Category: Монгол бөө

Та тэнгэрийн үйлээрээ энэхүү оюун санааны салбар дахь “түрэмгийлэлийг” зогсоож хайрлаач. Би хийсэн баатарлаг үйлийг нь сурталчилаад сууж бая даа.

-Миний хувьд албаны болон хувийн туршлага бий. Монгол Улсын үндэсний аюулгүй байдалд тулгарч буй бодит аюул бол оюун санааны салбарт гадны “түрэмгийлэл” орж ирэх асуудал орно. Энэ нь шашинаар дамжин нөлөөлөх магадлал асар өндөр. Гэтэл Монголчууд бидэнд Эрт эдүгэгийн өвөг дээдсээс уламжлан илгээсэн мөнх тэнгэрийн шүтлэг байна. Энэ бол бидний оюун санааны дархлаа мөн. Өнөөдөр бид энэ талаар мэдлэг муутай байгаа нь энэхүү үзлийг мөхөөх гэсэн харийн гүрний их бодлогын түүхэн үр дүнгийн илэрхийлэл юм. Буддагийн шашин өнөөдөр эв нэгдэлтэй мэт харагдавч үнэн хэрэгтээ өөр өөрийн толгойтой Хийдүүдийн нийлбэр билээ. \ өнөөгийн бөөгийн байгууллагууд мөн адил\ Тус тусдаа бүртгэлтэй, толгойтой энэ байдал төрийн хууль гарч байж зохицуулахад хүрч байгаа. Бөөгийн байгууллагууд өөр өөрсдийн онцлогоор хөгжих тухай ярих болохоос Нэгдсэн бодлогоор зангилагдан нэгдмэл хүчээр хөгжих тэр зам руу явах нь гарцаагүй. Олон зуун сая дэмжигчидтэй, асар их санхүүжилттэй, өөрийн хүчирхэг сурталчилгаатай, олон зуун жилийн туршлагатай шашины “довтолгоо”-ны эсрэг өөр өөрийн дүрэмтэй, өөрийнхөөрөө явдаг “жижиг” ганц нэг байгууллага юу ч хийж чадахгүй. Хоосон чалчигч болно. Бидэнд өргөн хүрээнд сэтгэж хамтран ажиллах чадвартай манлайлагч нар хэрэгтэй. Тэр тооны олон цөөнөөс хамаарахгүй юм. Муулах тухай яриагүй, хамтран ажиллахад саад бологчдыг бусдад сургамж үлдээх зорилгоор бичиж байгаа хэрэг. Та хамтын зорилтын мөн чанарыг ойлгохгүй бол энэ асуудлаар маргалдаад яах вэ. Бидний зорилго тодорхой. МБНЭ-ээс гарсан нэг ч гишүүн байхгүй. Харин манлайлагч болсон дээд цэцийн хуралдайн гишүүний ачааг даахгүй Манлайлагчийн эгнээнээс хасагдаж байгаа хүмүүс байна. Тэднийг яагаад хасагдаад байгааг бичихгүй бол учир битүүлэг зүйл болох бус уу.

– Enkh Tumurbaatar-т. Хүннү төрөөс нэгдсэн тахилга хийж, түүнд өмсөх хувцасыг нь заасан хоёр ч хууль өнөөдрийг хүрч иржээ. Энэ бол нэгдэж хийж бүтээж ирсэний бодит түүх юм. Нэгдсэн тахилга, залбирал асар их хүчтэй байдгийм. Манжийн төрийн бодлогоор толгой нь нэвт шувт угаагдсан, түүнийг эрхэмлэн дээдэлж ирсэн зарим нэг этгээдүүд өнөөдөр монголчууд, мөнх тэнгэрийн хүчин дор нэгдэж тэмцэж ирсэн түүхийг үгүйсгэж чадахгүй. Төр тэр их хүчийг нэгтгэн зангидаж байсан арвин туршлагатай. Өрөө танхим, хувь хүний хэмжээнд сэтгэх нь гэнэн тэнэг асуудал. Тархай бутархай байлгах, амин хувиа хичээсэн, арчаагүй зан, ахар сэтгэдэг сэтгэлгээ бол сүүлийн 300 жилийн бидэнд зориулсан харийнханы бүтээлийн биелэл юм. Би хүмүний нэгдэж ажиллах тухай бичсэн. Түүнийг “онгод тэнгэртэй” хольж болохгүй. Бөө хүн хоёр амьтай. Бөөгийн үйлийг тэнгэр мэднэ, хүний үйлийг нь эзэн өөрөө мэднэ. Бөө хүн онгоддоо захирагдана, бас зарим үед онгодоо захирч сургах ч бий. Бөө хүн эхлээд “би”-гийн өвчнөөс салах ёстой. Тэгвэл уужим сэтгэх аугаа их талбар луу ороод явчихна. Тэр хүртэл зарим хүнд их цаг зарцуулна даа. Зарим нь тэрэнд хүрэх ч үгүй. Хүний ёсонд мөрдөх хууль нь шашинд зориулагдаад гарчихсан байхад бид хуулийн дор амьдрахаас өөр яалтай билээ.

-Тахилга их хүндтэй бас хариуцлагатай үйл учраас бэлтгэл үе, тахилгын үе, тахилгын дараа гээд багууд үүрэг хүлээж, Бид “сүүлгүй” ажил хийхийг эрмэлздэг. Одоо 20 гаруй мянган бөө байна. Тэдэн дунд янз бүрийн хүмүүс байгаа. Зохион байгуулалтад орж зорилго чиглэлтэй ажиллахыг МБНЭ эрмэлзэж ажиллаж байна.

-Хийгдэж байгаа тахилга, арга хэмжээнүүд нь олон нийтэд, байгалиа хамгаалахад зориулагдаж байгаа юм. Улаач нар нь нэгдэх хүчирхэг болох тухай ойлголт муутай. Бөөгийн үйлийг тэнгэр мэддэг гэж явсаар нэг насыг барж байгаа. Угаас харийн бодлого биднийг тархай бутархай байлгахад чиглэж, бид ч ийм байгаад сурчихаж…Нөгөө талд нь санхүү, зохион байгуулалт, материалаг бааз, сурталчилгааны хүчирхэг хэрэгсэлтэй шашины урсгал улам бүр хүчээ авсаар байна. Бидний хувьд нэгдээд ажлаад байгаа хэмжээ, чадамж ийм хэмжээнд байна

-Таныг гэртээ амиа бодоод шүүмжлээд сууж байхад сүүлийн 10 жилд ийм байдал үүссэн. Тэр байтугай хүний амины хэрэг ч гарсан. Залилангийн хэрэгт олон “хуурамч бөө” холбогдсон. Өршөөлийн хуульд хамрагдсан. Бөөгийн 83-н байгууллагуудыг нэгтгэсэн төв байгууллага ажиллаж байна. Бид энэ байдлаас гарахын тулд хамтарч ажиллаж, 60 орчим цол олгодог байсныг нэгтгэж албажуулан цэгцлэх бодлого хэрэгжүүлж байна. Тэгэхдээ Монгол бөөгийн ёс зүйг баримтлан тодорхой шалгуур үзүүлэлтээр уламжлалт бөөгийн зан үйлийг авч яваа “улаач” нарт олгож байгаа.

-Төрийн байгууллага нь гадна, дотны шашины асуудлыг дийлэхгүй, хяналтаас алдчихсан байхад харин бидний үйл боломжит хэмжээнд сайн яваа. Аль болох олон тэнгэр шүтлэгтэн төрөх болтугай. Тэнгэрийн шүүлтүүр байдаг болохоор “улаач” бүрт нэр гоч өгөөд тэрсэлдээд байх шаардлага үгүй болой. Улаач бүр өөрсдийгөө хичээж явбал, нийтийн үйл тэгширнэ.

Монголын бөөгийн нэгдсэн эвлэл Mongoliin boogiin negdsen evlel Бидний зорилго бол Монгол бөөг зөв голдирлоор хөгжүүлэх явдал юм. Монгол Улс 20 гаруй мянган бөөтэй болж, нэг багш 30, 100, 300, 600-8000 шавьтай болсон. Бөө нэртэн хүний амь нас хөнөөх гэмт хэрэг гаргасан. Олон түмний дотор бөөгийн нэр хүнд унаж, Монгол Улсын Ерөнхийлөгч хүртэл бөөгийн талаар арга хэмжээ авахаар мэдэгдэл гаргаж байсан үед одоогоос 5 жилийн өмнө МБНЭ байгуулагдсан түүхтэй. Тэр үед 60 орчим байгуулагын төлөөлөл оролцож 45 хүнтэй дээд цэц байгуулагдаж, ажиллах бодлого чиглэлээ гаргасан. Тэнгэрээс тамгалсан хүн бөө болдогч олон түмэн түүнийг мэддэггүй, тиймээс Бөөгийн төв байгууллагаас цол олгох хэлбэрээр “улаач” хүнийг албажуулах ажил хийж, тэр хүрээнд цол, тэмдэг олгож эхэлсэн. Цаанаа бөөгийн нэр барьж байгаа хүмүүсийг ялгаж салгах ажил хийгдэж байна гэсэн үг. Мөн төрд албан ёсны бүртгэлтэй болж байна гэсэн үг юм. Нөгөө талдаа иргэд хариуцлага алдсан бөө байвал байгууллагад хандана. Байгууллага нь тухайн хүнд хариуцлага тооцдог тогтолцоо бий болдог. Тэгэхдээ хариуцлага алдсан бөөгийн талаар баталсан нотолгоо гаргаж өгөх ёстой. Өнөөдөр голдуу баримт муутай хүний нэр хүндэд халдсан зүйл манайд их ирдэг юм.
Jamiyan Purevdavaa huuchin iim tsol erunu bsnuu eniig neg saihan tailbarlaach
Монголын бөөгийн нэгдсэн эвлэл Mongoliin boogiin negdsen evlelМБНЭ-ээс тамлага дуудлагыг зөвхөн хэвлэлд гарсан тохиолдолд тавьдаг. Бусад тохиолдолд байгууллагын нууцын зэрэглэлд хамруулдаг.
Р. Г. Ганизо ed nariig ta nar haah heregtei horig tawij bolohgvi gedgiig ta nar meddeg bailgvi de
Монголын бөөгийн нэгдсэн эвлэл Mongoliin boogiin negdsen evlelНийтэд хэвлэлээр тараагдсан зүйлд хяналт тавих ямарч боломжрүй.
Р. Г. Ганизо Edgeer ertnii ongodiin tamlaga duudlagiig il bolgoj bichih buruu ym bgaam daa…
Монголын бөөгийн нэгдсэн эвлэл Mongoliin boogiin negdsen evlelТҮO-д: Бусад чинь жижигхэн сэтгэж байж болно. Харин Та “Тэнгэр үзэл” нэр ашиглаж байгаа бол тэр нэрэндээ тохирсон ТЭНГЭРЛЭГ байл даа. Энэ хүн өмнө эрхэлж байсан албан тушаалаа өгөөд МУ-ын Ерөнхийлөгчийн зөвлөх болсон байна. Тиймээс төрөө дээдлээд хандчих. Надаа болохоор чи өөрөө хүүхэлдэй болж харагдаад байна.
Тэнгэр Үзэл Овогтон mongoliin boo morgoliig hvvheldein teatriin chiglelrvv oruulawal yah bol gsn asuudlaar uulzaa yu xaxa

