Category: Үндэсний соёл, зан үйл

-Хүнээс юм горьдсоноос хөх нь хавдсан бол горьдуулсан хүн нь цаасанд аргал боож бэлэг мэт өгч дахин нэг горьдуулаад дараа нь жинхэнэ өгөх юмаа өгч горьдоог гаргадаг домтой
-Эхнэр хүн шүдээ хавирах цээртэй бөгөөд аль нэгэн тохиолдлоор шүдээ хавирч эхэлбэл засал ном хийнэ. Эхнэр хүн шүдээ хавирваас эрдээ муу, охин хүүхэд шүдээ хавирвал эцэг эх хоёрт муу гэдэг. Засах дом нь: Гутлын уланд нэг нэг зоос, гурав гурван хэсэг түүхий мах хийж хавсраад тэр хүнийг унтуулаад гутлын зулгаар гаднаас нь гурав гурав цохиод зоос, махыг авч түүнрүү гурав гурав нулимаад зүүн тийш гарга. Хойноос нь нэг аяга ус цацваас магад амарлина.
-Ямар нэг хүн загнах байх гэж бодвол үсээ зангид
Өвчинг анагаах дом
-Гар дээр үү гарваас улаан утсыг үү гарсан тоогоор зангидаж, нойтон газар булаад “Үү чи сонс. Тэр нэрт хүн үхтэл чи юунд явна” гэж сүрдүүлэн шившинэ. Булсан утас илжирч тасармагц үү үгүй болох учиртай гэдэг.
-Үүг арилгахад бороо орсны дараа үхрийн баасан дээр тогтсон усаар угаахад арилна.
-Хүзүү хөшиж гоётвоос гоё сайхан эдийг өмнө нь тавиад түүний зүг гурав гуравын ес мөргүүлээд өвдсөн газрыг цагаан эдээр арчаад цацал өргөж домноно.
-Хумс авсны дараа ил задгай хаядаггүй, усанд хийдэг домтой.
-Нүдэнд өвдөг гарахад: өвдөг гарсан нүдийг эсрэг талын өвдгөндөө ойртуулж, “өвдөг өвдгөнд гарахаас хэзээ нүдэнд гарч байлаа. Эм дом. Эм дом” гэж хэлэн домнодог.
-Орон дээр хүн хонохгүй эзгүй байхад хүрвэл хайч, хутга, сүх, мэсийн аль нэгийг тавьж хонуулан муу юмнаас сэрэмжлэн домноно.
-Гэрийн чанх урд болон ар талд овоо босгох эсвэл гадас шааж орхивоос хий салхин, гүйдэл сэлт, муу юмыг хаана.
-Гэрийн хатавчны дээд талд хөрөө хавчуулах нь гаднаас янз бүрийн муу зүйлээс сэрэмжлэхээс гадна галын хайчийг зуухны аманд хөндлөн тавьж байх нь хэл ам, хэрүүл тэмцлээс сэрэмжлэх домтой.
-Аливаа зүйлийг хаях, түлэхдээ заавал хэлбэрийг өөрчилж үйлийг хийх домтой.
-Эм хүн галын хайч болон үйлний хайчаа дээдэлнэ, эр хүн малгай, бүс, ангийн буу, хэт хутгаа дээдэлнэ.
Харгай Харгай
2018.04.23 ·

