотой шүү дээ
Урсах хурах нь хэмжээтэй шүү дээ
Ухаан билгээрээ таньж л чадвал
Ухаарч сэхээрч мэдэж л чадвал
Удаж төдөлгүй дуусдаг л юм даа
Хүчир хэцүү хүнд ч гэлээ
Хүн түүнийг даах л учиртай
Хуурч мэхэлж тойрч болдоггүй
Хууль ёс нь хатуу л шүү дээ
Ихээ ихээ зовлоо ч гэсэн
Эндүүрч буруу ухаарч ойлговол
Эцэслэнэ гэж байдаггүй юм шүү
Эргээд зовлонгоо үүрдэг л юм шүү
Хөрстийн амьдрал хүчирч гэсэн
Хүмүүний зовлон их чгэсэн
Халуун итгэл нь байгаа л цагт
Хар бараанаас салж л болно
хэмээжээ. Улаач заяатан хувь заяагаа хэн нэгэнд даатган амьдрах ёсгүй бөгөөд энэ бүгдийг зөв даван туулах нь эргээд ач тусаа өгөх нь ч байна.

Хүн үр нь
Хэдий балчир ч
Хөрст ертөнцөд
Хүчгүй дорой ч
Хүлцэн тэвчсэн
Хүндрэл бүхэн чинь
Хүлээх алсад нь
Хүчирхэг болгоно
Гэмшин ухаарсан
Гэм нүгэл чинь
Гэсгээл зовлонг чинь
Гэтэлгэн зогсооно

Алдаа юугаа ухааран гэмшиж, мөнх тэнгэрээс өршөөл аврал гуйц, гэм нүглээ үйлээрээ засан залруулах аваас хөнгөлөх боломж байхыг үгүйсгэхгүй тул нэгэнтээ алдсан нэг нь засан залруулах, учраа олоогүй нэг нь зөв замнахыг хичээх хэрэгтэй.

Аравт.мн-ээс авав

Бөө мөргөл, зан үйл

Монгол бөөгийн баатарлаг илэрхийлэл буюу хатуу чанга ёсыг эрхэмлэдэг харын бөөгийн нөгөө талд энэрэнгүй ёсын илэрхийлэл болсон цагаан зүгийн бөө нар байдаг. Цагаан зүгийн бөө нь хүмүүсийн аж амьдралыг ерөнхийд нь чиглүүлж, нийгмийн доторх хэв хуулийг сахиулах, газар уул усны эзэдтэй хэрхэн харьцах, өвөг дээдэс уул усны эздийг хэрхэн тахин номхоруулж тайлах, өвчин эмгэг хэрхэн эмчлэх, муу зуршилтай хүнийг ховсын аргаар сайжруулах үйлд гарамгай сайн байдаг.
#МөхөсНамайгИвээжХайрла