хэмээн ихэд хүндлэн биширдэг. Бас энэ яваа насны тань гай барцдыг арилгах увидастай гэнэ. Гэтэл бидний энэ их хүндлэл, сүсэг бишрэл бөө нарт гай болсон бололтой. Бүр сүүлдээ тэдэнд сүсэглэсэн хүмүүсийн сэтгэл рүү ус цацаж, амь нас, эд хогшилд нь халдах, “Бөө болгож өгнө. Төдөн сая төгрөг аваад амь насыг чинь тэнгэртээ даатгаж танай гэр бүлийн ноён нурууг энэ жил бөхийлгөхгүй болгож өгье. Эс тэгвээс хүний гарзтай” гэхмэтчилэн айлгах, аврахын хооронд сүрдүүлэх болж. Гэхдээ тэнгэртээ даатгагдсан онгон шүтээний удамтай, олон жил ард түмэндээ буянаа хүргэж яваа зайран, удгануудаа цөмийг нь хэлж байгаа юм биш. Тэдний дотор бөөгийн нэрийг зүй бусаар барьж ашиг хонжоо хайгсад, нэмэр биш нэрмээс бологсдыг хэ¬лэх гэсэн юм. Хоёр он солигдохын өмнөхөн буюу арванхоёрдугаар сарын 24-ний үүрийн 04:00 цагт Э.Мөнхбат гэх зайран Сэлэнгэ аймгийн Баянгол суманд машин дэлбэлсэн хэрэг үйлджээ. Уг дэлбэлсэн машиных нь эзэн Ж.Баярсайхан сумандаа хувиараа бизнес эрхэлдэг нэгэн аж. Зайран Э.Мөнхбат Ж.Баярсайханд “Жилийн заслаа хийлгэхэд төдөн төгрөг авчир” гэхэд нэхсэн мөнгийг нь өгөөгүйн улмаас ийнхүү машиныг нь дэлбэлсэн гэнэ. Энэ талаар Баянгол сумын Цагдаагийн Эрүүгийн мөрдөн байцаах тасгийн дарга н.Бат¬хуяг “Тийм хэрэг гарсан нь үнэн. Одоогоор мөрдөн байцаалтын шатандаа явж байна. Манай тасаг болон Мандал сумын цагдаагийн хэлтсийн мөрдөн байцаах тасагтай энэ хэргийг хамтран шалгаж байгаа. Ирэх долоо хоног гэхэд хэргийг эцэслэн шийднэ. Хэргийн эцсийн шийд гара-хаас нааш илүү мэдээлэл өгөх боломжгүй байна” гэлээ. Дашрамд дурьдахад Э.Мөнхбат өнгөрсөн оны наймдугаар сард бөө болсон юм байна. Энэмэтчилэн сүүлийн хоёр жил бөөтэй холбоотой хэрэг улам ихсэх болжээ. Тухайлбал, өнгөрсөн оны аравдугаар сард Түлэнхийн төвд ууранд түлэгдсэн нэгэн эмэгтэй ирж нэлээд хэдэн хоног эмчлүүлжээ. Энэ талаар тус төвийн их эмч, Нөхөн сэргээх тасгийн эрхлэгч Б.Хишигжаргал “Манай эмнэлэгт энэ эмэгтэй 20-оод хоног эмчлүүлсэн. Тэрбээр, анх би буцалсан усан дээр халтирч унаад түлэгдчихсэн гэдэг байсан. Харин өөд болохынхоо өмнөхөн надад “Багш онгод оруулах гээд халуун ууранд оруулж дээрээс битүү даавуугаар хучаад дарж байгаад түлчихсэн юм. Би цагдаагийн байгууллагад мэдэгдээгүй” гэсэн. Ер нь монголчуудын бүдүүлэг зан үйл үүнд нөлөөлдөг. Эрдэм чадал муутай “хулгайн” бөө нар ингэж нэгийгээ амьдаар нь хөнөөж байгаа юм. Үүнд төрийн зохицуулалт хэрэгтэй” хэмээн ярив. Өнгөрсөн онд бөөтэй холбоотой дөрвөн том хэрэг гарчээ. Дархан-Уул аймагт 23 орчим насны зайран болоод удаагүй С хэмээх залуу эмэгтэй Б-г барьцаалан миний эхнэр бол, эс тэгвэл хоёулаа тэнгэрийн зарлигаар үхье гээд гарынх нь судсыг боож байхад охины ар гэрийнхэн нь олж цагдаад мэдэгдсэн тохиолдол гарсан. Түүнчлэн бөө нар хулгайн хэрэгт холбогдох нь элбэг болсон гэнэ. Тэд өөрсдийгөө өмөөрөхдөө “Бид ёс журмыг чандлан сахидаг, ард түмэнд тус хүргэгчид. Хулгайг бид хийж байгаа юм биш. Цаад онгодууд маань урд насандаа шилийн сайн эр байсан учраас улаачаа шаардаад байдаг юм” гэсэн байдаг. Мөн өнгөрсөн оны арваннэгдүгээр сарын дундуур Улаанбаатар хотын Баянзүрх дүүргийн XVI хороонд онгодоо оруулах гэж байгаад тагтан дээрээс үсэрч амиа алдсан тохиолдол гарсан. Сүүлийн дөрвөн жилийн дотор Монголд бөө хэт олширсон. Толгой, нуруу өвдсөн хэн ч болов түүнд бөөгийн удам байна хэмээн сахиус дуудуулдаг болж Улмаар сахиусыг нь барилдуулж өгөх бөө багш нарыг хайж давхина. Гэвч багшаа удаан эрэхгүй, мөдхөн олдог нь ийм хэргүүдийн эхлэл гэлтэй.
“Улс төрийн тойм” сонин