Энэхүү төслийг НЗДТГ-ын дэмжлэгтэйгээр Нийслэлийн Соёл, урлагийн газар, ШУА-ийн Археологийн хүрээлэн хамтран хэрэгжүүлж буй юм.
Хүннүгийн язгууртны булш, оршуулга бүхий томоохон дурсгалт газар нь Улаанбаатар хотын нутаг дэвсгэр Бэлхийн амны эхэнд оршдог. Төслийн хүрээнд тус дурсгалыг малтан судалж, онцлог, он цагийн хамаарлыг тогтоон, соёлын өв, аялал жуулчлалын бүтээгдэхүүн болгох олон талт ажлыг хэрэгжүүлэх юм. Төслийн судалгааны ажил 70 хувьтай хэрэгжиж байна. Унгарын хамтарсан судалгааны хүрээнд Н.Сэр-Оджав, Т.Хорват нарын удирдлага дор язгууртны булшны гурван дагуул булшинд малтлага, судалгаа хийж, морины тоног хэрэгсэл, зэр зэвсгийн үлдэгдэл, хүний ясны хэсгүүдийг олж илрүүлжээ. Өнөөг хүртэл уг дурсгалын бүтэц, он цаг, соёлын хамаарлыг тогтоох нарийвчилсан археологийн малтлага, судалгааны ажил хийгдээгүй байсан юм.
Тус судалгааны баг дурсгалын агаарын зургийг авч, нарийвчилсан хэмжилт, тодорхойлолтыг хийж, язгууртны зургаан булш, дагуул дөрвөн булшны дэвсгэр зургийг хийж байна. Судалгааны үр дүнд одоогийн байдлаар баруун урагш чиглэсэн дөрвөн метр урт үүдэвчтэй, 6.5х5 метр хэмжээтэй тэгш өнцөгт дөрвөлжин хэлбэрийн оршуулгын нүх, 3.5 метр гүнд язгууртны хэрэглэж байсан тэрэгний эд ангиуд болох хүрэл тоноглолын хэсгүүдийг илрүүлжээ. Цаашид хамгийн том хэмжээтэй булшийг ил үзмэр болгохоор төлөвлөж байгаа бөгөөд уг булшны гаднах нүсэр бүтэцтэй чулуун хүрээний баруун урд хэсгийг цэвэрлэж байна.
Малтлага судалгааны үр дүнд Туул голын саваар нутаглаж асан Хүннүгийн язгууртан, ихэс дээдсийн талаарх олон талт мэдээлэл өгөхүйц олдвор хэрэглэгдэхүүн, он цаг тогтоох материал илэрч байгаа юм. Нийслэлийн Засаг даргын дэргэдэх Ажлын хэсэг уг дурсгалын хамгаалалтын бүсийг тогтоосон бөгөөд дурсгалын хадгалалт хамгаалалт, ил үзмэр, мэдээллийн төв, үйлчилгээний хэсгийг харуулсан төлөвлөлт бүхий аялал жуулчлалын бүтээгдэхүүн болгох урьдчилсан эскиз зураг хийж эхэлжээ.
Мөн албаныхан Сүхбаатар дүүргийн 17-р хорооны нутаг дэвсгэрт орших улсын хамгаалалтын зэрэглэлд байдаг түүх соёлын үл хөдлөх дурсгал болох Дамбадаржаалан хийдийн хадгалалт хамгаалалтын нөхцөл байдалтай танилцлаа. Энэ үеэр Нийслэлийн Засаг даргын орлогч Ж.Сандагсүрэн уг дурсгалыг сэргээн засварлах, орчин нөхцөлийг сайжруулах талаар холбогдох байгууллагуудад тусгай төсөл боловсруулж, нийслэлийн төсөв болон төсөл хөтөлбөрийн хүрээнд шийдвэрлэх боломжийг судлах чиглэл өглөө.

Хрисчидын орилдоод байдаг, Хэрэйд аймаг, Ван хан хрисчин байсан гээд байсан чинь ,Ван ханы ордоны тууриас хэдэн зуун Буддын шавар баримал гарч ирсэн байна.
Ван ханы ордоны туурь Шувуун фабрикт байдаг юм байна. Хрисчидын орилдоод байдаг, Хэрэйд аймаг, Ван хан хрисчин байсан гээд байсан чинь ,Ван ханы ордоны тууриас хэдэн зуун Буддын шавар баримал гарч ирсэн байна. Ван ханы ордоны туурь Шувуун фабрикт байдаг юм бна.

Дунд хурууны бөгж:Хашир туршлагатай хүн шүү гэсэн санааг илэрхийлдэг.
Долоовор хурууны бөгж:Эрчүүдийн хувьд ирээдүйн эхнэрээ эрж хайж байна гэсэн утгатай. Харин эмэгтэйчүүдийн хувьд бусдад буруу ойлголт төрүүлэхгүйн тулд долоовор хуруундаа бараг бөгж зүүдэггүй.
Харин хуримын бөгжийг ихэнх оронд зүүн гарын ядам хуруунд, Орос болон бусад оронд баруун гарын ядам хуруунд зүүдэг уламжлалтай. Бөгж буюу бэлзэгийг голдуу оюу, шүр, сувд, тана эрдэнийн чулуугаар шигтгэх нь нарийн сайхан ур хийцтэй болгодог байна.