-Таны үүссгэн байгуулалцсан бөөгийн төв хорь шахам жилийн нүүр үзэж байна. Энэ хугацаанд мэдээж их удганы хувьд олон л үйл явдалтай нүүр тулж яваа байх?
-Манай холбоо байгуулагдаад 19 дэхь жилдээ үйл ажиллагаагаа явуулж байна. Энэ хугацаанд хийсэн ажил их байгаа. Хэдэн мянган уул, усны тахилга , жил болгоны нарны тахилга, их тахилгууд,
Солонгос, Буриад, Тува улсуудтай хамтарсан тахилга хийдэг. Бүх аймгуудын бөө нар, олон бөөгийн төвүүд нэгдэж нэгдсэн эвлэл байгуулаад нэг жилийн ой нь болж байна. Байгуулагдсанаас хойш “Ноён уулын тахилга” , эзэн Чингисийн ойд зориулсан тахилгыг “Хар зүрхний хөх нуур” гэдэг газарт 2000 гаруй бөө нар тахилга хийсэн Саяхан нэгдсэн эвлэлийнхээ үйл ажиллагаанд зориулж журам, дүрэм, бөөгийн ёс жаягийн тухай дүрэм гаргасан.
-Анх байгуулагдаж байхад бас шалгаан, нөхцөл урган гарснаас нэгдэж байсан байж таарна?
-Энэхүү байгууллагыг байгуулсан шалтгаан нь гэвэл бөө нарыг нэгтгэж, түмэн олны сайн сайхны төлөө, уул, ус, байгаль дэлхийгээ хамгаалж, хүндэтгэл үзүүлэх зорилготой. Бөө хүмүүс хүний төлөө гэсэн зөв эерэг үйл ажиллагаа явуулж буруу зөрүү зүйлээ хоорондоо ярилцаж, мэддэг зүйлээ бусддаа зааж, санаа зорилгоо нэгтгэхийн төлөө энэ байгууллага байгуулагдсан. 5-р сарын 25- нд болох Цаст хайрханы тахилгыг Баян-Өлгий аймгийн иргэд их сайхнаар хүлээж авч байгаа. Үүний дараа 6-р сарын 22-нд Монгол туургатны их тахилга гэж болно. Бүх аймаг, сум, бөөгийн холбоо бүгд нийлж хийх юм,
-Бөөгийн нэгдсэн эвлэл удган бөө нартаа зэрэг дэв олгох болж байгаа юм. Мэдээж нарийн шалгуураар эрх бүхий хүмүүс нь зэрэглэх байх гэж ойлгож байна?
-Зэрэг дэв гэдэг нь олон жил бөөлсөн, онгод сахиус нь бүрэн ордог, зөв яваа хүмүүсээ шалгаж үзээд зэрэг дэв олгох үйл ажиллагааг хэлж байгаа. Эхний хорь буюу “Дээд цэц”-ийнхэн , дараа “Бага хуралдай”-нхан үүнд хамаарна. Зэрэглэл тогтоохдоо мэдээж хүч, чадал сорьсон шалгуур үзүүлэлтүүдээр шалгана.”Бага хуралдай”, “Дээд цэцийнхэн “ хамтарч дараагийн бөө нараа шалгаж зэрэг, дэв олгоно. Бөөгийн шашны нэр хүндийг сэвтээж байгаа хүмүүсийг ялгаж, зааглан бөөг цэгцэнд нь оруулъя гэсэн үүднээс энэхүү зэрэг дэвийг олгох гэж байгаа. Тэрнээс нь бол ямар нэгэн алдар нэр хөөх цол гуншин төдий асуудал биш. Хэрвээ бөөд хандах, арга заслаа хийлгэх хэрэг гарахад ард түмэн хэнд очих вэ гэдгээ мэддэг болох боловуу гэсэн үүднээс зэрэг, дэвийг олгох гэж байгаа. Шалгах байгууллага нь “Дээд цэц”, “Бага хуралдай гэсэн бөөгийн эвлэлд үүрэг хүлээсэн хүмүүс гэж ойлгож болно. “Бага хуралдай”-д 200 шахуу хүмүүс байдаг. Дандаа таваас дээш жил бөөлсөн хүмүүс байдаг. Энэ тухай манай эвлэлээс гаргасан ёс зүйн номон дээр тодорхой заасан байгаа. Энэ номыг хүмүүс авч уншвал би хэн дээр очиж заслаа хийлгэх вэ, би хаана очиж хүүхдээ шавь оруулж, өөрөө шавь орж болох вэ гэсэн зөв замыг ойлгоно.
-Таныг Хөвсгөлийн удам дамжсан удган гэж мэдэх юм. Гэхдээ та бидэнд энэ тухайгаа дэлгэрэнгүй сонирхуулж болох уу?
-Би удам дамжсан бөө. Хөвсгөл аймгийн уугуул иргэн .Танаар засал хийлгээд болсонгүй ээ гэсэн гомдол ирж байгаагүй. Нэг хүн ирдэг байсан бол хоёр болж ирдэг, дандаа баярлаж, талархсанаа илэрхийлдэг. Би зундаа бол уул, усны тахилганд 6-р сарын 22- ноос 9-р сарыг дуустал байнга явдаг. Байгаль дэлхийгээ аргадаж тэндээс эрч хүчээ олж авдаг гэсэн үг л дээ. Ган гачиг болох аюулаас аврах гэж, нутаг усныхаа болон хүмүүсийн хүсэлтээр уул, усны тахилга хийдэг.
-Танай удамд нутаг усандаа алдар нь түгсэн ямар бөө байсан бэ?
-Өөрийнхөө мэддэгээс тоолоод өөрийгөө тав дахь үеийн бөө гэж явдаг. Гэхдээ бөөгийн удам есөн үеэр тасардаг.Би тэрнээс дээш үеийнхнийгээ мэдэхгүй. Онгодуудын болон ээжийн маань хэлсэнээр би тав дахь үеийн удган гэж явдаг. “Голомт” төвдөө 20-иод жил болж байна. Бөө нарганц, нэгээрээ яваад амжилтанд хүрэхгүй нэгдэж байж амжилтанд хүрнэ. Зарим нэр барьсан бүтэлгүй хүмүүс буруу зөрүү юм хийж, ард иргэд айдас төрүүлээд, хөрөнгө мөнгөөр нь тоглоод, адаг сүүлд нь амь насаар нь тоглож байна. Ийм асуудлууд их гарч байгаа болохоор нэг хүнд ч гэсэн зөв замыг нь зааж өгөх юмсан гэж манай” Голомт “ төв байгуулагдсан. Бөө хүнд анхаарах зүйл гэвэл бөө хүн шуналтай байж болохгүй, худалч байж болохгүй, архичин байж болохгүй гэж би шавь нартаа зааж сургадаг.
-Таньд шавь орох гэж олон хүн ирдэг байх.Ямар зөнгөөр та тэднийг шалгаж, хүлээж авдаг вэ?
-Хүссэн хүн бүрийг шавь болгож авна гэдэг амаргүй.Багш нь болж байгаа болохоор тэдний ар, өврийг нь даадаг .Албан ёсны 11 шавьтай. Энэ болохгүй байна, тийм газраар яваад ирлээ, онгодоо бариж чадахгүй 4, 5 жил яваад ирлээ гэсэн хүмүүсийг манай Сүхбат тэргүүн багштай болгож уулзуулж өг гэдэг. Зарим заслаа хийлгэж байгаа хүн намайг багш аа гэж дууддаг. Би их л олон шавьтай хүн шиг харагддаг байх .
-Таньд хандаж байгаа хүмүүс ихэвчлэн ямар зовлон, зүдгүүр тоочиж ирж байх юм?
-Байгаль дэлхийтэйгээ буруу харьцсанаас янз бүрийн өвчин тусна, өрөөл татанхай болдог. Үүнийг лусын харшил гэж үздэг. Газар дэлхийгээ ухаж төнхдөг, тахилгатай газар явж бие зассанаас юм уу, байгальтай буруу харьцсанаас болж их хорлол хүрдэг. Анзаараад байхад хүмүүс бие биедээ атаархаж , элдэв янзын юмих хийлгэдэг болсон. Мөнгө төгрөгөөр гачигдаж, орон гэргүй, унах унаагүй яваагүй ч ямар нэгэн доголдолд орж орж, хорлол болсон харагдаад байдаг. Чадах юмаа засч өгнө. Засуулаад сайхан боллоо гэсэн хүмххс зөндөө байдаг. Ер нь мэдээж мөнгөө барахгүй, баяжаад байна гэсэн хүмүүс ирэхгүй. Тийм хорлолд орчихлоо, тэгж өвдөөд байна,энхэр хүүхэд мааньсалах гээд байна гэсэн зовлон ярьсан хүмүүс ирдэг. Эдгээр хүмүүст чадахаа туслаад, чадахгүйд нь зөвлөж сэтгэлийн тэнхээ өгч, сайхан үг хэлээд гаргадаг.
-Сүүлийн үед хүмүүс их стресст орж, түүнээсээ улбаалаад ажил, амьдрал нь болохгүй байгаа мэт ирэх явдал таньд анзаарагддаг уу?
-Хүмүүс бие биедээ сайхан сэтгэл гаргаад жолооч нар нэгэндээ минуд хүрэхгүй хугацаанд хүндэтгэл үзүүлээд зам тавиад өгч чадахгүй байна. Тэгээд аваар осолд ороод, бие биенээ харааж зүхээд байдаг. Хүмүүс бухимдалтай яваад байхаар суурин газарт хар энгерги их хуримтлагдаад байна. Энэ нь хүмүүст их муугаар нөлөөлөөд байгаа. Монголчууд цэлмэг тэнгэр , сайхан уул устай газар амьдарч байж байгаль орчноо хамгаалж, өөрсдөө тайван бие биедээ хүндтгэлтэй хандаж сурвал хар энерги, өвчин зовлонгоос хол байж чадна.
-Бөө хүнд ирж байгаа хүмүүс нүүрнээсээ уншигддаг гэдэг. Таны онгод тэр бүгдийг ялгаж хэлдэг гэсэн үг үү?
-Улаач хүний хувьд онгодоо тахихгүй, буруу зөрүү юм хийвэл онгодууд уурладаг. Онгодоо уурлуулахгүйн тулд улаач хүн алхах гишгэх болгондоо буруу юм хийчих вий гэж эмээж явдаг. Гадны хүн онгод тэнгэрийг уурлуулснаас болж эсрэг хүнд муу нөлөө үзүүлэх тохиолдол байдаг. Олон жил бөөлсөн хүмүүст манай онгод гэж байдаг. Хэрэлдлээ гэж бодоход хамгаалсан онгод нь жаахан шоглоход нь хүмүүс буруу ойлгодог. Нэг бөөтэй хэрэлдсэн чинь намайг хараасан гэж ярих жишээтэй. Өдөр тутмын хэрүүл хийгээд л хэнгэргээ бариад л хүнийг хараагаад сууж байдаг бөө гэхээр дандаа хар талаас нь ойлгодог байсан. Харин одоо хүмүүсийн бодол харьцангуй өөрчлөгдөж байгаа. Зарим зөрүү бодолтой хүмүүс бөө дээр очиж чах юм, хараана гэж ярьдаг. Яг онгод тэнгэртэй бөө хүн түүндээ баригдаад хараана гэсэн юм байхгүй. Харин ч хүнд хараал хийх юм бол өөрсдөө онгоддоо шийтгүүлнэ. Хийсэн хараал нь өөрт нь болон, үр хүүхдэд нь хүрдэг гэмтэй тул бөө хүн байнга алхам бүрээ бодож явах ёстой.
-Таныг туршиж, яах бол гэж бодож ирсэн хүмүүсийг та яаж ялгадаг вэ?
-Мэднэ. Зарим нь туршиж хүн амьтан явуулдаг. Зарим хүнийг үзэх гэхээр ерөөсөө танихгүй байж миний уур хүрээд байдаг. Дараа нь миний онгод тэр хүнийг туршиж орж ирсэн байна гэж хэлдэг. Нэг бол атаач хүмүүс хүн явуулж, өрөө тасалгаанд юм хаясан байх нь ч бий. Онгод тэнгэрээ өөрсдөө зөв удирдаад явж байгаа л бол бусдыг чадалтай чадалгүй гэсэн зүйл миний хувьд байхгүй. Онгодоо хилэгнүүлж, уурлуулаад замыг нь буруутгасан бол тэр бөө муу сүнстэй уулздаг. Тэрнээсээ болоод хүнд муу юм хийгээд, айлгаж сүрдүүлээд, мөнгө төгрөг өвөх гээд нэхээд байдаг. Хэд хоногийн дотор тэр чинь үхэх гээд байна шүүгэж мөнгө нэхдэг. Энэ нь нэг ёсондоо буруу сүнстэй учирсан байдаг. Тэрнээс биш жинхэнэ онгод бол тэр чинь үхлээ, хэдэн төгрөг аваад ир гэдгийг би олж хараагүй. Онгодууд хүмүүсийн хажууд ингэх гээд байна, тэгэх гээд байна, сануулга хэлдэг. Гэхдээ хэдэн сарын хэдэн тийм юм чамд ирнэ гэж улаач даа сануулна уу гэхээс гаймшиг гай болох гээд байна гэж сануулдаггүй. Хэрэг болгоод асуух юм бол зарим онгод тийм юм болно, тийм юм байдаг гэж хэлдэг. Зарим нь загнадаг. Тийм хүн ирэх гэж байна, тэр хүн муу санаж ирнэ гэх зүйлийг сануулж, анхааруулж хэлдэг онгодууд байдаг.
-Та үе залгамж , эрдэм чадлаа тусгаалан өөрийн үр хүүхэд , шавь нартаа өвлүүлэхээр бэлтгэж байгаа юу? Зарим хүмүүс энэ бөөгийн эд хэрэглэл онгод нь гээд хадгалаад байдаг шиг?
-Бөөгийн онгод тэнгэр үе дамжин удамшдаг, гэрийн онгод нь үлддэг. Тэрнээс өмсөж байсан өмсгөл, бариж байсан хэнгэрэг нь үр хүүхдэд нь дамжиж очдог ёс байдаггүй. Улаач хүн өөд болохоор ууланд асарлаад гурван жилийн дараа хээрийн онгод гэж босгодог.
-Бөөгийн шашин хүний хойдох, нас барьсаны дараа сүнсийг хийдэг үү?
-49 хоног ойрд дотны хүн нь нас барахад бөө хүн хэнгэрэг, бөөлөх дуу чимээ гаргадаггүй. Хориотой байдаг. Би бол тийм юм хийж үзээгүй. Гэхдээ хийдэг хүмүүс нь байдаг байх. Сүнс нь дэгдэх үед нь энэ хүний ариун сүнсийг тэнгэрт дэгдээж өгөөрэй гэж тэнгэртэй юм өргөдөг ёс байдаг.

