Category: Монгол үндэсний түүх

Өчигдөр буюу 2022 оны зургаадугаар сарын 22-ны өдөр аймгийн ИТХ-ын дарга С.Насанбат, аймгийн Засаг дарга Б.Азжаргал болон холбогдох албаны төлөөлөл Бунхант булшны олдворуудтай танилцаж цаашид хэрхэн судалгааг хийхдээ аюулгүй байдлаа ханган үргэлжлүүлэх талаар санал солилцож холбогдох шийдвэрийг гаргасан юм.
Тус дурсгалт газар нь Монголын түүхэнд маш бага судлагдсан ховор олдвор ажээ. Сяньбигийн үеийн хаад язгууртнууд хамгийн том хэмжээтэй бунхант булшнуудтайгаараа онцлог.
Малтлагын ажил энэ сарын 6-нд эхэлсэн бөгөөд өнөөдрийн байдлаар дуусах шатандаа буюу бунхныг судлах ажил хийгдэж байна.
Одоогийн байдлаар олдсон олдвороос дурдвал, бунхны хаалганы дотор талаас нэг бүтэн тарвага, хоёр араатан амьтан, нэг бугын толгой, хүний эрүү, төмөр эдлэл, хүрэл тогооны хэлтэрхий илрээд байгаа талаар судалгааны баг мэдээлэв.

Мөн Соёлын өвийн үндэсний төвийн сэргээн засварлах газрын дарга доктор М.Оюунтулга олдворуудын хадгалалт, хамгаалалтын талаас зөвлөхөөр ажиллаж байгаа ажээ.
Ташрамд дурдахад Монголын түүхэнд Сяньбигийн хаад язгууртны бунхант булш ингэж олдсон тохиолдол өнөөдрийн байдлаар гараагүй гэдгийг судалгааны багийнхан хэлж буй.
Судалгааны багт Улаанбаатар их сургуулийн Түүх археологийн ангийн 1, 2 дугаар курсийн оюутнууд багтаж байгаа гэж Дархан-Уул аймгийн Засаг даргын тамгын газраас мэдээллээ.

-Ийм чухал сэдвээр ярилцах боломж олгосонд баярлалаа. Канадын ногоон хөгжлийн үндсэн бодлогыг “Цэвэр өсөлт, уур амьсгалын өөрчлөлтийн талаарх Пан-Канадын хөтөлбөр” гэж нэрлэдэг. Энэхүү хөтөлбөр болон Канадын ногоон хөгжлийн бүхий л бодлого, зорилтууд бохирдлыг бууруулах, эдийн засгаа өсгөх, уур амьсгалын өөрчлөлтөд тэсвэртэй байдлыг нэмэгдүүлэхэд чиглэдэг. Канадын Засгийн газар 2016 онд нийт канадчуудын саналын үндсэн дээр Пан-Канадын хөтөлбөрийг боловсруулсан. Уг хөтөлбөрт нүүрстөрөгчийн бохирдлыг бууруулах 50 гаруй арга хэмжээг тусгасан байдаг.
Эдгээр арга хэмжээг хэрэгжүүлснээр 2030 онд нүүрстөрөгчийн ялгаралтыг 227 сая тонноор бууруулна гэсэн зорилготой байна. Хэрэв нүүрстөрөгчийг ийм хэмжээгээр бууруулж чадвал энэ нь Канадын түүхэн дэх хамгийн их бууралт болно.
Мөн хөтөлбөрийн хүрээнд эрчим хүчийг хэмнэх, цахилгаан тээврийн хэрэгсэл болон цэнэглэх дэд бүтцийг нэмэгдүүлэх, шинэ технологийг хөгжүүлэхэд ихээхэн анхаарч байна. Үүний үр дүнд шинэ ажлын байрны тоо ч эрс өсөж байна. Канадын Засгийн газар 2015 оноос хойш уур амьсгалын өөрчлөлтийг багасгах, ногоон өсөлтийг дэмжихэд 100 тэрбум канад долларын хөрөнгө оруулалт хийсэн. Ногоон хөгжилд тэмүүлж, инновац, ногоон ажлын байрыг дэмжин, ижил зорилготой улс орнуудтай хамтран ажилласнаар Канад улс илүү уян хатан, тогтвортой, өрсөлдөх чадвартай эдийн засгийг бий болгож байна.
-Ногоон ирээдүйг бүтээхэд хамгийн чухал зүйл ногоон санхүүжилт. Канад улс ногоон санхүүжилтээ хэрхэн удирдаж байна вэ?
-Уур амьсгалын өөрчлөлтөөс үүдэлтэй хямралыг даван гарах, биологийн олон янз байдлыг хамгаалах зорилгоор Канад улс уур амьсгалын өөрчлөлтөд чиглэсэн санхүүжилтийн хэмжээгээ нэмсээр байна. Мөн хөгжиж буй улс орнууд руу ногоон санхүүжилтээ чиглүүлж байна. 2021 онд болсон “Их 7”-ын удирдагчдын дээд хэмжээний уулзалтын үеэр Канад улс олон улсын уур амьсгалын өөрчлөлтийг бууруулахад чиглэсэн санхүүжилтээ өмнөх амлалтаасаа даруй хоёр дахин нэмэгдүүлж буйгаа мэдэгдсэн. Энэхүү амлалтаа 2021-2026 оны хооронд биелүүлэх бөгөөд таван жилийн хугацаанд 5.3 тэрбум канад долларын санхүүжилт олгоно. Канад бол НҮБ-ын Уур амьсгалын ногоон сан (GCF)-ийн найм дахь том хандивлагч. Мөн Уур амьсгалын өөрчлөлтийн талаарх НҮБ-ын Суурь конвенц (UNFCCC) төдийгүй хөгжингүй орнуудын олон улсын хандивлагчдын Парисын хэлэлцээрээр томоохон үүрэг хүлээсэн улс орнуудын нэг. Иймээс хөгжиж буй орнуудын уур амьсгалын өөрчлөлтийг бууруулах, дасан зохицох хүчин чармайлтыг нь дэмжихэд онцгой анхаардаг.
Манай улс 2015 оноос хойш Уур амьсгалын ногоон санд 600 сая канад доллар хандивласан.