-Бүх цэргийн Их хар сүлд яг гэж юу юм бэ?
-Бүх цэргийн Их хар сүлд нь Монгол Улсын тусгаар тогтнол, төр, цэргийн сүр хүчний бэлэгдэл, туурга тусгаар монгол түмэнд мөнх тэнгэрээс илгээсэн монгол цэргийн үеийн үед сүсэглэн бишрэх оройн дээд шүтээн юм.Хар сүлдийг их эзэн Чингис Хааны үеэс эхлэн ХХ зууны эхэн үеийг хүртэл тал нутгийн нүүдэлчин монголчууд ил, далд хэлбэрээр зуун зуунаар өртөөлөн тасралтгүй тахиж ирсэн талаар түүхийн баримтууд, эд өлгийн зүйлс болоод энэ талаар судалсан эрдэмтдийн бүтээл чамгүй байдаг.

-Хар сүлдийн бэлэгдлийн талаар сонирхуулаач?
-Бүх цэргийн Их хар сүлд нь Монгол Улсад ганц байх бөгөөд түүнийг дуурайлган хийх, сүлдэчээс бусад хүн гар хүрэх, хөдөлгөхийг цээрлэдэг. Их хар сүлдийн титэм нь алтадсан эвэр угалзан жийжүүтэй, гилбэр, дөрвөн ган цэцэг, хоёр ган зангилаанаас бүрддэг. Дээврийг монгол газрын гангаар бүтээж, алтадсан бад цэцгэн хөлтрөгөөр чимсэн байдаг.Туургыг мөн гангаар бүтээж, дээд, доод захаар нь алтадсан хүрээ товойлгон хадаж, наян нэгэн сүвэгч гаргасан.Залааг хар зүсмийн азарганы дэлээр, бүч, бүслүүрийг хар дэвсгэр дээр одтой хөх торгыг давхарлан оёж хийсэн.Сүлдийн шилбийг Хан Хэнтий уулнаас авчирсан хус модоор хийж, ооны хүзүүний арьсаар нар зөв тойруулан ороож өнгөлсөн.Суудлыг эртний Монгол Улсын нийслэл Хархорумаас авчирсан боржин чулуунд хээ товойлгон сийлж бүтээсэн байдаг.

Харин дөрвөн элч сүлд бол Их хар сүлдийг дөрвөн зүгт төлөөлж, түүний эрч хүчийг дөрвөн зүгт түгээгч элч, дөрвөн талаас нь тулж түших хөл юм.Эдгээр сүлдийг монгол орны дөрвөн зүгт аялуулан төрийн тахилгатай уул, хайрхадыг тахих тахилгад оролцуулан тайлга үйлддэг.Дөрвөн элч сүлд нь нэр, гилбэрийн хэлбэр, эрдэнийн чулуугаараа ялгагддаг.

-Одоо байгаа бүх цэргийн Их хар сүлдийг хэдэн онд бүтээсэн бэ?
-1992 онд Монгол Улсын шинэ Үндсэн хууль батлагдаж, улмаар төрийн бэлэгдлийг шинэчлэн баталсан ба үүний дагуу Батлан хамгаалах салбарт цэргийн туг, тэмдгийг шинэчлэх шаардлагыг бий болсон. Улмаар Батлан хамгаалахын сайдын тушаалаар цэргийн сүлд, байлдааны тугийг бүтээн залах комисс байгуулагдсан. Бүх цэргийн Их хар сүлдийг XVII жарны усан бичин жилийн зуны тэргүүн сарын шинийн гурван буюу 1992 оны 5 дугаар сарын 5-ны өдөр Монгол Улсын анхны Ерөнхийлөгч П.Очирбат Батлан хамгаалах яаманд хүлээлгэн өгч, хүндэтгэлтэйгээр залсан юм. Энэ бол олон эрдэмтэн, судлаачид, уран дархчуудын оюун ухаан, хөдөлмөрөөр бүтсэн бахархал билээ.Хожим Их Монгол Улс байгуулагдсаны 800 жилийн ойгоор Бүх цэргийн Их Хар сүлдийн элч дөрвөн сүлдийг бүтээснээс гадна Хар сүлдийн өргөөг байгуулан залсан түүхтэй.Тайлга, тахилгын үеэр гаргаж байна.

