Category: Үндэсний соёл, зан үйл

Энэ нийтлэлийнхээ төлөө тэрбээр Эзэн хааны Шинжлэх ухаан, антропологи, угсаатны зүйн нийгэмлэгийн хүрэл медалиар шагнуулсан байна. Тус нийтлэлд Ихдөрвөд улсын халимагуудын хүүхдээ хэрхэн өсгөдөг талаар өгүүлсэн ч үнэндээ XIX зууны сүүлчээр амьдарч байсан бүх халимагуудад хамаарах юм. Бентковский хүүхэд төрөхөөс эхлээд бүх зүйлийн тухай тун тодорхой бичсэн аж.

“Тэдний амьдрал төрөхөөс нь авахуулаад нэмэх 25° хэмээс хасах 20° хэмийн хооронд байх цаг уураас хамаарч байдаг. Гэвч жилийн аль ч улиралд тэдний арьсандаа хийх арчилгаа нь нэг хэвийн юм. “Жилийн аль ч улиралд төрсөн бай хүүхдийг эхлээд давс, хүжтэй бүлээн усанд (утлаганы хүж юм болов уу сайн ойлгосонгүй… зохиогч) угаана. Хүж байхгүй бол түүнийг утлага, арцаар орлуулдаг. Хүйсийг нь тайрч боосны дараа хурдан эдгээхийн тулд шинэ тос, эсвэл сүүлний өөхөөр тослодог. Мөн тулганыхаа аргалын үнсээр хүүхдийн арьсыг арчина. “Халимагууд дөнгөж төрсөн хүүхдийг даавуунд ороож мөчийг нь тэгшилдэггүй. халимагууд майга хөлтэй байдаг нь бидний бодлоор тэдний хүүхдээ арчлах арга өөрөөс тэр болов уу” Мөн халимагийн – үлгэ (өлгий)-ний тухай их тодорхой бичсэн байна.

Халимаг өлгий. Хажуу талаар нь (ABCD) эсгийгээр бүрсэн байдаг, баячууд нь цэмбээр. AC талаар нум гаргаж эсгийгээр бүрсэн, харин GD шугамаар эсгий юм уу цэмбээр өлгийг бүхэлд нь хучна. EF нь цорго, Е талаас эсгий, цэмбээр хучна. Цоргоны ёроолд “Тавик, тавг” буюу шээс тосох сав байна. Бентковскийн 1879 оны нийтлэлдээ оруулсан зураг.

Өлгийний доод талд эсгий ширдэг тавьж дээр нь хүүхэд хэвтэх хурганы арьс тавьсан байна. Хүүхэд хөлөөрөө цоргыг хавчсан байх агаад ийн байхдаа нүх рүү шээдэг. Өлгийний бүтэц түүнийг ганхуулах боломжгүй болгосон байдаг ажээ. Зун хүүхэд бөөстөж тайвширч чадахгүй байвал бугуйлаар дүүжин хийгээд гэрийн тэрм хананаас дүүжилж орхино. Хүүхдэд эхийнх нь хөхнөөс гадна хонины сүүл хөхүүлдэг. Энэ нь цөс хөөдөг гэж үздэг. Заримдаа банди нарт чононы өөх хөхүүлж ингэснээрээ түүнийг эр зоригтой болно гэж үздэг тал ч бий. Хүүхдийг хөхөөр хагас жил орчим хөхүүлээд бор хоолонд оруулж махны шөл, будан (тосонд хуурсан гурилтай шөл), халимаг цай, мах өгдөг. Мөн яс мөлжүүлж сургадаг байна. Мөн зохиогч буудайн талх хоолонд нь бараг байдаггүй хааяа оросуудаас авдаг байсан гэж тэмдэглэжээ. Хагас жилийн дараа дандаа авахуулж байдаг орос хүүхдүүдийг бодвол халимаг жаалууд мөлхөж эхлэх бөгөөд ээжийнхээ зүүн талаас зүүгдэж байдаг. Ингэхдээ тэд бас хоёр хөлөөрөө эхийгээ хавчиж байдаг. Ингэж өлгийдөө цорго хавчиж, эхдээ үүрүүлж байхдаа Бентковскийн бодлоор хөл нь О маягтай дугуйрч майга болдог гэнэ. “Хүүхэд сууж, мөлхөж, алхах нь зуны цагт бол ойлгомжтой хэрэг. Харин өвөл цагт хүүхдийн өөрийн дураар хийх хөдөлгөөн хязгаарлагдмал. Сүүлчийн тохиолдолд хүүхэд нэг ойтой эсвэл зургаан сартайдаа алхаж сурдаг. Ер нь энэ чадвар хүүхдэд өөрт нь аяндаа суудаг. Учир нь, халимаг эмэгтэй гэрийн ажилдаа дарагдаад тэдэнд үргэлж анхаарал тавих завгүй байдаг. Энэ тухайд “Байгаль өөрөө халимаг эхчүүдийн цорын ганц туслах бас хүүхдийн багш юм. Халимагууд хүүхдээ 6 нас, заримдаа 8 хүртэл нь хувцасладаггүй. Охид харин энэ насандаа шалбуур өмд өмсөх ч цамц бол арай гангадна гэж үзнэ. Зун хагас нүцгэн, эсвэл бүр нүцгэн хүүхдүүд гүйлдэж байдаг бол өвөл яг л тарвага шиг эцэг эхийнхээ хувцасанд нуугдаж, цуван доогуур шургаж эсвэл ердөө тулгаа тойрч суугаад дулаацаж хомсхон зутан ууцгаана. Уудам тал шигээ эрх дураараа, зуны салхи шиг хөнгөхөн, гэрийн амьтан шиг төлөв даруу халимаг хүүхдүүд төрсөн цагаасаа эхлэн хөнгөхөн хоол, цаг уурын хамгийн эрс өөрчлөлтөд дасан зохицож тэсвэр тэвчээр, хатуужил суусан байдаг”. Үүнийгээ баталж зохиогч өөртөө тохиолдсон хоёр учралыг бичжээ.

1. Нэг удаагийн аяллаараа нэгэн ядуухан гэрийн хажууд зогсоод галд ээж байгаа нүв нүцгэн хөвгүүнийг харсан байна. Буцах замдаа тэр гэрээр орж хүүд цамц бэлэглэжээ. Хэсэг хугацааны дараа мөнөөх хот айлдаа зочилж тэр хүүтэй таартал бас л шалдан байж. Яагаад цамцгүй байгаа юм бэ гэж асуухад ээж нь “Би цамц оёод өгдөг ч тэр өдөр нь урчихдаг. Цамц өмсөхөөрөө даараад байна гэдэг юм” гэжээ.