2014 оны 8 дугаар сарын 9-нд Удган Л.Баярлах нь өөрийнхөө амьдардаг хашаандаа дуудаж хуяг, дуулгыг өмсгөж хоёр өдөр дараалан хэнгэрэг нүдэж бөөгийн сахиус бариулах зан үйл хийлгэсэн. Тэгээд сахиус орсон гэжнададхэлсэн. Миний хувьд бол надад ямар ч өөрчлөлтгүй ороогүй. Сахиус ороогүй гэдгийг хэлсэн. Хэнгэрэг нүдээд, янз бүрийн зүйл яриад бай гэдэг тэгэхлээр аяндаа сахиус орно гэдэг. Орохгүй байна гэжхэлэхэд хүлээж авдаггүй ээ.
Намайг сахиус авахуулсан гэж 200,0мянган авсан. Мөн зээлж таван зуун мянган төгрөг авсан. Одоо би зээлсэн мөнгөө авах гээд ороход гэрээсээ нохой шиг хөөж чирч гаргадаг.
Бусдад сургамж болгох зорилгоор, баснад шиг хүмүүсийг дахин бусдад залилуулах боломж олгохгүйн үүднээс МБНЭ-д энэ тухай гомдол гаргаж байна.
Би болсон үйл явдлын талаар ТҮ-8 телевизэд хандаж шууд нэвтрүүлгээр ярьсан. Одоо цагдаагийн байгууллагад хандана.

Бадарчийн Буянхишиг
Сонгинохайрхан дүүргийн 2 дугаар хороо
29-ийн 486-ийн Г тоотод оршин суугч
Утас: 88959214
2014 оны 10 дугаар сарын 17-ны өдөр

Авгалдайн хэлдэг үгнээ нэгэн хэсэг
Зээргэлдэхэн, ерөн есөн
Хүй сүрлэг
Их дааганхан угууд наанагтуй
Арван таван эшигэтэ
Азаагийн гүүлхэн
Албн адайн орондоо тулмаашин
Шихэдэм шивнэтүй
Нанаандам хавинагтун
Хэрэеим хэлсэгтүй
Зориёим зохиогртүй гэж байдаг.
Авгалдайг дуудан бөөлөх-Хөө хар нүүртэй, хүйсэндээ хүрэм сахалтай, умдагтаа хүрэм сүүрилтэй, хар лүнтэн модыг хөрөглөсөн хар улсын хааны гарвал барьсан. Харинхууд тэнгэр шижимтэй, хөх лүнтэн модон хөрөгтэй, хөх лусан хан гарвалтай хүйсэрлиг тэнгэр шижимтэй, хорь арван нэгэн эцгийн сахиус шүтээн болсон ел хар Ергилдэй енгүү хяр Авгалдай.
Хорь Агын буриадын бөө удган нар Авгалдайн онгоныг оруулж, хэрэг зоригоо бүтээдэг. Хэрэг зориг нь хар хэрэг хэмээн нэрлэдэг харын тэнгэр сахиусанд өргөх хүндлэл хийгээд амь насны тулд золио болгон зориулсан ямааны сүнсийг дэгдээж, үхээрийн хааны үүдэнд хүргэж өгөх үйлийг бүтээлгэдэг байна.
Үхлүүт өвчтэй хүнтэй айл бөө, удганыг залж амь насны андалдаан хэмээх хар хэрэг хийлгэх хэрэгтэй байсан бол, өл хөх ямааныхаа дөрвөн туурайд шарх тос түрхэн тахалж, дух магнайг нь мялааж төөрөг сүү амсуулан дусааж, дагтайгаар дагтайлж, биеийн төлөө бэлэг, амь насны тулд андалдаан болгож, мөргөл гуйлгын эзэн тийм яс, овогтой, тийм ураатай, тэрний тэр мөргөн залбирч байна гэж айлтгадаг. Бөө, авгалдайн багаа өмсөж, амьтайгаа асаан, онгод сахиусаа урин, Авгалдайн онгоны дуудлагыг утгалан байж үглэн, түрлэг түрхрүүлэн дуудаж гүйцтэл.
Авгалдайн онгон орж-Гүүр тавьсан гөлмийн эзэд хойт үеийн хонгор их сайдууд Мэнд амар! Гэсээр орж ирнэ. Хүмүүс Мэнд ээ! Өлгөндөө бид мэнд байна аа. Өндөртөө та бүхэнд мэнд үү? Гэж Авгалдайн онгодтой мэндэлдэг. Хэний хэрэг зориг, юуны тулд яах гэж намайг дуудав та нар гэж асуудаг. Тэгвэл онгоны хэлмэрч нар хэрэг зоригоо айлтган мэдүүлнэ. Тийм тийм хүн тэгээд өл хөх ухна үхлийн эзний үүдэнд тавьж байна. Амь насыг нь зольж, аварч хайрлагтун, аваачиж хүргэж өгөгтүн гэж таныг хэмээн залбирч мөргөж байна гэхэд Авгалдайн онгон зөвшөөрч Улаан тамхи унд минь, хавуучи тамхи хав минь гэж тамхи нэхмэгц гаансанд нэрж өгнө. Архи сархад аялгалж өгнө.
Онгон сэтгэл ханамжтайяа хүртэх бөгөөд харин хэцээрээ нүүрээ халхлан байж, ямар нэгэн юмнаас айж гэлмэсэн байдалтайгаар тамхи нэрж, ийш тийш хулмалзан балгаад тагштай архи гуд гуд залгилан хэтэрхээн харагдана уу? гэж асууна.
Хүмүүс үгүй ээ. Үгүй. Үзэгдэхгүй байна гэвэл дотор нь жаал уужирч байгаа бололтой тамхиа сайтар нэрж сууна. Тэгснээ дахин хэтэрхээн ирж байна уу? гэж асууваас ирж байна гэж хүмүүсийн хэлэхэд огло харайн босож: Архи ууж, тамхи татаагүй. Үхээрийн хааны үүдэнд өл хөх ухныг тань хүргэж, үхлийн эзний гараас мулталж өгье. Үхрийн чинээ чулууг үйртэл бутартал үхэл бүү үзэгтүн. Өвчин тань үгүйрэг, тахал тань тараг. Хадан гэртээ харилаа, огторгуйдаа дэгдлээ, орон нутагтаа буцлаа хэмээн хэлж Авгалдайн онгод дэгдэж гарна.
Авгалдайн дуудлага-нь хонины уураг сүүл үнхүүлж хэц зэлнээс татаж айлын хойморт байрлуулсан бөө удган нарын сахиус барьсан онгод шүтээн. Хорь Агын буриадын бөө удгад авгалдай байдаг. Бөөгийн хэрэг хийж гүйцэтгэхдээ адаг сүүлд нь Авгалдайн онгод оруулж төгсгөдөг байна. Авгалдайн онгодоо хэц зэлнээс ерийн цагт цахлаж, цайн дээж өргөж залбирч байдаг. Авгалдайн онгодыг дуудахдаа онгод хэмээх энэ багийг нүүрэндээ өмсөж, Авгалдайн онго дуудлага дуудан Авгалдайн онгодыг бөө биедээ оруулдаг юм.