Үүнд: Бурханы шашны нөлөө байхгүй монголчуудын жинхэнэ цэвэр бүтээл юм. Хоёрт: Бурханы шашинг эсэргүүцсэн үг орсон бөөгийн дуудлага байгаа нь хуучнаасаа ялгагдах талаар тун бага. Гуравт: Хуучин бөөгийн дуудлагын эхэн сүүл хоёрт буюу дан сүүлд нь бурханы шашины холбогдолтой үг, үсэг нэмэх төдийгөөр аргалан хольж хутгасан саармаг дуудлага байна. Ийм дуудлагын дотор хуучин зүйл нь хэвээр үлджээ. Дөрөвт: Шарын зүгийн бөөгийн дуудлагыг бүр шинээр зохиосон байна. Түүнд бөө нарын тэнгэрийн оронд бурханы шашины сахиус, лам багш, ном тэргүүтэн оруулсан дуудлага нь агуулгаар цоо шинэ болжээ. “Бөөгийн дуудлага бол шашины бүхий л цогцыг бүрдүүлсэн үг өчиг, дуу бүжиг, дэлдэх хөгжимдэхтэй уялдан оршиж, нэгдмэл чанартай нийлмэл урлагийн хэлбэртэйгээр уламжлан ирсэн” гэж бөө судлаач Ш.Сүхбат гуай хэлсэн байдаг. Харин нутаг нутгийн бөө дуудлагадаа өөрийн газрын уул, усны нэрийг оруулж тэдний эздэд даатгал хийдэг байсан. Энэ нь бөөгийн дуудлагыг орон нутгийн чанартай чиглэлд оруулсан байна. Бас бөөлөх ёс журам, өмсгөл нь ч өөр өөр болжээ. Үүнээс гадна, бөө нарт цаг улирлын буюу цаг үеийн чанартай дуудлага тус тусдаа байжээ. Жишоээлбэл: намрын 8, 9 дүгээр сард хийдэг тахилга буюу сацал дээр бөө нар зөвхөн даатгалын дуудлагыг дуудна. Энэ нь хожим бурханы шашины үед айлын жисаа, дадлага болж хувирчээ. “Бөө мөргөлийн дуудлага нь 1. Багшаас шавьд, 2.Онгод шүтээнээс улаачдаа /уг барьсан бөөдөө/ дамжуулан уламжлуулдаг” хэмээн тэмдэглэсэн байна. Ингэхдээ дийлэнх хувийг нь онгод дээдэс нь бөөд мэдээлж, суурь болох өнгөц хэсгийг нь багш нь заана сургадаг бололтой. Монгол бөөгийн дуудлагыг хэд хэдэн төрөлд хуваан үзэж болно. Үүнд: Тэнгэрийн дуудлага – Харын тэнгэрийн дуудлагууд – Цагаан тэнгэрийн дуудлагууд Онгодын дуудлага а.Онгодын тамлага б.Онгодын магтаал в.Онгод урин залах дуудлага г.Онгодыг угтан мэндчилэх д.Онгод мордуулах дуудлага Зан үйлийн дуудлага Бөөгийн өчил үгэн дуудлага Бөөгийн андгай тангарагийн дуудлага Бөөгийн амилуулах дуудлага Бөөгийн тайлга, тахилгын дуудлага Бөөгийн даллаганы дуудлага Бөө мөргөлийн ерөөл магтаал Бөө мөргөлийн залбирал Бөөгийн даатгалын дуудлага Бөөгийн өргөлийн дуудлага Бөөгийн хараалын дуудлага Бөөгийн зүхэл дуудлага Бөөгийн эдлэл хэрэглэлийн дуудлага Уул ус, лус савдагийн дуудлага 1. Тахилгат хайрхан уулын дуудлага 2. Удган модны дуудлага 3. Лусын эздийн дуудлага Онгодын дуудлагад: 1. Онгодын тамлага: Онгодын тамлагад бөө өөрийн онгодын буудал суудал, булган төрх, цол хэргэм, алдар суу, авъяас чадал зэрэг онгодод хамаатай зүйлсийг нь оруулан аялгуулан дууддаг. Онгодын тайлгын үед болон хэцүү бэрх үйлээ бүтээлгэхийн тулд тусгайлан магтаалын дуудлага дууддаг. Онгод нь биежсэн сүнс учир хүн адил хөөрч баярлан, хүсч байгаа хүслийг биелүүлэхэд бэлэн байдаг. Сайхан магтаалд хөөрч, эрдсэн онгодууд ямар ч бэрх үйлийг бүтээхэд бүхий л байдалд бэлэн болж гавшгай шаламгай болдог байна. 2. Онгод урин залах дуудлага: Бөөгийн онгод тэнгэрийн магтаал заллагын дараа онгодыг бөө биедээ оруулах зорилгоор онгодыг урин дууддаг. Нийтийн дуудлагаас гадна бөө бүрд өөрийн онгодоо урин дуудах дуудлага байдаг. Бөө урин дуудлагаа дуудахдаа: Хан тэнгэрийг харгитал Хатан дэлхийг доргитол дуудах ёстой гэж бөөгийн бөөлөх ёс жаяганд байдаг. Дархад бөө удган тухайн үед ямар зан хийх гэж байгаагаас хамаарч ямар онгод дуудахаа сонгодог. Жишээ нь: өвчин эмгэг засах бол өөрийн онгодуудаас домнон анагаах арга ухаан, эрдэм чадалтай онгодыг урин дуудна. Онгодын дуудлага бол бөө нэг буюу хэд хэдэн онгодод хандан нэр гуншин цол, оршин байгаа буудал суудалт нутаг усыг нь нэрлэн, дээд тэнгэр дэвжид асраасаа заларч өөрийнхөө улаачийн биед орших хүртэл нь урьж байгаа дуудлага юм. Халх бөө удганууд эхлээд заавал толгой онгодоо дуудаж оруулсны дараа дагуул онгодуудаа оруулдаг. Дархад бөө нар мөн толгой онгодоо юмуу эсвэл нутгийн хүчтэй хайрхадын эзэн онгодуудыг дууддаг. Жишээ нь: Балигийн ээжийн дуудлага гэх мэт. Онгодын уриа дуудлага олон шад мөртэй байхаас авахуулаад онгодын нэрийг дурсах төдий болоход улаачийнхаа биед ордог. 3. Онгодод мордуулах дуудлага: Онгодыг мордуулахдаа онгод буцаж мордохынх нь өмнөхөн болдог. 4. Онгод даатгах дуудлага: Даатгал дуудлаганд мөн адил эхлээд бүх л уул усны хайрхад, булаг шандны эзэд онгод шүтээнээ магтана. Онгодод залбирах дуудлага: Онгодод өчих дуудлага: Өндөр буюу их дуугаар дуудах дуудлага. Зан үйлийн дуудлагад: 1. Тахилга, тайлгын дуудлага: Галын тахилга, уул усны /овооны/ тахилга, Чингисийн сүлд тахилга, Чингисийн сүлд тахилга гэх мэтийн олон зүйлийн тахилгыг анх бөө нараар дуудуулан тахиж байснаа больж, аль мэддэг хүнээр гүйцэтгүүлдэг болжээ. Эд бүгд нь голдуу бичмэл бий. Харин Чингисийн тухай дуудлагыг бөө бүр мэддэггүй, үүнийг голдуу Ордост ихээхэн хэрэглэж байсан байна. Үүнийг намар бүр тогтмол даатгал хийлгэх журмаар айл айлд дуудаж байсан нь нэг ёсны даллага авахын чанартай байжээ. 2. Даатгалын дуудлага: Өвчин зэрэг гай зовлон арилгахын төлөө бөөлөхөд дуудах дуудлага, үүнийг аль тохиолдсон цагт нь заллагын журмаар тэр айлд нь очиж гүйцэтгэхдээ мэргэлж, ид шид гаргах зэрэг дүвчигнэдэг байжээ. Ингэж бөөлөхдөө онгодоо урих дуудлагыг эхэлж хэлээд дараа нь ямар зорилготой онгодоо урьсан, юу асуух гэснээ өгүүлэн, хүслээ илэрхийлж даатгадаг байна. 3. Онгодод айлтгах буюу өчих дуудлага: Бөө удгад онгодоо урин дуудаж биедээ оршоосны дараа хийхээр тогтсон зан үйлтэйгээ холбогдох ямар онгод дуудахаа сонгох. 4. Онгодыг угтан мэндчилэх: Онгод улаачдаа орж оршсоны дараа түшээ, засал хийлгэж байгаа хүмүүс болон хурсан олон онгод шүтээний амар мэндийг мэдэж, мэндчилж айлтгадаг. 5. Зүхэл /хараал/-ийн дуудлага гэж бараг бөө бүрт байжээ. Ийм дуудлага нь нутаг нутагтаа өөр янзтай буюу юуг, хэнийг зүхэхээс холбогддог байна. 6. Ганзаганы зэрэг олон зүйлийн сан бий. Эдгээрийг анх бөө нараар тавиулж байгаад, хожим бичмэл судар болгоод аль бичиг мэддэг хүнээр дуудуулдаг болжээ. Үрс гаргах мэтийн олон зүйлийн өчиг, ерөөл, гэрийн мялаалга, үхрийн дадлага, тэмээний дадлага, шувууны дадлага авахуулах, бэр буулгах буюу хуртын тухай шүлэг ерөөл зэрэг цаг үеийн ёслол, журамтай холбогдсон өдий төдий зүйл байгаагийн олонхи нь бичмэл судартай ю

баазын ажилтнууд, хилийн 0184 дүгээр ангийнхан нийлж газар авхуулалгүй унтраасан байна. Орон нутгийн цагдаагийн байгууллагынхнаас энэ талаар тодруулахад “Дарьганга сумын нутаг дахь улсын тусгай хамгаалалттай, байгалийн дурсгалт газар болох Шилийн богд уулын хойд энгэр хэсэгт уртаашаа 800, өргөн нь 400 м талбайг хамарсан түймэр гарсныг унтраан шалгаж байна. Гал тавьсан байж болзошгүй хэмээн таван хүнийг саатууллаа” гэсэн юм. Энэ түймэрт Шилийн богд ууланд суулгасан таримал, сакура зэрэг мод, өвс шатсан бөгөөд хохирлын хэмжээг хараахан тогтоогоогүй байна.
Баттай эх сурвалжуудаас авсан мэдээллээр Улаанбаатар хотоос очсон, нэг машинтай таван хүн бөөгийн зан үйл хийж байгаад гал алдсан гэнэ. Улмаар хэргийн газраас зугтаж явахад нь сумын хэсгийн төлөөлөгч саатуулсан аж. Хаврын хуурайшил өндөртэй энэ үед ил задгай гал түлэх, татсан тамхины ишээ унтраалгүй хаях, шашны зан үйл үйлдэж гал гаргах зэрэг иргэдийн болгоомжгүйгээс хүрээлэн буй орчинд их хэмжээний хохирол учирч, гал алдсан хүн гэмт хэрэгтэн болж ажил, амьдралаараа давхар хохирч байна. Тиймээс анхаарал болгоомжтой байхыг цагдаагийн байгууллагаас сануулж байна.

Г.Равжаа

 

Дэлхийн судлаачдын дунд бөө мөргөл хэмээгч нь шашин юм , шашин биш юм гэсэн хоёр эсрэгцсэн тайлбар өнөө хэр байсаар байдаг.

Бөө мөргөлийг шашин биш хэмээгчид нь гүн ухаан судлаачид эсвэл хөгжингүй шашин буюу Буддын шашин , Загалмайтны шашин , Лалын шашин судлаачид үзсэн байдаг.

Харин бөө мөргөл шашин мөн хэмээгчид нь ихэвчлэн нийгэм – соёлын хүн судлаачид байдаг гэж үзэж болох талтай. Үнэн хэрэгтэй бөө мөргөлийг тэдгээр шашинтай харьцуулахад нилээн ялгаатай байдаг .Тухайлвал , бөө мөргөлд зарим тохиолдолд өөрийн шүтээн болсон онгод тэнгэрээ бөөлж залж жолоодож, үйл хэргээ бүтээлгэж байдаг нь шашны бусад хэлбэрүүдтэй ихэд эсрэгцэж байна.

Энэ нь бусад шашны тохиолдолд бол хүн бурханыг захирч байгаа мэт болох бөгөөд энэ шинж нь бөө мөргөлийг шашин биш гэсэн санаа руу хөтөлж болох талтай.

Энэ мэтчилэн мэтгэвэл зөвхөн бөө мөргөл төдийгүй дом шившлэг /magic/сүлд шүтлэг /totemism/, онгон шүтлэг /animism/ зэрэг эртний шашны олон хэлбэр бүгд шашин биш гэсэн үг болдог.

Сүүлийн геийн өрнө дахины эрдэмтэд гүн ухаан болон шашин судлалын уламжилд байсан зарим онол саналыг үргэлжлүүлэн бөө мөргөлийг /religious phenonmenob буюу “шашны нэгэн үзэгдэл” гэсэн утгаар томъёолох болсон нь түүнийг шашин мөн гэж үзэж байгаагийн илрэл гэлтэй .Бидний монголчууд аман соёлтой хүмүүс , бичигддэггүй,аман соёлоор бичигддэггүйя философи юм.
Бөө мөргөл ба онгод шүтэх ёс

Бөө мөргөлийг тайлбарлан тодорхойлж ирсэн олон уламжлалын нэг нь Францын судлаач Мерциа Элиадегийн “бөө мөргөл бол эртний онгод оруулах урлаг” (shamanism – archaic of techniquesy)1 хэмээх санал юм. Бөө мөргөлийгарай ондоогоор бол онгод хэмээн тодорхойлж бас болно. Юуны өмнө онгод гэгч юун болох тухай өгүүлсүү. Монгол бөөгийн ойлголтоор бол онгод хэмээгч нь сүнсний нэгэн хэлбэр юм . Бүр тодруулбал амьд хүнийхийг сүнс гээд нас барсан хойн нь шүтээн болдог гэж үздэг ингэж үзвэл бөө мөргөл гэдэг нь нас барсан бөө удгадын сүнсийг шүтэх ёс гэж үзэж болох бөгөөд энэ шинжээр бөө мөргөлийг дээдсийн шүтлэг гэж нэрлэх нь тохиолддог бүр цаашилбал бөө мөргөл буюу shamanism гэдэг бол бүхэлдээ онгодын ертөнц болоод хүний ертөнц хоёрын хоорондын харицааны илрэн мэдэгдэж буй хэлбэр билээ. Энэ утгаараа аливаа онгод далд эчнээ орших онгодын ертөнцийн төлөөлөгч болж байхад бөө хүн хүний ертөнцийг төлөөлөгч болон хоёр ертөнцийг холбож байдаг ажээ.
Бөө удган хүн гэж юу вэ?