2. Гурван сарын эхээр, мэдэхгүй зам дээр 22 настай замч, халимаг залуугийн хамт хонох газраа хүрч чадалгүй шөнө болгожээ. Цас хэдийнэ орж, шөнөөр цэлмэг байсан тэнгэр гэнэт хар үүлсээр бүрхэгдэж, аянга цахилгаантай бороо цутгаж эхэллэх нь тэр. Бараг цаг орчим яваад очих газраа хүрэхгүйгээ мэдэж талд хоноглохоор болжээ. Бентковский сүйхдээ үлдэж, өөрийгөө цув, шүхрээр халхалж, харин халимаг залуу бүх хувцасаа тайлж сүйхэнд шургуулж хаячихаад өөрөө нүцгэн тэргэн доор ороод хэвтчихэж гэнэ. Бороо шөнөжин шивэрсэр үүр цайлгав. Харин замч залуу шалбааг дотор шүдээ тачигнатал чичрэн байсан гэнэ. Санаа нь ихээр зовсон Бентковский түүнийг сүйхэнд орж суухыг урьсан ч өнөөх нь зөвшөөрсөнгүй. Харин үүр цайхад халимаг залуу босч сүйх дотроос хуурай хувцасаа гаргаж өмсөөд ганц аяга архи татаад дулаацаж орхив. Морьдоо хөллөж аваад тэд замаа үргэлжлүүллээ. Залуу хоёр дахь аяганы дараа хөгжилтэй болж хэрэв хувцасаа тайлж унтаагүй бол нойтон хувцастай ханиад хүрэх байсан хэмээн хүүрнэжээ.

Ингээд халимагийн тухай өгүүллийнхээ төгсгөлд зохиогч “Халимагийн хүмүүжүүлэх арга барил, түүний ойлголт ийм юм. Энэ арга барил мэдээж дэндүү гэмээр хатуу чанга, гэхдээ ийм үр дүнд хүрэхэд биеэ чангаруулах өөр арга барил байхгүй” хэмээжээ. Би ч гэсэн одоо Халимагт “Кировский” компанид мал маллаж байгаа монголчууд дээр очсоноо санаж байна. 2012 оны 11 дүгээр сар. Арай ч өвөл болоогүй, нэмэх хэмтэй байсан ч талын хүйтэн салхи гурван давхар хувцсыг нэвт үлээж байлаа. Харин энэ хүйтэн салхинд дан цамцтай гүйж байгаа жаалууд намайг их гайхшруулсан юм. Дөнгөж саяхан миний хүүхэд эм тариагаар бөмбөгдүүлэн байж эмнэлгээс гараад арай гэж эдгэрч, салхинд цохиулахгүйн тулд хүрэм өмсүүлж зузаан шиг хувцаслаад байлаа. Би өөрөө ч хэд хоногийн өмнө халуурч бүлээрсэн учир зарим нэг нөхөд шигээ хөнгөхөн хувцаслаагүй байсан юм. Энэ бүхнийг бодолцсон ч манай монгол ахан дүүсийн хүүхдүүд миний дотор бяцхан зөрчил үүсгэв. “Эд арай л нимгэн хувцасласан юм биш үү?” гэж асуухад Эцэг нь “Аа зүгээрээ, тэд өвдөхгүй” гэсэн юм. Өнөөдрийн монголчуудын хүүхдээ өсгөж буй арга нь XIX зууны сүүлч үеийн Европын ойрадуудаас ялгарах юм байхгүй. Гэхдээ XIX зууны Европын ойрадаас XXI зууны эхэн үеийн Европын ойрадууд тэс өөр болсон билээ.

Яруу найраг бол маш олон хүмүүст маш их зүйл юм. Homer-ийн туульст, The Odyssey нь адал явдалт аялагч, Одиссеусын аялалын тухай өгүүлдэг бөгөөд үүнийг хамгийн их ярьсан түүх гэж нэрлэдэг. Английн сэргэн мандалтын үеэр Жон Милтон, Христофер Марлоуз шиг гайхалтай яруу найрагч, мэдээж Шекспир бидэнд сурах бичиг, лекцийн танхим, их сургуулиудыг дүүргэх хангалттай чадвартай болсон. Рометийн үеийн шүлгүүд нь Goethe’s Faust (1808), Coleridge’s “Kubla Khan”, Жон Кэшийн “Грекийн урд талд”
Бид үргэлжлүүлэх үү? Яагаад гэвэл бид 19-р зууны Японы яруу найраг үргэлжлүүлэн үргэлжлүүлэх хэрэгтэй, эртний Америкчууд Эмили Дикинсон, TS Eliot, postmodernism, experimentalists, slam …
Яагаад шүлэг гэж?
Яруу найргийн тодорхойлолтод хамгийн төвөгтэй шинж чанар нь түүнийг тодорхойлох, тэмдэглэх, эсвэл хадах гэсэн хүсэлгүй байх явдал юм. Яруу найраг нь хэл амаар будсан гантиг юм. Энэ бол будаж зурсан зураг юм. Гэхдээ яруу найрагч нь будгийн оронд үг хэрэглэдэг бөгөөд зураг нь та юм.
Яг л шүлэг яруу найргийн төрлийн яруу найргийн тодорхойлолтууд нь өөрсдийгөө өөрсөд дээрээ байдаг. За яахав. Үнэндээ, сайхан байна. Библийн хэлбэр, түүний зорилгыг харах замаар яруу найргийн хүртээмжтэй тодорхойлолтыг гаргаж чадна гэдэгт би итгэдэг.
Шүлэг хэлбэрийн хамгийн тодорхой шинж чанаруудын нэг нь хэл ярианы эдийн засаг юм.
Яруу найрагч нь үг хэллэгийг хуудсан дээр гаргахдаа маш болгоомжтой ханддаг. Сайжруулсан, тодруулсан үгсийг болгоомжтой сонгох нь зохиомол зохиолчдын хувьд ч стандарт байдаг боловч яруу найрагчид энэ үгийн утга , сэтгэл хөдлөлийн чанар, хөгжмийн үнэ цэнэ , түүний зай, тийм ээ, тэр ч байтугай хуудастай холбоотой орон зайны харилцаа зэргийг харгалзан үздэг. Утга зохиол, хэлбэрийн аль алиных нь шинэчлэлийн ачаар яруу найрагч нар нь нимгэн агаараас ач холбогдолыг илтгэдэг.
Хэн нэг нь ярих, тайлбарлах, маргах, эсвэл тодорхойлогдохын тулд зохиолыг ашиглаж болно. Яруу найраг бичих олон шалтгаантай байдаг. Харин яруу найраг, зохиолоос ялгаатай нь гол төлөв суурь болон давхрагын зорилготой байдаг. Яруу найраг нь урам зоригтой байдаг. Энэ нь ихэвчлэн уншигчдад баяр баясгалан, уй гашуу, уур хилэн, catharsis, хайр гэх мэт мэдрэмж төрүүлдэг. Өөрөөр хэлбэл, шүлэг нь уншигчдаа гайхуулах чадвартай. Туршлага – илчлэлт, үзэл бодол, жирийн үнэн ба гоо сайхны талаарх цаашдын ойлголт. Keats-ийн нэгэн адил:
“Гоо сайхан бол үнэн, үнэн, гоо үзэсгэлэн.
Энэ бол та бүх дэлхий дээр мэддэг бөгөөд та нар бүгдээрээ мэдэж байх ёстой. “
Яаж тэр юм? Бид тодорхой тодорхойлолт бий юу?
Яруу найраг нь сэтгэл хөдлөлийг, эсвэл Аа Ha гэсэн сэтгэл хөдлөлийг бий болгодог. уншигчдын туршлага.
Үнэхээр сэтгэл ханамжгүй, тийм үү?
Навчнууд нь хятад хоол шиг хямд, бохир, бүх хөндий, хоосон зайг мэдэрдэг.
Үүнийг бүү хий. Яруу найрагчийг таны тодорхойлолтоор бүү бүү тоомсорлоно. Яруу найраг бол эмзэг, тархины настай эмэгтэй биш ээ. Яруу найраг таны бодсоноос хүчтэй байдаг. Яруу найраг нь төсөөлөл бөгөөд эдгээр гинжүүдийг хурдан эвдэж, “Харлин Сэргэнтэн” гэж хэлж болно.
Нэг өгүүлбэрийг зээлэхийн тулд яруу найраг гэдэг нь цамцны цамцд нуугдсан тааварт тэврэлт юм уу эсвэл иймэрхүү зүйл юм. Энэ нь таны тодорхойлолтыг таашаахгүй бөгөөд ээлж ээлжээр тэднийг сөрөх болно.