Үүнд Монголын уур амьсгал, цэвэр эрчим хүчний зорилтуудыг шийдвэрлэхэд чиглэсэн төсөл хөтөлбөрүүдийн санхүүжилт ч багтаж байгаа. Канад улс тус санг дэмжсэнээр ногоон ирээдүйг бүтээхэд ихээхэн хувь нэмэр оруулж байна. Нэмж дурдахад, Канадын Уур амьсгалын сангаар дамжуулан 200 сая канад долларыг Ази дахь хувийн хэвшлийнхэнд зориулан хандивласан нь бүс нутгийн хөгжилд маш том дэмжлэг болсон. Тус санхүүжилт ус хангамж, хөдөө аж ахуй, ойн аж ахуй, газар ашиглалт, байгалийн нөөцийн менежмент, дэд бүтэц, эрэг орчмын хамгаалалт, гамшгийн эрсдэлийн менежмент, сэргээгдэх эрчим хүч, тогтвортой тээвэр, хог хаягдлын менежмент болон жендерийн мэдрэмжтэй үйл ажиллагаанд чиглэж байгаа. Энэхүү ногоон санхүүжилтийн үр шимийг 100 мянга орчим иргэн аж, ахуйн нэгж хүртсэн байна. Мөн Канадын Уур амьсгалын сан 18 мегатонн хүртэлх хүлэмжийн хийн ялгаралтыг бууруулсан нь нэг жилийн хугацаанд 3.5 сая орчим автомашиныг хэрэглээнээс хассантай тэнцэх үзүүлэлт юм.

Элчин сайд Катрин Ивкоф Хөвсгөл аймагт

Хөвсгөл нуурын эрэг дээр. 2020 он
-Ногоон хөгжилд түүчээлэхийн тулд бизнес эрхлэгчид, хувийн хэвшлийнхний оролцоог хэрхэн нэмэгдүүлж байна вэ?
-Манай улсын хүрээлэн буй орчноо хамгаалах, эдийн засгаа хүчирхэгжүүлэх бодлогууд нь хоорондоо салшгүй уялдаатай байдаг. Эдийн засгаа хүчирхэг бөгөөд уян хатан байлгахын тулд байгаль орчноо хамгаалах ёстой гэдгийг бид бүх талаар хүлээн зөвшөөрдөг. Уур амьсгалын өөрчлөлттэй тэмцэх, байгаль дэлхийгээ хайрлан хамгаалах Канадын хүчин чармайлтыг манай улсын хөтөлбөр, төлөвлөгөөнөөс илхэн харж болно. Тухайлбал, бид Парисын хэлэлцээрээр 2030 он хүртэл хүлэмжийн хийг бууруулах үүрэг хүлээсэн. Энэхүү үүрэг, амлалтаа биелүүлэхийн тулд “Эрүүл орчин, эрүүл эдийн засаг” төлөвлөгөөг баталсан. Төлөвлөгөөг дээр дурдсан Пан-Канадын хөтөлбөрт үндэслэн боловсруулсан бөгөөд 2020 оноос хэрэгжиж эхэлсэн. Тус төлөвлөгөөнд орчны бохирдлыг бууруулж, хүчтэй, уян хатан, хүртээмжтэй эдийн засгийг бий болгоход чиглэсэн 64 бодлого, хөтөлбөр, хөрөнгө оруулалтын төлөвлөгөөг багтаасан.
“Эрүүл орчин, эрүүл эдийн засаг” төлөвлөгөө нь таван үндсэн бүрэлдэхүүнтэй. Эхнийх нь эрчим хүчний алдагдлыг бууруулах явдал юм. Энэ хүрээнд орон сууцны эрчим хүчний хэмнэлтийн шийдлүүдийг дэмждэг. Үр дүнд нь ногоон ажлын байр нэмэгдэж, амьдрал илүү тав тухтай болно. Харин хоёр дахь нь эрчим хүчний хүртээмжийг сайжруулах замаар цэвэрхэн, хямд төсөр, байгальд ээлтэй тээврийг нэмэгдүүлэх зорилт юм. Үүний тулд бид сэргээгдэх эрчим хүчний технологид хөрөнгө оруулалт хийж байна. Мөн хотуудыг эрүүлжүүлж, түгжрэлийг бууруулахын тулд утаагүй тээврийн хэрэгсэл, цахилгаан авто машин зэрэг байгальд ээлтэй тээврийн хэрэгсэл ашиглахыг бодлогоор дэмждэг.
Гуравдугаарт, Канад улс бохирдолд төлбөр ногдуулсаар байх болно. Нүүрстөрөгчийн бохирдолд төлбөр тогтоох нь эдийн засаг төдийгүй байгаль орчны зорилтуудыг хэрэгжүүлэхэд ихээхэн үр нөлөөтэй байдаг. Өрхүүдэд шууд татаас олгохын зэрэгцээ 2030 он хүртэл нүүрстөрөгчийн бохирдлын төлбөрийг аажмаар нэмэх болно.
Төлөвлөгөөний дөрөв дэх гол талбар бол аж үйлдвэр. Тус салбарт ногоон өсөлтийг түүчээлж, давуу талыг нь нэмэгдүүлэх боломж бий.
Тиймээс Засгийн газраас Канадын компаниудыг илүү инновацлаг байж, дэлхий дахинд хэрэгцээтэй шийдлүүдийг хөгжүүлэхэд нь дэмждэг. Бодлого, урамшуулал, хөрөнгө оруулалтаар дамжуулан орчны бохирдлыг бууруулах, цэвэр эдийн засагт шилжихэд нь анхаардаг. Ялангуяа үйлдвэрлэл, үйлчилгээ эрхлэхдээ нүүрстөрөгчийг аль болох бага ялгаруулж, байгальд ээлтэй технологи ашиглахыг нь бид бүхий л талаар дэмждэг. Энэ бол шинийг санаачлагч компаниуд, бизнес эрхлэгчдээ дэмжиж буйн нэг илрэл юм. Ногоон хөгжлийг эрхэмлэсэн, ирээдүйг зөвөөр харсан бизнес эрхлэгчдээ дэмжихийн хэрээр канадчууд урт хугацаанд сайн цалинтай ажлын байртай байх баталгаа нь нэмэгдэж байна.
Харин тав дахь гол зүйл нь байгалийн хүчийг ашиглах явдал юм. Канадын Засгийн газар хоёр тэрбум мод тарьж, байгалийн орон зайг ашиглан нөхөн сэргээхээр төлөвлөж байна. Ингэснээр бохирдлыг бууруулж, цаг агаарын эрс тэс үзэгдэлд илүү тэсвэртэй байх боломж бүрдэнэ. Нөгөөтээгүүр биологич, хот төлөвлөгч, цэцэрлэгч, мод тарих хүмүүсийн олон мянган ажлын байрыг бий болгоно. Бидний энэ зорилтыг Монгол Улсын Ерөнхийлөгч У.Хүрэлсүхийн нэг тэрбум мод тарих санаачилгатай жишиж болох юм.
