Category: Монголын түүх

1362 оноос Юань гүрний ордны дотор зөрчил тэмцэл туйлдаа хүрч хоорондоо талцан байлдав. Ийм нөхцөлд гүрний өмнө хэсэгт бэхжиж байсан босогчдын эсрэг тэмцэх ямарч бололцоо байсангүй. Тогоонтөмөр хааны цэргийн ангиуд дотроос Хөхтөмөр жанжны удирдсан монгол цэргийн анги хамгийн хүчтэй, сургуультай, дэг журамтай нь байжээ. Энэ үед Тогоонтөмөр хаан Хехтөмөр жанжныг цэргийн хамт хятадын өмнөд нутагт илгээж, Чжу Юанчжанаар толгойлуулсан босогчдьш хүчийг бут ниргэхээс гадна, өмнө зүгийн монголчуудыг буцаан татахад замын хаалт саадыг сэтлэх үүргийг өгсөн байна. Хөхтөмөр жанжин цэргээ аван хөдлөх тэр мөчид Сослон түшмэл, хаан хөвүүн, Бортөмөр жанжин нар хуйвалдаан байгуулж, Тогоонтөмөр хааны амийг хөнөөх гэжээ. Иймээс эзэн хаан Хөхтөмөрийг хятадын өмнөд нутагг явахыг түр зогсоож, хаан төрөө хамгаалж, хуйвалдааныг илрүүлэн дарахыг даалгасан байна.

Хөхтөмөр жанжин Сослоныг барьж, Бортөмөрийн цэргийг бутцохив. Тэр цагаас Хөхтөмөрийг хаант төрийн бүх цэргийг ерөнхийлөн захирах жанжнаар тохоон томилж, монгол цэрэг, тамачи цэрэг, уйгур цэргийн бүх хүчийг нэгтгэн, түүний мэдэлд өгчээ. Ингээд хоёрдахь удаагаа хятадын өмнөд нутагт очиж бослогыг дарахаар явах гэтэл хэргийн байдал ондоогоор эргэсэн болох нь мэдэгдэв. Хятад газрын эздийн цэргийн гол хүчийг захирсан Ли Сыцзи урван тэрсэлж, Хөхтөмөрийн эсрэг довтлохоор бэлтгэжээ. Мөн бослогын удирдагч Чжу Юанчжан өөрийнхөө цэргийн хүчийг хэд хувааж, Хөхтөмөрийн цэргийн өмнөөс тосон хэдэн талаас нь бүслэн байлдахаар төлөвлөжээ. Хаан эцгээсээ төрийн эрх булаах гэсэн хаан хөвгүүн Хөхтөмөрт ялагдсандаа өс өвөрлөж, Бортөмөрийн үлдэгдэл цэргийг цуглуулан, Хөхтөмөрийг араас нь хөөн цохих ажлыг бас хийжээ. Тийм нөхцөлд Хөхтөмөр жанжин хятадын өмнөд нутагт гүн нэвтрэн орж, байлдах ямар ч нөхцөлгүй олсон бөгөөд уул хэргийн үнэн байдлыг эзэн хаандаа учирлан хэлж, цэргээ умардад ухрааж, хамгаалалтын байдалд оруулжээ.
Хөхтөмөр жанжин умард хятадын нутагт босогчдын хүчтэй хэд хэдэн удаа сүрхий тулалдсаны дараа дан монгол цэргийн хүчийг цуглуулан, монгол нутагтаа ухран хамгаалалтын байдалд оржээ. Тэрбээр энэ үед Мин улсын хааны цэргийн ерөнхийлөн захирагч Сюй Датай хэзээ нэгэн цагт эр охиноо үзсэн тулалдаан хийнэ хэмээн тангараглалцсан гэдэг. Энэ үед Мин улсын цэрэгт түрэгдэн, цагаан хэрмийн ард гарсан монголын эрх баригчид хүчээ гурван чиглэлээр бөөгнүүлэн, тэмцэж эхэлжээ. Чуулалт хаалга, Гу бэй коугийн ард байсан монгол цэргийн гол хүчийг Инчан хотод нийсэллэх болсон Тогоонтөмөр хаан захирч байв. Баруун хэсэг нь Хөхтөмөр жанжны удирдлага доор Ганьсу зэрэг баруун мужуудыг алдахгүйг хичээхийн хамт, байлдааны ажиллагаагаа гол хүчтэйгээ уялдуулан зохицуулахыг хичээж байсан бол, зүүн хэсэг нь Нагачу жанжны удирдлаганд Бээжингээс зүүн тийш Ляохэ голын хөвөөн дээрх Зиньшан ууланд байрлаж байв.

Эдгээр хүчнээс Хөхтөмөр жанжин л хятад цэрэгтэй шургуу байлдаж, үе үе сүрхий цохилт өгчээ. Харамсалтай нь, нөгөө хоёр жигүүрийн цэрэг түүнд олигтой дэмжлэг үзүүлэхгүй байлаа. Иймээс төвийн болон зүүн жигүүрийн цэрэг цохигдон ухрахад, Хөхтөмөр жанжин цэргийнхээ эмх цэгцийг алдалгүй алгуурхан ухарч, гандаардан түгжигдэх аюулаас сэргийлэхээс аргагүй болжээ. Ийнхүү хаант төрийн дотоодын бослого хямралын эрхэнд Юань улс мөхөж, монголын хаад эргээд хуучин уугуул монгол нутагтаа ирж, Хархорумд нийсэллэн суух болов. Аюушидар хааны үед монгол улсаа бөөгнүүлэн төвхнүүлэхийн тулд Хархорумд цэргийн гол хүч байх ёстой гэж үзээд, Ганьсуд их цэргийн хамт байрлаж байсан Хөхтөмөр жанжинг дуудан ирүүлж, монгол цэргийн ерөнхийлөн удирдах захирагчаар тохоон томилжээ. Юань гүрний үед Хөхтөмөрийн удирлаган доор байсан цэргийн эрхтнүүд цэргийнхээ хамт Монголд хүрэлцэн ирснээр маш их хүч бүрдээд байв.

Энэ үед шинэ тулгар хүчээ авч буй Мин улсын цэрэг довтлон ирнэ гэдгийг урьдчилан мэдэж, Хархорумын цэлгэр хөндийгөөр цэргээ сургуулилж, агт морио амрааж нилээд сайн бэлтгэжээ. Хөхтөмөр бол хятад газар олон удаа байлдаан хийж, ялалт байгуулж явснаас гадна хятад цэрэгтэй байлдах аргыг их сайн мэддэг байжээ. Хятад цэргийн хоол хүнсийг таслан эзлэх, гэнэт дайрч сандралд оруулах, түр ухарч зугтаад эргэж цохих зэрэг аргыг тэр хэрэглэж байжээ. Үүнээс хойш удсангүй Мин улсын 2 жанжнаар удирдуулсан хятадын 15 түмэн цэрэг гурван замаар түрэмгийлэн орж ирээд, Хангайн уулын ард их сүржнээр хороолон буудаллажээ. Тэд монголчуудыг цохин эрхэндээ оруулан, Хархорум хотыг эвдэн сүйтгэх зорилготой иржээ. Мин улсын ерөнхийлөн удирдах жанжин Сюй Да удирдсан төв замын цэрэг хамгийн аюултай байсан учир Хөхтөмөрийг түүний эсрэг байлдуулахаар томилсон байна. Тэрбээр хятадын цэргийн хүчийг өдөөн, түүнийг нутгийн гүн рүү оруулж байгаад бүслэн, цохих байлдааны арга мэхийг амжилттай хэрэглэсэн байна. Сюй Да жанжин үлдсэн цөөн цэргийн хамт хамгаалалтанд орж, сүүлдээ ухран зугтахад хүрчээ. Ийнхүү Хөхтөмөр жанжин тангараг тавьсан амандаа хүрч, Мин улсын нэрт жанжныг сүйртэл цохисон нь түүнийг ихэд алдаршуулсан байна. Энэ үед хятадын бусад замын цэргүүд нь мөн л бут цохигдон, ухарч гарахаас өөр аргагүй болжээ.

Ийнхүү Мин улс байгуулагдсанаас хойш хятадын цэрэг анх удаа хамгийн том ялагдал хүлээжээ. Мин улсын хаан Хөхтөмөр жанжны удирдсан монголын цэргийн хүчин чадал их, монголыг хүчээр дайлж болохгүй гэдгийг арга буюу хүлээн зөвшөөрөв. Энэ үеэс эхлэн нэг хэсэгтээ Мин улсын цэрэг монгол газар довтлохыг зүрхэлсэнгүй. Энэ үед Монголын хаан хятадыг эргүүлэн авах санаархлаасаа няцаагүй байсан бөгөөд дараа жилээс монголчууд хятадын нутаг руу Шаньси, Хучжоу, Ляонин, Хэбэйн ойролцоох газраар довтолсноор, Мин улс стратегийн ач холбогдолтой нутгуудаа монголчуудад эргүүлэн алджээ. Тэдгээр нь Синхэ, Хэбэй, муж дахь Фунин тойрог, Ляонин муж дахь Суйжин газар байв. Дээрх нутгийг алдсанаар хятадын нийслэлд баруун хойд зүүн өмнөд талаас аюул учирч, Ляодуны хойг таслагдахад хүрчээ. Мөн тэр үед Аюушидар хаан Гаоли улсын ванд хандан захиа хүргүүлж: “Их самуун дэгдэж хойд зүг рүү саланги нэгээрээ шилжин суухад хүрэв. Өнөө Хөхөмөрийн хамтаар харилцан зүтгэсээр, сэргэн мандах цаг ойртоод байна. Ван та бидний нэгэн адил эзэн Чингисийн удмын хүн бөлгөө. Учир иймд тэнгэрийн доор шудрага журам тоггооход хүчин зүтгэж, хүч хавсрах”-ыг сануулсан байна.

Гэвч Хөхтөмөр жанжин Мин улсын үлдэгдэл цэргийг нэхэн хөөж, бут цохисоор Алтайн уул хүрч, Хар нохойн зоо гэдэг газар 1373 онд нас баржээ. Мөн тухайн үед Гаоли улсын ван хятадаас эмээж, түггэлзсэн байр суурь баримталсан нь монголын хааны санаархлыг талаар болгосон байна. Хэдийгээр хятадад тогтсон Монголын Юань гүрэн мөхөж, монголчууд агуу их эзэнт гүрний эзэд байхаа больсон ч энэхүү хүнд хэцүү үед Монголын их хаандаа хэлбэршгүй зүтгэж, монгол эх орноо хятадын хар цэргээс сэргийлэн хамгаалж, их төрөө сэргээхэд жанжны бүх авьяас билгээ зориулсан сод жанжин бол Хөхтөмөр байжээ.