Дундад зууны үед шашны өндөр зэрэг дэвтэй, эрдэм мэдлэгтэй лам хүмүүс суугаагаараа нас бардаг байжээ. Нас барсны дараа занданшуулах юмуу чандарлах зэргээр оршуулдаг байна. Занданшуулах ёс нь дотроо өөрийн эрхтэй, өөрийн эрхгүй гэсэн хоёр янз байдаг. Өөрийн эрхгүй гэдэг нь тухайн хүн амьд сэрүүн байхдаа “намайг занданшуулаарай” гэж гэрээслэх, эсвэл өөрийн эрдэм чадлаар биеэ ариусгаж, өөрийгөө занданшуулах сэтгэлийн хүчийг олж чадаагүй хүнд хэрэглэдэг арга юм. Энэ аргыг ихэвчлэн хаад, ихэс язгууртнуудыг оршуулахад хэрэглэдэг. Тусгай аргаар тухайн хүнийг бүтэн жилийн хугацаанд хадгалж, дотроос нь хамаг бохир юмнуудыг нь гаргаж, биеийг аажмаар хатааж занданшуулахыг хэлдэг. Энэ аргыг ялангуяа дорно дахины орнууд илүү хэрэглэдэг бөгөөд монголын шашны ихэс дээдсүүдийг ингэж занданшуулжээ. Монголын найман Богд гэгээнийг ингэж оршуулсан бөгөөд занданшуулж хатаасны дараа нүүр царайг нь эм, шавраар засаад суварган дотор залж шүтээн болгодог. Эсвэл бүүр онголон бунхалж ахин хүн нээж орохгүй болгож хадгалдаг. Өөрөө өөрийгөө хатааж занданшуулсан хүмүүс байдаг бөгөөд ингэж өөрийгөө хатааж занданшуулсан шарилаас ямар ч эвгүй үнэр гардаггүй байна. Учир нь сэтгэлийн ариусалд хүрсэн учраас бие нь ямар ч хор хөнөөлгүй болсон байдаг. Тийм ариусалд хүрсэн хүний шарилаас гарч байгаа бүх зүйл сайн сайхан байдаг учраас суварганд хийгээд сүм дуганы шүтээн болгон залдаг.

Улаанбаатар хот дахь Чойжин ламын сүм музейд ард түмэнд Чойжин лам гэж алдаршсан Лувсанхайдавын занданшуулсан шарил хадгалагдан байдаг. Түүнийг цогцосыг улсын сангаас 100 лан мөнгөний зардал гаргаж занданшуулан тэр хэвээр нь тусгай дуганд хадгалан агуулжээ.

Сур харвааны хамгийн эртний хэлбэр нь аль болох хол зайд бай шавыг цэцэн мэргэн оноход чиглэгдсэн зэв нүүлгэх тэмцээн юм. Зэв нүүлгэх хэмээн нэрлэсний учир нь болцуут сум арай хожуу үүссэн учраас эрт үед зэвт сум ихэвчлэн хэрэглэдэг байсантай холбоотой юм.

Энэ тэмцээнийг оролцогсдын тоог харгалзахгүйгээр явуулахдаа хэн хэчнээн сумыг хол харвасныг харгалзан шалгаруулдаг байжээ. Онон голын орчим Нэрч гэдэг газраас олдсон Чингисийн чулууны бичигт – Буха сочихай гэдэг газар Хамаг Монгол Улсын ард олон хуран цэнгэх үед Чингисийн ач хүү Есүнхэ гучин таван алд газар сум харвасан тухай өгүүлсэн нь зэв нүүлгэх наадам тэмцээний хамгийн хол зайг харвасан амжилтыг тэмдэглэсэн баримт байв. Өнгөрсөн зууны шувтарга үед Монголын дорнод нутгийн харваачид өөрсдийн явуулдаг нэгэн зүйл тэмцээнээ зэв нүүлгэх гэж нэрлэдэг байжээ.
Нум сумын харвуул тэмцээн нь олон зууныг дамжин уламжлагдахдаа арьсан бөмбөгийг модонд цувруулан өлгөөд морины эрч хурдаар давхих зуур бөмбөг бүрийг алдалгүй онох журамтай бөмбөг намнах, хонины арьс, үхрийн шир модонд тэлж татаад дөчин нумын газраас эр нэг бүрийг хорин сум цуваа харвуулан оноог тооцон шалгаруулдаг сарампай харвах, хонины найман нэхийг зүүж голд нь хүний дүрс зураад дөрвөлжин модонд тэлж татан “дайсан” хэмээн нэрлэж дов толгойн ар, гуу жалга зэрэг далд бөгөөд дөчин алд газраас хорин сум харваж илүү оносон нь түрүүлдэг “далдын дайсан” харвах зэрэг хэлбэрээр их түгэн дэлгэрсэн байв.