Судлаачид энэ тал дээр өөр байр суурьтай боловч ерөнхийдөө анхны хүй нэгдлийн үеэс эхлэлтэй гэдэг дээр санал зөрдэггүй.Гэхдээ зарим нь хүй нэгдлийн үеийн эцэгийн эрхт үеэс нөгөө хэсэг нь эхийн эрхт ёсны үеэс гэж үздэг.Гэвч ихэнх судлаачид/Б.Ренчин,С.Бадамхатан,Х.Буянбат,Сүрбадрах,Ёнсог / нарын үзэж буйгаар эхийн эрхт ёсны үед хуучин чулуун зэвсгийн дунд үед /7000-5000 жил/ өмнө үүссэн гэж үздэг. Энэ нь домогт өгүүлснээр анхны бөө нь Мангар хатан өхий буурал ижий,зарим домогт Ойрад-Буриад гаралтай Асуйхан удган болон эхийн эрхт ёсны үеийн бишрэлийн уламжлал болох Агуйн цагаан ээж, Соёд ээж, Билгээ удган/Хярын их юм/ Баглаан удган/Агарын хайрхан/ зэрэг хүмүүсийн түүх байна.
Монголын бөөгийн шашны түүхийг:
1.Эхийн эрхт байгууллагын үе буюу 5000-7000 жилээс МЭӨ III зууны үе хүртэл* БӨӨГИЙН ШАШНЫ ҮҮСЭЛ ХӨГЖЛИН ҮЕ
2.МЭ III –МЭ II зуун буюу ХҮННҮ БӨӨГИЙН ШАШНЫ ҮЕ/хөгжлийн оргил үе/
3. МЭ II-XIII зуун буюу ОЛОН ШАШНЫ УРСГАЛ НӨЛӨӨ ЗЭРЭГЦЭН БАЙСАН ҮЕ
4.XIII-XYI болон XVI-одоог хүртэл гэсэн хоёр дэд хэсэгтэй МОНГОЛЫН БӨӨГИЙН ШАШНЫ БУУРАЛТ ЗАДРАЛЫН ҮЕ./О.ПҮРЭВ/
Бөө гэж юу вэ? :: Монголчууд нэн эрт цагаас БӨӨГ ТЭНГЭРИЙН ЭЛЧ гэж үзсээр иржээ.
Ш.Сүхбат: Бөө бол ертөнцийн зүй тогтол мөн бөгөөд хүчтэй эвсэх тухай үзэл ерөөсөө байгалийн бүтээл мөн.
Britannica нэвтэрхий толь/орчуулсан Д.Бадарч/ : Бөө мөргөл нь хад чулууг эм болгож ,ургаа модтой ярьж хөөрөх ,уё голыг дуулуулж баясгах ид шид болой.
З.Бат отгон: Бөөнөөр нь Өртөөлөн Өрнүүлэхүй гэсэн үгний эхний үсгүүдийн товчлол, 35эрдэм, 9 ухаан, 8 оюун, 12зөн гэггэрлийг бөөнөөр нь өртөөлөн өрнүүлж өөртөө эзэмшсэн хүний тархи нь тэнгэр буюу бүхнийг чадагч болдогбайнавТийм бөө тархитай болсон хүнийг БӨӨ хүн гэнэ. Ө/Х бөө нь хүний оюуны хөгжил хүч чадлыг илтгэнэ.
Миний онгодын өгүүлснээр бөө гэдэг нь эцэг тэнгэр эх этүгэний завсар буй хүмүүний хар цагаан үйлийг үнэнээр ялган, харыг хааж цагааныг тэтгэн хар санаатныг гэсгээж халуун сэтгэлтнийг тэтгэж явдаг хүнийг БӨӨ гэнэ.Онгод тэнгэр орчлон дэлхийн лус савдагийн хүчийг өөртөө шингээн тэдгээрийн хүч чадалын тусламжтайгаар тэнгэр газрыг баясган ,хүмүний 3цагийн үйлийг тэгштгэн явах үүрэгтэй. Бөө хүн гэж Багшийнхаа хонийг 3 жил маллангаа тэнгэрийн бөөгийн үйлийн ёс зүйд сурч ,өөрийн удмын бүхий л/ихэнх/ онгодыг бүрэн таниж өөртөө дасгах ,аргадах тэднийгээ баярлуулах зэрэг олон зүйлийг бүрэн сураад үүнэээс хойш 2-3 жил багшийн заавар зөвлөгөөн дор тодорхой үйлүүдийг хийж сурсан,дараа нь өөрийн онгодын зааврын дагуу хэлсэн хугацаанд хийх ёстой үйлийг бүрэн хийж дуусгасан хүнийг хэлнэ./3жил хонь малладаг нь багшийнх онгод энэ хүн үнэхээр бөөгийн үйлээс шантрахгүй байж ,алив үйлиг үнэн хийх эсэх бас энэ хугацаанд байгаль дэлхий ан амьтныг танин мэдэх,хэрхэн зөв харьцах зэрэгт сургаж байдаг гэсэн/
ЖИЧ:Тухайн ястан үндэстэн болон бөөгийн онгод тэнгэр тэдгээрийн амьдарч байсан үе ёс заншлаас хамааран энэ үйл нь өөр байхыг үгүйсгээгүй бөгөөд зөвхөн өөрийн онгодын хэлснийг бичлээ.Энэ нь дээрхи замаар яваагүй хүнийг бөө биш гэсэн утга огт агуулаагүй

Монголын үндэстэн ястан бүрийн онцлогоос хамааран халх,буриад,дархад/хар дархад,цаатан…../урианхай, ,хотгойд зэрэг БӨӨ байх бөгөөд мөн харын ,цагаааны, шарын бөө гэж байна. Ингээд доор товчхон өгүүльев
Халхчууд Монгол орны тєв ба дорнод хэсэгт оршин суудаг бол баруун хэсэгт дєрвєд, баяд, мянгад, єєлд, захчин, торгууд, хойд хэсгээр буриад ястан, зvvн талаар дарьганга, харчин, хамнигад, vзэмчин гээд тал хээрийг хvрээлэн амьдарсаар иржээ. Мєн турк vндэстэнд багтах казах ястан болон хотон, туваа нар Баян-Єлгий, Увсад суурьши н амдьрдаг. Ингээд эртнээс эдvгээ хvртэл Монголын газар нутагт амьдарсаар ирсэн vндэстэнястнуудынзарим овог угсааг єгvvллээ. Монгол орны хvн амын дийлэнх хувийг эзэлдэг халх vндэстэн нь дотроо 400 гаруй овог байдаг. Эдгээрээс дурьдвал: боржигон, хатгин, харчин, онхууд, урианхай, олхонууд, элжигэн баяд, бэсvд, мангуд, оннуд, юншээвvv, vжээд, мянган, харнууд, тvмэд, сартуул, тангууд, мэргэд, барга, цахар, харчин, єєлд, торгууд, хотгойд, хариад, баачууд, бєєчvvд, гэх зэрэг олон овог угсаатанд хуваагдсаар иржээ. Эдгээр vндэстнvvдийн удам угсааг тайлбарлавал:
Буриад:
Буриадууд МЭ 4-р зууны vед амьдарч байсан Баргабаатарын гурван хvvгийн нэг Хоридойн 11 дэх хvvгийн нэрээр нэрлэгдсэн. Хорь буриадууд нь ихэвчлэн Хэнтий аймгийн Дадал, Биндэр, Батширээт, Дорнод аймгийн Дашбалбар, Баяндун, Баян-Уул, Цагаан овоо, Сэлэнгийн Ерєє, Хєвсгєлийн Цагаан-Vvр, Булган, Тэшиг сумдаар нутагладаг.
Баяд:
Энэ vндэстэн нь гол тєлєв Увс аймгийн Зvvн говь, Малчин, Тэс, Хяргас сумдад болон Дорноговь аймгийн Даланжаргалан, Алтанширээ, Их хэт, Хар-Айраг, Тєв аймгийн Баян, Хэнтийн Баянхутаг, Норовлин сумдын нутагт амьдран суудаг байна. Монголын эртний тvvхтэй баядууд дотроо цорс, борлууд, харганууд, цагаагчууд, хошууд, тайжиуд, шарнууд, шарайд, харчууд, галзад, гэх мэт олон овогт хуваагддаг байна.
Дєрвєд:
Дєрвєдvvд Увс аймгийн Бєхмєрєн, Давст, Єлгий, Ємнєговь, Сагил, Ховд, Наранбулаг, Завхан, Тариалан сумдад, Ховд аймгийн Дєргєн, Мянгад, Баян-Єлгий аймгийн Ногоон нуур сумдаар амьдарсаар иржээ. Дєрвєдvvд цорс, таргад, цоохор, хошууд, дураал, шаазгай, хойд шарайд.у цагаагчууд, борлууд, галууд гэх мэт 100 гаруй овог, отог байдаг.
Єєлд:
Ховдын Эрдэнэбvрэн суманд бєєнєєр амьдардаг энэ vндэстэн мєн Архангай, Баян-Єлгий, Завхан, Сvхбаатар, Баян хонгор.Сэлэнгэ, Дорнод, Дорноговь, Говь-Алтай аймгуудад амьдардаг байна. Энэ ястан нь бусад ястны л адил олон овогтой билээ. Vvнд: цорос, ноён цорос, нохой цорос, хошууд, хойд, шар хойд, цагаан хойд, хойд цувдаг, хулан цувдаг бvргэд, шар монгол гэх мэт олон овгууд багтдаг байна.
Мянгад:
Ховд аймгийн Мянгад суманд амьдардаг энэ vндэстэн дотроомянгад, башиагид, хиргис хэмээн гурван том хэсэгт хуваагддаг . Vvнийгээ тэд ястан гэж нэрлэнэ. Мянгад ястанд газарч, бошого, ханд зэрэг бусад овгууд ордог байна.
Тува:
Энэ vндэстнvvд Баян-Єлгий аймгийн Цэнгэл суманд бєєнєєрєє орщин суудаг ба Ховдын Буянт суманд цєєн тооны тува бий. Тувачууд 50 гаруй овогтой. Тэдгээрээс нэрлэвэл: хар соён, цагаан соён, иргид, галзаан иргид, єєлид иргид зэрэг багтана.
Урианхай:
Ховд, Баян-Єлгийн хэд хэдэн сумдаар нутагласаар иржээ. Мєн Хятадын Шиньжаан, Оросын буриад, Євєрмонголд оршин суудаг байна. Алтайн Монгол Урианхайн овог гэвэл: хорхон, тvнхэл, єєлєг, их, дунд, бага єєлєг, хар дєнхєл, шар дєнхєл, ховшоо, ятуун, хойд, цагаан туг гэх мэт.
Хотгойд:
Говь-Алтайн шарга суманд оршин суудаг. Хотгойдын овог нь: боржигон, дайртан, чулуун, дотно дуутан, охид, хуушаан, онход халиун мянгад, хавхчин, хотгойд зэрэг багтана.
Хотон:
Увс аймгийн Тариалан суманд бєєнєєр амьдарсаар иржээ. Шалбаг, будаг оготор, хєцгєлд, шаабай, хольдог, хаснууд хэмээх долоон овог бий.
Хошууд:
Энэ vндэстэн Ховд аймгийн Булган суманд бєєнєєр суудаг. Хошуудын дунд асуд, алагчууд, торгууд, их шарнууд, хєтєч нар, баатууд, ямаад, ховчууд, бэйлийнхэн гэх зэрэг овогууд багтдаг байна.
Барга:
Дорнод Монголын нутагаар оршин сууж байна.Баргууд угтаа хорь буриад гаралтай бєгєєд сvvлдээ халх євєрлєгчийн холимог овгоос гаралтай хэмээн судлаачид vзсэн ажээ. Барга овогт авгарашуул, єзєєн, гушир, хатгин, бодонгууд, шарайд гэх мэт нэрлэгддэг байна.