Ташрамд дурдахад, Канадын Засгийн газар 2050 он гэхэд тэг ялгаруулалтын зорилтдоо хүрнэ. Мөн энэ зорилтоо баталгаажуулсан хууль тогтоомжийг ч өргөн бариад байна. Канад улс уур амьсгалын өөрчлөлттэй тэмцэж буйн тод илрэл нь 100 хувь цахилгаан эрчим хүчний ирээдүйд тэмүүлж буй тэмүүлэл юм. Дэлхийн шинжлэх ухаан ч үүнд чиглэж байна. Нүүрсхүчлийн хийн ялгаралтыг тэглэх зорилтод хүрэхийн тулд дэлхий нийтээрээ хүчин чармайлт гаргах ёстой.
-Канад улс ногоон хот, цэцэрлэгт хүрээлэн, үзэсгэлэнт байгалиараа алдартай. Энэ бүх ногоон орон зайгаа хайрлан хамгаалахын тулд юунд анхаардаг вэ?
-Канадад дэлхийн намгархаг газар болон ой тайгын 25, цэнгэг усны нөөцийн 20 хувь нь бий. Мөн Атлантын далай, Номхон далай, Хойд мөсөн далай дахь манай улсын эргийг тооцвол дэлхийн хамгийн урт эргийн шугамтай улс нь Канад. Түүнчлэн жигүүртэн шувууд, загас, хөхтөн амьтдын хамгийн таатай амьдрах орчин нь манай улсад байна. Тиймээс эдгээр үнэт баялгийг хайрлан хамгаалах нь Канад улсын онцгой үүрэг юм. Канадын хоёр сая гаруй км.кв газар нутаг, далай тэнгисийг хэдийнэ хамгаалсан. Гэвч бид үүгээр зогсохгүй. Канадын Засгийн газар 2025 он гэхэд Канадын газар нутаг (нийт 2.5 сая км.кв), цэнгэг усны дөрөвний нэгийг, Канадын далай тэнгисийн дөрөвний нэгийг (нийт 1.44 сая км.кв) хамгаалахаар ажиллаж байна. Ийнхүү бид нийтдээ дөрвөн сая км.кв буюу Монгол Улсын нутаг дэвсгэрээс 2.5 дахин том газар нутаг, далай тэнгисийг хамгаалахаар зорьж байна.
Манай улсад “Паркс Канада” хэмээх агентлаг байдаг. Тус агентлаг Канадын байгаль хамгаалах хүчин чармайлтад онцгой үүрэг гүйцэтгэдэг төдийгүй үндэсний цэцэрлэгт хүрээлэнгүүдийг хариуцдаг хамгийн эртний агентлаг юм.
Түүнчлэн Паркс Канада нь нутгийн уугуул иргэдтэй хамтран ажилладаг. Тус байгууллага 110 гаруй жилийн турш үндэсний цэцэрлэгт хүрээлэнгүүд, түүхийн дурсгалт газрууд, далайн хамгаалалтын бүсүүдийн нэгдсэн системийг удирдаж ирсэн. Өдгөө 171 түүхийн дурсгалт газар, 47 үндэсний цэцэрлэгт хүрээлэн, таван далайн хамгаалалтын бүсээс бүрдэж байна. Цаашид ч үйл ажиллагаа нь өргөжин шинэ хүрээлэнгүүдийг эгнээндээ нэгтгэх болно. Үүнд хотын цэцэрлэгт хүрээлэнгүүд ч багтана. Одоо үед хот дотор цэцэрлэгт хүрээлэн байгуулах нь амралт, чөлөөт цагаа өнгөрүүлэх, суралцах, оюун санаа, бие бялдраа хөгжүүлэх чухал ач холбогдолтой гэдгийг хүмүүс улам бүр мэддэг болж байна. Канадчуудын 70 гаруй хувь нь хотын төвд амьдардаг. Тиймээс Канадын Засгийн газар үндэсний хэмжээнд Хотын цэцэрлэгт хүрээлэнгийн хөтөлбөр хэрэгжүүлж байна. Эл хөтөлбөрөөр дамжуулан 130 сая канад долларын хөрөнгө оруулалт хийж, хотын орчныг хамгаалахын зэрэгцээ цэцэрлэгт хүрээлэнгийн хүртээмжийг нэмэгдүүлэхэд анхаарч байна. Энэ ажилд Паркс Канада агентлаг томоохон үүрэг гүйцэтгэж, хаана, ямар хэмжээний хүрээлэн байгуулах, оролцогч талуудтай хэрхэн хамтарч ажиллах гээд бүхий л зүйлд нарийн төлөвлөлт судалгаатай оролцдог.

Баян-Өлгий аймагт болсон Бүргэдийн баярын үеэр. 2020 он
-Канад улс ногоон хөгжлөөр дэлхийд тэргүүлдгийн хувьд, туршлагаасаа бусад улс орнуудтай хэрхэн хуваалцаж байна вэ?
-Канад улс дэлхийн хэмжээнд тулгарч буй сорилтуудыг даван туулахын тулд олон улсын тавцанд ажиллаж ирсэн баялаг түүхтэй. Их 7, Их 20, НҮБ болон олон улсын томоохон форумд тэргүүлэх үүрэгтэй оролцдог. Энэ хэрээр уур амьсгалын өөрчлөлт, байгаль орчны асуудлыг шийдвэрлэх дэлхийн тэмүүлэлд тууштай түлхэц үзүүлж ирсэн. Бид ногоон хөгжлийн туршлагаа бусад улс оронтой олон талаар хуваалцдаг. Энд би Канадын олон талт ажлын онцлох үйл явдал, уур амьсгалд ээлтэй ухаалаг хөдөө аж ахуй болон цэвэр технологийн чиглэлээр хэрэгжүүлсэн олон улсын хөгжлийн тусламжийн ажлуудаасаа жишээ татъя.