Сур харвах газрын зай нь 45 нумын буюу 75-80 м орчим газар бөгөөд нарийн зүссэн сураар сүлжиж хийсэн бортого хэлбэрийн байнуудыг хана, хасаа гэсэн хоёр янзаар үелүүлэн өрөөд болцуут сумаар хоёр тал ээлжлэн харваж цэцэн мэргэнээ сорилцоно. Ингэхдээ хүн нэг бүрийн цуваа байдлаар, эсвэл багийн гэсэн хоёр хэлбэрээр зохих журмыг баримтлан тодорхой тооны сум харвадаг ажээ.

Нум сум харвах тэмцээний үед тусгайлан аман зохиол хэлдэг тухай мэдээ баримт одоогоор үгүй. Гэхдээ туульд баатар эр нум сум харвахдаа шившлэгийн тусгай үг хэлдэг тухай түгээмэл дурдсан байдаг. Мөн орчин үеийн сур харвах наадмын үед уухайлдаг ёс бий. Энэ нь сур харвахад урьж уриалсан уухай, байгаа оносон баярын уухай, угтан авсан самбарын уухай гэж гурван янзын аялгуутай бөгөөд эдгээрийг нэгэн удаад гурав гурван удаа эгшиглүүлдэг байна. Сурын харваанд шалгарсан хүмүүст мэргэн цол чимэг олгодог байв. Тухайлбал наадамд сур сайн харвасан хүмүүст маш гайхамшигт мэргэн, хичээнгүй зоригт мэргэн, улам нэмэх хурц мэргэн, нягт идэр хурц мэргэн, өрнөн дэлгэрэх идэр мэргэн, чин итгэлт хэтэрхий мэргэн зэрэг цолыг олгож байжээ. Өнөө үед сурчдын амжилтыг өөгшүүлсэн шинэ цол олгодог журамтай болсон байна.

Монголчууд таван хошуу малаа маллан өсгөх, адуулах, хариулах, өвс бэлчээр сонгох талаар бүхэл бүтэн мэдлэг ухааныг буй болгосны дотор сайн морь, хурдан хүлгийг шинжин таних, морь уяж сойх арга, мэдлэгийн тогтолцоог бүрдүүлэн морь уралдуулж наадам хийх журам ёсыг тогтоон бий болгосон юм. Ийнхүү морин уралдаан нь амьдралын хэрэгцээ баяр наадмын гоёл цэнгээний шаардлагаар үүссэн монгол хүний хамгийн дуртай цэнгэл болсон байна.

Баяр наадамд хурдан морь уралдуулах ёс журам өвөрмөц онцлогтой. Хүлэг морьдын дотроос хамгийн хурдан сайныг нь сонгон авч олон хоногийн өмнөөс хоол ундыг нь тохируулан сойж, өдөр тутам давхиулан сорьж бэлтгээд наадамд бас насаар нь ялган газрын хол ойрыг тохируулан уралдуулдаг. Тухайлбал их насны морьдыг барагцаалбал 25-30 км, соёолон болон азаргыг 20 км, хязааланг 18 км, шүдлэнг 15 км, даагыг 10 км орчим газраас засаж бэлтгээгүй хээрийн замаар уралдуулна. Тэгэхдээ уул, ус, замын бартаа, замын өгсүүр зэрэг газар орны онцлогоос шалтгаалан энэ зам нутаг нутагт ялимгүй өөр байх нь бий. Морьдыг 6-13 насны буюу ихэнхдээ 6-8 насны хүүхэд унаж уралддаг байна.
Хурдан морь унах хүүхэд хөдөлгөөнд саад болохгүй, халууцахад бие барихгүй, давхихад салхи хөөрөгдөхгүй, биед тохирсон, хөнгөн авсаархан, тод өнгийн хувцас өмсөнө. Цамцны ар өвөр, өмдний өвдөг, малгайн урд талд хорол, чандмань, таван хошуу, өлзий зэрэг хээ, шувуу, эрвээхэйн дүрс урласан байдаг нь ялган таних тэмдэг болдгоос гадна баатар чадал, алдар суу, хөнгөн хурдныг бэлэгдсэн зан үйлийн зориулалттай юм. Өөрөөр хэлбэл эрвээхэйн дүрс бол хүүхэд хөнгөн байх, нисч яваа шувуу нь морь хурдан байхыг бэлгэдсэн байдаг.

Мөн хурдан морины гөхөл, сүүлийг үзэмжтэй сайхнаар засч янзлан боодгоос гадна уралдаанд ирэх үед нь хөлс хусах хусуур, сойз мэтийг гоё чимэглэлтэй хийж, хүлгийн хүч чадлыг бэлгэдсэн хээ угалзаар чимэглэдэг байна. Тухайлбал хурдан морины хусуур нь дөрвөн хүчтэн, өлзийт найман тэмдэг зэрэг зөн бэлгэдлийн утга бүхий хээтэй байдаг.