Бөө мөргөлийг бөөгөөс ангид салган ойлгох аргагүй юм. бөө мөргөлийн гол төвлөрөх хүчин үүтгэл нь онгод гэж үзвэл түүнтнэй зэрэгцэн орших бас нэгэн бүрдүүлэгч хүч нь бөө болж байдаг. Бөө гэдэг нь нэгэнт насан эцэслэж бие бод нь үхэж үрэгдсэн
1. сүнс онгод өөрийн биеэ зээлдүүлэгч байх бөгөөд зарим уламжлалд арай өөрөөр
2. бөөгийн сүнс биеэсээ салан одож онгод тэнгэрийн орноор аялан тогуулж тэдэнтэй уулзаж хэлхээ холбоо үүсгэгч болдог.
Өөрөөр хэлбэл, онгод хүнтэй харьцах гэсэн сэдэл дээрээс үүдэн бөө хүн өий болж бөө мөргөл цогцолсон бололтой.
Бөө Болохуй

Хэн хүн хүссэнээрээ бөө болох аргагүй байдаг ажээ.Өөрөөр хэлбэл , бөө болно болохгүй гэдэг бол тухайн хүнээс , өөрийнх нь шийдвэрээс хараат бус асуудал юм.Үүнийг монгол бөө мөргөлд ” онгод наалдах” гэх бөгөөд бөгөөл онгод тэнгэр өөрийгөө хүний ертөнц , бүр тодруулбал , үлдэж хоуорсон үотэс хойчистой нь холбож өгөх төрлийн хүнийг сонгон наалддаг .Дархадаар бол тэр хүн ” онгодын улаач ” болж байгаа хэрэг бөгөөд энэ нь ” онгодын холбогч ” гсэн утгатай бөөг заасан нэрийдэл юм. Нэгэнтээ бөө болохоор оноогдсон хүнд нэг бол бөө болох нөгөө бол ухэл зовлон үзэж амиа алдах гэсэн зам л үлддэг байна. Аль ч тохиолдолд онгод наалдвал тэр хүн ” бөөгийн өвчин хийрэн ” тусч илрэн мэдэгддэг .

Удамтай бөө : Өөрийн эуэг өвгөдийн өвөг удмын онгод наалдаж бөө болох

Удамгүй бөө : Удам судартаа бөө удгангүй буюу байгалийн ер бус сонин содон үзэгдэлтэй тохиолдож түүнээс үхэл өвчинд хүргэсэн элдэв учрал тохиол үүсч гарч байж сая удгун зайран болох
Сүнс ба бөө мөргөл

Өнөөгийн нийгэмд эрэлт хэрэгцээ болсон хүмүүс яахаа мэдэхээ байчихсан байгаа асуудал бол бөө мөргөл.

Бөө гэж юу вэ? Энэ олон бөө үнэн үү? Эдгээр асуултанд хариулъяа.

Та бид золгохдоо малгайтай байх нь сүнстэй байна гэсэн үг. Хүндэтгэл юм .

Харин сүнсэнд биенээс бусад бүх юм байна.Даарна өлсөнө ,гомдоно . Биеэ алдсан хүнийг сүнс гэдэг .Амьд хүн сүнс хоёрын ялгаа бие юи. Сүнсний хувьд бие бол бусад сүнстэй хүнтэй харьцах нэг гүүр болдог.

Сүнс бол багаж зэмсэг болсон биеэ алдчихсан тул бусад хүнтэй харьцах чадваргүй болсон байдаг.

Сүнс нь хэн нэгэн хүнийбие дотор орж байж л хүнтэй харьцаж чадна. Биднээс холдож одсон сүнс эргэн уулзах харилуах гэсэн шаардлага гардаг.Яг энэ хэрэгцээ шаардлагааас үндэслээд бөө гэж зүйл бий болж байна.

Нөгөө биегүй болсон садан төрөл хайртай хүмүүс маань уулзаж чадахгүй байна гэж хлёр талаас ухаарч эхэлсэн үүнээс бөө мөргөл үүссэн он цаг гэж үзэж болно энэ үеийг архелогийн малтлагын олдвор зэргээс шинэ зэвсгийн үе болов уу гэж таамаглаж байна.

Хэн нэгэн сайн санаат биегүй сүнсэнд өөрийн биеийг зээлж өгч байгаа гэсэн үг. Ингээд байхгүй болсон зүйлээ нөхөн авч байгаа.

Энэ бол бөө өөрийн биеэ олон хагацсан хүмүүстэй хуваалцагч хүн .

Бидний ертөнуц : амьд хүн болон онгодын , сүнсний ертөнц юм.

Үүд битгий голло гэдэг.Онгод өрх ,тотгоор орж ирдэг.Өвгөд дээдэс үүнийг мэдээд хүндлээд үүд битгий голоо гэсэн үг. Өвгөдүүд сүнстэй амьдардаг байжээ.Бөө хоёр ертөнцийг холбож гүүр болдог . Өөрийн сүнсийг биенээсээ гаргаад сүнсний ертөнцөд юу болж байгааг таниулдаг. Ялануяа
Яаж бөө болдог вэ? Хүн бүр болох уу?

Мний ойлгосноор бөө болох ганц шалтгаан бий . Сүнс онгодоос бөө болох сонголт хийснийг тэнгэрээс тамгатай төрсөн гэж үздэг. Сонгоод авсан бол ямар шинж тэмдэг мэдэгддэг вэ? Гэвэл энэ бол хатуу хэрэг. Энэ бөөгийн өвчин гэдэг. Онгод нь хэл мэдээ өгөөд л байдаг .Онгод сонгосон улаачаа авч явахаас өмнө хажуудах бүгдийг авч явна. Ойр хавийнхнийг нь аваад явчихдаг.Энэ гай зовлон угаа аваад бөө болсны дараа арилдаг.

Зэрэгуэн орших үл үзэгдэгч орчноо хүлээн зөвшөөрсөний дараа л асуудал шийдэгддэг. Бөө нь сүнс хүн аоёрын харилцаа юм. Өргөн утгаараа .

Английн бөө үхсэн бүх сүнстэй харилцдаг.Монгол бөө зөвхөн онгодтой харьцдаг.

Онгод гэдэг бол нас барсан бөөгийн сүнс юм. Бөө хүний харьцдаг дэгээр нь уул усны эзэн савдаг , онгодыг шүтдэг. Үүнийг байгаль шүтлэг гэдэг. Зэрэг дэв дээшлэх тусам 99 тэнгэр болдог.13-р зууны үеийн бөө нар 99 тэнгэртэй харьцдаг байсан . Онгод бол дээдсийн шүтээн.
Түвдийн бөө уул усны эзэдтэй харьцдаг.

Буддын шашны нямава гүртэн чойжин, дээдэс болон энгийн сүнс байхгүй, тэнгэрийн сүнс байхгүй,Чойжин нь 10 хангал оруулдаг.Гүртэнд туслахууд нь ордог. Энэ бүгд бидэнд ямар хамаатай вэ? Бидний амьдралд сүнс оролцдог уу гэвэл бидний өдөр тутмын ажилд оролцдог.
Яаж вэ?

Бидний сүнсэнд хүрээд байдаг.Бидний сүнсээр дамжуулж нөөлөөлдөг.Бид шинжлэх ухаанч ухамсартай. 18-р зуунаас шинжлэх ухаан бий болсон харин шинжлэх ухаан сүнсийг нотолтол бид хүлээх үү? Бидний таван мэдэрхүйд мэдрэгддэггүй маш олон зүйл байгаа.үүнийг үгүйсгэвэл маш утгагүй болно.Сүнс бидэнд нөлөөлөхдөө аварч бас алж ч чаддаг. Бидний 50% д сүнслэг амьдрал нөлөөлсөөр л байдаг.Бидний амьдарлын бүх зүйлд сүнслэг амьдрал нөлөөлж байдаг.Аварна бас хорлоно.Хүн үзэгдэх болон үл үзэгдэх ертөнцтэй хамт байдаг болохоор сүнсээр дамжин бодит байдал болоод байна.Харах тэнгэр байвал аврагдаад л байна. Хаячихвал хамгаалах хүнгүй болно.Сүнс бие хоёрыг салгавал , бусад сүнсийг мэдэр болдог.Сүнс салах жишээ үэхэ , дараа нь бөө тэгээд унтах, зүүдэнд харагддаг. Сүнс бие хоёр унтахад салчихсан байдаг тул сүнс сүнстэйгээ харьцаж бидэнд мэдээлэл өгч эхэлдэг. Согтуу үедээ сүнс салдаг. Хүн биеэ мэдэрхээ болихыг хэлээд байна. Гурван нас хүртлэх хүүхэд сүнс . чөтгөр бүгдийг хардаг . Бөө хүн онгод нь ороод өөрийнхөө мэдэхгүй харийн хэлээр яриад байдаг.Энэ тайлагдашгүй зүйл.

Асуулт : Хараал гэж бий юу? Бодит уу?

Хариулт : Хараал бол зөрчилдөөн, дайн тулаан гэсэн үг. Хараал бол бодит хүчин тусдаг юм.

Асуулт : Тийрэн гэж юу вэ?

Хариулт : Тийрэн гэж бий. Хүнд үхсэн хүний сүнс наалдчихсан байдгийг хэлнэ.

Асуулт : үхсэн хүнд тэмдэг тавиад байдаг тэр юу вэ?

Хариулт : Тэр тавьсан тэмдэг дахин төрөх нь сонин.

үзэл хандлагыг бий болгож, шинэ эрин цагт амьдрах үүдийг нээж өгч байна. Энэ цагийн хүмүүс хорвоо ертөнцөд зөвхөн бид амьдардаггүй бөгөөд үл тасрах гинжин хэлхээнд үргэлжилдэг болох тухай түүнчлэн оюунлаг мөн чанарууд мөнхөд оршин эргэх холбоогоор өөрсдөөс доош хөгжилтэй оюун санаатангуудад дэмжлэг үзүүлдэг тухай, хүн бид хорвоо ертөнцийн тухай өрөөсгөл бодол, төөрөгдөл, оюун санаа, сэтгэл зүрхний төгс бус байдлаас хамаарах үйлийн үрээ эдэлдэг болох тухай олон үзлийг хүлээн зөвшөөрөх болов. Түүнчлэн олон хүн тэнгэрлэг мөн чанар, ёс суртахууныг эрхэмлэн дээд тэнгэрийн ивээлийг хүртдэг болжээ. Өөр чухам ямар ололт дэвшил ирснийг цаг хугацаа харуулах нь мэдээж.