Худалдааг либералчлахын хэрээр байгаль, орчны өндөр стандарт шаарддаг чөлөөт худалдааны хэлэлцээрүүд Канадын олон талт ажилд ихээхэн үүрэг гүйцэтгэх болсон. Мөн манай улс уур амьсгалд ээлтэй бараа үйлчилгээ, худалдааг дэмжихийн тулд бодлогын хувьд шийдтэй алхам хийж, олон улсын хэмжээнд гэрээ, хэлэлцээр байгуулсан. Тухайлбал, Канад-Европын Холбооны Эдийн засаг, худалдааны иж бүрэн хэлэлцээр (CETA), Номхон далай дамнасан түншлэлийн иж бүрэн, дэвшилтэт хэлэлцээр (CPTPP), Канад-АНУ-Мексикийн хэлэлцээр (CUSMA) зэргийг энд дурдаж болно.
Түүнчлэн 2017 онд Канад улс Их Британи улстай хамтран Нүүрсний хэрэглээнээс татгалзах хамтарсан холбоо (PPCA)-г байгуулсан. Тус холбоо нүүрсний эрчим хүчээс үе шаттай татгалзаж, 2020 оноос хойш ахин нүүрс олборлохгүй байх тухай НҮБ-ын Ерөнхий нарийн бичгийн даргын уриалгад маш том хүч нэмсэн. Өдгөө тус байгууллага 110 гаруй гишүүнтэй болж өргөжөөд байна. Үүнд үндэсний болон орон нутгийн хэмжээнд үйл ажиллагаа явуулдаг хувийн хэвшлийн төлөөлөгчид, тэргүүлэгч буяны байгууллагууд багтдаг. Нүүрсний хэрэглээнээс татгалзах хамтарсан холбоо нь дэлхийн зах зээлийг цэвэр, тогтвортой эрчим хүч рүү чиглүүлэгч гол байгууллага болоод байгааг энд онцолъё.
Хөдөө аж ахуй бол уур амьсгалын өөрчлөлтөд хамгийн өртөмтгий салбаруудын нэг төдийгүй дэлхийн хүлэмжийн хийн ялгаралтын гол эх үүсвэр юм.
Дээр дурдсан Уур амьсгалд ээлтэй, ухаалаг хөдөө аж ахуйн загвар нь тус салбарт өсөлт бий болгох, хүнсний аюулгүй байдлыг хангах, уур амьсгалын өөрчлөлттэй тэмцэх хөдөө аж ахуйн дэвшилтэт загвар юм. Энэхүү загварын үндэс суурь нь 2010 онд болсон Хөдөө аж ахуй, хүнсний аюулгүй байдал, уур амьсгалын өөрчлөлтийн талаарх Гаагийн бага хурлын үеэр тавигдсан. Ухаалаг хөдөө аж ахуйн загвар амжилттай хэрэгжсэнээр уур амьсгалын өөрчлөлт, эдийн засгийн өсөлт, хөдөө аж ахуйг нэгдсэн уялдаа холбоотой болгож, энэ нь эргээд хөдөө аж ахуйн бүтээмж, орлогыг тогтвортой нэмэгдүүлэх, уур амьсгалын өөрчлөлтөд дасан зохицох, хүлэмжийн хийн ялгарлыг бууруулахад нөлөө үзүүлнэ. Үүний зэрэгцээ Канадын олон улсын хөгжлийн тусламж нь эмзэг бүлгийн тариаланчдыг, ялангуяа эмэгтэй тариаланчдыг дэмжин ухаалаг хөдөө аж ахуйн арга хэрэгсэл, технологийг нэвтрүүлэхэд дэмжлэг үзүүлдэг.
Нөгөөтээгүүр цар тахал дэлхийн ногоон сэргэлтийг дэмжсэн гэвэл хилсдэхгүй. Ялангуяа улс орнууд эдийн засгийг сэргээх хөтөлбөртөө уур амьсгалын өөрчлөлтөд чиглэсэн бодлого төлөвлөгөөг илүү нарийн тусгаж байна. Мөн цэвэр технологи нэвтрүүлэхэд чиглэсэн хөрөнгө оруулалт, зохицуулалтын тогтолцоог бодлогоор дэмжин эдийн засгийн өсөлтийг өдөөх талаар улс үндэстэнүүд чухалчлах боллоо. Энэ бол ногоон сэргэлтийг дэмжиж байгаагийн тод илрэл.
Канад улс цэвэр технологийн салбарт тэргүүлдэг. Тухайлбал, сэргээгдэх эрчим хүч, усны менежмент, эрчим хүчний хэмнэлт, ухаалаг сүлжээ, уур амьсгалд ээлтэй ухаалаг хөдөө аж ахуй болон хог хаягдлыг дахин боловсруулах шийдлүүдийг энд дурдаж болох юм. Үүнээс гадна бид түнш орнуудтайгаа эдгээр чиглэлээр хамтын ажиллагаагаа бэхжүүлэхэд анхаарч байна. Канад Улсаас Монгол Улсад суугаа Элчин сайдын яамнаас зохион байгуулж буй арга хэмжээ, санаачилгууд ч үүнд хамаарна. Бидний цаашдын харилцаа ногоон өсөлтийг түүчээлэхэд чиглэх болно.
-Бидний урилгыг хүлээн авч ярилцсан Элчин сайд танд баярлалаа.
-Ярилцах боломж олгосонд баярлалаа. Канадын ногоон хөгжилд чиглэсэн санаачилга, үйл ажиллагаа уншигчдын сонирхлыг татна гэж найдаж байна.

Социализмын 70 жилд маш их үнээр олж авсан иргэнлэг, хүмүүнлэг амьдралыг 20 гаруйхан жилийн дотор нураасан. Нэг нэгийгээ хүндэтгэх, хайрлах, дэг журамтай, сахилга баттай, ичдэг, гэмшдэг болгож чадсан нийгэмт амьдралыг ардчилал нэрийн дор барууны орнуудын зөвлөгч, менежер нэртэй ганган нэрийн хуудастай хүмүүс ирж балласан. Тэдний ноцоосон галыг Ар Монгол өөрөө өрдсөн. Хоёр хөршүүд хараад мэл гайхаж цэл хөхөрсөн.
Барууны нэртэй орнууд Ар Монголыг анх яг Ази Африк Латин Америкийн ядуу колончлогдсон орнуудтай адил гэж доод хэмжээнд хандаж зөвлөлгөө нэртэй үймээн хийж тэднийг дагасан залуус бас тэдэнтэй сүлбэлдсэн хуучин социализмын кадерууд Ар Монголыг энэ дэлхийн хамгийн ядуу орнуудын жагсаалтанд оруулсан. 90 он хувьсгал нэртэйгээр барууны мөнгө хүүлэгчидийг угтан авч тэдэнд үйлчлэх үйлдэл цаанаа явагдсан. Залуучууд нийлэн дарвиж ээж аавынхаа эсрэг хашгирч бүтээн босголтыг доромжлож удахгүй Америкийг дагаж дэлхийн биш гэхэд Азийн бар болно, бас Сингапур болно гэж ёстой л хүн биш болцгоосондоо. Соёл устаж лам олшров.