Хамниган:
Сэлэнгийн Ерєє, Дорнодын Баян-Уул.Цагаан -Овоо сум болон Тєв аймгийн Мєнгєн морьт, Хэнтийн Биндэр, Ємнєдэлгэр, Батширээт, Дадал сумдын нутгаар сууж байна. Хамнигадад алтанкан, багдарин, катакин, лvнээкэн, єрлvvд гэх зэрэг 90-ээд овог бий.
Дархад:
Хєвсгєл аймгийн Улаан-Уул, Баянзvрх, Ринченлхvмбэ зэрэг сумдаар нутаглан сууж байна. Дархадын дотор хар дархад, ухаа дархад, карнад, хиргис, соён хар гэх зэрэг 30 гаруй овог бий..
Цаатан:
Цаатанууд Хєвсгєлийн Цагаан-Уул, Баянзvрх, Ринченлхvмбэ, Халх сумдаар нутагладаг. Эртнээс цаа буга маллаж цастай уулыг даган амьдарсаар ирсэн цаатанууд одоогоор ихэд цєєрсєн. Ак-чоду, кара-тоду, соён кыргыз, канати, мат, тархад, шархар ак-чоду, кара-чоду зэрэг овгууд байдаг байна.
Vзэмчин:
Энэ ястан нь Дорнод аймгийн Баянтvмэн, Сэргэлэн, Булган сумд ба Сvхбаатар аймгийн Эрднэцагаан цаашлаад Євєрмонголын Шилийнголд нутгалсаар иржээ.
Дарьганга:
Дарьгангачууд Сvхбаатар аймгийн Дарьганга, Наран, Онгон, Халзан, Асгат, Баяндэлгэр сумдаар оршин суудаг.
Цахар:
Цахарууд нь Сэлэнгийн Цагааннуур сумын нутгаар оршин суудаг цєєхєн тоотой иргэд ажээ.

ХАРЫН БӨӨ:Харын бөө гэдэг нь ихэнх хүмүүсийн ойлгодог шиг зөвхөн хараал хийдэг гэсэн үг биш. Харын тэнгэрүүд нь зөвхөн хараал жатгад хэрэглэдэг бус алив муу зүйлээс хамгаалах өстөнөө дөрөх зэрэгт хэрэглэдэг.Мөн хар тэнгэрээр ч цагаан үйл хийж болдог.Судлаачдын үзэж байгаагаар Харын бөө гэдэг нь шарын шашитай холилдоогүй бөө мөргөлийн анхдагч хэлбэр гэж үздэг бөгөөд харын бөө нь зориг баатарлагийн илэрхийлэл бөгөөд хатуу чанга ёсыг эрхэмлэдэг.
ЦАГААНЫ БӨӨ : Аливаа үйлийг цагаан тэнгэрээр хийх бөгөөд хар буруу санаатан хараал жатгыг ч мөн адил уулын чинээ харыг туулайн чинээ цагаанаар дарж цагаан зүгийн тэнгэрүүдтэй харьцдаг.
ШАРЫН БӨӨ : Шарын шашин нэвтэрснээс хойшхи шарын шашинд орсон бөө наррыг хэлнэ.Ө/Х зөвхөн бөөгийн хэлбэрийн төдий зан үйл үйлдэжбурхны шашны өмнөөс “бөөлдөг ”бөөг хэлдэг