МАХН-ын Төв Хорооны Улс төрийн Товчоо “Манай намын бодлогод харш үзэл санаа, үг, өгүүлэл гарч байгаа тухай” тогтоолыг 1956 оны 12 сард гаргасан юм. Энэ тогтоолд зарим сэхээтэн жижиг хөрөнгөтний үзэл санаанд автагдан, үзэл суртлын талаар төөрөлдөж, намын бодлогод харш үг яриа гаргасан гэж тэмдэглээд, үүний шалтгааныг тэдний улс төр, онолын мэдлэг нимгэн, амьдрал практикаас тасархай, үзэл суртлын хатуужил суугаагүйгээс болсон гэж үзсэн байна. Тухайлбал, Дорнод аймгийн намын хорооны нарийн бичгийн дарга байсан З.Содномцэрэн Зөвлөлт, Монголын найрамдалд үл итгэх байдал гаргах, Намын түүхийн институтийн эрдэм шинжилгээний ажилтан байсан зарим хүмүүс /Ж.Төмөрбаатар, С.Авирмэд, Ш.Бат-Очир/ Монголын ажилчин ангийн ролийг бууруулах, нэгдэлжих хөдөлгөөний ач холбогдолд эргэлзэх, Төв Хороо, худалдааны зарим удирдах ажилтан /Н.Дангаасүрэн, Ө.Дорж/ ЗХУ, социалист орнуудтай эдийн засаг, худалдааны харилцааг өргөжүүлэх талаар санаа тавихын оронд капиталист орнуудтай худалдааны харилцааг хөгжүүлэх цаг болсон мэтээр эрүүл бус яриа гаргасан хэмээн буруутгажээ. Тогтоолд сэхээтний шүүмжлэлт уур амьсгалыг бүхэлд нь “Сэхээтний төөрөгдөл” хэмээн томъёолсон байна.
Улмаар 1956 оны 12 сарын дунд үеэс 1957 оны 2 сарын эхэн хүртэлх хугацаанд уг тогтоолыг намын бүх шатны байгууллагын хаалттай хурлаар хэлэлцүүлжээ. Мөн үүний хамт Дорнод аймгийн намын хорооны нарийн бичгийн дарга байсан З.Содномцэрэнд үндсэрхэх үзэлтэн, харш үзэлтэн гэсэн хилс зэмлэл тулган хүлээлгэж, ажлаас нь халсан тогтоолыг уншин сонсгосон ажээ.
1958 оны 6 сард “Түмний газарг” баримтат киноны тухай авч хэлэлцэн, уг кино нь социалист системийн орон-Вьетнамыг хөгжлийн талаар дорой байдлаар үзүүлж, хөрөнгөтөн орон-Энэтхэгийг энх тайвны түшиг тулгуур, эртний соёлт орон гэж хэтэртэл магтсан хэмээн буруушаажээ. 1959 оны 7 сард МАХН-ын Төв Хорооны Улс төрийн Товчоо “Доктор Б.Ринчингийн сүүлийн үеийн зохиолууд дахь зарим харш үзэл санааны тухай” тогтоол гаргаж, “Ринчин … хуучныг магтаж, шинийг үгүйсгэхийн хамт, интернационализмын эсрэг өөрийн үндэсний үзлээ сүүлийн үед улам хүчтэй нэвтрүүлэхийг оролдох болжээ” гэж тэмдэглэжээ.
1958 оны 11 сард Намын Төв Хорооны II бүгд хурал хуралдаж, “Улс ба хоршооллын худалдааны ажлын одоогийн байдал, цаашид сайжруулах арга хэмжэний тухай” Д.Дамбын илтгэлийг хэлэлцэх явцад зохион байгуулалтын асуудлыг гэнэт гарган тавьсан байна.
Намын Төв Хорооны I нарийн бичгийн дарга, Сайд нарын Зөвлөлийн дарга хоёрыг нэг хүн хавсран гүйцэтгэх нь удирдлагын хувьд оновчтой гэсэн үндэслэл дэвшүүлж, нэлээд маргалдсаны эцэст Ю.Цэдэнбалыг Намын Төв Хорооны I нарийн бичгийн даргаар, Д.Дамбыг II нарийн бичгийн даргаар тус тус сонгосон байна.
Дөрөвхөн сарын дараа Намын Төв Хорооны III бүгд хурал /1959/ болж, 3 сарын 27, 28, 29-ний хуралдаан дээр Д.Дамбын талаар Д.Төмөр-Очирын шүүмжлэлийг эс тооцвол тийм ч ноцтой шүүмжлэл гарсангүй.
Д.Дамбын эсрэг хандахгүй болохоор 30-ны өдрийн хуралдааныг хойшлуулж, юуны өмнө Д.Дамбад хариу шүүмжлэгдсэн Д.Төмжөр-Очир, Л.Цэнд, Д.Майдар нарыг талдаа татан, өөрийн багийн Ж.Самбуу, Ц.Дүгэрсүрэн нарын дэмжлэгтэйгээр Д.Дамбад тулгалт, сүрдүүлэг хийж байж, түүнийг буулган авснаар түүнийг Намын Төв Хорооны II нарийн бичгийн даргаас халжээ.
Д.Дамбын “хань хамсаатан” гэж үзэж, Б.Дамдин, Д.Ламчин, Ч.Сүрэнжав, С.Балган, Д.Самдан нарыг намын удирдлагаас гаргажээ.

1945 оны 10 сарын 20-ны санал хураах өдөр нь БНМАУ-ын эрх чөлөө, тусгаар тогтнолын баярын өдөр болж өнгөрөв.
1940-1953 он бол Монгол улсын хувьд дайны үеийн онцгой зорилтуудыг хэрэгжүүлэх, дайны дараа дайнаас болж учирсан хохирол, сүйтгэлийг арилгах, энх цагийн бүтээн байгуулах зорилтуудыг богино хугацаанд нөхөн гүйцэлдүүлэх шаардлага тулгарсан өвөрмөц гэмээр өөрчлөлтүүд гарчээ. Тэдгээр өөрчлөлтүүдийн тодорхойлогдох гол шинж, үндсэн чиглэл нь нэг хүнийг тахин шүтэхэд суурилсан тоталитар дэглэм улам бүр батжин бэхжсэн явдал байв.
1941-1943 онд намын батлах солилт явагджээ. Энэ нь үнэн хэрэг дээрээ МАХН-ын дотор хийсэн цэвэрлэгээ байсан бгөөд намын 15 000 орчим гишүүдээс 2000 орчим хүнийг намаас хасчээ.
Чухам эндээс л намын удирдлагыг тойрсон шадар хүмүүсийн бүхэл бүтэн бүлэг бүрэлдэх үндэс гараа эхэлжээ.
Нийгэмд намын эзлэх байр суурь өсч, түүний гүйцэтгэх үүрэг нэмэгдэж байгааг харгалзан, Намын Төв Хорооны Тэргүүлэгчдийг Улс төрийн Товчоо хэмээж, Ерөнхий нарийн бичгийн даргын байр суурь бэхжиж, эрх хэмжээ, нэр хүнд нь өсч байжээ. Улмаар Намын Төв Хорооны үүрэг байр суурь суларч, үнэн хэрэгтээ Улс төрийн Товчоо бүхнийг шийддэг болов. Түүгээр зогсохгүй засаг захиргаа, аж ахуйн байгууллагын өдөр тутмын болон цаг үеийн аар саар ажлаар хөөцөлддөг, олон нийтийн байгууллагуудыг шууд захиран удирддаг байгууллага болон хувирчээ.
1944 онд орчуулагч Б.Гонгоржавын намын эсэргүү үзлийн тухай, 1947-1949 онд Улсын хөгжимт драмын театрын уран бүтээлийн тухай, Ардын унших бичгийн тухай, сургуулиудад түүх, утга зохиол зааж байгаа байдлын тухай зэрэг тогтоолууд гаргаж, түүндээ Чингис хааныг хөөргөн магтсан, түүний хийсэн эзлэн түрэмгийлэх дээрмийн дайнд марксист бус үнэлэлт дүгнэлт өгсөн, түүх соёлын дурсгалд ангич, намч байр сууринаас хандаагүй, үндэсний явцуу үзэл номлосон зэрэг хатуу гэм зэм хүлээлгэж олон хүнийг буруутгажээ.
Хэвлэл нийтлэлийн хэргийг үзэл суртал, улс төрийн талаар хянаж байх зорилгоор 1947 онд хэвлэл утга зохиол хянах газрыг байгуулжээ.
Социализм байгуулахын хэрээр ангийн дайсны эсэргүүцэл нэмэгддэг хэмээх Сталины онол ч амьдралд хэрэгжиж, нам, эвлэлийн гишүүд, сэхээтэн, олон нийтийг сэм тагнах, тэдний үзэл бодол, улс төрийн байр суурийн тухай дүгнэлт гаргуулах гэх мэт ажлыг даалгаж байжээ. Бие биенээ хардах, сэрдэх явдал газар авчээ. Үүний илрэл нь 1947 онд гадаадын тагнуулын “Порт-Артурын” хэрэг гэгчийг ДЯЯ бүрдүүлэн, түүнд холбогдуулан 80 гаруй хүнийг баривчлан шийтгэсэн болон нам, улсын их хурлын төлөөлөгчдийг хүртэл мөрдөн мөшгиж, хэлсэн ярьсныг нь тагнаж байсан явдал мөн.
Сумын шүүхийн даргын үүргийг 1933 оноос сумын дарга давхар гүйцэтгэдэг байсныг 1943 онд зогсоож, анхан шатны шүүхийг хөдөлмөрчид өөрсдөө сонгох журам тогтоов.
1962 онд Монгол-Хятадын хилийн гэрээ байгуулж Ингэн уснаас Алтайн Таван богд хүртэл үргэлжилсэн хоёр улсын нутаг дэвсгэрийн заагийг тодотгон тогтоов.
Монголын анхны эрдэмтэд /Н.Жагварал, Д.Төмөр-Очир, Л.Цэнд г.м/ төрөн гарч, Монгол оронд социализм байгуулах онолын үзэл баримтлал боловсруулан нам, төрийн бодлогод тусгаж эхэлсэн.

Гаднаас заналхийлэх дайсангүй, Ил хааны гүрэнтэй хиллэж буй нарийхан зурвас газрыг эс тооцвол халдан довтлохыг урин дуудах мэт сул дорой хөршүүдээр хүрээлэгдсэн Алтан Ордны Улс Ази тивийн өрнө талын хамгийн хүчирхэг улс болж чаджээ.Энэ үед Алтан Ордны монголчууд Арал тэнгисээс Карпатын уулс хүртэлх өргөн уудам нутагт соёлт орнуудаас саад тотгор үзэлгүй, адуу мал тавтай идээшилж, айл аймаг нь тоо тоймгүй мал сүрэгтэйгээ хөндлөн гулд нүүдэллэн амьдарч байлаа.Ногай Бэрх хааны үед түмтийн захирагч байгаад 1256 онд Ил хаадын улстай анхны дайн хийхэд ихэд товойн шалгарсан байна.Түүнээс хойш тэр бараг 40 жилийн турш Алтан Ордны улсын доторх хамгийн нөлеө бүхий, хүчирхэг хүний нэг болсон байна.Гэхдээ тэр Бэрх хааны үед улс төрийн хэрэгт оролцож зүрхэлдэггүй байсан бөгөөд Бэрхийг залгамжлагч Мөнхтөмөр хааны үеэс Ногайн нэр нөлөө эрс нэмэгджээ.Мөнхтөмөрийн назгай, сул байдлыг ашиглан түүний өмнөөс улс орны дотоод, гадаад бодлогыг аажим аажмаар гартаа авч эхлэв.

Алтан Ордны улсын эзэн бол чухамдаа “хаадын хаан” байлаа.Оросын их вангийн хэргэм, түүний ширээ бол дэргэд нь юу ч биш байснаар барахгүй хаанаас Оросын вангуудын аль нэгэнд үзэмжээрээ хүртээж асан тэрхүү зарлигийн бичиг нь тэдэнд юунаас ч илүү үнэ цэнэтэй эд байв. Ногай ийнхүү Алтан Ордны улсыг үндэслэн хөгжүүлсэн гурван ч хаанд үнэнч зүтгэж, тэдний өмнө болон өрнөдөд явуулсан аян дайнд оролцож, Ил хаад, Византи, Полын, Литовын эсрэг байлдаж ихэд нэр нүүрийг олоод, Алтан Ордны улсыг үндэслэн байгуулснаас хойшхи дөрвөн арван жилийн хугацаанд Ногайн захирсан улсын хүч чадал нь Хар тэнгисээс умар зүг орших үржил шимт сайхан нутагт үлэмжхэн нэмэгдэж бэхжжээ. Түүний голлон захирч байсан Өмнөд Оросын тал нутгийн нүүдэлчин ард түмнүүд монголчуудад уусч, тэдний боол болж, мал сүргийг нь адуулах буюу цэрэг нь болдог байв.Азийн тал нутаг одоо бараг Карпатын нуруу хүртэл цэлийх болж түүний хязгаарт орших улс орнууд хамгаалж хориглох нь бүү хэл харин ч өөрсдөө нүүдэлчдийн зэрлэг довтолгооны номхон хүлцэнгүй бай болох нь их байв.