Ар Монголыг ардчилалтай болгоно гэж хийсэн бүтээсэнээ муулахын дээдээр муулж залуучууд хаанаас ирж хэн байж байгаад хэн болсоныгоо умартаж тэжээсэн бяруу тэрэг эвдэнэ гэгчээр идсэн тогоо руугаа нулимцгаасан. Ердөө л энэ Улаанбаатарт өссөн залуус хөдөөнөөс дөнгөж орж байсан залуучууд нийлээд ийм зүйл хийсэн шүү дээ. Залуу хүн нэг буруу эргэвэл ёстой одоо юу ч тус болохгүй. Зүгээр цаг хугацаа харуулна даа гээд л хүлээхээс өөр аргагүй. Ерөөсөө улстөрд гаргасан амжилтаараа хийсэн муу муухайгаа дарах гэж оролдох бүтэхгүй.
90 онд Ар Монгол гэнэт л социализмд хэрхэн зовж зүдэрч дарангуйлуулж байсан тухайгаа уйлагнан тоочиж боорцог нэртэй дуу хүртэл зохиосон. Очирбат гэж нэртэй ерөнхийлөгч хамгийн анхны барууны хулгайчийг онгоцны буудал дээр хүртэл тэврэн авч муу муухай эхэлсэн. Тэдний хойноос улстөрийн тархи угаагчид болох Милтон Фридман, Сорос гээд бузар хүмүүсийн гар хөлүүд ирж улстөрийг устгасны дараа бизнэсийн мөнгө хүүлэгч Фридландын гар хөлүүд ирж энэ дэлхийн улс орнуудын сайн сайханыг устгаж нураадаг неолиберализмын нүгэл Ар Монголд нүүрлэсэн. Энэ үед Орос, Хятад хоёр гайхаад л хараад байсан. Тэдний тусыг хэн ч хэлсэнгүй. Социализмын үеийн коммунист гэдэг хөгшчүүд хүртэл барууны залуусыг дагачихсан үсээ будуулаад гүйж байсан.
Барууны орнууд Ар Монголыг ганцхан социализм л босгож ирж сайн сайхан амьдрал авчирч өгсөн шүү дээ гэдгийг үл тоомсорлон өөрсдөө социализмаас илүүгээр Ар Монголыг хөгжүүлэх шийдэл байхгүй байж дөнгөж цэцэглэж байсан орныг буцаагаад феодализмын орон болгосон. Хамгийн бүдүүлэг, хамгийн хулгайч, хамгийн зэрлэг, хамгийн араатан амьдрал 90 онд явагдсан. Ар Монголын бүтээн байгуулалтыг устгах үйл хэрэг алт дилер гэсэн Улаанбаатар хотод өссөн онгироо залуучуудаас эхэлсэн. Энэ онгироо залуучуудыг хөдөөнөөс ирсэн хамаатангийндаа амьдардаг залуучууд хөөргөж тэдэнтэй дуу нийлүүлэн 70 жилийн бүтээн босголтыг ердөө л 10 хүрэхгүй жилийн дотор өмч хувьчлал нэрийн дор устгасан.
Орос, Польш гэх мэт олон оронд очиж суралцах ёстой байсан залуус барууны сурталчилгаанд автагдаж ямар ч утгагүй наймаачид болцгоож сурч мэдлэг боловсролтой болох зорилгоо орхисон. Нэгэнт сураад авч чадахгүй бол мөнгө төлөөд авна гэж диплом, докторын цолны наймаа бас явагдсан. Мэдлэг боловсролыг доромжилж мөнгөгүй хүн хамгийн тэнэг хүн болж хувирсан. Мөнгөгүй л бол хэн ч биш гэсэн ийм адгийн зэрлэг амьдрал энэ дэлхийн хаа ч явагдсангүй.
90 онд тэнэглэлийн дээд цэгтээ хүрч хүний гэр бүлийг үймүүлж авгай хүүхэд булааж авч хүн ёс алдаж доод хэмжээнд очсон. Юу юугүй л баячууд төрж баячууд олон бол одоо тэр капитализмыг байгуулна гэж хөгшин залуугүй хөөрч мөнх амьдрах юм шиг мөнгөөр зодсон мөнгөөр худалдсан мөнгөөр хайрласан мөнгөөр бурханд мөргөсөн ариун битгий хэл нүгэлт амьдралыг Ар Монгол өдөөн хөөргөсөн. Тэр ч бүү хэл зүгээр нэрээ хүртэл өөрчилж ямар ч утгагүй овгийн нэртэй хүртэл болцгоосон. Нэг мэдэхэд гэр бүлийн хүмүүс бүгдээрээ өөр өөр овгийн хүмүүс болж нэг нэгнийгээ гадуурхаж хүртэл эхэлсэн.
Ингэж хүн төрөлхтөний түүхэнд өөрөө өөрсдийгөө нураасан анхны ард түмэн болцгоосон. Ард түмэн ч гэждээ хэрвээ ард түмэн эрх чөлөөтэй бол түүнийг ард түмэн гэхээс биш эрх чөлөөгүй бол ард түмэн гэж хэлэхгүй харин боол эсвэл бусдын гар хөлүүд гэж нэрлэнэ. Үнэхээр 4 жил болгон сонгууль гэсэн нэрийн дор намаа сонгоно гэсэн тархи угаалтын дор яаж гэр бүл ээж аав ах дүү нар улстөржих нэрийн дор хүний боол болцгоодог билээ.
90 онд Америкууд хөөрхийсдөө гэж уйлагнасан хонхны дуу дуулсан залуучуудын үгэнд үнэмшиж тусламжийн бараа болгож онгоц дүүрэн гурил явуулж цагаан сараар цагаан гурилтай буузаа хийцгээсэн. Харин удалгүй Америкчууд Ар Монгол гурилын үйлдвэртэй, тариачин ангитай, трактор комбайнуудтай гэдгийг мэдээд их ч гайхсандаа. Ингээд барууны орнууд өөрийн мэдэлгүй анархист залуусын мэхэнд орж баларсан орныг аврахгүй бол болохгүй гэж ардчилал гэсэн шидэт үгээр залуусын тархийг угааж Ар Монгол гэсэн аж үйлдвэр хөдөө аж ахуйн орныг нураах их нураалт эхэлсэн. Их нураалтын дараа их хөөрөл явагдсан. Зурагтаар намын дарга нар хөөрөгөө гайхуулж дээлийн торгоо гялалзуулсан дээлт амьдрал эхэлсэн. Хаа л бол залуу хүн хөөрч хөгшин хүн ичсэн ийм л 20 жил өнгөрлөө.