Сайны хажуугаар саар ямагт байдаг. Энэ цагт ч бөө мөргөлтэй холбоотой олон таагүй зүйлс болох болж, айдас эмээлттэй хүлээн авсан Монголчуудын дургүйцэл, хилэгнэлийг бүр ч ихээр хүргэх болжээ. Мөнх тэнгэрийн нэр хүндийг унагасан болгон гэсгээл хүртэх нь дамжиггүй. Мөнх тэнгэрийн өгсөн үүрэг хийгээд олгосон завшаан боломжийг зөв ашиглан удам угсаагаа өндөр өргөж буй нь ч цөөнгүй байх. Энэ бүхнийг ухан ойлгож чадалгүй дээрээ тэнгэр, доороо газар үгүй мэт санаж, дур зоргоороо аашлагсад ч мөн л цөөнгүй байх шиг. Шигшигдсэн гарч ирсэн шилдэгүүд л хөгжлийн шинэ шатанд дэвших нь гарцаагүй.
Тэнгэрлэг ёсноос хазайж, мөс жудаггүй аашлагсад хүнд тус нэмэр болохоосоо гай зовлонг учруулах нь олон. Эгэл хүнээс илүү эрдэм чадлыг эзэмших болсондоо эрдэж, өнгө мөнгөнд улайран, ид шидийг эрхэмлэн оюун санааны дээд гэхээсээ доод түвшин үрүү илүү тэмүүлэх тэдгээр улаач нар энэ бүх үйлийнхээ хариуд юуг хүртэхээ ухаараагүй л яваа байх.
Ёс суртахууны доройтол, оюун сэтгэлгээний төөрөгдөл нь хүний гэрлэн бүрхүүлийг төдийгүй гариг ертөнцийн материаллаг орныг бохирдуулдаг гэж эзотерикт сургадаг. Тэгэхээр зөвхөн хэн нэгэнд хар муу үйл хийсэн гэдгээс илүү хорвоо ертөнцийг бохирдуулсан ял тэднийг хүлээж байгаа нь лавтай.
Оюун санаа, ёс суртахууны хувьд бэлтгэгдээгүй улаач увидас эрдмийг хүлээн авснаар угаас тэрхүү улаачид агуулагдаж байсан харш сэтгэлгээний эрчим, түүний сэтгэц, биед эвдлэн сүйтгэх нөлөөлөл үзүүлдэг аж. Энэ хэрээрээ тэд дээд тэнгэрийн бус доод эрчмийн буюу хар хүчний нөлөөлөлд автдаг байна. Ийм нөлөөлөлд автсан буюу тийрэн бөө нарын уршиг үнэхээр их. Хорон муу санаат хэмээх хүчнүүд эрт цагаас л нэр төр хөөцөлдөх, “ид шид”-ийг хөнгөмсгөөр саваагүйтэн шохоорхох, бусдаас ялгарах, тэднийг захирахыг улайрах, өнгө мөнгийг шүтэн эрхэм чанарыг үгүйсгэх өчүүхэн бодол ухаантай хүмүүсийг урхидан эзэлдэг байжээ. Муу хүчний зорилго мэдээж өөрсдийн засаглалыг тогтоох. Энэ хэрээрээ нэгэн тийрэнтэн хамсаатнаа төрүүлдөг нь нууц биш. Мөн чанарыг ойлгон таниагүй гэнэн итгэгчид тэдний ээлжит золиос болдог байна. Тэнгэрийн шүүлт хэдийнээ хэрэгжээд эхэлчихсэн. Морин жилийн намар хүртэл үргэлжлэх тухай ч яригддаг. Учраа ч бүрэн олоогүй залуухан улаач нар амь насаа алдсан тухай цөөнгүй сонсогдох болжээ. Мөнх тэнгэр нь биш юмаа гэхэд өндөр дээд өвөг дээдэс нь ухаангүй мунхаг улаачийгаа өөрсдөө шийтгэж, дахин шинэ боломжийг эрэлхийлж байж ч мэдэх юм. Бөөгийн удмын тэмдэгт улаач нь гэм үйлдээгүй ч андуурагдан боссон “улаач” нэртний гэм нүгэл мөн л уршиг ихтэй. Санаатайгаар бөө болж наадагсад уүр удмаа таслуулах аюултай. Мөнх тэнгэр хэнийг хэрхэн яллахаа мэдэж байгаа. Тэнгэрийн таалал оршиг.
Энэ цагт бөө ёстой хүнийг зөв таниагүй, буруу хүнийг тэнгэрт мэдүүлэн босгосон, буруу ёс жаягаар босгосон, үнэн мөн чанарыг таниулалгүй мухар сохроор дагуулсан, шунал хүсэлдээ автан зовлонг нь нэмж туйлдуулсан, бөө болох учиргүй хүнд хээрийн буюу эзэнгүй онгод авч өгсөн, бусдын онгод тэнгэрийг хар буруу үйлд ашиглан сэвтүүлсэн, өчүүхэн бодол ухаан, зан авиртаа автан хүмүүст хараал, зүхэл хийсэн, амраг хос, айл гэрийг хүчээр салгасан, үйлийн үрээ эдлэх ёстой зовлонтны нүглийг хүчээр цайруулах оролдлого хийсэн, байгаль дэлхийд хор хөнөөлтэй үйлийг хийх, тийм үйлтнийг дэмжих, буруу үзэл, үйлтнийг өөгшүүлэх, булихай мууг дэмжих, төрийн хууль цаазны эсрэг үйл хийх, өшөө хонзон санаж хар мууг хийсэн аливаа бүхэн гэмтэй бөгөөд гэсгээл хүртэнэ.
Өш хонзон санаж хэрэгжүүлэхгүй байхыг өндөр дээд гарвалууд ийнхүү сургадаг байна.
Өрөвч цайлган сэтгэлтэй
Өршөөн нигүүлсэнгүйн заяатай байж
Өшөө хорсол зангидваас
Өнчирч хоосрохын нигууртай
Ард түмнээ ачлаад
Алтан төрдөө зүтгээд
Өргөн түмнээ өргөөд
Өндөр тэнгэрээ дээдлээд
Өнчин ядуусыг тэтгээд
Өршөөл ивээлээ үзүүлээд
Өөрийн хийх үйлээ
Өөрөө л хийх учиртай
Заяа муутай завхай
Зам дээр хаягдсан золбинтой
Заалдаж тэмцэлдэх аваас
Зам юугаа хааж
Заяа юугаа гомдоодог учиртай
Өөр өөрийн үйлээр
Өнөө маргаашаа торгоосон
Өөдлөх заяа үгүй
Өөдгүй муу улстай
Өш зангидах хэрэггүй
Өршөөн нигүүлсээд орхи

Улаач байх заяатан хүндрэл бэрхшээл бүрийг зөв даван туулах хэрэгтэй бөгөөд эд бүгдээс дээд тэнгэрийн ухааруулан таниулж, төлөвшүүлэн суулгах гэсэнг ялган ойлгох учиртай. Энэ тухай мөн ийнхүү өгүүлжээ.

Эвий эвий эвий
Эргүү бяцхан үрсл минь дээ
Энэ л ертөнцийн түмэн зовлонг
Элээж л тоолж л явна уу даа
Амьдрал гэдэг хүчир шүү дээ
Алдаа эндээ их л шүү дээ
Алсын зам нь урт л байхад
Ард нь заавал гардаг л юм даа
Өвчин зовлон үхэл хагацал нь
Өрийг өвтгөж зүрхийг зүсдэг ч
Үнэн л чанар нь өөр л шүү дээ
Үйлийн үр нь тэр л шүү дээ
Уйлах дуулах нь л тоотой шүү дээ
Урсах хурах нь хэмжээтэй шүү дээ
Ухаан билгээрээ таньж л чадвал
Ухаарч сэхээрч мэдэж л чадвал
Удаж төдөлгүй дуусдаг л юм даа
Хүчир хэцүү хүнд ч гэлээ
Хүн түүнийг даах л учиртай
Хуурч мэхэлж тойрч болдоггүй
Хууль ёс нь хатуу л шүү дээ
Ихээ ихээ зовлоо ч гэсэн
Эндүүрч буруу ухаарч ойлговол
Эцэслэнэ гэж байдаггүй юм шүү
Эргээд зовлонгоо үүрдэг л юм шүү
Хөрстийн амьдрал хүчирч гэсэн
Хүмүүний зовлон их чгэсэн
Халуун итгэл нь байгаа л цагт
Хар бараанаас салж л болно
хэмээжээ. Улаач заяатан хувь заяагаа хэн нэгэнд даатган амьдрах ёсгүй бөгөөд энэ бүгдийг зөв даван туулах нь эргээд ач тусаа өгөх нь ч байна.

Хүн үр нь
Хэдий балчир ч
Хөрст ертөнцөд
Хүчгүй дорой ч
Хүлцэн тэвчсэн
Хүндрэл бүхэн чинь
Хүлээх алсад нь
Хүчирхэг болгоно
Гэмшин ухаарсан
Гэм нүгэл чинь
Гэсгээл зовлонг чинь
Гэтэлгэн зогсооно

Алдаа юугаа ухааран гэмшиж, мөнх тэнгэрээс өршөөл аврал гуйц, гэм нүглээ үйлээрээ засан залруулах аваас хөнгөлөх боломж байхыг үгүйсгэхгүй тул нэгэнтээ алдсан нэг нь засан залруулах, учраа олоогүй нэг нь зөв замнахыг хичээх хэрэгтэй.