-Тахилга тайлга ер нь их нарийн учир утгатай юм шиг байна?
-Эрт дээр үеэс монголчууд аян дайнд мордохдоо Хар сүлдээ тахиж, ялалт амжилтаа даатган, хийморь сүлдээ бадраадаг байснаас гадна улс орны дотоодод гарсан үймээн самуун, хулгай дээрмийг дарахад Хар сүлдээ догшруулан тахиж түүнийг дардаг байсан талаар эх сурвалжуудад дурьдсан байдаг.Тайлгын тухайд бага тайлга, их тайлга, зуслангийн тайлга, догшруулах тайлга зэргээр үйлддэг.Өнөө цагт ерөнхийлөгчийн 2006 оны 12 дугаар сарын 15-ны өдөр баталсан зарлигаар Бүх цэргийн Их Хар сүлдийн дүрмэнд цэнгүүлэх болон цагаалах тайлгыг үйлдэхээр заасан.

Сүүлд орсон нэмэлт өөрчлөлтийн дагуу цэнгүүлэх тайлгыг 2 жилд нэг удаа тусгайлан бэлтгэсэн тайлгын байранд, харин цагаалах тайлгыг жил бүрийн хаврын тэргүүн сарын шинийн гуравны өдөр өргөөнд нь тайхаар заасан байдаг.Бүх цэргийн Их Хар сүлдийн цэнгүүлэх тайлга нь Их хар сүлдээ хүндэтгэн цэнгэл баяслыг хөгжөөж, цэрэг дайчдынхаа эрдэм чадал, ид хав, сүр хүчийг илтгэн харуулж буй хүндэтгэлийн ажиллагаа юм.Энэ үед Их Хар сүлдэндээ хүндэтгэл үзүүлж, идээ, ундааныхаа дээжийг өргөн, монгол зон олныхоо буян заяа, хүсэл зоригийг даатган өчиг өчдөг.Харин цагаалах тайлга нь хаврын тэргүүн сарын шинийн гуравны өдөр болдог.Амар амгаланг эрэн, золгож хүндэтгэл үзүүлдэг ёслол юм.Манай зарим эрдэмтэд.Өвөр Монголын Ордос аймагт өнөөг хүртэл үйлдэж буй13 жилд нэг удаа луу жилд явуулдаг догшруулах тайлгыг сэргээх талаар зөвлөлдөж байна.Цаашид энэ талаар нухацтай хэлэлцэж, эрдэмтдийн зөвлөгөөг авах нь зүйтэй.

-Бүх цэргийн Их хар сүлдийн цэнгүүлэх тайлгыг хэдэн оноос хаана хаана явуулж байв?
-Анх 1998 онд Төв аймгийн Алтанбулаг сумын нутаг Өгөөмөр ууланд цэнгүүлж байсан.2011 оноос хойш Баянзүрх хайрханы салбар уул болох Агуйт ууланд цэнгүүлэх ажлыг зохион байгуулж байна.

-Та хэд дэх удаагийн сүлдэч вэ?
-1992-2002 онд хошууч генерал Б.Шагдар, 2002-2006 онд хошууч генерал М.Борбаатар, 2006-2009 онд хошууч генерал А.Ганбат, 2009 оноос миний бие их сүлдэчээр томилогдон ажиллаж байна.

Мөн Батлан хамгаалахын сайд Д.Бат-Эрдэнийн санаачилгаар Бүх цэргийн Их хар сүлдийн өргөөг засварлах ажлыг С.Гансүх захиралтай “Уушгийн агуй” ХХК-ны тусламжтайгаар засварлан цэнгүүлэх тайлгын өмнөх өдөр хүлээлгэн өглөө. Эрдэмтэн судлаачид, уран дархчуудын хөлс, хөдөлмөрөөр өргөө маань дахин амь орсонд баяртай байна.