Ар Монголыг мөнгө л гэсэн ганцхан үнэт зүйл авгай хүүхдээс авахуулаад улстөрийн товчооны өвгөн гишүүн хүртэл бүгдийг эзэмдэж хүнийг хүн гэхийн аргагүй араатанаас доор амьдрал явагдсан. Ардчилалын 20 жилд хичнээн хүн төрийн буруу бодлого ардчилалын дарангуйлалаас болж амиа хорлож, архинд орж, бусдын мэсэнд, орцныхоо үүдэнд үхэцгээсэнийг бүртгэж авбал ардчилалын хэлмэгдүүлэлт гэсэн улстөрийн цоо шинэ ойлголт гарч ирэх жишээтэй.
Хүмүүс сайхан зүйл бичилдээ, өөдрөг байялдаа гэдэг. Тэгвэл яаж? Муу муухайгаа хивснийхээ доогуур шүүрдэх гэж үү? Муу нуухаар сайн илчил. Гэм хийсэн хүмүүс гэмших ёстой. Достоевскийн бичсэн гэм ба гэмшил гэж ном бий.
20 жилийн дотор аав аав биш ээж ээж биш болчихсон шүү дээ. Өвөө ч өвөө биш болчихлоо шүү дээ. Эцэстээ хүүхэд хүүхэд биш болчихсон ийм ёс суртахууны наад захын ойлголтгүй орон болчихлоо. Нийгэмд дүрэм ёс зүй гэж устлаа шүү дээ. Ийм нийгэм биш бөөгнөрөл болсон газар хэн тэгээд ажил хөдөлмөртөө төвлөрч сайн сайхныг бүтээх гэж хичээх вэ дээ. Бүгд л стресстэй, депрэсстэй байна шүү дээ. Худлаа Ар Монголын тэнгэрт агаарт шингэсэн. Үүнийг нууж ийш тийш зугаалж хэрэгтэй хэрэггүй клуб байгуулж хагас бүтэн сайнд бяслагдаж сар жилээр улс орноосоо зугатаан явцгаадаг биздээ. Гадаадад очоод л нэг хүн ёсны амьдралтай золгодог.
Яагаад Ар Монгол ийм амин сүнсгүй сэтгэлийн амар амгалангүй зөвхөн л мөнгө хөөж лам хүртэл мөнгө ярьдаг бузар булай болчихсон бэ гэхээр чөлөөт зах зээлийн эдийн засаг нэртэй мушиган гуйвуулсан үйлдэл гэж болох. Өөрсдийгөө эдийн засагч гэж нэрлэдэг Англи хэл дээр ганц ном уншаад ойлгохгүй МУИС-ын профессорууд л банк санхүүгээ эдийн засаг гэж эндүүрдэг. Тэд том эдийн засагч Хайэк гээд л ярих дуртай гэсэн. Юу ч ойлгоогүй хүмүүс их сүржигнэдэг. Гэтэл эдийн засаг гэдэг бол Ар Монголд явагдаж буй нэг нэгэнтэйгээ өрсөлдөөн нэрийн дор дайсагнах биш. Эдийн засаг гэдэг нэг нэгэндээ туслаж дэмжиж хөгжих болохоос дайсагнаж өрсөлдөөд хөгжихгүй. Хувиа бодоод л зөвхөн хувийн ашигийн төлөө явбал нийгмийн буюу нийтийн ашиг гарахгүй тул түүнийг хэзээ ч эдийн засаг гэж нэрлэхгүй. Эдийн засаг өөрөө нийгмийн тусын тулд хийгдсэн. Энэ тухай Адам Смит бичсэн биздээ.
Хятад, Орос хоёр хөршүүдийнхээ байгуулж өгсөн барилга байгууламж, аж үйлдвэр, их дээд сургуулиуд, мэдлэг боловсрол, ёс суртахуун, цэцэрлэг гээд л иргэн хүнийг бэлтгэх байгууллагаас авахуулаад хүүхэд залуучуудыг хүмүүжүүлэх бүхий л бүтэцээ эвдэж нураасан. Хүүхдийн цэцрлэгийг хүртэл өмчилчихсөн өмчтөнгүүд дүүрэн байна шүү дээ.
Өнөөдөр яг л 100 жилийн өмнөх шиг мухар сүсэгт дарлуулж гадны сүм хийдүүдэд боолчлуулж оюуны том асуудалд орсон. Бизнесийн нэртэй банк санхүүгийн жинхэнэ ядуу орнуудыг боолчилж сурсан мянга мянган хүмүүс ирж Ар Монголыг ч ёстой сэглэж хаясандаа. Бонд гэдэг боохой бас гараад ирсэн. Ар Монгол өөрөө мухар сүсэгтэж номын сангаа нурааж сүм хийд барьдаг л улс боллоо. Хамгийн сүүлчийн том лам бизнэс Пүрэвбат гэж нөхөр Улаанбаатар хотоос нэг их холгүй сүм хийд барьж мөнгө хөөдөг лам зангаа дагалаа.
Ингээд мэдлэг боловсролоос хоцорч лам жаргасан Ар Монгол идэж ууж хөзөр тоглож машинтай давхих шив. Ингээд амьдрал өөрөө ямар ч зорилгогүй утгагүй болсон. Утгагүй амьдралуудаа Чингис архиар л угаацгаах шиг. Социализмын үед ямар амар амгалан амьдралтай байсанаа Ар Монгол 20 жилийн дараа ухаарч үнэт зүйлсээ нураасанаа харж ичихдээ түүх рүүгээ өөрөөр хэлбэл өвөг дээдэс зан заншил уламжлалт ёс гэсэн өнөөдөр ямар ч ач холбогдолгүй үлгэр домог руугаа зугатаасан. Ичсэндээ Орос, Хятад хоёрлуу л буруугаа өгч хэзээ ч ирэхгүй Америк руу горьдсон нүдээр ширтэнэ. Болдог бол Ар Монголыг нүүлгээд Америкийн өмнө Мексик хавьд очоод айл болоод буучих л мөрөөдөлтэй бололтой.