Ногай энэ үеэс эхлэн дуртай хүнээ хаан ширээнд суулгаад дургүйгээ хүрсэн үедээ авч хаях хүчтэй болж арай л өөрийгөө хаанд өргөмжлөхийг түвдсэнгүй, харин тэднээр гарынхаа тоглоомыг хийх болжээ.Ногайн орд гэгч нь улсын доторх улс болсон бөгөед 1282 оноос Алтан Ордны улсаас хэрэг дээрээ бие даан тусгаар тогтнох болов.Ногай жанжин ид хүчээ авсан үедээ Мисирийн султан Байбарсын саналыг хааны өмнөөс бараг л бие даан хүлээн аван Ил Хааны эсрэг хэд хэдэн удаа зэвсэг зөрүүлж өгөөтэй аваатай байлджээ.Мөн энэ үед Византийн хаан өөрийн аюулгүй байдлын үүднээс охиноо Ногайд өгч ураг барилдаад улмаар түүнд цэргээ итгэн өгч Булгарын эсрэг дайтуулж байв.Дараагийн ээлжинд Булгарын хаан охиноо Ногайд өгч, Сербийн вант улсыг дайлж эзлэхэд нь туслав.Ногай мөн өөрийн харъяаны Оросын ноёдтой хамтран Литва, Полыпуудын эсрэг амжилттай аян дайн хийж, олз омогтой буцаж иржээ.Ийнхүү Ногай өөрийн тойрон хүрээлсэн орнуудад эрх хүчийг олсноор, Оросууд түүний Царь гэх болов.1280 онд албан ёсны хаан гэгдэх Мөнхтөмөр хорлогдсоноор tүүний дуу Тодмөнх 7 жил хаанчлав.Гэвч жинхэнэ эрх мэдэл Ногайн гарт байлаа.1287 онд Тулабуга Алтан Ордны улсын хаан ширээнд Ногайн дэмжлэгийг хүлээн суув.Тулабугаг хаан ширээнд сууж байх үед хааны засаглалын нэр хүнд шалдаа хүртэл унасан үе байлаа.

Түүхчид энэ хоёр хааныг хуурамч хаад гэж нэрлэсэн байдаг нь үнэн чанартай бүх ажил хэргийг Ногай гардан хийж байсанд оршино.Тулабуга, Ногай хоёр 1285 онд Галицийн зарим ванг газарчнаар аван Унгар руу довтлов.Тэд Висла мөрний эрэг хүртэл довтолж, Польшийг сүйтгэн эзэлсэн боловч Бат хааны байлдан дагууллын үе шиг зөвхөн тонон дээрэмдээд буцжээ.Зарим мэдээгээр 20 мянган хүнийг олзлон авчирсан байна.1290 он гэхэд Ногайн нэр хунд туйлдаа xvpn эзэнт улсын өмнө этгээдэд орших Болгар, Сербүүд түүнд албан ёсоор дагаар оржээ.Тулабуга хаан өөрийгөө ямар ч нэр хүндгүй нэгэн болж хувирахыг зүгээр хараад суусангүй.Удалгүй Тулабуга, Ногай хоёрын хоорондын зөрчил эрс хурцдаж биесийг устгах замд оржээ.Энэ үед Ногай заль хэрэглэсэн байна.Ногай Тулабугагийн эхтэй холбоо тогтоож итгэлийг нь олсон ажгуу. Тэрбээр: “Чиний хүү чинь нас залуу хаан. Би түүнийг дотоод гадаадын ажил хэргээ хэрхэн тодорхойлох, дэг журам тогтооход хэрэгтэй арга барилд сургах хэрэгтэй байна.Ингэхийн тулд тэр өөрөөс нь өөр хэн ч байхгүй хүнгүй газар очих хэрэггэй.Би хэдэн хүн дагуулж очиж уулзана.Түүний дэргэд одоо цуглуулаад байгаа цэргээс нь хэн ч байх ёсгүй” гэж эхэд нь хэлүүлэв.Эх нь Тулабугаг ятгаж цэргийг нь тараалгаад Ногайд урилга явуулжээ.Тийн хэлснээр тэр хоёр уулзаж ярилцаж байгаад Тулабуга мэхлэгдсэнээ ойлгожээ.Энэ үед Ногайн цэрэг Тулабугаг тойрон зогсож байгаад түүний тушаалаар мориноос нь буулган ирэхэд Ногай дэргэдээ зориуд авчирсан Токтоод хандан “Энэ хүн чиний эцгийн мөн өөрийн чинь хаан ширээг эзэлсэн юм.Мөн чиний бусад ах дүү нартай чинь хамтран чамайг алахаар зөвшөөрөлцөж байгаа тул чиний гарт өглөө” хэмээн өгүүлээд Тулабуга хааныг хөнөөлгөв.

Дараагаар нь Ногай Токтоог Алтан Ордны улсын хаан болгосон байна.Ногай энэ үеэс Ил хаадын улсыг удаа дараалан захирч байсан Абага, Аргун хаан нартай холбоо тогтоож дайн байлдаанаа зогсоон найрамдаж, гүнж солилцон худ ураг болж байжээ.Токтоо хаан ч өөрийн хувиар эдгээрийн сүүлд Ил хаан болсон Газантай найрамдан элч солилцох болжээ.Ийнхүү Ногай жанжин болон Токтоо хаан аль аль нь Ил хаадтай холбоо тогтоож найрамдах чигийг барьж байв.Энэ үе бол Ил хаад болон Алтан Ордны улсын хооронд хэсэгхэн зуур найрамдаж байсан үүлэн чөлөөний нар шиг хугацаа байсан билээ.Токтоог хаан суусан эхний жилүүдэд Ногай жанжин Алтан Ордны улс дотор бүрэн эрхт эзэн байв.Иймээс ч Токтоо түүний юу гэснийг үг дуугүй гүйцэлдүүлэх болжээ. Тухайлбал, Токтоо Ногайн хатан Байлакийг хүлээн авч хэдэн өдөр найрлуулан амраагаад хэрэг зоригийг асуухад: “Чиний зам дээр өргөст бут үлджээ. Түүнийг цэвэрлэх хэрэгтэй” гэв.Токтоо “Ямар өргөст бут байна” хэмээвээс нөхрийнхөө зааж өгсөн 23 ноёныг нэрлэхэд Токтоо тэднийг дуудан ирүүлээд бүгдийг нь цаазалсан гэдэг.Ийнхүү олон ноёдыг алсан нь Токтоогийн байдлыг ихэд сулруулсан юм.Гэхдээ тэрбээр Ногайн эсрэг тэмцэх зориг хүчтэй хүн байжээ.Оросын 14 хотыг дайлаар цохиж эрх чөлөөний төлөөх эрмэлзэл, тэмцлийг нь дарсан хойноо Токтоо хаан цэргээ Өмнөд Орос руу хөдөлгөв.1298 онд Ногай, Токтоо хоёрын хооронд анхны тулалдаан болоход тэрбээр Днепр мөрөн дээрх Ногайн цэргийн хүрээг довтлон орж цохиод, хүйтэн болж мөртскта хөлдөхийг хүлээн суув.Гэвч тэр жил цаг агаар дулаан байснаас мөрний ус хөлдсөнгүй.Ийнхүү Ногай цаг хожиж сөрөг тулалдаанд бэлтгэх цаг олоод, улмаар хааны цэргийг бут цохижээ.Токтоо хаан зугтаан одож дахин их цэрэг хуримтлуулав.Ногай Токтсюгайн эсрэг Ил Хаадын улстай холбоо тогтоохыг оролдсон ч тэнд энэ үeийн хамгийн алсын хараатай ухаалаг хаан Газан хаанчилж байсан тул хоорондын хэрүүл маргааныг хурцатгаж сааруулах нь Их Засаг хуульд харш үйл хэмээн Алтан Ордны иргэний дайнд оролцохоос татгалзжээ.

Удалгүй 1300 онд Ногай, Тоюгоо нарын хооронд шийдвэрлэх тулалдаан болсон байна.Энэ тулааны өмнө Ногайн мэдэлд байсан Маажи, Сүдүүн, Удрааж, Ахбуг Тайта нарын ноёд 30000 цэргээ аваад Токтоогийн талд оржээ.Хаан болон хүчирхэг захирагч жанжин хоёрын их цэрэг тулгаран байлдахад нэг өдөрчийн газар үлдээд байхад Ногай Буга гэдэг хүнийг 100 хүн захируулан тагнуулд явуулсан боловч тэд нь Токтоогийн цэрэгт баригдаж, Буга ганцаараа зугган гарчээ.Эндээс Токтоо хаан Ногай жанжны байлдааны тактикийг тааварлан мэдсэн бололтой.Хоёр талын цэрэг тулаанд орж зууралдан байлдсаар орой нар жаргаж байхад хүүхдүүд болон цэргүүд нь дийлдэн зугтааж, Ногай бараг ганцаар шахуу үлджээ.Түүний нас өндөр болсон болохоор зовхи нь унжиж, сормуус хөмсөг нь нүдийг нь дарж юм харж чадахгүй болсон байв. Түүнийг Токтоогийн цэрэгт алба хааж байсан орос цэрэг барьж авахад Ногай өөрийн нэрийг хэлж: “Намайг алалгүй Токтоо дээр аваачиж өг. Би түүнтэй хэлэлцээ хийхийг хүсэж байна” гэхэд үгэнд нь оролгүй Ногайг алж толгойг тасдан аваад Токтоо хаан дээр авч иржээ.Гэвч Токтоо хаан хилэгнэн уурлаж, Чингис хааны уламжлалын дагуу эзэн захирагчийн биед аймшиггүй халдсан хэмээн тэр орос цэргийг цаазаар авч “Өөр хэн нэгэн бас ийм хэрэг хийчихээд дахиад ирэхгүй байлгахын тулд шүүх түүнийг цаазлахыг шаардаж байгаа юм” хэмээн хэлсэн гэдэг.

Ийнхүү 40 өөд жил Алтан Ордны улсын амьдралд идэвхтэй оролцож гадаадынхан түүнийг хаан хэмээн өргөмжлөн тусгайлан элч зарж, элчийг нь хүлээн авч, хааны зиндаанд үзэж байсан хүчит Ногай жанжны амьдрал эмгэнэлтэйгээр төгссөн ажээ.Гэвч түүний үйл хэрэг түүхэнд тодоор дурайн үлдэж, Дорнод Европын орнуудыг номхотгож, хүчирхэг Алтан Ордын улсын тэргүүн жанжин байснаар нь хүмүүс дурсах болжээ.Ногайн эзэмшил нутаг түүнчлэн анх өөрийн армийг байгуулж эхэлсэн газар нь Алтан Ордын өмнөд хэсэгт байсан бөгөөд Ногай тэндхийн бүрэн эрхт эзэн байсан юм.Тэр нутгийн зарим овог аймгууд өөрсдийгеө Ногайчууд гэх болж, эдүгээгийн ногай хэмээх жижиг үндэстэн үүссэн түүх ийм ажээ.

2013-07-08 17:04:26
Мэдээ оруулсан: undesten

Тухайн цагг Юэчжи болон Дүнхү аймгийн холбоод харьцангуй хүчирхэг болоод Хүннүгийн шанъюйгаас залгамжлах хөвүүнээ барьцаанд очуулахыг хүртэл шаардах болжээ. Түмэн шаньюй их хатнаасаа Модун хэмээх ахмад хөвүүнтэй байсан учир тэр хөвгүүн эцгийн орыг залгамжлах ёстой байжээ. Гэтэл Түмэн өөрийн хайртай бага хатнаас төрсөн хөвүүнээр өөрийгөө залгамжлуулах бодолтой байсан тул Модун хөвгүүнээ Юэчжи аймгуудын холбоонд барьцаанд явуулаад түүнийг хорлуулах зорилгоор тус аймгийн эсрэг гэнэт довтолжээ. Юэчжи нар үнэхээр түүнийг барьж алах гэсэн боловч Модун ихээхэн ухаалаг бөгөөд самбаатай, чийрэг эр байсан тул зай сиймхийг нь олж, хурдан хүлэг морь олж унаад нутагтаа эсэн мэнд зугган иржээ. Түмэн шаньюй арга буюу түүний ухаан зоригийг үнэлж, нэг түмэн морьт цэрэг өгч захируулжээ.