Таньд баярлалаа, амжилт хүсье!

Ярилцсан Б.Отгонбаяр

Монголчууд хүүхдийг эхийн хэвлийд олдсон үеэс эхлээд эхээс төрөх хүртлээ нэг нас элээдэг гэж үзэн түүнийг “хий нас” гэдэг. Иймээс эхээс төрсөн дор нэг настай гэж үзээд одоогийнхоор нэг ойндоо хүрэхэд хоёр настай боллоо гэж тооцдог уламжлалтай байсан. Монголчууд хүүхдийн насны ойг эхээс төрөөд бүтэн жил болсны ойн дээр тэмдэглэдэг, харин жил бүр төрсөн өдрийн баяр хийдэггүй байжээ. Ер нь монголчуудын баяр цомхон байсан нь уламжлалт амьдралын хэв маягтай нь салшгүй холбоотой. Хүүхдээ хоёр нас хүрмэгц (хий настайгаа) цагаан идээгээр идээ засч ойр төрлийн ах дүү, айл саахалтаа цуглуулан будаалга хийдэг. Хүрэлцэн ирсэн хамгийн өндөр настай хүнээр ерөөл, бэлгэ дэмбэрэлийн үг хэлүүлдэг. Хүүхдийн насны ойгоор хүүхдэд өвөө эмээ, ах дүүс, ээж аавын анд нөхөд нь бэлэг өгч хишиг хүртээдэг уламжлалтай. Хөдөө орон нутагт ихэндээ бага насны халзан цагаан хонь, адуу зүслэн өгдөг ёс одоо ч хэвээр байна.
Хүүхдийн насны ойг тэмдэглэх үеэр томчууд бага зэрэг архи, эсэг цэгээ хэрэглэх боловч билиггүй муу үг хэлэх, элдэв маргаан гаргахыг хатуу цээрлэдэг. Хүүхдийн ойн ёслолыг өглөөний сааль зөрүүлсэний дараа эхлээд оройн сааль эхлэхийн өмнө төгсгөдөг байна.
Монголчуудын уламжлалт заншлаар дал, наян тав, ерэн насанд өндөр насны найр хийдэг харин хожим тавин наснаасаа эхлэн насны найр хийх болсон. Гэвч тавин насны найр нь ихэндээ албаны шинжтэй найр байдаг. Наян тав хүрэхэд зуны дэлгэр цагт айраг цэгээ исгэн найр хийх ба ерэн таван насанд ирэгний сүүл хувааж иддэг хэмээн хуучны үг байдаг. Ойн найрыг үр хүүхэд, садан төрөл, нутаг усныхныгаа урьж өргөн дэлгэр хийдэг. Өндөр насны найрыг албан болон, энгийн хоёр янзаар тэмдэглэх ба хамтруулан тэмдэглэх ч тохиолдол үзэгддэг. Албан ёсоор ёслох бол албан газрынхаа ёслолын өргөөнд суудал засч, идээ ундаа бэлтгээд зохион байгуулагчдын зүгээс уг хүний тухай даруухан танилцуулсаны дараа байгууллага хамт олон, мэргэжлийн нөхдөөс нь бэлгэдлийн үг хэлж бэлэг сэлт гардуулдаг. Ёслолын төгсгөлд найрын эзнээс хурсан олонд хариу талархал илэрхийлээд ёслолын цай хүртээдэг. Харин өөрийн гэрт тэмдэглэж байгаа бол ах дүү, үр хүүхдээс нь ёсны үг хэлж ёслолыг нээгээд үр ач нараас нь хадаг идээ барьсаны дараа хамт олноос нь үг хэлэн хундага дэвшүүлдэг байна. Найранд хүндэтгэлийн дуугаар ая барьж, ерөөл дэвшүүлж болдог. Тухайлбал, ямар ч насны ойд ялгалгүй дараах ерөөлийг хэлдэг.
• Өнөөдөр болбоос
• Өвгөн буурал аавын минь
• Өлмий лянхуа батадхын
• Өлзий хутаг оршсон
• Өгөөмөр зохист эрин
• Өтгөс их настнаа
• Өргөн дээдэлж хүндэтгэдэг нь
• Өргөн монголын жам
• Өвч олны заншил
• Өнөөгийн бидний баясгалан
• Өсөх хойчист үлгэр
• Өрнөн мандахын бэлэг
• Өвлөж залгахын ерөөл
• Өдгөө цагийн баяр
• Өнөд үүрд мөнхрөх
• Өлзий найрыг үүсгэе хэмээн насны найрыг нээдэг ажээ.