Наадмын өдөр тогтоосон цагт уралдаанд орох морьдыг бүртгэн жигдэрч гүйцмэгц бүгээн зүстэй жороо буюу хатиртай морь унаж ёслолын дээл хантааз, жанжин малгай өмссөн хүн туг барин уралдах морьдыг манлайлан дагуулж наадмын талбайг гурав тойрох үед унасан хүүхдүүд “Гийнгоо” аялан морьдоо сэргээн хөөрүүлдэг. Мөн хурдан морь гарах үед хөгжим өргөж наадмын их дуу гэж алдаршсан “Түмний эх”-ийг дуулах ба

Зээ олон жагсаал агтын
Уяаны дотроос
Олж жагсаахуйд
Илүү зохистой
Үсэргээд ирэхийн цагт
Үзэмжтэй морин аль нь вэ? гэсэн үгтэйгээр хурдан морьдыг гарааны газар руу үдэж гаргадаг. Гарааны газар очоод бүх морьдыг эгнүүлэн зогсоож, ахлагчийн тусгай дохиогоор наадмын талбай руу уралдуулна. Хурдан морьд ийнхүү уралдан ирэх хооронд бөх барилдах, сур харвах зэргээр наадмын ажиллагаа үргэлжилж байснаа морьд барианы газар руу ирэх үеэс хөгжимчин, дуучин нар “Түмэн эх”-ийн өөр түрлэгүүдийг дуулж, хөгжимдөх бөгөөд үүнд :
Зээ татаад одохын цагт
Дохин тэмүүлээд
Тавиад ирэхийн цагт
Тасархай ганцаараа түрүүлэгч
Тэр олон түмний эх
Хэний морин бэ?
Зээ олон морьдын түмний эх
Тод магнай торгон жолоо нь
Энэ болмой зээ гэж уг дууг төгсгөхийн хамт залган “Холч морь” хэмээх уртын дууг морь ирэхэд заавал дуулж хуурддаг заншилтай. Уралдаанд түрүүлсэн моринд “Түмний эх”, бүх барьсан морьдын хамгийн сүүлчийн буюу тасалгаанд орсон моринд “Бүрэн жаргал” гэсэн цол өгнө.

Дундговь аймгийн Өлзийт сумын нутаг дахь Дэл хөнжлийн уулын элгэн хаданд барилдаж буй хоёр хүний зураг байдаг. Энэ хоёр хүн нь хоёулаа чармай нүцгэн бөгөөд нэг нь толгой дээрээ үсээ овоолон боожээ. Тэдний баруун дээд талд олон хүнийг жижгээр дүрсэлсэн байдаг бөгөөд уг зураг нь хүрлийн үеийн дурсгалд буюу одоогоос 7,000- 11,000 жилийн өмнөх үед хамаардаг гэж үзжээ. Тэгэхээр багаар 7,000 жилийн өмнө монгол бөх байсан гэсэн үг юм. Хэдийгээр хүрлийн өмнөх цаг үед хамаарна гэж эрдэмтэд үзсэн ч гэсэн барилдаж буй хоёр хүн нь чармай нүцгэн байгааг үзвэл хүн төрөлхтөн бие эрхтнээ хааж хамгаалах болсон тэр цаг үеэс өмнөх үеийнх байж болох ажээ. Бөх гэдэг нэр томьёо нь дорнод Азийн монгол Хамниган аймгийнхан эзнээ Мофо, Мохэ гэдэг байсан нэртэй холбоотой гэж үздэг. Тэрхүү Мофо, Мохэ гэсэн үгийг монголын бөх гэсэн үгний “Б” нь “М” болон хувирсан үг мөн гэж таамагласан байна. Энэ нэрийн өмнө хойно нь үг залгаж их, бага янз бүрийн цол болгодог байсан бололтой. Тавдугаар зууны үед Кидпан аймгийн тэргүүнийг Мофо-гэ, 6-р зууны үед мөн Кидан аймагт Мох-фо, монгол аймагт мофо гэж тус тус нэрлэж явсаар 11 -13 зууны үед бөх, XX зууны үед орчин үеийн монголчууд барилддаг бөх болжээ.

Монгол бөхийн үүсэл гарал нь цэрэг дайны үйл хэрэгтэй салшгүй нягт холбоотой юм. Эртний монгол овог аймаг бүр эрэмгий зориг, эр чадал, авхаалж самбаатай эрсээр өөрийн цэргийг байгуулж, түүнийгээ “Турхаг”, “Хэвтүүл”, “Баатрууд” гэх зэрэг онцлог шинжээр нь ангилан нэрлэдэг байв. Овог аймгийн толгойлогчид нь тэдний хүч, бяр, хөдөлгөөнийг барилдаанаар, нүдний хурц, гарын баримжааг жад шидэлт сур харвалтаар, эцэж цуцахгүйг эмнэг хангал сургалт, морин уралдаанаар сургаж, тэднийг нийтийн өмнө шалгаруулж сонгож авдаг байжээ. Мөн аян дайнд мордох буюу их тулалдаанаас эргэн ирээд сур
харвуулах, агт морь уралдуулах, хүчит бөх барилдуулан одоогийнхоор бол наадам хийдэг байжээ.

Тэртээ 13-р зууны үед эзэн богд Чингис хааны их монгол улсаа байгуулж, нийт монгол угсаатныг хамарсан нэгэн том наадам хийсэн гэдэг. Энэ наадамд нь олон омог аймгийн баатар хүчит эрс, хуран цугларч эр бяр, эрхий мэргэнээ сорин өрсөлдөж, хурдан хүлэг морио уралдуулж наадан цэнгэсэн ажээ. Бүх нийтийг хамарсан ийм том наадмын нэг нь 1214-1225 онд Сартуул улсыг байлдан дагуулсны эцэст Эргүнэ мөрний хөндийд Буга Сочигай хэмээх газар ялалтын баяраа тэмдэглэн хийсэн тухай түүхнээ тэмдэглэгдэн үлдсэн байдаг. Энэ наадамд монгол бөхийн барилдаан зарим талаар олон улсын шинжтэй болж Кипчак, Хятад, Перс, Ираны бөхчүүд, барилдаж байсан тухай сонирхолтой баримт бий.

Монгол бөхийн хамгийн гол онцлог шинжийг илтгэдэг зүйл бол өмсгөл юм. Дэлхий дахины улс, үндэстэн бүр өөр өөрийн бөхийн спорттой агаад түүнийхээ онцлог шинж, язгуур соёл, барилдааны урлаг гэх мэт олон зүйлийг харгалзаж түүнд тохирсон хувцас хэрэглэлийг буй болгожээ. Монгол үндэсний бөх ч өөрийн гэсэн хувцас өмсгөлийг бүтээж тэр нь улам бүр болвсронгуй болсоор өдгөөг хүрчээ. Өрсөлдөгчөө унагах олон төрлийн мэх болон бие эрхтэнд элдэв гэмтэл согог олохоос хамгаалахад зохицсон бөх бат өмсгөл заавал хэрэгтэй байв. Монгол бөхийн өмсгөл нь дээрх бүх шаардлагыг бүрэн хангасан бөгөөд мөн тухайн бөхийн галбир төрхийг улам сайхан болгож, эр хүний гоо үзэсгэлэнг харах боломжийг давхар олгосон байна.