Тухайн үеийн Хүннүд хятадын Цинь гүрэн заналхийлж байснаас эх орноо батлан хамгаалах, түүнд эзлэгдсэн Ордос нутгаа чөлөөлөн авахын тул овог аймгуудаа баттай нэгггэн зангидмал хүч болгох, дотоодын ээдрээтэй байдлыг цэгцлэн засах гээд чухал зорилтууд тулгарч байлаа. Тэр бүхнийг Түмэн шаньюй тэргүүтэй сурвалжит язгууртан нар, бусад зарим хүмүүс ч гадарлаж байсан боловч тэдний дундаас хэргийн байдлыг хамгийн гүнзгий Ойлгож, зөв чармайж байсан хүн нь Модун хөвгүүн байсан байна. Энэ үед Модун өөрийн аймгийн холбооны удирдлага, цэргийн хүчийг гартаа авч, хүчирхэг Хүннү улс байгуулах, тэгэхийн тулд нэн даруй өөрт нь дапдуур дайсагнаад, хүннү аймгийн холбоог олиггой удирдаж, дайсны эсрэг эрчимтэй тэмцэж чадахгүй байсан эцэг шаньюйг замаасаа зайлуулахаар шийдсэн байна.

Модун цэргүүддээ хандан: “Би өөрөө хаашаа юуг харвана вэ, та нар мөн тэр зүг хандаж харваж байх ёстой, хэрэв тэгээгүй хүн гарвалтүүний толгойг авна” хэмээн тушааж, хатуу журам тоггоожээ. Түүхэн домог ёсоор, Модун нумаа татаад тавимащ, исгэрэн дуугарч одцог дуут сум үйлдээд, нэг өдөр ан хийж байхцаа гэнэт өөрийн хүлэг морины зүг сум тавьжээ. Цэргийн дийлэнх нь түүний хүлэг морийг харвасан боловч зарим нь тэгсэнгүй. Модун харваагүй цэргүүдийн толгойг тас цавчив. Хэд хоногийн дараа Модун өөрийн хатандаа сум зоож орхитол зарим дагалдагсад нь айж хэлмэгдээд, хатны зүг сум тавилгүй үлдээд, толгойгоо авахуулсан байна. Дараагийн удаа анд явж байгаад Модун эцэг шаньюйн хүлэг морийг харваж орхижээ. Дагалдагсад цөм тэрхүү

хүлэг моринд сум зоов. Өөрийн цэргийг одоо юунд ч хэрэглэж болох боллоо хэмээн үзээд Модун анд явж байхдаа гэнэт эцгийн зүг дуут сумаа харвахад, цэргүүд нь цөм шаньюйн зүг сум харваж алжээ. Модун өргөө гэртээ буцаж ирээд шаньюйн бага хатныг, өөрийнх нь дүү болоххөвгүүн, түүнчлэн эсэргүүцэн дургүйцсэн сурвалжит язгууртаннарыг бүгдийг нь цаазаар авч, бүх өрсөлдөгчөө дарж аваад, МЭӨ 209 онд Хүннүгийн шаньюйд өргөмжлөгдөн, 24 аймгаа нэгтгэн захирч, Хүннү гүрнийг үндэслэн байгуулсан байна.

Ийнхүү Хүннү улс байгуулагдахаас өмнө Түмэн шаньюйн үед зүүн зэргэлдээх Дүнхү аймгийн холбоо, баруун урд залгаа Юэчжи аймгийн холбоо тус тус ихээхэн хүчирхэг болж, ялангуяа дүнхү нар хүннү нарт сүрхий дээрэлхэх янзтай болсон байна. Модун шаньюйг гарч ирэхэд дүнхү нар үүнийг янз бүрээр өдөөн хатгаж байгаад дайн гаргаж, цохин доройтуулах бодлого явуулжээ. Эхний ээлжинд Дүнхү аймгийн холбооны зонхилогч нь Модун шаньюйд элч илгээж: “Түмэн шаньюйн хэрэглэж байсан өдөрт мянган ли газар давхиж чадцаг хурдан хүлэг морио хоёр тал найрамдлын учир найр тавьж олгоно уу” гэхэд ёсоор болгов. Удалгүй дахин элч илгээж: “Хатдынхаа аль нэгийг найр тавьж өгнө үү” хэмээн өдөөн хатгажээ. Энэ үед шаньюйн зөвлөхүүд маш их ундууцан зэвүүцэж: “Тэдэнд шууд дайн зарлавал зохино” хэмээн зөвлөхөд, Модун шаньюй Хүннү улсын хүчин чадал жигдэрч, цэрэг дайны бэлтгэл арай хангагдаагүй хэмээн үзэж: “Найрамдалтхөрштэйгээ аль нэг хатны улмаас эв эвдрэх хэрэггүй биз” гээд өөрийн хамгийн дотно хайрт хатнаа дүнхүд найр тавьж илгээжээ. Түүний дараа улсын дотоодыг засаж, цэрэг дайны бэлтгэлийг үндсэнд нь ханган дайн тулаанд бэлэн болж чадсан тул, дараагийн ээлжинд дүнхү нар хүннүшйн харьяаны говийн нилээд урт зурвас газрыг найр тавин өгөхийг хүсэхэд, Модун шаньюй ихэд хилэгнэн: “Газар бол төр улсын үвдэс суурь мөн билээ. Түүнийг бусдад өгч яаж болох билээ” хэмээн цэргээ удирдан хөдөлж, дайснаа санаандгүй байхад нь довтлон бут ниргэжээ. Дүнхү аймгийн холбоог байлдан эзэлж, цэрэг дайны бэлтгэл бүрэн хангагдсан тул Модун шаньюй тэр дороо баруун урагш хөдөлж, Юэчжи аймгийн холбоог бут цохин доройтуулав. Юэчжи аймгуудын тав нь баруун зүг зугтан гарч, зам зуур Тэнгэр уулын өвөр, их Юэчжи, Бактри зэрэг газарт нилээд саатан байгаад, одоогийн Афганистанд очин суурыниж, 1 дүгээр зууны үед Кушан гүрнийг байгуулан эртний ЭнэтхэшйН Кушаны соёл иргэншлийн үндэс суурийг тавилцсан байна.

Модун шаньюй бас монголын умард хязгаар буриад, тува, хакасс нутагт оршин амьдарч байсан хүньюй, динлин, гэгүнь, иоэше, цайли зэрэг нүүдлийн малчин цаатан анчин гөрөөчин аймаг овгуудыг дараалан эзэлж, нутаг дэвсгэрээ Хакасс, Байгаль нуур хүртэл тэлжээ. Дараа нь Модун шаньюй цэргээ хөдөлгөж, урьд хятадьш булаан эзэлсэн Ордос нутаг болон тэр хавийн нутгийг чөлөөлөн, эргүүлэн Хүннү улсад нэгггэн авсан байна. Түүнчлэн баруун зүг цэрэглэн хөдөлж, одоогийн Казахстаны нутагт оршин амьдарч байсан нүүдэлчин малчин Үсүн аймгууд болон дорнод, өрнөд Туркестаны 36 том, жижиг хотуудыг байлдан эзэлж, Хүннү улсын эрхшээл нөлөөнд оруулжээ.

МЭӨIII зууны зааг дээр Хүннү улс нь тийнхүү олон улс аймгуудыг эзлэн захирсан, Монгол ба Төв азийн нүүдэлчдийн анхны хүчирхэг том эзэнт гүрэн болсон байна. Тэр цагаас эхлэн Модун болон дараа үеийн Хүннү гүрний төрийн тэргүүн нь урьд адил зөвхөн шаньюй гэгдэхгүй, харин их шаньюй гэгдэх болов. Хүннү гүрэн нь монгол, түрэг, манж, тунгус, иран, юэчжи зэрэг Урал, Алтай, Энэтхэг, Европын язгуурын янз бүрийн хэлний аймаг овгуудаас бүрдсэн улс байв. Хүннү улсыг анх байгуулагдах үед эртний хятадын хүчирхэг эзэнт гүрэн Цинь дотоодын зөрчил тэмцэл, нүүдэлчдийн довтолгоо зэргээс нилээд сулран доройтож, мөхөх тийшээ хандаж байжээ. Модун ар талаа ийнхүү хангамагц хятадыг анхаарч эхлэв. Модун шаньюйгийн удирдсан хүннүгийн морин цэрэг энэ үед хятадын умард хилд үе үе цөмрөн орж, Цинь улсын эсрэг хятадуудын дотоод тэмцлийг ил, далд ихэд дэмжиж байсан явдал эртний хятадьн тэрхүү хүчирхэг гүрний мөхлийг түргэтгэсэн байна. Цинь улсыг үндэслэн байгуулагч Цинь Ши хуанди нас барснаас хойш нэг жилийн дараа хятадын тариачидзэвсэглэн босч, хоёр жил гаруй ширүүн тэмцэл хийж, Цинь улсыг мөхөөгөөд баруун Хань улсыг байгуулсан нь урьдын Цинь улсаас ч хүчирхэг гүрэн болсон байна. Хятадын иргэний дайн ийнхүү МЭӨ 202 онд ханчуудын захирах угсааг үндэслэж, Гаозу гэдэг хэргэмээр хятадын түүхэнд алдаршсан Лю Баны ялалтаар дуусаад байв.

МЭӨ 201 онд Модун шаньюй 40 мянган морьт цэрэгтэйгээр хятадын хилд цөмрөн оров. Тэд Май цайзыг бүсэлсэн бөгөөд цайзыг упирдагч ван Хань Синь бууж өгөхөөс аргагүй болсон байна. Хятадын уламжлал ёсоор бол бууж өгнө гэдэг нь урвасантай адил бөгөөд ялагчийн харьяат болж шилжлээ гэсэн үг юм. Ямар ч нөхцөл байдлыг дурьдсан бууж өгөгчийг өршөөхгүй, учир нь тэрбээр амиа хорлох ёстой байв. Иймд ван Хань Синий хувьд буцах замгүй болсон бөгөөд тэрбээр шинэ эзэндээ үнэнчээр зүтгэж эхэлжээ. Хүннүчүүд өмнө зүг амжилттай урагшилж, Гэужуны нурууг даван өвөл нь хойд Шаньсийн нийслэл Зиньян хотруу дөхөж иржээ. Энэ үед хятадын баруун Хань улсын эзэн хаан өөрийн биеэр армиа удирдан очсон боловч янгинасан хүйтний улмаас дайчдынх нь гуравны нэг нь гараа хөлдөөж, бээрсэн аж.