Тэрбээр сансраас татсан зургаас улбаалан Их эзэн Чингисийн онгон байж болзошгүй газрыг тогтоохоор таамаг дэвшүүлэн, үүнийхээ дагуу хоёр жил гаруй судалснаа ийнхүү олон нийтэд мэдээлсэн юм. Түүний судалгааны талаар Ерөнхийлөгчийн Тамгын газрын хурлаар хэлэлцэн, эрдэмтэн, мэргэжилтнүүдээс бүрдсэн багийнхан гарцаагүй нээлт мөн гэдгийг баталж, тухайн газрыг төрийн хамгаалалтад авахаар болжээ. Б.Сумъяабаатар гуай сэтгүүлчдэд сансраас авсан нэгэн зураг үзүүлээд “Энэ зураг интернэтэд байгаа учир олон орны эрдэмтэн мэргэд аль хэдийнэ судлан, шинжилж, үр дүнд хүрч байгаа гэдэгт эргэлзэхгүй байна. Энэ зурагт буусан дүрс хэт өндрөөс харагдахгүй. Мөн тухайн газарт зогсоод ч олж харж, мэдэх боломжгүй. 700 метр өндрөөс маш тодорхой харагддаг” хэмээн онцлон тайлбарлав. Нэг км гаруй урт, олон арван метр өргөн газрыг хамарсан, дөрвөн эгнээ бүхий нэгэн бичээс Хэнтий аймгийн нутагт тодруулбал, түүхийн хуудаснаа тэмдэглэснээр Их хааныг нутаглуулан, дархалсан хэмээдэг “Их хориг” хэмээх газарт байгааг тэрбээр хэдэн жилийн өмнө “Google”-ийн сансрын зургаас олж, илрүүлэн, учир начрыг нь судалж, шинжилжээ. Түүний тайлснаар уг бичээс нь “Хаан тэнгэрийн хөвүүд” гэсэн үг бөгөөд үүнийг монгол бичиг мэддэг хэн ч харсан ойлгомжтой аж. Эрдэмтний анхаарлыг татсан өөр нэг зүйл нь бичээсийн доод талд, гол руу заасан сум зурсан нь илт анзаарагдаж байна. Тэгэхээр тэр зүгт Их хааны онгон байх магадлалтай гэсэн үг. Тиймээс тэрбээр “Онгонд хөтлөх бичээс” хэмээн онцолсон.