Бөхийн зодог нь ихэвчлэн цэнхэр байдаг нь мөнх хөх тэнгэрийг бэлгэджээ. Харин улаан шуудаг нь Монгол бөхийн гал голомт хэзээ ч тасрахгүй үргэлжид мандан бадамлаж байхыг бэлгэдсэн байна. Харин бөө мөргөлийн үед байгаль дэлхий уул хангайг бишрэн шүтэх үзлээр ногоон өнгөтэй болсон бол шарын шашин дэлгэрч эхэлсэн цаг үед шар өнгийн өмсгөл зонхилж байжээ. Ингээд XIX зууны эхэн үе болоход аймаг, хошуу, бүс нутаг, албат, шавь зэрэг газар нутгийн болон бөхийн цол зиндаа ялгаатай болж Богдын шавийн бөхчүүд улаан өнгийн, дөрвөн аймгийн бөхчүүд цэнхэр хөх өнгийн өмсгөл өмсөж барилддаг байжээ. Харин энэ үед материалын хувьд аварга, арслан, заан цолтон хамбан, начин цолтон торгон, начнаас доош цолтон чисчүү, цолгүй бөхчүүд даалимбан зодог, шуудагтай болсон байна. Ийнхүү түүхийн янз бүрийн үеүдэд монгол бөхийн зодог шуудаг нь шашин болон өөр бусад янз бүрийн номлол бэлгэдлийн хэв шинжээс хамаарч харьцангуй ондоо өнгө, эд материалаар хийгдэж явсаар 1921 оноос ихэвчлэн улаан зодог, хөх шуудгийг хэрэглэх болсоныг хувьсгалт үзэл санааг дээдлэх үзэлтэй холбон тайлбарладаг ажээ. Ингээд уншигч танд Монгол туургатны үндсэн төлөөлөл болсон зургаан үндэстний бөхийн өмсгөлийг сонирхуулъя.

1. Өвөр Монгол. Зодог, том халхгар өмд, тугдгар монгол гутал, малгай дөрвөөс бүрдэнэ. Зодог нь булигаарыг хоёр давхарлаж, ширээсний оронд дөрвөн хуруу орчим өргөн эгнээгээр том том металл товруу шигтгэн бэхэлдэг ажээ. Мөн далбааны ар зоон дагуу мөнгөөр болон үнэт чулуугаар чимсэн гурван эгнээ урт хавтгай ялтастай байдаг. Зодогны ханцуй тохойноос үл хэтрэх охор бөгөөд товруу хадсан байна. Шуудагны оронд олон метр бөс эдээр хийсэн өвдөгнөөс дээш их хуниас бүхий халхгар өмд өмсөнө. Харин гутал нь Монгол гутал шиг хэрнээ мохоо тугдгар хоншоортой, угалз хээгээр чимсэн, хоёр шагайнд том төмөр товхтой, оймс, гутлын түрүү хоёрын завсар хулсан бэхэлгээ хийсэн байдаг аж.

2. үзэмчин бөх. Зодог, өмд, гутал, туухуу, савслага, хормогч, хүлээ, занги гэсэн найман зүйлээс бүрдэнэ. Зодог болон бусад хувцас хэрэглэлийг булигаар, үхэр, тэмээ, бутын шир, арьс, эсгий, бөс зэргээр хийнэ. Зодог нь битүү задгай гэсэн хоёр янз байдаг аж. Задгай зодогны ханцуй өвөр Монголынхтой адил охор байх бөгөөд зодогны ар нь их бие ташаан толгой шүргэхүйц урт байдаг. Элэг бүс нь өргөн байна. Зодогны мэр ханцуй зэргийг булигаар сайраар захлан бөх бат ширнэ. Битүү зодог нь мөн охор ханцуйтай. Их бие нь хүрэмтэй төстэй байдаг. Нэр цуутай бөхчүүдийн зодог нь ханцуй, дал, мөр, ар, их биеийн хэсэгт мөнгөн, гуйлан товруу хадаж түүн дээр гарди, луу, бар, арслан мэт хүчтэнийг дүрслэх буюу “Хүчээр дийлэх” гэсэн үг сийлсэн байдаг. үзэмчин бөхийн хормогч нь бөхийн бэлхүүсийг халхалж зодогны хормой өмдний захыг хамтатган дарж бэхлэх зориулалттай. үзэмчин бөхийн барилдаанд зориулж хэрэглэдэг өмдийг ардын уламжлалыг дагаж “тохой” хэмээх хэмжүүрээр тодорхойлж бичсэнийг үзвэл, 20-40 тохой бөс бараагаар хийх бөгөөд өмдний захын тойрог арван гурван тохой, шуумагны үзүүрийн тойрог дөрвөн тохой гэхчилэн олон хуниас бүхий шалхгар өмдтэй байдаг аж. үзэмчин бөхийн хувцас хэрэглэлийн өөр нэг онцлог бол “туушуу” юм. Туушуу улаан, хөх зэрэг тод өнгийн торгомсог эдээр хийж сүрлэг хүчирхэг амьтдын дүрс хатгамалдсан байх бөгөөд бөхийн өвдөг хамгаалах зориулалт бүхий зүйл юм.

3. Ойрад Ордос бөх. Зодог, шуудаг, гутал малгай зэргээс бүрдэнэ. Ордос бөх хувцсаа арьс, шир, эсгийгээр хийдэг байсан ба хожим нь торгомсог эдээр хийх болжээ. Зодогны энгэр задгай, ханцуй охор, шуудаг “өмд” нь өвдөгнөөс үл хэтрэх байдалтай хагас охор байна. Зодгоо алт, мөнгө, гууль, зэс гэхчилэн үнэт эдлэлээр товруу хийж бэхлэж чимнэ. Ордос бөхийн малгай нь дөрвөлжин хөх арчуур, эсвэл арьсаар хийсэн монгол маягийн малгай байна. Барилдахад зориулсан өмд буюу шуудаг нь сайн элдэж зөөллөсөн шир, арьсаар хийсэн өвдөг үл хэтрэх охор өмд байна. Ордос бөхчүүд өвөл цагт ширээр Хийсэн Монгол хэвийн гутал өмсөх ба зун бөсийг шаглаж оёсон өндөр түрийтэй шаахай маягийн гутал өмсөж барилддаг ажээ.

4. Ойрад /Шиньжаны/ бөх. Цээживч зодог шуудаг /өмд/ гутал зэргээс бүрдэнэ. Цээживчийг бугын идээлсэн арьсаар хийж, зэс товруу
хадаж бэхлэх ба ар талд нь “луу” “бар” мэт хүчтэнийг хатгамалдсан байна.