Модун нүүдэлчдийн ердийн аргыг хэрэглэн, хуурамчаар ухран зуггаад, хятадын шилдэг ангиудыг тавьсан зангандаа оруулж, хятадын армийн магнай хэсгийг Датун хотын ойролцоох Пинчэн орчимд эзэн хааны нь хамт бүслэн авсан байна. Хятадын цэрэг Хүннүчүүдийн аймшигт довтолгоог няцаах гэж нойргүйгээр бүслэлтэнд долоо хоног тэссэн байна. Гэвч адаг сүүлдээ Хүннүчүүдэд буултхийн аргагүйн эрхэнд найрамдлын гэрээ байгуулж алба өргөх ёстой болжээ. Тэрхүү гэрээ ёсоор Хань улсын хаан нь “Урт цагаан хэрмээс хойшхи нум барьсан улс буюу нүүдэлчид шаньюйн цаазыг дагасугай. Урт хэрмээс дотогш дээл малгайтай улсыг буюу хятадыг би захирсугай” хэмээн тохиролцож, жил бүр хүннүд их хэмжээний алт мөнгө, торго дурдан, сүйх тэрэг, гар урлалын бусад нандин бүтээгдэхүүн, тариа будаагаар албан татвар өгч байх үүрэг хүлээжээ. 30-40-хөн мянган цэрэгтэй Модуны хувьд 600 км газар сунан байрласан хятадын арми магнайн хүчээ алдсан ч хүннүгээс хүчтэй байсан тул ийнхүү найрамдал байгуулсан нь хожоотой алхам болжээ. Модун шаньюй ийнхүү 35 жил Хүннү гүрний төрийг барих зуур түүнийг ихэд өргөтгөн бэхжүүлж, тухайн үеийн хамгийн хүчирхэг гүрнүүдтэй эн зэрэгцэхүйц хэмжээнд хүртэл хөгжүүлээд, МЭӨ 174 онд нас эцэслэсэн юм.

2012-09-21 12:51:56
Мэдээ оруулсан: Ц.Хан-Хөхий

Төлөөлөгчдийг буцаж ирсний дараахан хуралдсан МАХН-ын Төв Хорооны Тэргүүлэгчдийн хурлаар Гэндэн, Дэмид, Намсрай нарын тайланг хэлэлцээд, ЗХУ-аас цэргийн тусламж хүсэхээр шийдвэрлэжээ.
Манжуурын бага хурал мухардалд орж, ЗХУ, Японы харилцаа хурцдах өнгө аястай болсон энэ үеэр Ерөнхий сайд А.Амар тэргүүтэй төлөөлөгчид ЗХУ-д айлчилж, Зөвлөлтийн удирдлагуудтай уулзаж, нэлээд хэмжээний тусламж зээл, цэрэг армийн санхүүжилттэй холбоотой асуудлыг шийдвэрлэжээ.
Дэлхий нийт 731 дүгээр отряд хэмээн алдаршсан тусгай анги 1939 оны 7 сард ирж, улмаар ихээхэн хэмжэний янз бүрийн бактери голын усанд хаяжээ.
МАХН-ын X их хурлаар намын шинэ программ, дүрэм хэлэлцэж баталжээ. Намын программд ардын хувьсгалын жилүүдэд тус орны нийгэм, эдийн засгийн хөгжилд гарсан үндсэн өөрчлөлтүүдийг дүгнээд, ардын хувьсгал нь монголын ард түмэнд “капиталын ёсны бус” замыг нээсэн гэжээ.
БНМАУ-ын ойрын жилүүдэд тавих үндсэн бөгөөд шийдвэрлэх зорилгуудыг программд заахдаа: “тус орны улс ардын аж ахуйг бүхий л аргаар хөгжүүлэн, ардын хөдөлмөрийн аж ахуйг өргөнөөр хөгжүүлэхэд улсаас дэмжих, хөдөлмөрчин ардуудаас сайн дураар хамтран нэгтгэхэд улсаас туслах, машинаар өвс хадах морин станцуудыг өргөнөөр хөгжүүлэх, тус оронд аж үйлдвэр тээврийг хөгжүүлэх, түүнээс капиталын ба мөлжигч этгүүдийг хязгаарлан зайлуулах, хөдөлмөрчин олны аж байдлыг ухралтгүй дээшлүүлэх, түүнчлэн тус оронд шинжлэх ухаан ба техникийг бүхий л аргаар хөгжүүлэх, хүн ардын үсэг бичиг ба боловсролыг дээшлүүлэхэд оршино”1 гэжээ.
Намын программд тус улсын эдийн засгийг хөгжүүлэхдээ улс, хоршоолол болон хувийн жижиг аж ахуйг өөрөөр хэлбэл олон хэвшлийг түшиглэх, ингэхдээ “… мөлжигч этгээдийг хязгаарлах ба зайлуулах тийм бодлогыг тус намаас тавимой”2 хэмээжээ.
Программд бас намын удирдах роль, түүний аж ахуй, соёлын салбаруудыг зохион байгуулах чадварыг дээшлүүлэхийн хамт марксист-ленинист онолын бэлтгэлийг эрс сайжруулах зорилтыг өндөр хэмжээнд тавьжээ. “МАХН Маркс-Энгельс-Лениний сургаалыг ганцхан зөв шинжлэх ухаан гэж батлан үзэж, өөрийн ажилд удирдлага болгон явуулж, монголын ард түмний тэмцлийг чиглүүлнэ”3 гэж программд онцлон заасан байна. Хэдий тийм боловч, намын программ, дүрмийн тухай илтгэлийг хэлэлцэх явцад МАХН бол коммунист нам биш, чухамхүү ардын хувьсгалт нам мөн хэмээн үзэж байлаа.
Их хурал Намын Төв Хороог байгуулж, тэргүүлэгчдээр Х.Чойбалсан, Ю.Цэдэнбал, Д.Дамба, Д.Доржпүрэв, Ж.Лхагвасүрэн, Ч.Сүрэнжав, С.Янжмааг, орлогчид Б.Дамдин, С.Магсар нарыг сонгож, Ерөнхий нарийн бичгийн дарга хэмээх тушаалыг шинээр буй болгож, түүнд 24 настай залуу Юмжаагийн Цэдэнбалыг сонгожээ.
1 МАХН-ын их, бага хурал, Төв Хорооны бүгд хурлуудын тогтоол шийдвэр. 2 хэсэг. /1940-1966/ УБ. 1956. Тал 49.
2 МАХН-ын 10-р их хурал. УБ.1970. тал 174. 3 Мөн тэнд.
Үндсэн хуульд анх удаа МАХН бол улс, нийгмийн бүх байгууллагуудыг удирдан чиглүүлэгч үүрэгтэй гэж намын удирдан чиглүүлэх үүргийг хуульчлан тогтоожээ. Үндсэн хуулийн энэхүү заалт нэг нам-Монгол Ардын Хувьсгалт Намын ноёрхлыг бэхжүүлэх, хэмжээ хязгааргүй болгохын үндэс болжээ.

Цусан холбоогоороо тэр яах аргагүй монгол угсаатан төдийгүй зан чанараараа ч монгол байжээ. Тэрбээр бага балчраасаа эхпэн моринд гарамгай нэгэн болж, морьтон дайчны эрдмийг нэн хурдан сурч, нум сум илд жадны эрдэмд эгэлгүй болсон байна. Ан авд байнга явдаг нь хүннүчүүдийн аян дайны бэлтгэл болдог байсан нь мэдээж бөгөөд идэр залуу Атилла чоно, баавгайг ичээнээс нь хөтлөн гаргаж ирдэг байсан гэдэг. Хаан эцэг нь түүнд онцгой дотно ханддаг, ирээдүйн их хаан болох суурийг нь эртнээс тавьж байсан боловч, Аттилаг бага байхад буюу 410 онд нас барж, авга ах нар болох Хүннү нарын хаан Октар, Рагула нар түүнийг 12 настайд нь Ром руу барьцаанд илгээжээ. Рагула хаан Атиллагын оронд Ромын эзэн хаанаас Аетиус нэрт хөвүүнийг хүлээн авснаар Хүннү гүрний ирээдүйн хаан, Ромын ирээдүйн агуу жанжин нар багадаа барьцаагаар солигдож байсан өвөрмөц түүх үлджээ.

Аттила хэдийгээр барьцаанд байсан ч хүн төрөлхтний соёлын цөм Ромд асар өндөр боловсрол олж, өөр бусад олон овог аймгуудын хан хөвүүдтэй мөр зэрэщэн ихийг сурчээ. Ромын урлаг соёл, түүх зэрэгт суралцаад зогсохгүй, цэрэг дайн, улс төр, дипломатын урлагийг ч сайтар эзэмшсэн байна. Атгила Ромын барьцаанаас хүннү нарын дунд урьд хожвд байгаагүй өндөр боловсрол, өргөн мэдлэг төдийгүй дэлхийг эзлэХ төлөвлөгөөтэй буцаж иржээ. Залуу хан хүү Ижил, Доны завсарын өргөн уудам нугад ан гөрөө хөөцөлдөж, алс Уралын чинад руу аялсан төдийгүй, дорно зүгг өөрсдийн уугуул нутаг Алтайн уулс, улмаар бүр Цагаан хэрэм хүртэл аялжээ. Тэр цагг Умард хятадыг эртний Хүннү гүрний нэгэн хэлтэрхий болж явсан гэзэгг Табгач нар захирч, Бээжинд нийсэллэн байсан ба мөн л Хүннү гүрний бүрэлдэхүүнд байсан Сяньби нар хуучин умард Хүннү гүрний нутгийг эрхшээн, шинэ тутам хүчирхэгжин байжээ. Аттила мөн Кавказыг даван өмнө зүг Кушан, Парфи нарын нутаг хүртэл аялж, улмаар Сири, хоёр мөрний хөндийд Персүүдтэй тулалдаж асан Хүннү нарын нэгэн овог аймагг очиж байжээ. Ромд өргөн их боловсрол эзэмшсэн Аттилад эдгээр аялалууд улам ихийг мэдүүлж, нүдийг нь нээж ухааруулан, жинхэнэ дэлхийн цараар сэтгэх чадвар бүхий их удирдагч болоход чухал нөлөө үзүүлсэн байна.

Баруун болон Зүүн Ромын эзэнт гүрэн бүхий л түүхийнхээ туршид хүннүчүүд, түүний дайнч удирдагч шиг сүрхий дайсантай учирч явсангүй. Тэр үед нэг улсыг хоёр хаан хамтран захирах явдал цөөнгүй гардаг байснаас нэг нь иргэний ажил хэргийг эрхлэн, нөгөө нь цэргийн хэргийг удирдан чиглүүлдэг байжээ. Хөрш орнууд ялангуяа христос шашинтай улс орны газар нутгийг байлдан дагуулах эрмэлзэл бүхий залуу хаан Аттиллад төрөлхийн морьтон хүннү аймгуудын цэргийг удирдах үүрэг ноогджээ. Гэвч улс орноо хамтран захирагч төрсөн ахаа 445 онд замаасаа зайлуулан, Хүннү омгуудын хаан бас дээр нь цэргийн жанжин болжээ. Аттила хууль ёсыг чандлан мөрдүүлж, Хүннү гүрий зорилгыгхүн бүрт ойлгуулсан бөгөөд тэр нь герман, слав үндэстнүүдийг хяналтандаа байлгах, Ромыг байлдан дагуулах, Азийн бусад нутгийг эзэлж, дараа нь Африкийг эзлэх байв. Тэгээд л хүннүчүүд умард, дорнод, өрнө зүгийн бүх газрыг эзэлж, Атилла дэлхийг захирах ёстой байв.

Ийнхүү тэрбээр бүх эрх мэдлийг гартаа авмагц, хөрш зэргэлдээ нүүдэлчин ард түмнүүд болох острогот, гепид, тыренгинц, руги, слав, хазар гэх мэт зэрлэг хээр талд оршин суудаг Дунай мөрний эрэг дагуу омгуудыг довтлон эзэлж, улсдаа нэгггэн, хүчирхэг хаан болсон байна. Эдгээр олон омог аймгуудын зарим нь нийтлэг дайсан болох Ромын хоёр эзэнт гүрний эсрэг хамтран тэмцэх зорилгоор Хүннүчүүдийн холбоонд сайн дураар нэгдэж байв. Христос шүтлэггэй ертөнцийн хойд хилийн залгаа нутагт нүүдэлчдийн хүчирхэг улс бий болж, цэргийн аюул айсуйг Константинополь, Ром хотуудад сайтар ойлгож, хил залгаа зүүн Ромын эзэнт гүрэн нийслэл хотоо тойруулан Феодосевийн хэрэм гэж нэрлэгдсэн том бэхлэлт шинээр барьж, Дунай мөрний эргээр олон цайз босгожээ. Хүннүчүүдийн хаан өнөөгийн Токай хотоос холгүй орпшх дээд Унгарын нутагт өргөөгөө байрлуулж, чухамдаа эндээс төв европын нутагт дан ганц зэвсийн хүчээр эзэгнэж байсан асар том нутгаа захиран суух болжээ. Хүннүчүүд Европын азар нутгийг нэгтэсээр, нэгч удаа ялагдал үзэлгүй урагшилж байв.