Аравт.мн

МБНЭ-ийн Дээд цэцийн гишүүнээр “Үндэстэн” телевиз, Дагвадорж, Монгол бөөгийн тэргүүн удган Т.Одончимэг /Өөдөө удган/ нар элсэв. Ингэснээр МБНЭ, түүний гишүүдийг сурталчлах шаардлагад томоохон ахиц гарах нөхцөл бий болов.
“Үндэстэн” телевиз, Дагвадорж, Монгол бөөгийн тэргүүн удган Т.Одончимэг /Өөдөө удган/ нартай ярилцаж, тэдний санаачлага дээр тулгуурлан МБНЭ, гишүүдээ сурталчлах сурталчилгааны ажлыг эхлүүлэх болсон.
МБНЭ-ийн Дээд цэцийн хуралдаанаар хэлэлцэж “Телевизийн нэвтрүүлгийг хийх тухай” шийдвэр гаргажээ.
Энэ шийдвэрийн дагуу, МБНЭ-ийн ДЦ-ийн гишүүн бүр:
-Телевизийн нэвтрүүлэгт зориулан тухайн гишүүн бүр теле зураг авалтад 150 мянган төгрөг зарцуулах,
-МБНЭ-ээс унаагаар үйлчлэх, /Улаанбаатар, Дархан, Эрдэнэт хотод /
-МБНЭ өөрийн телекамераар зураг авах
– Удган Т.Одончимэг нэвтрүүлгийг хөтлөх үүрэг хүлээж ажилласан байдаг.
Хамтарсан зураг авалт хийсний дараа “Тэнгэрийн цаг” нэвтрүүлгээр цуврал материал гаргаж байсан боловч үндсэн эх материалаа МБНЭ-д өгөөгүй юм.
2014 онд болсон энэхүү “Тэнгэрийн цаг” цуврал хөрөг нэвтрүүлгийн албан ёсны эрхийг Д.Давгадорж, Д.Одончимэг нар БНХАУ-ын судлаачид шилжүүлж, улмаар өвөрмонголд худалдаанд гарах болсон байна.
2014 онд хийгдсэн МБНЭ-ийн энэхүү цуврал нэвтрүүлгийг таван жилийн дараа олж өөрийн сайтад анх удаа тавьж байна.

МБНЭ-ИЙН ДЭЭД ЦЭЦИЙН ШИЙДВЭР
2014.03. 12 №01 Улаанбаатар хот

Телевизийн нэвтрүүлгийг хийх тухай

МБНЭ-ийн дүрмийг үндэслэн МБНЭ-ийн Дээд цэцийн Зөвлөлийн хуралдаанаас ТОГТООХ НЬ:
Нэг. МБНЭ-ийн Дээд цэцийн гишүүдийг телевизээр сурталчлах ажлыг 1 дүгээр хавсралтаар баталсугай.

Хоёр. МБНЭ-ийн Дээд цэцийн гишүүд нь телевизээр сурталчлах дөчин минутын нэвтрүүлэгийн зардалд нэг удаа 150000 \нэг зуун тавин мянган\ төгрөгөөр, хөдөө орон нутагт ажиллахад шатахуун бусад зардлыг өөрсдөөсөө хариуцан гаргаж ажилласугай.

ДЭЭД ЦЭЦИЙН ЗӨВЛӨЛ
ЕРӨНХИЙЛӨГЧ Д.ЖАРГАЛСАЙХАН

ҮНДЭСТЭН” ТЕЛЕВИЗЭЭР МБНЭ-ИЙН ГИШҮҮДИЙГ
СУРТАЛЧЛАХ ТӨЛӨВЛӨГӨӨ

№ САР ӨДӨР ХЭНИЙГ СУРТАЛЧЛАХ
a. 2 дугаар сар 12 Батсайхан ярилцлага
2. 15 Бадарчийн ярилцлага
3. 19 Дангаасүрэн, Энхмаа
4. 22 Одончимэг, Одонхүү, Хишигжаргал
5. 26 Чулуунбаатар
6. 3 дугаар сар 5 Өлзийхутаг
7. 8 Дугуй ширээний ярилцлага 1
8. 12 Хишигжаргал
9. 15 Хишигжаргал ярилцлага
10. 19 Одонхүү
11. 22 Одонхүү ярилцлага
12. 26 Байгалмаа
13. 29 Дугуй ширээний ярилцлага 2
14. 4 дүгээр сар 2 Туул
15. 5 Дугуй ширээний ярилцлага 3
16. 9 Бадамсүрэн
17. 12 Дугуй ширээний ярилцлага 4
18. 16 Мялдорж
19. 19 Дугуй ширээний ярилцлага 5
20. 23 Нанжаа
21. 26 Отгондулам
22. 30 Эрдэнэчимэг
23. 5 дугаар сар 3 Болорцэцэг
24. 7 Д.Энхжаргал
25. 10 Д.Энхжаргал ярилцлага
26. 14 Ж.Алтанчимэг
27. 17 Ж.Алтанчимэг ярилцлага
28. 21 Хурцжавхлан
29. 24 Хурцжавхлангийн ярилцлага
30. 28 П.Батжаргал
31. 31 П.Батжаргал ярилцлага
32. 6 дугаар сар 4 Отгонсүрэн
33. 7 Отгонсүрэнгийн ярилцлага
34. 11 Д.Батчулуун
35. 14 Д.Батчулууны ярилцлага
36. 18 Ш.Энхбаяр
37. 21 Ц.Батболд
38. 25 Ц.Батболд ярилцлага
39. 28 Н.Мягмарсүрэн
40. 7 Дугаар сар 2 Ц.Хадхүү
41. 5 Ц.Хадхүү ярилцлага
42. 9 О.Даваасүрэн
43. 12 Ц.Оюунбат
44. 16 Өсөхбаяр
45. 19 Өсөхбаярын ярилцлага
46. 23 Д.Дарьчулуун
47. 26 Н.Нарангэрэл
48. 30 Ч.Догсмаа
49. 8 дугаар сар 2 П.Зоригтбаатар
50. 6 Ч.Янжинсүрэн
51. 9 Төгсжаргал
52. 13 Төгсжаргал
53. 16 Л.Амгаланням
54. 20 Я.Мөнгөнсувд
55. 23 Дарий
56. 27 И.Болдбаатар

ТӨЛӨВЛӨСӨН: Д. ОДОНЧИМЭГ

Энэхүү шийдвэрийг 57,1 хувьтай биелүүлжээ.

аймгийн төв Өлгий хотод очиж тахилгын бэлтгэлийн дутуугаа гүйцээгээд Цэнгэл хайрханы зорихын өмнө тус аймагт амьдардаг Урианхай удгантай уулзаж билээ.
Түүний гэрээр очиход хүн ихтэй байсан тул бид өөр газар сонгож удгантай уулзсан билээ. Олонд хийдэг бөөгийн зан үйлээрээ алдаршсан түүнийг аймаг даяраа андахгүй мэддэг ажээ. Монгол бөөгийн нэр төрийг олонд түгээхэд оруулсан хувьнэмрийг үнэлж, Мөнх тэнгэрийн төлөө “Хүрэл шонхор” медалиар шагнасныг гардуулсан билээ.
Удган маань амьдралын туршид бөөгийн зан үйлээр иргэдэд үйлчилж явсан болохоос шагнал гэдгийг огтхон мэддэгүй хүн байлаа. Энгэрт нь шагнал зүүж өгч байх тэрхэн агшинд сэтгэл нь бага зэрэг хөдлөх нь ажиглагдсан.
Олонд алдаршсан удгантай хийсэн уулзалт, бас түүнийг шагнасан шагнал ч сүүлчийнх байсныг хэн, хэн нь мэдээгүй. Урианхай удганы цорын ганц зураг түүхэнд үлдсэн түүх ийм билээ.
Д.ХҮРЭЛБААТАР

 

 