5. Баруун Монголын бус ноолдоон бөх. Зөвхөн арьсаар хийсэн шалбуур өмд байна. Шалбуурын ар биед бат бэхийг бэлгэдсэн эвэр угалз хадна.

6.Монгол /халх/ бөх. Зодог, шуудаг, гутал, оймс, нөмрөг, эрээн булчин буюу гутлын түрийний боолт хүлэг гэсэн долоон хэсгээс бүрдэнэ.
Монгол бөхийн хамгийн үзүүштэй зүйл нь уран хурц мэх юм. Мэхний талаар эрдэмтэд олон янзаар бичдэг ч үндсэн 45 мэхтэй гэж үздэг. Харин нарийн хувилбарын тоо нь маш олон байх ажээ. Зарим нэг баримтанд 666 мэхтэй ч гэж үзсэн байдаг. Мэхийг дан мэх, давхар мэх, угсраа мэх, хариулт мэх хэмээн ангилдаг.

Монгол бөхийн цолыг цаг хугацааны хувьд нарийвчлан үзвэл 1,600-гаад жилийн түүхтэй. 11-р зууны сүүлчээс эхлэн бөхчүүдэд харцага, бүргэд, гарьд, шонхор зэрэг хүчит хийгээд шаламгай жигүүртэн амьтны нэрээр цолыг олгож байжээ. 12-р зууны дуңд үеэс тулгат, шандас гэдэг цолыг нэмэн олгож байсан бол 13-р зууны дундаас одоогийн хэрэглэж байгаа начин заан, арслан аварга зэрэг цолуудыг наадамд шөвгөрсөн бөхчүүдэд олгох болжээ. Харин Монгол бөхийн цолны чимэг нь 18-р зууны үед үүссэн бөгөөд Монгол бөхийн хөгжлийн явцад ижил цолтнууд ихэд олширсноор тэдгээрийг хооронд нь ялгаж тухайн бөхийн чанаруудыг нь харгалзан олгох болжээ.

2005 онд батлагдсан үндэсний баяр наадмын тухай хуулиар даваа болгонд цол олгосоор монгол бөхийн хамгийн дээд цол Дархан аварга цол болсон билээ.
1921 оноос хойш буюу орчин цагт хамгийн өндөр амжилт үзүүлсэн тамирчин бол Дархан аварга Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ бөгөөд улсын баяр наадамд нийт 11, мөн Дархан аваргууд болох Хорлоогийн Баянмөнх 10 түрүү, Бадамдоригийн Түвдэндорж 7 түрүү, Жигжидийн Мөнхбат 6 түрүү, Дарийн Дамдин 5 түрүү, Дашдоржийн Цэрэнтогтох 4 түрүү авсан өндөр амжилтуудыг үзүүлжээ.
Үндэсний бөхөд зарим нэгэн хүч хэрэглэсэн шахаа, дарамт буруу тогтолцоо энэ жилээр дуусвар болж байгаа билээ.

 Адууны тухай .

1. Одоогоос 60 сая жилийн өмнө анх морь үүссэн ба түүний зоологийн нэр Эогиппус (Гэгээн морь) гэж байв.
Тэр маш өчүүхэн ердөө 5 килограмм 35 см өндөртэй байжээ. Эогиппус урд хөлөнд дөрвөн сарвуу харин хойд холдоо гурван сарвуутай байв.
2. 4000 жилийн тэртээ манай эринд Дундад ба Дорнод Востокт морийг бурханы гэсгээл хүртэгч хэмээн үй олноор алж устган Кавказад мориор өргөл өргөдөг еслол байсан нь 19 р зуун хүртэл үргэлжилсэн байна.
3. Адууны үнэрлэх сонсох харах амтлах хөгжил бусад амьтдаас илүү ч дасан ээнэгших чадвар хамгийн өндөр учир үхтлээ эзнээ дагадаг аж.
Цусны үнэрийг холоос ялгаж үнэрлэдэг учир хийрхэж тавгүйддэг, өөрийг нь хамгийн их хайрладаг хүнийхээ гараас амттай юм иддэг нь түүний нууцлаг 6 дахь мэдэрхүйтэй холбоотой гэнэ.
Исламчууд Хадисын галт цагаригийг хүзүүндээ зүүж ирсэн бурханы илч,
Мухамед бурханы элчээр шүтдэг бол
Деметр бурханыг хар гүүний толгойн хэлбэртэй гоёлоор гоёдог байв.
Морийг төрийн сүлдэндээ дээдэлдэг орон бол бидний эх орон Монгол билээ.

XIII-XIV, XVI зууны үед холбогдох хэд хэдэн занданшуулсан шарил олджээ. 1932 онд Хэнтий аймгийн Норов-Дадал

сумын ардууд тус сумын хойд зах нутаг айл нутагладаггүй зэлүүд газарт буй Түнхэн уулын зүүн суганд нэгэн чулууны хөмгөөс эсгийд хийсэн эмэгтэй хүний занданшуулсан шарил олдсоноос гадна тус аймгийн Дэлгэрхаан сумын Хүйтэн хошууны хадны оршуулга, Өмнөговь аймгийн Ноён сумын Цагаан ханангийн хадны оршуулга, Дорноговь аймгийн Хатанбулаг сумын Хэц уулын хадны оршуулга, мөн аймгийн Даланжаргалан сумын нутагт буй Нартаас хадны оршуулгууд илэрчээ.

Дундад зууны үед шашны өндөр зэрэг дэвтэй, эрдэм мэдлэгтэй лам хүмүүс суугаагаараа нас бардаг байжээ. Нас барсны дараа занданшуулах юмуу чандарлах зэргээр оршуулдаг байна. Занданшуулах ёс нь дотроо өөрийн эрхтэй, өөрийн эрхгүй гэсэн хоёр янз байдаг. Өөрийн эрхгүй гэдэг нь тухайн хүн амьд сэрүүн байхдаа “намайг занданшуулаарай” гэж гэрээслэх, эсвэл өөрийн эрдэм чадлаар биеэ ариусгаж, өөрийгөө занданшуулах сэтгэлийн хүчийг олж чадаагүй хүнд хэрэглэдэг арга юм. Энэ аргыг ихэвчлэн хаад, ихэс язгууртнуудыг оршуулахад хэрэглэдэг. Тусгай аргаар тухайн хүнийг бүтэн жилийн хугацаанд хадгалж, дотроос нь хамаг бохир юмнуудыг нь гаргаж, биеийг аажмаар хатааж занданшуулахыг хэлдэг. Энэ аргыг ялангуяа дорно дахины орнууд илүү хэрэглэдэг бөгөөд монголын шашны ихэс дээдсүүдийг ингэж занданшуулжээ. Монголын найман Богд гэгээнийг ингэж оршуулсан бөгөөд занданшуулж хатаасны дараа нүүр царайг нь эм, шавраар засаад суварган дотор залж шүтээн болгодог. Эсвэл бүүр онголон бунхалж ахин хүн нээж орохгүй болгож хадгалдаг. Өөрөө өөрийгөө хатааж занданшуулсан хүмүүс байдаг бөгөөд ингэж өөрийгөө хатааж занданшуулсан шарилаас ямар ч эвгүй үнэр гардаггүй байна. Учир нь сэтгэлийн ариусалд хүрсэн учраас бие нь ямар ч хор хөнөөлгүй болсон байдаг. Тийм ариусалд хүрсэн хүний шарилаас гарч байгаа бүх зүйл сайн сайхан байдаг учраас суварганд хийгээд сүм дуганы шүтээн болгон залдаг.