Өнөөдөр Ар Монгол үлгэр домог мухар сүсэг ярьсан агуйд гал тойроод л сууцгааж буй мэт. Агуй дотроо үлгэр домогоо түүх нэртэй болгож ном бичиж түүнийгээ сурах бичиг гэж бас нэрлэнэ. Ар Монгол түүх ярих болохоор зөвхөн Чингисээс хойших дундад зууны түүх ярих болохоос нэн шинэ түүх өөрөөр хэлбэл орчин үеийн түүх ярих маш дургүй. Яагаад гэвэл нууц задарч гадныханыг биш өөрсдийгөө мэхэлж үнэт зүйлээ устгаж үнэт зүйлгүй болсоныг хүлээн зөвшөөрөхөөс ичицгээдэг тул Чингис л гэсэн ганцхан түүхтэй.
Түүхийн ухаан, нийгмийн ухаан, анагаах ухаан гээд ухаан гэсэн ойлголтыг нэг л буруу хэрэглэж иржээ. Эндээс Монгол хүний ухааны асуудал алдагдсан. Хүн ухаан алдаж унахаас авахуулаад ухаан орох гэх мэт хүний тархи доторх үйл явцыг өнөөөдөр хүртэл тайлбарлаж чадалгүй Монгол хүний ухаан алдагдсан. Энэ алдагдсан ухаанаа цааш ухамсар гэсэн ойлголттой бас хутгаж хоёр чухал ойлголтын ялгааг алдагдуулжээ. Ухаан гэдэг хүний тархи дотор тул хөгжих ёстой үйл явц бөгөөд психологийн ойлголт. Ухааныг хөгжүүлж чадахгүй бол тэр чигээрээ хоцрогдох тул боловсрол болон сурган хүмүүжил гэсэн ойлголтууд хэрэгтэй.
Хүний ухааны дэргэд ухамсар бол философийн ойлголт. Тиймээс Ар Монгол түүхийг психологийн ойлголтоос философийн ойлголт руу ойртуулах хугацаа болсон. Ерөөсөө энд л Ар Монголын гүн төөрөгдөл зоогдсон. Философийн ойлголт болох ухамсар цааш этик буюу ёс зүйтэй хамаатай. Хүний үйлдэл ухамсартай явагдах чухал тул хүн өөрөө ухамсартай болох чухал. Тиймээс түүхийн ухаан ярих биш түүхийн ухамсар ярих хэрэгтэй. Ингэж чадвал түүхийг ухамсартайгаар бичиж чадна. Тэгвэл Ар Монгол хойд хөрш Орос өмнөд хөрш Хятад хоёртой хэрхэн ухамсартай түүх бүтээх вэ?
Орос, Хятад хоёр хөршүүд Ар Монголын бүхий л номууд болон сурах бичгүүдийг судлаж ерөнхий дүгнэлт гаргахгүй бол Ар Монгол өөрсдийн хийсэн бүхий л хэлмэгдүүлэлт, завхруулга, алдаануудаа хоёр хөршдөө л чихэж өөрсдийгөө юу ч хийгээгүй ямар ч буруугүй гэж түүхийн том хар нүхэнд унасан шүү. Өөрсдийгөө хөгжүүлж урагшлуулж дэвшүүлж чадалгүй сав л хийвэл Чингис хаан ярьж яаж Хятад, Орос хоёрыг эзэлж сөнөөж алж хядаж явсанаараа л сайрхаж юмны учир мэдэхгүй энэ хорвоог зөвхөн л хуурч мэхэлж залилах ёстой гэсэн ойлголттой Ар Монгол сүүлийн 20 жилийг өнгөрөөсөн. Үүнийг урлагийнхан нэртэй мухар сүсэгтэнгүүд их ч хөөрөгдөж сүүлдээ бүр бөө нэртэй болцгоож физик математикийн ойлголтуудыг хүртэл мушгиж гуйвуулж дэлхийн инээд болцгоосон.
Сүүлийн 20 жилд Орос, Хятад хоёр хөршүүдийг неолибеарлизм нэртэй хамгийн зэрлэг капитализмын араатан банк санхүүгийн мөнгө хүүлэгчид нураах гэсэн боловч чадсангүй. Харин Орос, Хятад хоёр дэлхийн тавцан дээр буцаж байраа олж чадсан. Хоёр хөршүүд зэрлэг капиталтизмын эсрэг тэмцэж ард түмнээ аврах гэж зовж зүдэрч явахад Ар Монгол яг л бүтэхгүй гадаадын мөнгө хүүлэгч нарт өөрсдийгөө бэлэглээд өгсөн дөө. Барууны мөнгө хүүлэгчид ирж Ар Монголоор тоглож онгироо залуучуудаар тоглож байхад тухайн үедээ төр яагаад Орос, Хятад хоёроос зөвлөлгөө авч барууныханы эсрэг арга хэмжээ авсангүй вэ? Нээлтэй нийгэм гэж Соросын үгэнд хууртаж энэ дэлхийн хамгийн том хулгайч нарт улс орноо шидэж өгцгөөсөн. Түүнийгээ капитализмтай боллоо эсвэл зах зээлийн эдийн засагтай боллоо гэж нэг залуу их л онгирсондоо. Хонг Конг хотод очоод бас хулгайгаа ярьж онгирсон гэсэн.
Ар Монгол дахиад л Орос, Хятад хоёроор тэжээлгүүлэхээ мэдэхгүй л Америкийн номын дэлгүүрийн хамгийн хэрэггүй номнууд орчуулсандаа л хөөрөх шивдээ. Хөөрүү онгироо огшоо омогшдог залуустай орон ийм л байдаг аж.
Ар Монгол ядахдаа хоёр хөршөөсөө суралцахгүй хаа холын ямар ч үр нөлөөгүй нөхдийг даган дууриаж сүүлдээ Хятадын эдийн засгийн нээлттэй бодлогыг буруугаар сурталчилж аж үйлдвэрээ устгасан. Ингээд зогсохгүй Оросын перестройка буюу өөрчлөн байгуулалтыг бас зориуд мушгиж төрийн бүтэцийг эвдсэн. Энэ хоёр мушгин гуйвуулгад зөвхөн залуучууд биш социализмын үеийн улстөрийн хуучин кадерууд оролцож маш том нүгэл хийсэндээ. 70 настад даруулга хэрэгтэй гэж хөгшин залуу хоёр нийлэхээрээ яадагийг яруу тодоор харуулсан.