Өнгөт хорвоог засагласан

Өөрийн удмын үрсүүд минь

Өөдлөх замаа хаахаас хичээгтүн

Хөх тэнгэрийн толбо тамгатан

Хөрстдэлхийд хөндлөн заяатан

Хүний үгээр хүйгээн боодоггүйг

Хэрсүүухаандаа хичээн санагтун

Долоо дордовч найм сэхдэг

Догшин Монголын удам гэдгээ

Дотроо уйлавч гаднаа инээдэг

Долоон голтны угсаа гэдгээ

Дор бүрнээ бодож явагтун

Дотор бүртээ тунгаан санагтун

Өөрийн хүчээр л явна гэвэл

Өөдлөн босох заяагүй л юм шуу

Өрөөл бусдын үрийг ч

Өсгөн тэжээж явсан

Өүлэн эхийнхээ угийг

Өглөөүдэшгүй санагтун

Алтан урагтаныг  төруулсэн

Алунгоо эхийнхээ сургаалийг

Алаг зурхэндээ цээжилж

Амь шигээ санаж явагтун

Оосор бүчгүй орчлонгийн

Оройд нь заларсан дээдсүүд чинь

Оюун билгээ огторгуйд өргөн

Охийн дээдийг хүртсэний тул

Одоо цагийн охин үрс минь

Одноос эрхшээлт оюут сувд минь

Энэ цагийн эрдэмт үрс минь

Эрхэт тэнгэрийн эрдэнийн үрэл минь

Эргэцуулж нэг ухаарагтун

Эцгийн замаар замнагтун

Эндүүбуруугаа засагтүн

Эртхэн мэдэж авагтун

Дээд их тэнгэрүүд

Дэмий юм хийдэггүй

Дэвжид найман лус ч

Дэргэдэх хүнээ таньдаг л юм

Цаглашгуй орчлонгийн цанх татан

Цагийн хүрдэн мөчлөн тохиоход

Цадиг түүхэн цаашлан одож

Цараа нь хол тавигдана гэдгийг

Аргын энэ хөрстөд

Билгийн хур буусан цагт

Аргат хөх дэлхий

Ахин сэргэх болно гэдгийг

Ашдын заяат Монгол

Өрөөлийн тэнгэрт сүсэглэсний тул

Эедлех замаа хаасан буюу

9вгийн гэрээсийг умартсаны тул

берийн урс минь ешилдсен буюу

вндер тэнгэрээ умартсаны тул

бвер зуураа тэмцэлдсэнбуюу

Хэдэн тийш хэгжуурхэн салж

Хэтийн заяагаа хэрчин хувааж

Хэвэл дотроо хэлцэлгуй болж

Хэнхдэг дотроо болзолгуй болж

Зуунш баруунш зуглэн салж

Зус буруулан зутгэсний учир

Зен билигээ зенд нь хаяж

Зеелен хатууд идэгдсэний осол нь

Менх тэнгэртээ мергехеен байж

Мехлийн замаа елгеснийх буюу

Менхийн лусаа дээдлээгуйн тул

Могойн толгой олширсон буюу

Хан тэнгэрийн харъяат гэдгээ

Харвах ододоос дохиот гэдгээ

Хааш яаш санасны горыг

Халуун цусаараа телсен урс минь

Менх тэнгэрийн ташуур гэдгээ

Менхийн лусан хелегген гэдгээ

Мехес дутуу санасны горыг

Ментгереерее төлсөн үрс минь

Эрдэнийн терее эгнэгт санаж

Эрхэт урсээ энхрийлэн есгегтун

Эрхэм дээд язгуураа санаж

Эзэн дээдсээ эрхэмлэн тахигтун

Хаш цагаан ясаа

Харлаж муудхаас хичээгтун

Хаан дээд гарвалаа

Хашир ухаандаа санагтун

Өөдлөх замаа хаахаас хичээгтүн

Хөх тэнгэрийн толбо тамгатан

Хөрстдэлхийд хөндлөн заяатан

Хүний үгээр хүйгээн боодоггүйг

Хэрсүү ухаандаа хичээн санагтун

Долоо дордовч найм сэхдэг

Догшин Монголын удам гэдгээ

Дотроо уйлавч гаднаа инээдэг

Долоон голтны угсаа гэдгээ

Дор бүрнээ бодож явагтун

Дотор бүртээ тунгаан санагтун

Өөрийн хүчээр л явна гэвэл

Өөдлөн босох заяагүй л юм шуу

Өрөөл бусдын үрийг ч

Өсгөн тэжээж явсан

Өүлэн эхийнхээ угийг

Өглөөүдэшгүй санагтун

Алтан урагтаныг  төруулсэн

Алунгоо эхийнхээ сургаалийг

Алаг зурхэндээ цээжилж

Амь шигээ санаж явагтун

Оосор бүчгүй орчлонгийн

Оройд нь заларсан дээдсүүд чинь

Оюун билгээ огторгуйд өргөн

Охийн дээдийг хүртсэний тул

Одоо цагийн охин үрс минь

Одноос эрхшээлт оюут сувд минь

Энэ цагийн эрдэмт үрс минь

Эрхэт тэнгэрийн эрдэнийн үрэл минь

Эргэцуулж нэг ухаарагтун

Эцгийн замаар замнагтун

Эндүүбуруугаа засагтүн

Эртхэн мэдэж авагтун

Дээд их тэнгэрүүд

Дэмий юм хийдэггүй

Дэвжид найман лус ч

Дэргэдэх хүнээ таньдаг л юм

Цаглашгуй орчлонгийн цанх татан

Цагийн хүрдэн мөчлөн тохиоход

Цадиг түүхэн цаашлан одож

Цараа нь хол тавигдана гэдгийг

Аргын энэ хөрстөд

Билгийн хур буусан цагт

Аргат хөх дэлхий

Ахин сэргэх болно гэдгийг

Ашдын заяат Монгол

Анхлан зарлах болно гэдгийг

Алтан нарны ивээлээр

Ахин сэргэж босно гэдгийг

Эцгийн бартагаар аргацаасан

Эргэх хөх замбуулин

Эхийн бүүвэйн дуугаар

Эндүүбуруугаа ойлгохыг

Эрдэмт мэргэн үрсүүд минь

Эндээс эхлэн ухаарагтүн

Элбэг оюунаа дайчлан

Эш бусаар сэхээрэгтүн

Харийн хөгжлийг өндөр хэмээн

Халгаж эмээх хэрэггүй

Итгэл сэтгэлээ эргүүлэн авбал

Энэ бүхэн юу ч биш.

ялангуяа тэр үеийн төр, засгийн томчууд андахгүй. Тэр үеийн гэдэг нь өнгөрсөн зууны 70-аад оныхон юм. Мэргэ төлөг, хараал жатгын хэргээр халхын хамаг шоронг дамжин, гучаад жилийг торны цаана өнгөрөөжээ. Тэрбээр нэг хэсэг Салхитын гэх шоронд төрсөн гэртээ юм шиг амьдарч байжээ. Шоронгийн хулгайчууд болон атаманууд, хуяг, дарга нарын хувь заяаг хэлж, заримынх нь ар талыг бүрэн даах тул бараг дархлагдсан нэгэн байжээ. Мөнгө төгрөг, идэж уух, өмсч зүүхээр ёстой тасардаггүй байж. Мөнгөө нааран дээр ил тавьчихдаг, хэн ч авдаггүй байсан гэх. Харин нэг өдөр мөнгөнөөс нь алга болжээ. Түүнийг мэдсэн хоригдлууд бужигнаад явчихсан гэнэ. Энэ тухай яриа тэрүүгээр нисэх адил тарсан бөгөөд бүгд сонссон нь ойлгомжтой. Салхитын шоронгийн атаман Дашийн Ядмаа бүх овгорыг цуглуулаад “За, эцгийн мөнгөнд гар дүрсэн хулгайчийн гэдэс энэ шөнө дүүрч үхнэ дээ” гээд тараажээ. Төдөлгүй нөгөө мөнгийг “зайран” Дамдингийн нааран дээр ганцыг ч дутаалгүй авчираад тавьчихсан байсан гэдэг.

Тэрхүү шоронд “Ардын багш” хочтой нэрд гарсан хоригдол Пэрэнлэйн Найдан гэж байжээ. Тэр үе үе “зайран”-гаас “Би оргомоор байна. Надад нэг туслаач” гэдэг байж. “Баригдахаас хойш оргож ял нэмээд яадаг юм” гээд хөдөлдөггүй байсан аж. “Хорвоогийн нарыг байгаагаар нь хэд хоног харчихаад буцаад орвол хэдэн жил нэмүүлсэн ч яадаг юм” гээд болохгүй болохоор нь “Би чамд ганц л тусална. Хэнд ч бүү хэл. Хэзээг удахгүй хэлнэ. Өдөр болгон уулзаж бай” хэмээсэн байна. Найдан өдөр бүр уулзаж, боломжит өдрийг хүлээсээр байв гэнэ. Уулзах болгонд нь мэргэлээд “Өнөөдөр хэрэггүй” гэдэг байжээ. Яг 21 дэх өдрийн орой “Одоо яв даа” гэсэн гэдэг. Тэр бараг зүгээр шахуу гараад явчихсаныг үзээд хоригдлууд ихэд гайхсан гэнэ билээ. Шоронд байхдаа яг үүн шиг биш ч бусдаар хоригдлуудад үргэлж тусалж байжээ.
Тиймээс тэд бурханчлан тахисан байдаг. Завханы Тосонцэнгэлийн “модны” шорон татан буугдаж, “Гөлөөн” Цэрэндондог, Дашийн Ядмаа, “зайран” Дамдинг Улаанбаатарын Улаанбайшинтын шоронд шилжүүлэхэд шоронгийнхон ёстой үзээгүйгээ үзэж, үхэр цам харайна гэгч болжээ. Дамдингийн пүүгээ, дэвсгэр, шашны эд зүйл, бийд хөрөнгийг нь Тосонцэнгэлийн шоронгийн гурван атаман барьж, үүрчихсэн, мань хүн шилүүсэн дотортой, дугуй хээтэй цэнхэр торгон дээлтэй, хэт хутга зүүчихсэн морилж байсныг хотын шоронгийн хулгаруудаас авахуулаад хуяг, удирдлагууд нь хараад алмайрсан ч юуг нь ч хурааж оролдоогүй байдаг. Тэд түүний талаар мэдээлэл сайтай байснаас тэгээ биз. Яльгүй юмаар өөрт лай хураахыг хэн хүсэх билээ. Ийм л жаатай эр явжээ.

Түүний төрсөн охин Д.Батчулуун эцгийн талаар ийн дурссан байна. “Миний аав Жамбын Дамдин 1908 онд Хөвсгөл аймгийн Ренчинлхүмбэ суманд төрсөн. Эцэг, эхийн гар дээр өсч, дүү нартайгаа бужигнаж бусдын адил л хүмүүжсэн хүн дээ. Аавын маань эмээ, ээж нь удам дамжсан хүч чадалтай, нэр төртэй удганууд байсан юм. Тэдний тэнгэрийн зараалын дагуу бөөгийн эрдмийг нь есөн настайдаа өвлөн “хуягласан” гэдэг юм. Нутгийн Эвдийн хийдэд ч шавилан сууж байсан удаатай.Монгол, түвд бичигтэй, тооны ухаанд жинхэнэ гаргууд хүн байлаа. Би сургуульд байхдаа аавын чадлыг сонирхон сорьдог байв. Тоогоор мэргэлдэг учраас тэгсэн хэрэг л дээ. Хэдэн ч оронтой тоог квадрат зэрэгт дэвшүүлж, хариуг нь алдаа мадаггүй гаргадаг, шууд хэлдэг байлаа. Математикийн ямар ч багш тэгж цээжээр шууд хэлээд байхгүй шүү дээ. Бичгийн их хүн, эрдэмтэн Б.Ренчин, Угсаатны зүй судлаач, доктор Бадамхатантай их дотно харьцаатай, байнга уулзаж, учирдаг байсан юм. Шоронд байхад нь ч энэ хоёр том хүн хувийн болон бусдын хүсэлтээр эргэж тойрч, уулзаж учирч явсан байна лээ.
Тэр бүхнийг надаас гадна төрийн томчууд бүгд мэднэ дээ. 1938-1968 оны хооронд халхын хамаг шоронг дамжсан байдаг юм. Хилс хэргээр хүний амьдралын гучин жилийг шоронд үрдэг байсан хэлмэгдлийн үеийн хар он жилүүдийг яалтай билээ. Тухайн үеийн улс төр, нийгмийн нөхцөл байдал нь тийм байсан юмыг бид яахав. 1969 оноос хойш баригдаж бариагүй ч Улаанбаатарыг эргэж тойрон нүүж, нуугдаж, мөрдөгдөж хавчигдаж явсаар насыг барсан даа. Нутаг руугаа явж эгч, дүүстэйгээ уулзаад буцаж явахдаа 1972 онд Хөвсгөлийн Алаг-Эрдэнэ суманд нас барсан билээ. Алаг-Эрдэнэ аавд ер нь таардаггүй газар байсан санагддаг. Тэндээс л дандаа баригдсан байдаг нь сонин. Түүх төөрөг нь тийм байсан юм уу, хэн мэдлээ. “Үзэл бодол, итгэл үнэмшилдээ үнэнч байж, хүнд тус болж явбал бүх зүйл бүтдэг хорвоо” гэж үр хүүхэд бидэндээ ихэд захидаг байсан даа. Бид ааваасаа өвлөж авсан юм бараг байхгүй дээ.