Аттила хаан 443, 447 онуудад Зүүн Ромын эзэнт улсруу хоёр удаа довтолгоон хийж, Доод Мизи Фрак Иллири зэрэг мужууд, Балканы хойгийг эзэлж нийслэл Константинополь хотод тулан очжээ. Дорнод Ромын эзэнт гүрний Феодосий II хаан халдан түрэмгийлэгчдийн довтолгооныг барьж дийлэхүй гэдгээ ойлгож, хүннүчүүдэд жил бүр 2100 фунт алтны өргөл өгч байх амлалт авч, дээр нь Дунай мөрний доод хэсэгт орших Даки мужийг бэлэглэж байж эсэн мэнд мултарчээ. Феодосий II хааныг нас барсны дараа хатан хаан болсон Пульхерия хүннүчүүдэд татвар төлөхөос татгалзаж байгаагаа мэдэгдэж, нийслэл хотоо хамгаалах зорилгоор мужуудаас цэрэг татаж, байлдаанд бэлтгэж эхлэв. Аз болоход Аттила хаан Баруун Ромын эзэнт гүрэн рүү энэ үед анхаарлаа хандуулж, тэднийг эс тоожээ. Төрсөн эгчийг нь хатнаа болгон өгөхийг гуйхад татгалзсан шалтгаанаар Хүннүчүүд тус улсад халдав. Энэ зуур Баруун Ромын эзэн хаан Валентиан хүчирхэг армитай вестготуудын Теодорих I хаантай удаан хугацааны цэргийн гэрээ байгуулж, хүчээ зузаатгаж амжсан байна. Аттила тэр гэрээний талаар мэдсэн ч эмээсэнгүй 451 оны эхээр Паннони мужаас өрнө зүг рүү аян дайнд мордов. Хүннүчүүд холбоотон аймгуудтай хамтран уулгалан довтолж, өнөөгийн герман улсын нутгийг богино хугацаанд эзлэн, Рейн мөрнийг амжилттай гатлан, Галл нутагт оржээ. Зам зуур таарсан бүх хот тосгодыг галдан сүйтгэж балгас болгон хувиргав. Атгилагийн удирдлаган доорх хүннүчүүдийн байлдан эзлэлт үнэхээр домогт аян дайн байв.

Тэрбээр байлдааны үед морин цэргийн маневрийг чадамгай хийдэг, нум сум харвагч морин цэргүүдийн дайралтаар цэргийн хүчээ гамнадаг байлаа. Түүний удирдсан армийн цэргүүд бүх шаардлагатай эд зүйлээ мориндоо авч явдаг, ачаа хөсөггүй явдаг байсан болохоор түргэн шилжилт, гэнэтийн дайралт хийх боломжтой болжээ. Дээр нь Аттила хатан зориг, пшйдэмгий зан чанараараа өөрийн цэргүүд төдийгүй холбоотноо зоригжуулж, нэгэн зорилгод чиглүүлж чаддаг гоц авьяастай удирдагч байлаа. Тэрбээр армиасаа хамгийн сүрлэг бие бялдартай, айдас төрүүлэм ширүүн дүр төрхтэй, муухай харцтай дайчдыг сонгон авч, тэдэнд бүдүүлэг хийцтэй арьс ширэн ба ангийн үсэн хувцас өмсгөж, дандаа түүхий мах идэн, дайсны олзлогдсон цэргүүдэд доппин ширүүн хандах тушаал өгсөн нь айдсын домог тараах зорилготой байв. Хүннүчүүдтэй хээр талд халз тулан байлдахаас эмээсэн нутгийн удирдагчид нүүдэлчин аймгуудын довтолгооноос хот цайзын зузаан хэрэмний цаана нуугдаж эсвэл гүн ойд хоргодон амь гарч байлаа. Тиймд хол давуу морин цэргийн гэнэтийн дайралт хийх тактик баримталдаг Аттила хаан хот цайз шилттээнийг бүсэлж цаг алдахыг хүссэнгүй, шууд тойрч цаашаа хурдавчлан давшиж Трир, Мец, Аррас зэрэг олон тооны цайз хотыг булаан авчээ. Хүннүчүүд Орлеан хот руу дөхөн ирж бүслэлт хийх үед хориглолт хийсэн хотынхонд туслахаар Баруун Ромын Валентиан III хааны жанжин Аетиус болон вестготын хааны армиуд нэгдэн ойртон тулж ирэхэд Аттила ар талаасаа цохилт ирэхээс урьдчилан сэргийлж, хотын бүслэлтийг зогсоон, арагшаа ухарч, Каталины хөндийд орших Труа хотын ойролцоо буудаллан шийдвэрлэх тулаанд бэлтгэжээ.

Ийнхүү Каталины өргөн талд 451 онд дэлхийн түүхэнд тодоор тэмдэглэгдсэн алдарт тулалдаан болжээ. Аттила армиа тулааны талбарт өөрийн биеэр удирдаж байв. Тэр үед ромчуудын дотоодын сөргөлдөөнийг Аетиус дарсан байлаа. Тэрбээр Хүннү гүрэнд багадаа сурсан эрдэм, туршлагынхаа ачаар Хүннүгийн армийн давуу тал болсон нум сум, морин цэргийн довтолгооноос зайлсхийж, явган цэргийн гардан байлдаан болгож чадсан байна. Ромын цэргийн хүрэл дуулга болон биеийн хуяг нь хүннүчүүдийн чулуун сүхнээс найдвартай хамгаалж байснаас гадна хүннүчүүд явган цэргийн тактик мэдэхгүй, явган байлдаж сураагүй байв. Ромчуудын богино илд хүннүчүүдийн бугуйл, урт модон ипггэй жаднаас хамаагүй давуу байсан нь тулааны үр дүнд нөлөөлжээ. Байлдааныг хүннүчүүд морин цэргийн дайралтаар эхэлж, нум сумаар суман мөндөр буулгаж, холбоотны армийн баруун болон төв хэсгээр давшсан ч ширүүн хориглолтонд тулж зогслоо. Энэ үед холбоотны армийн баруун жигүүрт зогсож байсан вестготууд байлдааны ид үед сөрөг давшилт хийж хүннүчүүдийг ухруулсан ч тэдний Теодрих I хаан амь үрэгджээ. Тэрхүү байлдаан жинхэнэ үхлийн тулалдаан болсон бөгөөд хоёр талаас нэг ч цэрэг олзлогдоогүй, цөөн тооны шархдагсад амьд гарсан гэдэг. Атгила хаан морь цэргийн их хохирол амсаж аргагүйд тулж ухарчээ. Харин холбоотны тал ялагдал хүлээхээс эмээж, ухарч байгаа дайсньгг мөрдөн хөөсөнгүй. Аттила хаан ч бүрэн ялагдал хүлээж магадгүй хэмээн болгоомжилж, Галлийн нуггаас холдон, Рейн мөрнийг гатлан хээр тал руугаа одов.

Хүннүчүүд дараа жил нь 452 онд Баруун Ромын эзэнт гүрэн рүү дахин аян дайн өдөөж, хилийн бэхжүүлсэн шугамыг нь сэтэлж, умард Италийг түйвээж Аквили хотыг сүйтгэж, худадцаа арилжааны баян Милан хотыг булаан авч, Ром хотод тулж ирэв. Хүннүчүүд дөнгөж саяхан хиар цохиулчихаад одоо эргээд ирнэ гэж огтхон ч бодоогүй байсан ромчууд мэгдэн сандарчээ. Атшлашйн арми гэнэтхэн огг өөр зэвсэг, хуягдуулгатай, бүр бамбайтай, байлдааныөөр тактиктай болоод ирснийг үзээд ромчууд бүр ч алмайрав. Хүннүчүүд морины хурдаар дайрдаг гар хоосон шахам зЭрлэгүүд биш, сайтар зохион байгуулагдсан, чанд сахилгатай, сайн зэвсэглэсэн, байлдааны техниктэй болсныг үзээд ихэд балмагджээ. Атгала хориглолт шургуу хийсэн ч хүч хомс Мөнхийн хот руу шууд дайрсангүй, харин хотыг бүслэн бууж өгөхийг тулган шаардав. Ромчууд шинэчлэн зохион байгуулсан их цэрэгтэй байлдаад дийлэхгүй гэдгээ ойлгоод Ромыг аврах цорын ганц зам бол хэлэлцээ хийж, эвийн гэрээ байгуулах явдал гэж тоггон, Валентиан III хаан, Ромын пап Лев I нар асар их мөнгө төлж байж хотоо авч гарчээ. Тавьсан зорилгоо биелүүлсэн Атгила тэр даруй Итали нутгийг орхин гарч, Паннонид унгарын тэгш тал хүрч, холбоотнуудаа тараан явуулж, дахин аян дайн явуулах бэлтгэлээ базааж эхлэв. Гэвч тэрбээр Галл нутгаас Паннони хөндийд ирж суурыпин, Бургунд гаралтай Ильдико нэртэй үзэсгэлэнтэй бүсгүйг хатнаараа өргөмжилсний дараахан өөд болжээ. Атилла хааныг бие барсны дараа олон тооны хөвгүүд нь хоорондоо эрх мэдэл булаацалдан морин цэргийн хүч нь суларч, дээр нь нэрмээс болж омог хоорондын дайн байлдаан эхэлснээр хорин жилийн хойно Хүннүгийн хүчирхэг гүрэн задран сарнив.

Хүннүчүүдийн Итали руу хийсэн аян дайны үр дүнд дэлхийн хамгийн сайхан хотуудын нэг болох Венеци бий болжээ. Нүүдэлчдийн дээрэм тонуулаас айн зугтсан Умард Италийн оршин суугчид Адриатын тэнгисийн хойд хэсэгт ирж суурынин, Венеци хотын суурийг тавьсан түүхтэй. Нүүдэлчин зэрлэг хэмээн нүд үзүүрлэгдэж, технологийн хувьд Ромтой харьцуулашгүй доод төвшинд байсан хүннүчүүд хүчирхэг Ромыг сөгтгөн, төв болон дорнод Европын олон овог аймгуудыг нэгэн тугийн дор нэгтгэн зангидаж чадсан нь чухамхүү Агилла хааны цэргийн жанжины болон удирдахуй ухааны давуу тал байжээ.