Улаанбаатар хот дахь Чойжин ламын сүм музейд ард түмэнд Чойжин лам гэж алдаршсан Лувсанхайдавын занданшуулсан шарил хадгалагдан байдаг. Түүнийг цогцосыг улсын сангаас 100 лан мөнгөний зардал гаргаж занданшуулан тэр хэвээр нь тусгай дуганд хадгалан агуулжээ.

Саадаг нумыг эр нь мэднэ
Сааль савыг эм нь мэднэ
Аян жинг аав нь мэднэ
Ааль аашийг ээж нь мэднэ
Ардаг догшныг аав нь мэднэ
Авах гээхийг ээж нь мэднэ

Эцэг хүний таван эрдэм:
1. Уужим ухаан
2. Хатан зориг
3. Бат журам
4. Өрх гэрийн түшиг
5. Үр хүүхдийн сүр сүлд

Эцэг хүний цээрлэх найман зүйл:
1. Бор дарсанд үл шунах
2. Болчимгүй үгэнд үл автах
3. Болох болохгүй хэргийг сэдэх
4. Богд Чингисийн сургаалд үл тэрслэх
5. Үр хүүхдээ үл хараах
6. Үнэн ханийг үл гомдоох
7. Үйлийн хэцүүгээс үл шантрах
8. Өмсөхийн өнгөнд үл автах

Эх хүний есөн эрдэм:
1. Өнгөнд цэвэр
2. Үйлэнд уран
3. Үрд энэрэлтэй
4. Үргэлж цэмцгэр
5. Ханьдаа түшигтэй
6. Хадамдаа элэгтэй
7. Найранд дуутай
8. Настанд ерөөлтэй
9. Нартад буянтай

Эхнэр хүний цээрлэх таван гэм:
1. Эр бусдыг сэтгэх
2. Атаа жөтөө өвөрлөх
3. Муу санаа агуулах
4. Харамч байх
5. Зохилдохгүй үйл үйлдэх

Эрхэм сайн хөвгүүний ёсон:
Эцгийн сургаалаар явагч, эрдэм сурахад дуртай, энэрэх ухаантай хөвгүүн лүгээ нэг, ах дүүгийн хэнд ч аятай, алинд ч зарсан ялгуун сайн, ааль зан нь дөлгөөн, номхон, уургүй, шударга хөвгүүн лүгээ хоёр, алиа наадамгүйгээр үл явагч, арга санаанд цэцэн сайн, аж төрөхөд маш зүтгэлтэй, ашид бүтэмжтэй хүү лүгээ гурав болно.

Асар муу хөвгүүний шинж:
Эцгийн сургаалыг үл сонсогч, тэнэг бөгөөд хэдэр, эд малаа нуун худалдагч эгэл муу хүү лүгээ хоёр, алиа болоод эрх танхи, ахас ихэсийг хараагч, алинд ч зарваас ойшоон үл хөдлөх адгийн муу хүү лүгээ хоёр, аяган дахь идээгээ чамлан айлын идээнд гүйгч, алив хов үгсийг зөөгч асар муу хөвгүүн лүгээ гурав болно.

Эрхэм сайн охины шинж:
Сайхан гоо зүстэй, санаа сэтгBkyэл номхон дөлгөөн, саруул ухаантай, эхийн сургаалаар явагч, эгч дүүтэйгээ эвтэй, эсгэх оёход уран, алиа наадгайд дургүй, ахуй биеэ хичээн хадгалаад, ахас ихэсийг зэргээр хүндлэгч, уур хилэнгүй.

Асар муу охины шинж:
Авир дүр нь чөтгөр мэт, ааш зан нь сармагчин мэт, асар их ууртай охин муу, ачит эцэг эхээ сургахад уурлан, ах дүүтэйгээ хэрэлдэн хараагч, алиа наадгайд маш баясан, айл хэсэгч охин муу, үйл хийхэд дургүй, үг хов хэлэх дуртай, үргэлжид гэрт гадаа яншигч дуулагч, үл бүтэх, айх ичихийг үл мэдэн, ажиггүй шалиг үг хэлэлцэн, аливаа садар самуун явдалтай, аальгүй.

Хүүхэд хүмүүжүүлэх ёсон:
Хэтэрхий амттанаар хангалуун байлгавал хэнэггүй шогломтгой болгоно
Хэтэрхий өнгө үзэмжид дасгаж сургавал ганган хээнцрээс өөр юмгүй болно
Хар багаас нь тансаг эд юманд умбуулбал эдийн шуналтай бэлэнчлэх болно
Хэрүүл зодоон улай үзүүлэхийг цээрлэ
Нойронд автуулахаас болгоомжилж эрт босохыг хичээдэг болго
Уурлаж уцаарлахыг цээрлэж уужуу тайванд сурга
Залхуу хойргыг цээрлэж ажилсаг зүтгэлийг сурга
Заваан бохирыг цээрлэж цэвэр цэмцгэрийг сурга
Хов зөөх, илүү үг ярихыг цээрлэж үнэнч ариуныг эрхэмлэ
Хувиа хичээхийг цээрлэж тусархаг нөхөрлөлийг сурга
Их идэхийг цээрлэж цагтай хэмжээтэй идэхийг сурга
Ашигч шунахайг цээрлэн амарлингуй өглөгчид сурга
Аймхай хулчгарыг цээрлэн эрмэг зоригт сурга
Хатуу хэрцгийг цээрлэн хайрлан энэрэхийг сурга