1980-аад онд Америкт, одоо бол дэлхийн ихэнх улс оронд хүн төрөлхтний уугуул шүтлэгийг сэргээх, судлах, сонирхох байдал хүчтэй ажиглагдаж байгаа.
Ер нь хүний сүжиг, сэжиг гэж юм байгаа цагт хүний шүтлэгийн хэлбэрүүд оршсоор байдаг. Үнэхээр олон зуун жил завсарласны дараа өнгө мөнгөний хойноос нийгмийн дийлэнх хэсэг нь улайран хөөцөлддөг, үнэн худал хоёрын үнэ цэнэ эсрэгээрээ болсон энэ цаг үед бөө мөргөл дахин сэргэж, шинээр гарч ирж байгаа.
Тиймээс бөөг муу муухай зүйлтэй хутган, муу нь дийлээд байгаа учраас нэр хүнд нь уначихаад байгаа харагдаж байна.
-Хүмүүс яагаад ингэж бөөд автаад, өөрсдөө бөө болоод байна вэ. Хэтэрхий гаж үзэгдэл юм биш үү?
-Бөө бол хамгийн товчоор хэлэхэд сүнстэй харилцах хэлбэрийн нэг нь. Бөөгийн онго гэдэг зүйл бол тухайн хүний аль нэг үеийн өвөг дээдсийн сүнсийг дуудаж яриулж байна гэсэн үг. Шинжлэх ухаанд бол их ойлгомжгүй зүйл л дээ. Парапсихологийн үүднээс авч үзэх юм бол өртөнц бол их олон давхраатай, зэрэгцээ олон бүтэцтэй байдаг гэж үздэг.
Түүнд бясалгал болон бөөгийн онгодоор орж болно, тэр бүү хэл шинжлэх ухааны аргаар ч нэвтэрч болох юм гэдгийг ярьж байна. Хүмүүст яалт ч үгүй өөрийнх нь өнгөрсөн болоод одоогийн амьдралынх нь тухай барин тавин хэлээд байдаг болохоор хүмүүс бөө рүү нэлээн татагддаг.
-Энэ тэгээд сайн зүйл үү, муу юу?
-Хоёр талтай хандах ёстой. Сайн ч бий, муу нь ч бий. Сайн анхаараад ажиглах юм бол бидний өвөг дээдсийн сургадаг энгийн үнэнийг тэд хэлдэг. Худал бүү ярь, хулгай битгий хий, буруу битгий амьдар, хүний төлөө сайхан сэтгэлтэй амьдар л гэж. Энэ утгаараа сайн сайхныг номлоод байгаа бусад сургаалуудтай яг адилхан.
Яг номоороо зөв сайхан явж байгаа бөөгийн онгод бол үүнийг л хэлж сургадаг. Муу зүйл нь цэвэр биднээс өөрсдөөс маань болж байна. Бид, мэдлэг, мэдээлэлгүй, сэтгэлийн ариун бусаас болоод бөө гэдэг нэрийн дор асар буруу үйлүүдийг хийж байгаа.
Үүнийг багц сөрөг үзэгдэл гэж нэрлэмээр байгаа юм. Өнөөдөр бөө гэдэг нэрийн дор ямар ч онго тэнгэргүй хүмүүс бизнес хийж байна. Яаж хурдан шиг баяжихав, бэлэн мөнгөтэй болохов гэж бодсон хүмүүс энэ нэрийг ашиглаж бусдын мухар сүсэгтэй, мэдлэггүйг нь далимдуулж залилж байна. Харамсалтай нь, үүгээр баяжиж болдоггүй л дээ.
-Бүр тодорхой ханштай болсон юм биш үү?
-Ийм хүмүүс ханш тогтоодог боллоо. Чамайг тэдэн төгрөгөөр бөө болгоно, өчнөөн төгрөг аваад ирвэл сайхан амьдруулна, гай зовлонг чинь арилгана гэдэг ч юм уу. Мөн би бөө хүн гээд бусдыг айлгах, дарамтлах, хараана ерөөнө гэх мэтээр сэтгэл зүйн дарамтанд оруулах байдал түгээмэл байгаа. Энэ бол огт байж болшгүй үзэгдлүүд.
-Бие нь өвдөхөөр л бөө болох шинж тэмдэг гээд хүмүүсийг бөө болгодог гэх юм?
-Бөөг буруугаар ашиглаж байгаагийн сонгодог жишээ бол хэн нэгнийг бие нь өвдөхөөр “Чи бөө болох гэж байгаа хүн юм байна. Чамайг холбоод өгьө. Төдөн сая төгрөг өг” гэж тулгадаг болж. Тэр бүү хэл янз янзын бөө дээр учраа олох гэж явсаар байгаад орон байраа зарж гудманд гарч байгаа хүмүүс ч дуулддаг.
Тэрнээс наагуур байдгаа барахаасаа өмнө аргаа бараад уйлж дуулаад явж байгаа хүмүүс асар олон байдаг. Энэ бол бидний мухар сүсгийн гай. Хүн асуудлаа мэддэг, хэнд хандаж байна, тэр хүн нь хэн бэ гэдгийг таньж чаддаг бол ийм асуудал гарахгүй шүүдээ.
Бөө, за ганц бөө ч гэлтгүй үздэг хардаг хүмүүс дээр хүн үзүүлэх гээд ирдэг. Тухайн хүний унасан унаа, өмссөн хувцсыг нь хараад л ханшаа тогтоогоод эхэлдэг. Бүр аманд багтахгүй тоо хэлдэг. Байр, байшин, тэрэг нэхдэг. Зарим нь ч өгдөг л гэнэ. Энэ бол байж болохгүй.
Ийм хүмүүст итгээд, арга засал хийлгэх гээд яваад байна гэдэг сонин л юм. Нөгөө талаар тэдэн рүү хэн ч очихгүй байж болно ш дээ. Их л сайндаа “Би сайн бөө” гэж зар тавина биз. Бидэнд бас буруу байна. Хэн нэгэн хүн өөрийгөө магтахаар нь хошууран дагадаг. Тэгээд байгаагаа барчихаад сүүлд нь гасалж шогширдог байдал маань л өнөөдрийн үр дагаврыг авчирсан.
-Зохистой харьцаа гэж байж болох уу. Монголд төдөн бөө байх боломжтой гэдэг ч юм уу?
-Айл болгоноос бөө гарлаа үүнийг хязгаарлаж болдоггүй юм уу гэдэг. Үнэндээ айл бүрээс нэг бүү хэл нэлээд хэдэн бөө гарах гээд байгаа зохисгүй үзэгдэл газар ямар ч боломж бaйxгүй. Жинхэнэ бөө гэдэг гайхамшиг байдаг. Жинхэнэ бөө өдгөө багахаан хувийг эзэлж байгаа.
Үлдсэн тэр олон бөө бол хүмүүсийн мухар сүсгийг далимдуулан ашиг хонжоо хайж, бизнес хийх гэсэн хүмүүс. Үндсэндээ сүлжээний бизнес болчихсон. Хэдэн зуун шавь төрүүлсэн, хичнээн мянган айлд засал хийсэн гээд өнөөдөр мэдээллийн хэрэгслээр ярьцгаагаад л байна.
Энэ нь дээр үед кампаничилж нам эвлэлд элсүүлдэг байсантай адилхан юм. Цаана нь эдийн засгийн сонирхол нуугдаж байдаг. Өнөөдөр бөө мөргөлийг далимдуулж маш том луйвар хийж байна. Хуурамч бөө нар харагдсан хүн бүртээ янз бүрийн зовлон зохиож өгөөд засна гээд мөнгө төгрөг авах гэх мэтээр зах замбараагаа алдаж байна даа.
Бөө мөргөл бол хүн, байгальдаа хамгийн энэрэнгүй ханддаг, тахилга тайллагын ул мөрөө байгальд бага үлдээхийг хичээдэг үзэл. Гэтэл харагдсан модондоо баахан хадаг уяж чимэглэж, тахилга тайллагандаа улаан мах өргөж байна. Туул голын сав дагуу яваад хараарай, бараг бүх мод цэнхэр хадганд ороогоостой байгаа. Үүнийг цэгцэлмээр л санагддаг юм.
-Тэгвэл мөнгөний араас хөөсөн хуурамч бөө, жинхэнэ бөө хоёрыг яаж ялгах вэ?
-Хэцүү. Бөө бол тодорхой бус орчин, тийм гээд хэлчихийн аргагүй эд. Хуурамч бөөнүүд хүнээс яаж мөнгө салгачих вэ гэсэн улайрсан байдал давамгайлсан энэ үед өөрсдийн хүрээ үүсгэсэн байна. Тэгээд хоорондоо хүнээ дамжуулж, хүний зовлонгоор тоглох үзэгдэл анзаарагдаж байгаа. Хүн төрөлхтөнд үл хамаарах далдын хүн байдаг гэдгийг дэлхий даяараа хүлээн зөвшөөрлөө.
Тэр далдын хүчин буруу зүйл хийж байгаа хүмүүсийг өөрийг нь биш юм гэхэд үр хүүхдийг нь шийтгэдэг. Үр хүүхдэдээ муу зүйл хийнэ гэдэг шиг том шийтгэл юy байхав. Энэ гаж үзэгдэл явцын дунд аяндаа засагдана. Жишээ нь, 1990-ээд оны эхээр дөнгөж чөлөөт хэвлэл бий болж байхад хүмүүс эротик маягийн хэвлэл рүү яаж хошуурдаг байлаа.
“Халуун хөнжил”-ийг машин машинаар нь овоолоод зардаг байлаа. Тэгвэл өнөөдөр тэрийг хэн ч авахаа больсон байгаа биз. Үүнтэй л адилхан, бөөгийн энэ их үймээн гольдролдоо орно. Ортлоо олон хүний хувь тавилангаар тоглох шинжтэй байна. Яалтай ч билээ, үүнийг бол удирдан залж болдоггүй эд.
Хүмүүсийг ухамсар, мэдлэг мэдээлэлтэй байхад л түлхүү анхаарах хэрэгтэй.
-Ямар ч онго тэнгэргүй хүнийг бөө болгоод байна гэлээ. Жишээ нь, надад ямар ч бөөгийн удам судар, тэнгэр байхгүй. Би бөө болж болох уу?
-Болно. Үүнийг өнөөдрийн амьдрал батлаад байна. Гэхдээ чи жинхэнэ бөө болохгүй, хуурамч бөө болно. Бөө болох ёсгүй хүнийг болгох нь хориотой зүйл. Тэнгэрээс зөвшөөрөөгүй юмыг бий болгоно гэдэг асар том нүгэл хийж байгаа хэрэг.
Үйлийн үр төлөөсийг нь чи төлнө. Бөө бол сүнс дуудах урлаг ертөнцөд янз бүрийн сүнс хэдэн зуун мянгаараа тэнэж явдаг. Эдгээрийг янз бүрийн аргаар дуудаж болно. Ингэж дуудаж чаддагаа ашиглаад ямар ч бөө болох ёсгүй хүнийг бөө болгодог. Мөнгө нь чухал байна ш дээ.
Энгийн нэг хүнийг бөө болгоно гээд хаа хамаагүй сүнсийг дуудан авчирч наадаг. Үүнийг тэд “онгод наагаад” гэж ил тодоор ичихгүй ярьж байна. Өөрөөр хэлбэл, чиний аль ч үеийн уг удамд байгаагүй тэс хөндлөнгийн муу зүгийн сүнсийг дуудаад “онгод чинь” гээд наагаад өгчихөж байгаа хэрэг.
Энэ их аюултай. Тэр онго бол орно. Ярина, үйл хийнэ. Тухайн хүний биед ороод өөр дуу хоолойгоор ярина. Тэгэхээр хүмүүс онгод нь буулаа гээд шүтчихдэг. Гэтэл болох ёсгүй өөр сүнс дуудсан учраас тэр нь муу үйл, муу зүйл хийгээд эхэлдэг. Цаанаасаа болох ёсгүй зүйлийг болгосон учраас тодорхой хугацааны дараа буруудна.
Өвдөнө, зовно. Анх байсан бэрхшээлээсээ хэд дахин илүү бэрхшээл дахиад тулгарч эхэлнэ.
-Сүүлийн үед Шар хадны эмнэлэгт бөө болох гээд сэтгэцийн өөрчлөлттэй болсон хүмүүс эмчлүүлэхээр ирж байгаа гэсэн. Яагаад тэгдэг вэ?
-”Чи бөө болох ёстой” гэж хүнийг итгүүлэн үнэмшүүлж, дарамтлах гэх мэт янз бүрээр нөлөөлж байна. Хэдэн жилийн өмнө бөө болгох гээд хүнийг шатаагаад алчихлаа л гэж байсан. Уг нь рашааны халуун уураар биеийг нь ариусгадаг зан үйл бий л дээ. Тэр үйлийг буруу хийгээд хүний аминд хүрсэн гэж би сонссон.
Үүнтэй адилхан онгод нь орохгүй байна гээд зодож балбадаг, ганцааранг нь гүйлгэж харайлгадаг, энд тэнд харанхуй шөнө хүчээр ганцааранг нь суулгадаг гэх мэт янз бүрийн л юм дуулддаг. Хүн бүрийн сэтгэхүй өөр өөр. Үүнээс айж ичсэнээсээ болоод сэтгэцэд өөрчлөлт орох нь бий.
Энэ бол түгээмэл биш л дээ. Өнөөдөр Монголд хэдэн бөө байна, одоо хэд ч болох гээд явж байгаа юм, эдгээрийн тодорхой хувь нь сэтгэцийн өөрчлөлттэй болсон байхыг үгүйсгэх аргагүй. Угаасаа одоогийн бөөгийн хийгээд байгаа зан үйл тийм болгохоос аргагүй зүйл байгаа.
Д.Оюунтуяа /Өдрийн сонин/