Харин манайхан бүгд шулуун, шударга талдаа нь аавын араншин байж магадгүй. Түүнээс эд хөрөнгө, энэ тэрээс нь үлдээгүй. Өөрөө л аргыг нь хайсан бололтой. тэгээд ч ухаантай хүн ондоо шүү дээ. Үр хүүхдэд минь гай болно гэж бодсон юм байлгүй дээ. Авдар, авдраар л юмтай байсан санагддаг. Тэрийг нь бид онгичиж үзэх биш. Чухам юу байсныг нь үнэндээ мэдэхгүй. Тэр бүгд нь нэг мэдэхэд л үгүй болсон юм даа” гэж ярьжээ. Монголын шинжлэх ухааны академийн Ерөнхийлөгч асан Базарын Ширэндэв их сонин түүх ярьдаг. “Нэг өдөр Ю.Цэдэнбал дарга намайг дуудав. Дарга намайг барагтай юманд дуудахгүй л дээ. Амин чухал ажил гарсны тэмдэг байлаа. Уг нь улс орны гол асуудлыг нэлээд нухацтай ярих тул би ч дотроо бодолтой очлоо. Тэгтэл шал өөр юм яриад эхэлсэн. Эхэндээ би бүр алмайрч орхилоо. Шинжлэх ухааны хүнтэй шинжлэх ухааны бус зүйл ярьсан гэхэд болно л доо. Өмнө нь надтай лав энэ сэдвээр нэг ч удаа бага боловч хөөрөлдөөгүй билээ. Тэгээд ингэж ярив. Дархадын “зайран” Дамдин гэдэг хүний талаар ард түмнээс олон захиа занаа миний нэр дээр ирлээ. Эхэндээ би нэг их ач холбогдол өгөөгүй. Ойрноос хэсэг бодлоо. Ер нь тэр хүнийг судалж үзүүштэй санагдав. Угсаатны зүй судлаач Ренчингийн хамт чи өөрийн биеэр тэр хүнтэй уулзаж учир байдлыг нь тодруулаад ир гэв. Нэг боодолтой зүйлийг түүний гарт нь өгөөрэй гэсэн. Би задлаагүй. Тэгээд Ренчинтэй уулзлаа. Бид хоёр хөөцөлдөж байж Дамдинг шоронгоос авчруулан Монгол кино үйлдвэрийн нэг багашаархан зааланд уулзав. Уулзахаар барахгүй түүний бөөлөхийг кино хальсанд буулгаж авсан.

Тэгтэл харин тэр хоёр бүр эртний танилууд байсан юм билээ. Кино зураг авах зуур би Ренчингээс бөөгийн талаар бага сага юм асууж, тодруулж авсан. Ренчин тэр талаар намайг дагуулахгүй л дээ. Мэргэжил, сонирхол нь ч тийм юм билээ. Дамдин хуяг хөөгөө өмсөөд ид бөөлж байхдаа газраас хөндийрч, таазны тэхий голд их л өндөрт хөөрч тогтосхийхийг би нүдээр үзсэн юм даа. Тэр гайхамшигт агшныг одоо хүртэл санаж явдаг. Баргийн юм мартагдчихдаг шүү дээ. Тийм онцгой үйл явдал хэзээ ч үл мартагддаг нь жам юм.Тэгээд бөөлсний дараа хэсэг ярьж суутал тэр нэг мэдсэн чинь ор сураггүй алга болсон байлаа. Би даргын өг гэсэн юмыг өгч чадаагүйдээ бантаад Ренчингээс “Нөгөө хүн хаачихав аа?” гэвэл “Хаалгаар л лав гараагүй” гэж билээ. Энэ тухай Ю.Цэдэнбалд танилцуулаад, нөгөө юмыг нь өгч амжаагүйгээ үнэнээр нь хэлэв. Тэгэхээс ч аргагүй байсан юм. Түүнд худал хэлэлтэй биш. Дарга миний үгийг тун хянамгай сонсоод, “Би нэг уулзах юмсан. Даанч боломжгүй юмдаа” гэж билээ.Тэрбээр чухам юу бодож тэгж хэлсэн нь нууц хоцорсон доо” гэжээ. Авсан кино зураг сэлтээ Монгол кино үйлдвэрийн архивт хадгалуулсан. Үүнийг дэлхийн улс, орнуудад үзүүлж таниулбал Монгол хүний чадварыг гайхуулна гэж бодоод ерээд оны эхээр нөгөө зураг, сэлтийг хайж үзэв. Гэтэл хариуцлагагүй нөхөд аль хэдийнэ устгасан байсан даа гэж нэмж хэлсэн байна. Угсаатны зүй судлаач Бадамхатан бас нэг сонин зүйл ярьдаг байжээ. Тэрбээр “”Зайран Дамдинг анх удаа би өөрөө Б.Ренчин багштай танилцуулсан юм. Дамдин “зайран” Мөрөнгийн мөрдөнд байсан үе нь л дээ. Аймгийн намын хорооныхонтой ярилцаад мөрдөнгөөс түр гаргаж, буудлын жижиг өрөөнд Ренчин багш Дамдинтай уулзангуутаа бөөлж өгөхийг хүссэн. Тэгтэл Дамдин “Үүнээс чинь болоод энд сууж байгааг та мэдэх билээ” гээд татгалзсан. Гэвч эвийг нь олоод бөөлүүлсэн. “Ренчин багш “Бид хоёрын тавиланг айлдаж хайрла” гэвэл “За” гээд хуураа татаж онгодоо оруулаад Ренчин багшид, “Та санаж сэдсэн зүйлээ бүрэн хийж, гүйцээж чадалгүй байсаар энэ ертөнцөөс явах юм байна. Харин энэ Бадамхатан санаснаа гүйцээгээд нэг их наслахгүй одох нь гэв. Мэдээж л дээ, миний зорилго бага, Ри багшийнх агуу нь ойлгомжтой ш дээ” хэмээжээ.

Бас нэгэн сонирхолтой баримтыг одоо хүргэе. Унгарын бөө судлаач В.Диосеги Монголд судалгааны ажлаар ирээд Б.Ренчин гуайтай уулзаж, монгол бөөгийн чадлыг ганц ч болов харахсан гэжээ. Ренчин гуай “Тэр бололгүй яахав” гээд шоронгоос гараад Хайлаастад амьдарч байсан Дамдинтай уулзуулжээ. Учир явдлаа ярьсны дараа “зайран” Дамдин бөөлөх болсон байна. Тэр эрдэмтэн В.Диосегид хандан, “Холоос ирсэн танд би нэг бэлэг барья. Хулгайн онгодоор зүүн өмнө зүгийн нэг айлаас мөнгөн аяга авчруулан танд өгьё” гэсэн байна. Ингээд баахан бөөлж, бөөлж өврөөсөө нэгэн мөнгөн аяга гаргаж ирээд түүнд өгчээ. Хоёр эрдэмтэн мэл гайхаж, цэл хөхөрчээ. Маргааш нь Ренчин гуай “Үүнийг газар дээр нь шалгая. Хаанаас хэрхэн авч вэ? Тэр газар нь очиж нүдээр үзье” гэжээ. Ингээд нэгэн машин хөлөглөн В.Диосеги, Дамдин хоёрыг дагуулаад гарч өгчээ. Тэгээд Сүхбаатар аймгийн Мөнххаан сумын нэг айлд очсон байна. Сонин сайхан яриа дэлгэж байх зуураа Б.Ренчин гуай “Танайх ойрын үед ямар нэгэн эд зүйлээ алдаагүй биз?” гээд асууж орхиж. “Бид ам бүл гурвуулхнаа байдаг. Авдранд байсан мөнгөн аягаа өчигдөр, уржигдархан алдаад гурван биеэ хулгайд хардаж сууна даа” гэжээ. Тэгтэл Ренчин гуай цүнхнээсээ нөгөө мөнгөн аягыг гаргаж ирээд үзүүлтэл “Ямар сонин юм бэ? Яг мөн байна шүү дээ” гээд дуу алдан гайхжээ. Өнөө үед бол гар утсаар бие биедээ хэл дамжуулаад тохирчихож гэхсэн. Эрдэмтэн В.Диосеги энэ байдалд итгэж ядан “Эд нар хуйвалдсан байж магадгүй” гэж бодоод “Та хөөргөө надад бэлэглээч” гэсэн байна. Дамдин “Халхын нутгаас аваад гарч чадвал хамаагүй ээ, ав” гээд гарын хөөргөө өгч орхижээ. В.Диосеги маргааш нь нисэхийн гаалиар орохдоо зайрангийн өгсөн хөөргийг цүнхнээсээ гаргаж үзэх гэтэл тэр нь алга байжээ. В.Диосеги цүнхээ гараасаа салгаагүй байгаа юм.

Ингээд ихэд сүсэглэж, “Монгол бөөгийн хүч чадлыг нүдээр үзэж давхар шалган биеэр мэдэрлээ” гээд нутаг буцсан гэдэг. Дамдин “зайран” Дархад бөөгийн өвөрмөц дуудлагыг Б.Ренчин гуайд өөрөө хэлж өгч бичүүлсэн нь Францад хэвлэгдсэн “Монгол бөөгийн судалгааны хэрэглэгдэхүүн” хэмээх номонд сар, өдрөөр нь тэмдэглэсэн байдаг гэнэ билээ. “Зайран” Дамдин онгод нь орсон үедээ жаахан хар талын юм хийчихдэг нь цөөнгүй хүнд тусч, ам дамжин яригдсаар цагдаа, шүүхийнхний чихэнд очдогоос ийнхүү олон жил хэлмэгдэн, хилс хэргээр шорон оронд орж байсан бололтой. Түүнээс биш бусад талаар бөө, лам нар байсан ч 60-70 онд тэгж нэг их сүр дуулиан болон орон шоронгоор шийдэгдээд байдаггүй байжээ. Зарим нэг зүйл гардаг ч тэгж ингэсхийгээд анхааруулга, донгодуулга хэлбэрээр өнгөрдөг байсныг өгүүлэхэд илүүдэхгүй болов уу. Тэр үед хамаг юм далд байхад энэ мэт явдал тохиодог байсан нь нэг талаас аргагүй бөө мөргөлийн ид шид байсных юм. Хоосон юмнаас хүн гөрддөг хөг өнгөрчихсөн цаг үе гэхэд хилсдэхгүй. Сум, хороо, баг бүрт шахуу нэг тиймэрхүү юм мэддэг, үздэг хардаг хүн байсан юм билээ. Өнөөгийнх шиг чөлөөт нийгэм биш учраас баахан битүү хатуу байсан гэхэд болно л доо. Тэгээд ч ардууд тийм хүнээ нууж хаагаад, хайцайлаад явдаг байснаас тэгтлээ ч шорон орон болоод байдаггүй байсан юм шиг санагддаг юм.
Эх сурвалж www.wikimon.mn
М.ТЭЛМЭН