Түүний таамаглал түүхийн хуудаснаа тэмдэглэн үлдээсэнтэй таарч байгаа нь нэг зүйл хэлээд байх шиг. Тэрбээр “Эрдэмтэн хүн асуудлыг шийддэггүй, дэвшүүлдэг юм. Түүний нэг нь мөхөс хүмүүн би” гээд хэдэн жилийн турш нойрыг нь хугасласан судалгааныхаа талаар “Энэ бичээсийг тольдож унших буюу номын бар, тамганы үсгийг сийлдэг аргаар бүтээжээ. Буруу харуулж сийлсэн номын бар, тамгыг дарахаар зөв харж, уншигддаг. Тэгэхээр энэхүү бичээсийг чухам юуны учир буруу харуулах болов гэсэн асуулт гарна. Хэмжээний хувьд том ч, дэргэд нь очоод олж харж чадахгүй эл бичээсийг газрын хүмүүст зориулаагүй байх. Олон зууны турш эртний монголчуудын нууцыг хадгалсан бичээс сансрын эрин зуунд тайлагдах учиртай байсан болов уу. Эндээс өвөг дээдсийн минь гайхалтай ухаан, алсын хараа мэдрэгдэж байна. Энэхүү нууцлаг зүйлийг бичээс гэж үзээд, тайлан унших нэг хэрэг. Хамгийн гол нь нэг бодлын эмзэглэмээр, болгоомжилмоор асуудал цаана нь бий. Тэр бол өвөг дээдсийн онгоны асуудал. Тиймийн учир ил гарган хэлж болох, эсэх талаар тунгаан, олон сар, жил дарлаа. Нас минь дээр гарчээ. Одоо санаа бодолдоо салхи үзүүлэх цаг нь гэж үзлээ” хэмээв.
Хэвлэлийн хуралд гавьяат багш, доктор, профессор С.Галсан, соёлын гавьяат зүтгэлтэн Г.Мэнд-Ооёо нарын эрхэм хүмүүс морилсон нь энэхүү үйл явдлыг улам сонирхолтой болгосон. С.Галсан багшаас энэ нээлтийн талаар тодрууллаа. -Б.Сумъяабаатар гуайн дэвшүүлсэн таамгийг хэр үндэслэлтэй гэж бодож байна вэ? -Үүнийг би нээлт гэж бодож байна. Ерөнхийлөгчийн Тамгын газрын хуралд ШУАийн ерөнхийлөгч Б.Энхтүвшин, академич Б.Чадраа нарын олон эрдэмтэн оролцож Б.Сумъяабаатарын олж, илрүүлэн, тайлж уншсан эл бичээсийн тухай хэлэлцээд шинжлэх ухааны нээлт байна гэж үзсэн. Би тэр үед мөн байсан. Ер нь энэ хүн түүхийн хуудаснаа шинээр бичигдэх нээлт хийдэг хүн. Зүгээр нэг таамаг дэвшүүлдэг хуумгай хүн биш. Би Б.Сумъяабаатартай 100 хувь санал нийлж байгаа. Г.Мэнд-Ооёо гуай ч их эрдэмтний үгийг батлан “Сумъяабаатар бол гарцаагүй, баталгаатай тохиолдолд л ам нээх хүн. Үнэхээр монголчуудад хэрэгтэй, сайхан нээлт хийснийх нь төлөө талархах ёстой” гэлээ.

Эх сурвалж: http://www.mongolnews.mn

Монгол нутаг дахь хамгийн эртний уран зургийн дурсгал бол Ховд аймгийн Манхан сумын Хойд цэнхэрийн агуйн хадны зураг билээ. Хойд цэнхэрийн хадны зураг нь палеолитын дээд үе 40000-15000 жилд холбогдох түүх, соёл урлагийн гайхамшигт дурсгал юм.
Хойд цэнхэрийн агуйн зургийг судлаад “урлагийн эхлэл түүний үндэс” анхны үүсвэр өрнө дахинд байсан шиг дорно дахинд төв азийн гүнд байсан хэмээн судлаачид дүгнэжээ.
Ховд аймгийн нутаг дахьХойд цэнхэрийн агуйн ханан хадан зураг нь Цэнхэрийн голын хөвөөнд оршдогоос ийнхүү нэрлэгдсэн1]
Хойд Цэнхэрийн агуй нь карбонат чулуулгаас тогтсон бөгөөд дотроо бөмбөгөрдүү оройтой, шалнаас адар хүртэл 20метр орчим зай хөндийтэй юм. Эл агуйн хана болон дээврийн хөндийн хаднаах зургуудыг анх газар зүйч их эрдэмтэн О.Намнандорж илрүүлж, дараа нь Орос, Монголын археологчид А.П.Окладников болон Н.Сэр-оджав, Д.Цэвээндорж нарын эрдэмтэн судлаачид нягтлан шинжилж эртний чулуун зэвсгийн дээд палеолитийн үед холбогдолтойболохыг тогтоосон.
Агуй нь 2,5м өндөр ханатай, 2 м өндөр мөрөгцөгийн тааз хананд олон янзын тэмдэг дүрс байдаг бөгөөд Үүнд: ан амьтдыг бие биеийнхэн дээгүүр давхардуулан зурсны дотор зогсож буй бугын эр хүйсийг цохон дүрсэлсэн зураг тод үзэгдэнэ. Мөн хэрж зогссон том эвэртэй одос бухын зураг, нэгэн мөрөгцөгт бух янгир, тэрчлэн арслан, тэмээн хяруул зэргийг зурсан байдаг. [зураг 1,2]
Монгол нутагт дээрх амьтад энэ үедамьдарч байснаар,палеолитийн дээд үе хүртэл монгол нутагт урин дулаан уур амьсгалтай, түүнийгээ дагаад халуун дулаанд зохицон амьдардаг ан амьтад байсныг гэрчилж байна.
Агуйн зураг дүрслэлийнхээ хувьд амьтдын гадаад төрхийн гол онцлогийг тодруулан гаргахад анхаарч бодит байдлаар харуулсан байх бөгөөд агуйн хаднаах зургууд нь Ази тивийн хувьд палеолитийн хосгүй, цорын ганцад тооцогдох агаад хуучин чулуун зэвсгийн дээд үеийнхүмүүс урлагийг ойлгож, мэдэрэх,бодит хийсвэрлэл, дүрслэн үзүүлэх арга, хэлбэр ямар түвшинд байсныг харуулах чухал баримт болно.
Ийнхүү монгол нутаг дахь түүх, соёл, археологийн үнэт дурсгал болох Хойд цэнхэрийн агуйн хананы зургийг бүтээгч хүмүүс хаданд хэрхэн яаж урлан бүтээж чаддагийг харуулсанаараа эртний урлагт оруулсан том хувь нэмэр болжээ.