Б.Галаарид: Яаж хурдан баяжихав гэсэн хүмүүс бөөгийн нэрээр залилан хийж байгаа
Б.Галааридтай Бөө мөргөлийн эргэн тойронд ярилцлаа.
-Манайд яагаад гэнэт ийм олон бөө бий болчихов. Бөө олширсны учир юу бол…
-Монголчууд язгуураасаа тэнгэр шүтлэгтэй ард түмэн. Гэхдээ тодорхой түүхэн шалтгааны улмаас энэ шүтлэгээсээ ангижраад, үндсэндээ мартаад олон зуун жил болжээ. Үзэл бодол чөлөөтэй болсон 1990 оны тэр цагаас эхлэн уугуул шүтлэг эргэж сэргэх хандлага хүчтэй ажиглагдах болсон.
Одоо бол их хүчтэй, оргил шатандаа явж байна. Бөө мөргөлд бид сайн, муу гэсэн хоёр талтай хандмаар байгаа юм. Сайн зүйлийг нь олж харж, мууг нь шүүмжилж явахгүй бол муу тал нь дийлчих гээд байгаа. Бөө бол дан ганц манайд ингэж анхаарал татаж байгаа юм биш.
1980-аад онд Америкт, одоо бол дэлхийн ихэнх улс оронд хүн төрөлхтний уугуул шүтлэгийг сэргээх, судлах, сонирхох байдал хүчтэй ажиглагдаж байгаа.
Ер нь хүний сүжиг, сэжиг гэж юм байгаа цагт хүний шүтлэгийн хэлбэрүүд оршсоор байдаг. Үнэхээр олон зуун жил завсарласны дараа өнгө мөнгөний хойноос нийгмийн дийлэнх хэсэг нь улайран хөөцөлддөг, үнэн худал хоёрын үнэ цэнэ эсрэгээрээ болсон энэ цаг үед бөө мөргөл дахин сэргэж, шинээр гарч ирж байгаа.
Тиймээс бөөг муу муухай зүйлтэй хутган, муу нь дийлээд байгаа учраас нэр хүнд нь уначихаад байгаа харагдаж байна.
-Хүмүүс яагаад ингэж бөөд автаад, өөрсдөө бөө болоод байна вэ. Хэтэрхий гаж үзэгдэл юм биш үү?
-Бөө бол хамгийн товчоор хэлэхэд сүнстэй харилцах хэлбэрийн нэг нь. Бөөгийн онго гэдэг зүйл бол тухайн хүний аль нэг үеийн өвөг дээдсийн сүнсийг дуудаж яриулж байна гэсэн үг. Шинжлэх ухаанд бол их ойлгомжгүй зүйл л дээ. Парапсихологийн үүднээс авч үзэх юм бол өртөнц бол их олон давхраатай, зэрэгцээ олон бүтэцтэй байдаг гэж үздэг.
Түүнд бясалгал болон бөөгийн онгодоор орж болно, тэр бүү хэл шинжлэх ухааны аргаар ч нэвтэрч болох юм гэдгийг ярьж байна. Хүмүүст яалт ч үгүй өөрийнх нь өнгөрсөн болоод одоогийн амьдралынх нь тухай барин тавин хэлээд байдаг болохоор хүмүүс бөө рүү нэлээн татагддаг.
-Энэ тэгээд сайн зүйл үү, муу юу?
-Хоёр талтай хандах ёстой. Сайн ч бий, муу нь ч бий. Сайн анхаараад ажиглах юм бол бидний өвөг дээдсийн сургадаг энгийн үнэнийг тэд хэлдэг. Худал бүү ярь, хулгай битгий хий, буруу битгий амьдар, хүний төлөө сайхан сэтгэлтэй амьдар л гэж. Энэ утгаараа сайн сайхныг номлоод байгаа бусад сургаалуудтай яг адилхан.
Яг номоороо зөв сайхан явж байгаа бөөгийн онгод бол үүнийг л хэлж сургадаг. Муу зүйл нь цэвэр биднээс өөрсдөөс маань болж байна. Бид, мэдлэг, мэдээлэлгүй, сэтгэлийн ариун бусаас болоод бөө гэдэг нэрийн дор асар буруу үйлүүдийг хийж байгаа.
Үүнийг багц сөрөг үзэгдэл гэж нэрлэмээр байгаа юм. Өнөөдөр бөө гэдэг нэрийн дор ямар ч онго тэнгэргүй хүмүүс бизнес хийж байна. Яаж хурдан шиг баяжихав, бэлэн мөнгөтэй болохов гэж бодсон хүмүүс энэ нэрийг ашиглаж бусдын мухар сүсэгтэй, мэдлэггүйг нь далимдуулж залилж байна. Харамсалтай нь, үүгээр баяжиж болдоггүй л дээ.
-Бүр тодорхой ханштай болсон юм биш үү?
-Ийм хүмүүс ханш тогтоодог боллоо. Чамайг тэдэн төгрөгөөр бөө болгоно, өчнөөн төгрөг аваад ирвэл сайхан амьдруулна, гай зовлонг чинь арилгана гэдэг ч юм уу. Мөн би бөө хүн гээд бусдыг айлгах, дарамтлах, хараана ерөөнө гэх мэтээр сэтгэл зүйн дарамтанд оруулах байдал түгээмэл байгаа. Энэ бол огт байж болшгүй үзэгдлүүд.
-Бие нь өвдөхөөр л бөө болох шинж тэмдэг гээд хүмүүсийг бөө болгодог гэх юм?
-Бөөг буруугаар ашиглаж байгаагийн сонгодог жишээ бол хэн нэгнийг бие нь өвдөхөөр “Чи бөө болох гэж байгаа хүн юм байна. Чамайг холбоод өгьө. Төдөн сая төгрөг өг” гэж тулгадаг болж. Тэр бүү хэл янз янзын бөө дээр учраа олох гэж явсаар байгаад орон байраа зарж гудманд гарч байгаа хүмүүс ч дуулддаг.
Тэрнээс наагуур байдгаа барахаасаа өмнө аргаа бараад уйлж дуулаад явж байгаа хүмүүс асар олон байдаг. Энэ бол бидний мухар сүсгийн гай. Хүн асуудлаа мэддэг, хэнд хандаж байна, тэр хүн нь хэн бэ гэдгийг таньж чаддаг бол ийм асуудал гарахгүй шүүдээ.
Бөө, за ганц бөө ч гэлтгүй үздэг хардаг хүмүүс дээр хүн үзүүлэх гээд ирдэг. Тухайн хүний унасан унаа, өмссөн хувцсыг нь хараад л ханшаа тогтоогоод эхэлдэг. Бүр аманд багтахгүй тоо хэлдэг. Байр, байшин, тэрэг нэхдэг. Зарим нь ч өгдөг л гэнэ. Энэ бол байж болохгүй.
Ийм хүмүүст итгээд, арга засал хийлгэх гээд яваад байна гэдэг сонин л юм. Нөгөө талаар тэдэн рүү хэн ч очихгүй байж болно ш дээ. Их л сайндаа “Би сайн бөө” гэж зар тавина биз. Бидэнд бас буруу байна. Хэн нэгэн хүн өөрийгөө магтахаар нь хошууран дагадаг. Тэгээд байгаагаа барчихаад сүүлд нь гасалж шогширдог байдал маань л өнөөдрийн үр дагаврыг авчирсан.
-Зохистой харьцаа гэж байж болох уу. Монголд төдөн бөө байх боломжтой гэдэг ч юм уу?
-Айл болгоноос бөө гарлаа үүнийг хязгаарлаж болдоггүй юм уу гэдэг. Үнэндээ айл бүрээс нэг бүү хэл нэлээд хэдэн бөө гарах гээд байгаа зохисгүй үзэгдэл газар ямар ч боломж бaйxгүй. Жинхэнэ бөө гэдэг гайхамшиг байдаг. Жинхэнэ бөө өдгөө багахаан хувийг эзэлж байгаа.
Үлдсэн тэр олон бөө бол хүмүүсийн мухар сүсгийг далимдуулан ашиг хонжоо хайж, бизнес хийх гэсэн хүмүүс. Үндсэндээ сүлжээний бизнес болчихсон. Хэдэн зуун шавь төрүүлсэн, хичнээн мянган айлд засал хийсэн гээд өнөөдөр мэдээллийн хэрэгслээр ярьцгаагаад л байна.
Энэ нь дээр үед кампаничилж нам эвлэлд элсүүлдэг байсантай адилхан юм. Цаана нь эдийн засгийн сонирхол нуугдаж байдаг. Өнөөдөр бөө мөргөлийг далимдуулж маш том луйвар хийж байна. Хуурамч бөө нар харагдсан хүн бүртээ янз бүрийн зовлон зохиож өгөөд засна гээд мөнгө төгрөг авах гэх мэтээр зах замбараагаа алдаж байна даа.
Бөө мөргөл бол хүн, байгальдаа хамгийн энэрэнгүй ханддаг, тахилга тайллагын ул мөрөө байгальд бага үлдээхийг хичээдэг үзэл. Гэтэл харагдсан модондоо баахан хадаг уяж чимэглэж, тахилга тайллагандаа улаан мах өргөж байна. Туул голын сав дагуу яваад хараарай, бараг бүх мод цэнхэр хадганд ороогоостой байгаа. Үүнийг цэгцэлмээр л санагддаг юм.
-Тэгвэл мөнгөний араас хөөсөн хуурамч бөө, жинхэнэ бөө хоёрыг яаж ялгах вэ?
-Хэцүү. Бөө бол тодорхой бус орчин, тийм гээд хэлчихийн аргагүй эд. Хуурамч бөөнүүд хүнээс яаж мөнгө салгачих вэ гэсэн улайрсан байдал давамгайлсан энэ үед өөрсдийн хүрээ үүсгэсэн байна. Тэгээд хоорондоо хүнээ дамжуулж, хүний зовлонгоор тоглох үзэгдэл анзаарагдаж байгаа. Хүн төрөлхтөнд үл хамаарах далдын хүн байдаг гэдгийг дэлхий даяараа хүлээн зөвшөөрлөө.
Тэр далдын хүчин буруу зүйл хийж байгаа хүмүүсийг өөрийг нь биш юм гэхэд үр хүүхдийг нь шийтгэдэг. Үр хүүхдэдээ муу зүйл хийнэ гэдэг шиг том шийтгэл юy байхав. Энэ гаж үзэгдэл явцын дунд аяндаа засагдана. Жишээ нь, 1990-ээд оны эхээр дөнгөж чөлөөт хэвлэл бий болж байхад хүмүүс эротик маягийн хэвлэл рүү яаж хошуурдаг байлаа.
“Халуун хөнжил”-ийг машин машинаар нь овоолоод зардаг байлаа. Тэгвэл өнөөдөр тэрийг хэн ч авахаа больсон байгаа биз. Үүнтэй л адилхан, бөөгийн энэ их үймээн гольдролдоо орно. Ортлоо олон хүний хувь тавилангаар тоглох шинжтэй байна. Яалтай ч билээ, үүнийг бол удирдан залж болдоггүй эд.
Хүмүүсийг ухамсар, мэдлэг мэдээлэлтэй байхад л түлхүү анхаарах хэрэгтэй.
-Ямар ч онго тэнгэргүй хүнийг бөө болгоод байна гэлээ. Жишээ нь, надад ямар ч бөөгийн удам судар, тэнгэр байхгүй. Би бөө болж болох уу?
-Болно. Үүнийг өнөөдрийн амьдрал батлаад байна. Гэхдээ чи жинхэнэ бөө болохгүй, хуурамч бөө болно. Бөө болох ёсгүй хүнийг болгох нь хориотой зүйл. Тэнгэрээс зөвшөөрөөгүй юмыг бий болгоно гэдэг асар том нүгэл хийж байгаа хэрэг.
Үйлийн үр төлөөсийг нь чи төлнө. Бөө бол сүнс дуудах урлаг ертөнцөд янз бүрийн сүнс хэдэн зуун мянгаараа тэнэж явдаг. Эдгээрийг янз бүрийн аргаар дуудаж болно. Ингэж дуудаж чаддагаа ашиглаад ямар ч бөө болох ёсгүй хүнийг бөө болгодог. Мөнгө нь чухал байна ш дээ.
Энгийн нэг хүнийг бөө болгоно гээд хаа хамаагүй сүнсийг дуудан авчирч наадаг. Үүнийг тэд “онгод наагаад” гэж ил тодоор ичихгүй ярьж байна. Өөрөөр хэлбэл, чиний аль ч үеийн уг удамд байгаагүй тэс хөндлөнгийн муу зүгийн сүнсийг дуудаад “онгод чинь” гээд наагаад өгчихөж байгаа хэрэг.
Энэ их аюултай. Тэр онго бол орно. Ярина, үйл хийнэ. Тухайн хүний биед ороод өөр дуу хоолойгоор ярина. Тэгэхээр хүмүүс онгод нь буулаа гээд шүтчихдэг. Гэтэл болох ёсгүй өөр сүнс дуудсан учраас тэр нь муу үйл, муу зүйл хийгээд эхэлдэг. Цаанаасаа болох ёсгүй зүйлийг болгосон учраас тодорхой хугацааны дараа буруудна.
Өвдөнө, зовно. Анх байсан бэрхшээлээсээ хэд дахин илүү бэрхшээл дахиад тулгарч эхэлнэ.
-Сүүлийн үед Шар хадны эмнэлэгт бөө болох гээд сэтгэцийн өөрчлөлттэй болсон хүмүүс эмчлүүлэхээр ирж байгаа гэсэн. Яагаад тэгдэг вэ?
-”Чи бөө болох ёстой” гэж хүнийг итгүүлэн үнэмшүүлж, дарамтлах гэх мэт янз бүрээр нөлөөлж байна. Хэдэн жилийн өмнө бөө болгох гээд хүнийг шатаагаад алчихлаа л гэж байсан. Уг нь рашааны халуун уураар биеийг нь ариусгадаг зан үйл бий л дээ. Тэр үйлийг буруу хийгээд хүний аминд хүрсэн гэж би сонссон.
Үүнтэй адилхан онгод нь орохгүй байна гээд зодож балбадаг, ганцааранг нь гүйлгэж харайлгадаг, энд тэнд харанхуй шөнө хүчээр ганцааранг нь суулгадаг гэх мэт янз бүрийн л юм дуулддаг. Хүн бүрийн сэтгэхүй өөр өөр. Үүнээс айж ичсэнээсээ болоод сэтгэцэд өөрчлөлт орох нь бий.
Энэ бол түгээмэл биш л дээ. Өнөөдөр Монголд хэдэн бөө байна, одоо хэд ч болох гээд явж байгаа юм, эдгээрийн тодорхой хувь нь сэтгэцийн өөрчлөлттэй болсон байхыг үгүйсгэх аргагүй. Угаасаа одоогийн бөөгийн хийгээд байгаа зан үйл тийм болгохоос аргагүй зүйл байгаа.
Д.Оюунтуяа /Өдрийн сонин/