2012-09-23 11:56:01
Мэдээ оруулсан: Ц.Хан-Хөхий

Яг энэ үед 1937 оны 8 сарын 23-нд маршал Г.Дэмжид ЗХУ-д албан хэргээр одох замдаа хорлогдон нас баржээ. Түүнээс ганцхан хоногийн дараа ЗХУ-ын ДХАК-ын газрын орлогч сайд М.П.Фриновский БХЯ-ны орлогч сайд Смирнов, ЗХУ-аас БНМАУ-д суух бүрэн эрхт элчин төлөөлөгч С.Н.Миронов нар Улаанбаатарт ирж, Японоос БНМАУ-ыг эзлэх төлөвлөгөө гэгчийг Монголын удирдагчдад танилцуулж “хуйвалдаан” гэгч гэмт хэрэгт холбогдсон 115 хүний нэрсийн жагсаалтыг ДЯЯ-ны сайд Х.Чойбалсанд гардуулсан байна. Энэхүү 115 хүний нэрсийн дотор БНМАУ-ын яам, тусгай газар, цэргийн яамны удирдах ажилтнаас эхлээд төв, орон нутгийн байгууллагын албан хаагчид, соёл, шинжлэх ухаан, эрүүлийг хамгаалах салбарын ажилтнууд байлаа. Мөн эсэргүү П.Гэндэнгийн мөрдөн байцаалтын мэдүүлэг гэгчийг бас авчирсан байлаа.
М.П.Фриновский ирсний дараахан 1937 оны 9 сарын 2-нд Х.Чойбалсанг Цэргийн Яамны сайд, Бүх цэргийн жанжнаар томилов. Ингээд 1937 оны 9 сарын 10-ны шөнө ЗХУ-ын ДХАК-ын газраас ирүүлсэн нэрсийн жагсаалтын дагуу цэрэг, төр захиргаа соёлын салбарын ажилтан 69 хүнийг нэг зэрэг баривчилснаар Монгол орныг нийтэд нь хамарсан ил залхаан цээрлүүлэлт, нийтээр нь хоморголон хэлмэгдүүлэх ажиллагаа гараагаа эхэлсэн байна. “Онцгой бүрэн эрхт комисс” гэгчийг Х.Чойбалсангаар даргалуулж, гишүүдэд нь Улсын Бага Хурлын гишүүн, МАХН-ын Төв Хорооны нарийн бичгийн дарга Д.Лувсаншарав, Шүүх яамны сайд Г.Цэрэндорж нарын бүрэлдэхүүнтэй байгуулах тогтоолыг БНМАУ-ын Сайд нарын Зөвлөлийн хамтарсан хурлаас гаргажээ. Цөөхөн хоногийн дотор олон мянган хүнийг хувьсгалын эсэргүү хэрэгт баривчилснаар шорон гяндан хүрэлцэхээ больсон учир 1937 оны 10 сарын 7-нд Ёнзон хамба Ц.Лувсанхаймчиг, дэд хамба Б.Дамдин, Манзушир хутагт хэмээх С.Цэрэндорж тэргүүтэй 20 гаруй хүнийг яллах шүүх хурал зохион байгуулж, 16 хүнийг цаазаар авах, 5 хүнийг янз бүрийн хугацаагаар гянданд хорих, нэг хүнийг 3 жил тэнсэн харгалзахаар шийдвэрлэжээ.
Үүнээс хойш төдвий л удалгүй мөн сарын 18-21-нд Улсын дээд шүүх таслах газрын хурал эхэлж, хувьсгалын эсэргүү тагнуулын байгууллагын хэрэгт оролцсон хэмээх нэрийдлээр БНМАУ-ын Ерөнхий сайдын хоёрдугаар орлогч Г.Самбуу, Бүх цэргийн жанжны орлогч Л.Дарьзав, Цэргийн яамны жанжин штабын дарга Ж.Малж, улсын прокурор М.Ядамсүрэн, Улсын Бага хурлын Тэргүүлэгч гишүүн Б.Ламжав, Засгийн газрын нарийн бичгийн дарга Ч.Өлзий-Очир, Ардыг гэгээрүүлэх яаны сайд Ц.Баттөмөр, Хуягт бригадын дарга Д.Жамъянжав, Бүх цэргийн эмнэлгийн газрын дарга Л.Дэндэв, Жанжин штабын гуравдугаар газрын дарга Б.Очирбат, Хоршоодын холбооны орлогч дарга Ё.Жигжид, Тээх газрын дарга Д.Яндаг, их бууны хурандаа Ц.Өлзий, Дорнод аймгийн яамны дарга О.Шагдар зэрэг 14 хүний хэргийг олны өмнө таслан шийтгэжээ.
Японы тагнуулын бүлэг Монголд ажиллаж байсныг Дотоод явдлын яам соргогоор илрүүлж чадлаа гэдгийг өргөн олонд итгүүлэх явдал энэхүү шүүх хурлын зорилго байлаа.
1937 оны намраас 1940 он хүртэлх хугацаанл Дотоод Явдлын Яамнаас зохион байгуулсан хилс хэргийн дотор “Гэндэн, Дэмидийн хувьсгалын эсэргүү байгууллага”, “Ёнзон хамба, Дэд хамба нарын эсэргүү байгууллага” гэгч болон тэдэнтэй холбоотой байсан гэгдэх “Улаан Пүрэвийн хэрэг”, “14-ийн хэрэг”, “Дамба, Найдан нарын хэрэг”, “Амар, Довчингийн хэрэг”, “Лувсаншарав, Лосол, Догсом нарын хэрэг”, “Баасанжав, Сэнгэдоржийн хэрэг”, “Эсэргүү нарын гэр бүлийнхний бүлэг хэрэг” гэгчид 30 000 шахам хүнийг хамруулж, 20 000 гаруй хүнийг цаазаар авч, 5700 гаруй хүнийг янз бүрийн хугацаагаар хорих ял ногдуулжээ. Нийт цаазлуулсан хүмүүсийн дотор 17 000 орчим лам хуврага байлаа1.
1 “Ардын эрх” 1998.09.18. № 214,, МАХН-ын түүхэн замнал.УБ. 1996 он, тал 74.
1937-1940 онд Монголын төрийн тэргүүнээр сонгогдож байсан Пэлжидийн Гэндэн /1895-1937/, Жанцангийн Дамдинсүрэн /1898-1938/, Лосолын Лааган /1887-1940/, Агданбуугийн Амар /1886-1941/, Дансранбилигийн Догсом /1884-1941/ зэрэг таван хүн ба ерөнхий сайд асан хэд хэдэн хүн их хэлмэгдүүлэлтэд өртөж, амь насаа алдсан юм. 1937-1940 онд Цэргийн Яамны дарга, ар тал, техникийн албаны болон улс төрийн ажилтан 70 гаруй хүн, хугацаат цэргийн албан хаагч 140 гаруй хүн хэлмэгдсэн байна. Ийнхүү 1936 онд Монголын цэрэг армид алба хашиж байсан 1706 дарга нарын тал илүү хувийг “эсэргүү дайсан” хэмээн баривчилсан ба 760 гаруй дарга Х.Чойбалсангийн 221 тоот тушаалын дагуу өөрсдийгөө тагнуулын хэрэгт холбоотой хэмээн илчилж, ялтны ширээнд шилжсэн буюу ажлаасаа халагджээ.
Эцсийн эцэст Монголд болсон улс төрийн хэлмэгдүүлэлт нь их гүрнүүдийн хоорондын ашиг сонирхлын мөргөлдөөн, геополитикийн хаялга байсан юм.

1936 оны хавар МАХН-ын Төв Хорооны бүгд хурал гаргасан юм.Энэ үеэс эхлэн МАХН-ын удирдагчид буюу Намын төв Хороны Тэргүүлэгчид онцгой эрх мэдэлтэй болж, улс орны хэмжээний бүх асуудлыг ЗХУ-ын зааж зааварласнаар шийдвэрлэх болов. Тэр үед МАХН-ын дүрэмд заасны дагуу намын өдөр тутмын ажлыг хамтын удирдлага буюу адил тэгш эрхтэй гурван нарийн бичгийн дарга гүйцэтгэн шийдвэрлэх ёстой байлаа.Гэтэл хэрэг дээрээ Намын Төв Хорооны Тэргүүлэгч, Ерөнхий сайдын нэгдүгээр орлогч, өрлөг жанжин /маршал/, Дотоод явдлын яамны сайд Х.Чойбалсан нам, төрийн бүх үйл ажиллагааг бүрэн эрхтэй захиран удирдах болсон юм.
Ялангуяа 1934 оны эцсээр П.Гэндэн, Х.Чойбалсан, Р.Мэнд, О.Дашчирав нартай Зөвлөлтийн эрх баригчид уулзахдаа өгсөн заавар зөвлөгөө хэр зэрэг хэрэгжиж байгаатай танилцжээ. 1934 оны уулзалтын үеэр И.В.Сталин Монголын удирдагчдыг хэд хэдэн зүйлээр хангалтгүй ажиллаж байна хэмээн зэмлэж, цаашид бодитой ажил өрнүүл, эрс арга хэмжээ ав гэж шаардсан байна.
И.В.Сталин огт хүлээн зөвшөөрөхгүй төдийгүй, монголчууд лам нартайгаа эрс тэмцэхгүй байна хэмээн дургүйцэж байгаагаа 1935 оны эцсээр Монголын төлөөлөгчидтэй уулзахдаа онцлон тэмдэглэж байв. Тэрбээр “… Танай Намсрай тэргүүтэй Дотоодыг хамгаалах газар нь улсаа хамгаалах явдалд дотоодын хувьсгалын эсэргүү лам нар лугаа тэмцэн ямар ч ажил хийгээгүй байна” хэмээн зэмлэжээ. Инээд 1936 оны эхээр Зөвлөлтийн удирдагчдын шаардлагаар П.Гэндэнг огцруулж, ЗХУ-л нутаг заан суулгав. П.Гэндэнг огцруулсныхаа дараа Дотоодыг хамгаалах газрыг Дотоод явдлын яам болгон өргөтгөж, Х.Чойбалсанг сайдаар нь томилж, “хувьсгалын эсэргүү” нартай тэмцэх гол үүргийг тус яаманд хариуцуулжээ. Энэ бол ЗХУ-ын удирдагчид 1934 оноос эхэлж Х.Чойбалсанг олон удаа сорьж туршсаныхаа эцэст түүнд асар их найдвар хүлээлгэсний баталгаа юм.
1935 оны эцсээр Аж үйлдвэрийн комбинатыг шатаасан эсэргүү бүлгэмийн хэрэг, 1936 оны эхээр хувьсгалын эсэргүү див лам Агваанжамъян, Г.Гончигдоо, Л.Дамдинжав нарын хэрэг гэгч зохиомол хэргүүд үүсгэж олон лам хуврагыг ялласан юм. 1936 оны 3 сард Монголын төр, засгийн удирдлагад хийсэн өөрчлөлтөөр Д.Догсомыг Улсын Бага хурлын Тэргүүлэгчдийн даргаар, А.Амарыг Ерөнхий сайдаар томилсон боловч төр, засгийн бүх эрх зөвхөн Х.Чойбалсанд шилжсэн учир хууль тогтоох дээд байгууллага, гүйцэтгэх засаглал хоосон ор нэр болж, өрнөж буй үйл явцыг их төлөв ажиглах төдийгөөс хэтрэхгүй болжээ. Гэхдээ Монголын зарим удирдагчид, Х.Чойбалсангийн дур зоргоороо авирлахыг зогсоох, түүний хэмжээгүй эрх мэдлийг хязгаарлахыг эрмэлзэж байсан юм.
1936 оны эцсээр А.Амар ЗХУ-ыд айлчилж, Зөвлөлтийн эрх баригчидтай уулзаж ярилцсан байна. Тэр үед И.Сталин А.Амарт онцлон анхааруулж, “Монгол улс лам нараа даруй устга, чухам яаж устгахыг би мэдэж байна. Харин Ерөнхий сайд та энэ ажлыг явуулахад хувийн зөвшөөрөл өгөх нь чухал байна” гэжээ.
206
Х.Чойбалсан ДЯЯ-ны сайдаар томилогдмогцоо өөргтөө саад болох хүмүүсийг цэвэрлэх талаар онцгой анхаарч, юуны өмнө Цэргийн яамны сайд, бүх цэргийн жанжин Г.Дэмид, Ерөнхий сайд А.Амар нарыг албан тушаалаас нь огцруулах арга сэдэж эхэлсэн байна. Тухайлбал, тэрбээр 1936 оны 3 сард Зөвлөлтийн удирдагчдад захидал бичиж, “нөхөр Дэмид тус намын хоёрдугаар бүгд хурал хуралдаж тарснаас хойш үл зохилдох, тохиромжгүй, жигшүүртэй хэргүүдийг үйлдэх нь бага биш болсон… Манай хувьсгалын нүд чих болох улсын дотоодыг хамгаалах газрын аппаратыг өөрийн хувийн ашиг тусад хэрэглэж, өөрийн дуулгавартай зэсэг болгохыг хичээн зорьсон ажил явуулллага хийхийг оролдох болсон”1 гэж гүтгэн тодорхойлжээ. Мөн “А.Амар бол … дан ганц Монголын төлөөнөө үнэхээр санаа сэтгэлээ зовоож байдаг боловч … А.Амар нь намайг түүн лүгээ лам нарын тухай, Дотоод яам гэх зэрэг дотоод асуудал дээр санал нийлдэггүй гэгчийг мэдэх боловч би хувьдаа түүнд их л сайн байдаг бөлгөө”2 гэж бичсэн байдаг.
1 Л.Бат-Очир.”Чойбалсан. Намтрын нь балархайг тодруулахуй…” УБ.1996. тал 114.
2 Мөн тэнд. Тал 114-115.