Хурц үрэвсэл намдсан, архаг үрэвсэлтэй үед өөх тосгүй, махтай гурилтай хоол, бантан, ногоотой шөл, төрөл бүрийн ногооны зутан, нухаш, хярам, ногоон цай, талх, тос багатай боов, алим бусад исгэлэн бус шинэ жимс идэхийг зөвлөж байна. Харин шарж хайрч болгосон малын гаралтай өөх тостой хоол, даршилсан төрөл бүрийн хүнс, хоол амтлагчууд, хорхог, боодог, гэдэс, борц, хүйтэн хоол, архи, дарс, айраг, хийцтэй болон өтгөн цай, хийжүүлсэн ундаа, хүйтэн унд, цай, хөөлгөгчөөр исгэсэн гурилан бүтээгдэхүүн, тосорхог жигнэмэг, боов, шоколад идэхийг хориглодог. Нойр булчирхайн үрэвсэл зөвхөн эмээр бус хоолоор эмчлэгддэг, өвчтөн зөв дэглэм барих эсэхээс их шалтгаална.

Тэр айлын эзэгтэй дуртай дургүй бадарчинд цай хийж өгөх гэсэнд, өнөө бадарчин: – Хэрэггүй, хэрэггүй. Би яаруу явж байна. Та харин надад савтай хүйтэн уснаасаа нэг шанагыг хийгээд өгчих гэж гэнэ. … Айлын хүнд харин ч сайн юм болж, хурдан гэгч савтай хар уснаасаа хутгаж өгөв. Бадарчин шанагатай түүхий усыг авч залгилчихаад цааш явж байтал замдаа гэдэс нь өвдөөд болохоо байж, бие зассанд мөнгөөр хүндэрч гэнэ.
Түүнээс хойш тэр бадарчингийн амьдрал өдрөөс өдөрт сайжирч, үеийн үедээ баяжсан бөгөөд харин бадарчинд хар ус хийж өгсөн баян айлын амьдрал өдрөөс өдөрт муудаж, үеийн үедээ ядуу зүдүү амьдарсан гэдэг. Тэр бадарчин жирийн хүн биш байсан учраас зориуд баян айлын буяныг авахаар очсон байжээ. Үүнээс хойш Монголчууд зочиндоо хар ус өгөхийг ихэд цээрлэх болсон ба зочноо ихэд хүндэтгэн халуун хоол, ундаар дайлдаг болсон ажээ