Халуун хүйтэн хямарсан тэргүүтэн элдэв өвчин ба
Харшлан хор үйлдэгч өстөн дайсан ба
Хаялга чөлөө эрэгч ад чөтгөр тэргүүтэн
Хамаг үл зохилдохууныг амирлуулан соёрх… гэж залбирал өчиж залбираад галын өчиг үргэлжлүүлэн өчдөг.

Галын залбирал. Тахил хүндлэлийг маань хүлээн авч баясан зооглоод, эрж хүссэн хэргийг энэрхүй сэтгэлээр бүтээн соёрхохыг гуйн мэдүүлж санал, зориг, хүслээ залбиран айлтгасан утгыг агуулдаг. Үүнд: өвчин зовлонгүй, өстөн дайсангүй, үл зохилдохуун бүхнийг даран, зуд турхан, чоно хулгай, үхэл гамшиггүй, адуу мал хоромжгүй, амь нас бат оршихын залбирлыг наминчилж залбирал үйлдсэн агуулгыг багтаадаг.

Галын өчиг Дөрвөн зүгийн бүхэн сайшаан магтах ба
Таван хошуу мал тэгш дэлгэрэх хийгээд
Дөрвөн зүйлийн үйлст
Насад жаргах болгон соёрх… гэх мэт.

Аливаа санасан хэрэг сэтгэлчлэн бүтэхийг гуйн мэдүүлж, айл гэр хотлоороо амгалан аж төрөхийн хүсэл зоригоо айлтган, аврал эрж, аливаа муу бүхнийг арилгаад, алив сайн бүхнийг дэлгэрүүлэн соёрх гэсэн утгыг агуулдаг.