Улмаар зугтан гарсан Мамай Крымд бусдад хорлогдон үхсэнээр 1376 оноос эхлэн Цагаан ордыг удирдаж байсан Тохтамышд Хөх Ордыг өөртөө нэгтгэх удаан хүлээсэн аятай нөхцөл нь бүрджээ. Тэрээр дотоодын зөрчлөө шийдвэрлээд, удалгүй Сарай хотноо Алтан Ордны улсын хаанд өргөмжлөгдөв. Хаан болуутаа Тохтамыш XIV зууны дунд үед Ази, Европ дахь хамгийн том улсуудын нэг байсан өөрийн улсаа бүрэн бие даалгах бодлого явуулахаар шийдсэн байна. Тухайн үед Алтан Ордны улсын нутаг дэвсгэр нь өмнө зүгт Ираны Тебриз хот, хойд зүгт Башкир болон Ижил мөрний Болгар, баруун зүгт Дунай мөрөн, зүүн зүгт Эрчис мөрөн хүртэлх газар нутгийг хамарч байв. Ийм асар уудам газар нутагт үймээн самуун гарах нь тийм ч гайхалтай хэрэг байсангүй. Үнэн хэрэгтээ 1362 онд гарсан томоохон үймээн самуунаар Алтан ордны улс Ижил мөрнөөр зааглагдсан хоёр хэсэгт хуваагдсан байлаа. Тохтамыш дотоодын зөрчил самууныг ашиглан Цагаан ордыг илүү хүчирхэгжүүлж хаан ширээнд хүрэх оролдлого хийсэн юм. Энэхүү оролдлого Куликовын тулалдааны дараа амжилттай болж, Тохтамыш хүчирхэг цэрэг арми, үлэмжхэн нөлөөтэй болов. Ингээд Мамайн цэргийгялснаар татар-монголчуудаас бүрэн чөлөөлөгдлөө гэж толгойгоо өндийлгөсөн оросын вангууд руу элч илгээж “Би та бүхний дайсан, ёс бус хаан Мамайг устган, хууль ёсоор хаан ширээгээ авсан тул, одоо урьдын ёсоор Бат Сарайд ирж хүндэтгэл үзүүлж алба барина уу” хэмээн эелдэгээр боловч цаанаа ойлгогдохоор заналхийлэн сануулав. Куликовын тулаанаар хамаг хүч чадлаа барж сулран доройтсон оросын вангууд Тохтамышийг эсэргүүцэжтөвдсөнгүй номхрон сөгдөв. Түүний дотор Куликовын тулалдааны баатар Москвагийн их ван Донын Дмитрий ч өөрийн хэр чинээг мэдэн шууд эсэргүүцэж зүрхэлсэнгүй хүлцэн дагав. Гэвч энэ үед Москвагийн вангуудын эртний өрсөлдөгчид болох суздалийн вангууд өдөөн хатгалга явуулах замаар Донын Дмитрий болон Тохтамыш нарыг эвдрэлцүүлэхийг эрмэлзэж улмаар Москвагаар төвлөрсөн оросын хамгийн том вант улсын хүчин чадлыг бууруулахыг хүсэж байв. Москва энэ үед хүчирхэгжин Бат Сарайн дараа орох ихээхэн нөлөөтэй хот болсон байв. Улмаар бусдыг өөртөө татан оросын улс төр, эдийн засгийн хамгийн гол төв болох хэтийн төлөв нь тавигдав. Харин Суздалийн вангууд Москва болон Рязаний вангуудыг татар-монголчуудын энэ үеийн бас нэгэн өрсөлдөгч болох Литвын талд оруулахыг хүсч байлаа. Куликовын үйл явдлын дараа москвагийн эрх баригчид цаг алдалгүйгээр Киевийн үнэн алдартны хамба лам Каприаныг урьж авчирсан нь тэр үед оросод нөлөөгөө ид дэлгэрүүлж байсан Ягайло вангийн талынхны католик шашны нөлөөг хязгаарласан хэрэг болсон бөгөөд үнэн хэрэгтээ үнэн алдартны шашныхан Москвад захирагдаж, түүний сүр жавхлан улам өсөн нэмэгджээ. Энэ бүхэнд эр бяр нь амтагдсан Донын Дмитрий Алтан Ордны бодлогыг тэр бүр ойшоохгүй болж дээр нь суздальчуудын хатгалга нэрмээс болж, зөрчил хурцадсаар эцсийн бүлэгт Алтан Орд болон Москвагийн вант улсын хооронд зөрчил үүсч дайн гарахад хүрэв. Өөрийн хүч чадалд эрдэн Алтан Ордны бүх эзэмшлийг өөрийн гарт нэгэнт оруулж зангидсан Тохтамыш удаан бодож, төвдөлгүйгээр цэрэг армийг шуурхайлан цуглуулж, суздалийн вангууцын газарчдаар газарчлуулан Москва руу давшлаа. Галдан шатаагдсан тариалангийн талбай, тосгон суурингийн хөшиглөсөн их утаа май монгол-татарын их цэрэг өдөр шөнөгүй ойртсоор буйг илтгэх ажээ. Тохтамыш энэ далимаар мөчөөрхөн тэмцэгчдийг нэг мөр нуга дарахаар шийджээ. Замдаа Серпухов хотыг эзлэн түйвээгээд 1382 оны 8 дугаар сарын 12- ны өдөр татар-монголын цэргүүд Москвагийн хананд тулж очив. Тохтамыш Москва руу цэрэглэн хөдөлснийг мэдсэн Москвагийн ван Дмитрий түүнээс хулчийн, хотоо орхин цэрэг цуглуулахаар гарч, хотын хувь заяаг харъяат албатууддаа даатган оджээ. Хотод вангийн их хатан болон хамба лам Каприан нарын ихэс дээдсүуд үлдсэн байна. Донын хэмээн алдаршсан Дмитрий ван хотын иргэд болон хана хэрэм дайсны довтолгоог удаан хугацаанд саатуулна хэмээн цэрэг цуглуулахаар гарч явсныг эрдэмтэд янз бүрээр тайлбарласан байдаг аж. Нэгэн цагт Бат хааны их цэрэг хотод нь тулж ирэхэд Владимирын их ван дээрхийн адил тооцоод хотоо алдаж, сүйрлийн аюулд аваачсан билээ. Тухайн үеийн Москва хот өндөр чулуун ханатай, үнэхээр ч удаан хугацаагаар дайсны хүчтэй довтолгоог тэсч мэдэхээр сайтар бэхлэгдсэн байв. Тохтамыш үүнийг бодолцон шууд дайрч довтлохыг урьтал болголгүйгэээр бүслэн хаахыг илүүд үзжээ. Энэ үед хотод энгийн хүмүүс, хамба ламын шаардлагаар байгуулагдсан ардын журамт цэргүүд л байв. Гэвч бүслэлтэд орсон тэдгээр хүмүүс ямар ч эмх журам гүй бол сон бөгөөд тайж язгууртнууд ын хөрөнгө зоорь руу халд аж, ордон шилтгээнийг нь эвдэлж, дураараа авирлаж байв. Айх, эмээхийг үл мэдэцгээж, эх захаа алдан хөлчүүрч согтуурхсан тэд хотын хананд тулж очин, элдэв төрлийн дохио зангаа хэрэглэн татар- монголчуудыг хараан зүхэж, доромжилж байсан нь үхлээ эрсэн хулгана муурын сахлаа оролдохтой ижил хэрэг байв. Үүнд татарууд, ялангуяа сибирээс дайчлагдсан цэргүүд ихэд эгдүүцэж байсан гэдэг. Хамба лам Каприан болон вангийн их хатан нар энэ замбараагүй байдлын эсрэг юу ч хийж чадахгүй байсан бөгөөд эзэн ван нь хотоос гарч явсныг мэдсэн үеэс эхлэн үймэн самууралдсан хүмүүс тэднийг үл тоомсорлож байлаа. Каприаныг аргагүйдэн хотоос гарч явсны дараа самуурсан ард олон хотоор сэлгүүцэн, архи уун хөлчүүрцгээх нь улам ихсэв. Хэдийтэгсэнч Москвачууд ихбуугаар галлаж, хотоо хамгаалахын төлөө шаргуу тэмцжээ. Гэхдээ байгаа бүх нөөц нь дууссаны дараа л тэд татар-монголчуудтай хэлэлцээ хийж найрамдахаар шийджээ. Татарууд хариуд нь өөрийнх нь элчийг хотод оруулбал хэлэлцээ хийж болох юм гэсэн нөхцөлийг тулгасныг тэд хүлээн авав. Гэвч зөвхөн татарын элч нарыг нэвтрүүлэхийн тулд хаалгаа нээх үед найдвартай хамгаалалт нь үгүй болж буйг ухаарах сэхээ тэдэнд байсангүй. Ийнхүү элч нарыг нэвтрүүлэхээр нээгдсэн хаалгаар татар-монголчууд хотод маш хурднаар цөмрөн орж, хамгаалагчид, ард иргэдийг олноор нь хядан устгав. Ийнхүү Москва хот дөрвөн өдөр хориглон байлдсаны эцэст автагдан түймэрдүүлэв. Хот бараг тэр чигээрээ угүйрэн хоосорчээ. Вант улсын бусад долоон хот мөн ийм л хувь тавилан амсчээ. Монголын цэрэг дараа нь Переяславль хотыг мөн дайран эзэлж, ван Владимир Серпуховын цэргийг Волоколамск хотын орчим бут ниргэн зам зуур Рязань хотыг тоноод нутаг буцжээ. Ийнхүү Москваг эзлэн авснаар Куликовын талд хийсэн ялалтаар дотроо омогшин асч байсан оросуудын эцсийн найдварын галыг бүрмөсөн унтрааж, Алтан Ордны улс Москваг өөрийн хараат болгож, их ванг нь томилж байхаар болов. Доройтож, туйлдсан Донын Дмитрий Москвагийн Их вангаар хэвээр үлдэхийн тулд Алтан Ордны улсын нийслэл Бат Сарай хот руу залгамжлагч Василийг явуулж, энэ удаа мөнгөөр биш алтаар өргөл барьц өргөсөн нь тартагтаа тулсан хэрэг байв. Тохтамыш ийнхүү нийслэл Бат Сарайдаа буцаж ирэх тэр цагт хааны хараат албат болоогүй, жил бүр алба барих үүрэг хүлээгээгүй оросын ван гэж нэгээхэн ч байхгүй болов. Алтан Ордны хааны эрх мэдэл Арал нуураас Д непр мөрөн хүртэлх газарт ямарч хязгаар саадгүй ноёрхож, Венец, Генуягийн худалдааны суурингууд арилжаа наймааны шинэ шинэ гэрээ хэлэлцээр хийх болж “Шашин номын хийгээд дэлхийн өмөг түшиг болсон шудрага их хаан” гэсэн бичигтэй Тохтамышийн нэр бүхүй мөнгөн зоос цутган гаргажээ. Тохтамышийн Москваг дайлан эзэлж, оросын хот тосгодыг түрэмгийлсэн нь монголчуудын ноёрхлоос чөлөөлөгдөх гэсэн оросуудын эрмэлзлийг нэг хэсэгтээ л үгүй хийв. 2013-06-10 15:19:10 Мэдээ оруулсан: undeste