Ар Монгол 90-ээд онд дотроо ингэж хоорондоо зодолдож байх үед гадаадын мөнгө хүүлэгч тархи угаагчид ирцгээж найр наадам болсон. Барууны шинжээчид нэртэй мөлжигчид ирж Ар Монголыг шилжилтийн орон гэж нэрлэсэн. Хаанаас хаашаа шилжих хэрэг вэ? Хувьчлаж нээлттэй хөгжлийн эдийн засаг үүсгэж Хятад орон шиг болж чадалгүй Ар Монгол бүх аж үйлдвэрээ устгаад машин техникийг Хятад орон луу зөөчихсөн шүү дээ. Ямар шилжилт? Бүтээсэн баялагаа гадагшаа шилжүүлсэнээ хэлж байна уу?
Ар Монгол социализмын үед дөнгөж гадаад орнууд руу оюутан залуусаа мянга мянгаар сургаж жинхэнэ улс шиг улс болох гэж байсан байтлаа гэнэт ямар ч утгагүй Польшийн усан онгоцны боомтын ажилчидын бослогыг жинхэнэ ардчилал гэж ойлгуулаад хэнд ч хэрэггүй ардчилсан хувьсгал нэртэй анархизм Ар Монголыг буцаагаад феодализмын Ар Монгол буцаагаад болгох сүүлийн 20 жилийн төөрөгдөл явагдсан.
Перестройка бол дэлхийн хоёр ч дайныг ялж гарч ирсэн Орос оронд хэрэгтэй байсан. Түүний хажуугаар ЗХУ-ыг устгах гэсэн барууны хүчирхийлэл дэндүү хүчтэй байсан тул ЗХУ нуран унасан. Гэхдээ Орос орон өөрийгөө авч үлдэж харин Орос орны хооллодог байсан орнууд хөсөр хаягдаж өнөөдөр дэлхийн хамгийн ядуу хамгийн их зөрчилдөөнтэй хамгийн их дайн дажин болсон орнууд болжээ. Ар Монгол ч гэсэн тэр л орнуудын хувь заяа ирж мэдлэг боловсролоос алс хаягдаж идэж ууж наадам хийж цол шагнал тараадаг хөөрхий тоглоомын орон болжээ.
Ар Монгол тэртэй тэргүй социалист ардчилсан орон байсан. Хэрвээ капиталист ардчилсан орон болох гэж 90 онд Сүхбаатарын буюу Чингисийн талбай дээр гарч ирсэн бол одоо тэр капитализмд аваачих ёстой аж үйлдвэр хаана байна?
Аж үйлдвэр байхгүй бол капиталистууд төрөхгүй. Капиталистууд төрөхгүй бол яаж капитализмд орох билээ. Зөвхөн төв банк тойрсон хүү зээлээс авахуулаад өр цаашлаад бонд ярихаас хэтрэхгүй ийм орон яаж эдийн засагтай болж чадах вэ дээ? Эдийн засаг гэдэг бол хөдөлмөр дээр тогтож нэмүү өртөг үйлдвэрлэж тэр нэмүү өртөгийн татварын хэмжээгээр улс орон амьдардаг. Гэтэл Ар Монгол хилээр контэйнэр оруулж ирдэг контэйнерийн худалдаан дээр тогтдог яг л 100 жилийн өмнөх шиг Хятадтай худалдаа хийдэг худалдааны орон болсон. 100 жилийн өмнө тэмээгээр зөөдөг байсан бол өнөөдөр контэйнэрээр зөөдөг болсонд л ялгаа бий. Тиймээс ганцхан худалдааны татвар байх ёстой атал бас л гадаадын аж үйлдвэртэй орныг дууриаж нэмүү өртөгийн татвар гэж зохиомол хөрөнгө цуглуулдаг.
Олигтой аваад явчих төр сүүлийн 20 жилд бүрэлдэж чадалгүй баян тарган гэр бүлүүд л үүслээ шүү дээ. Капитализм гэдэг бол баян тарган хүмүүсийн ажил биш ёстой л өдөр шөнөгүй хөдөлмөрлөдөг хөдөлмөрч бас эх оронч хүмүүсийн үйл хэрэг. Барууны улс орноо авч явдаг эдийн засагчаас авахуулаад улстөрч хүмүүс эх оронч хүмүүс байдаг. Ар Монголд эх орон гэсэн ойлголт байхгүй. Тиймээс ч Сүхбаатарын талбай дээр Чингис, Сүхбаатар, Майдар гээд гурван зөрчилтэй хэрүүл үүсгэсэн гурван улстөр зөрчилдөнө. Олонх нэрийн дор хар маасын сонгосон Их Хурал цаашид элит хүмүүс гарч ирж элит Их Хуралтай болоогүй цагт худлаа үргэлжилсэн хэвээр.
100 хүрэхгүй жилийн дараа Ар Монгол буцаад яг анх Орос, Хятад хоёр ямар байдалтай угтаж авсан одоо тийм л байдалтай байгаа шүү гэдгийг Оросын Путин, Хятадын Ши Жинпинг хоёр сайн мэдэж байгаа. 100 хүрэхгүй жилийн дотор Ар Монгол энэ хорвоогийн мэдлэг боловсролыг өөртөө шингээж чадахгүй гэхэд ядаж энэ дэлхийн ёс суртахууныг сурч авсангүй шүү дээ. Үүний тулд ном унших хэрэггүй зөвхөн л хүн чанар хэрэгтэй байсан. Гэтэл өнөөдөр Ар Монголын төр ямар билээ. Сайд л болох гэсэн хүмүүс. Их хуралд гишүүн болох гэсэн мөрөөдөл. Юу ч болж чадахгүй бол гадаадад элчин сайд болчихвол бас сайд шүү дээ.
Юу ч сурсангүй дээ. Юу ч сураагүйгээ нууж далдалж худлаа явсаар Ар Монгол зөвхөн өөрөө өөрсдийгөө л хуурсаар л байна. Одоо удахгүй намар болно. Түүний дараа өвөл. 90 онд ардчилсан хувьсгал хийчихлээ гэж өөрсдийгөө хуурсан. Хэний төлөө ямар зорилготой түүний дараа яах гэж хувьсгал хийсэн бэ? Хэн ч өнөөдөр хариулж чадахгүй. Үндэстэний ашиг сонирхол байхгүй зөвхөн хувийн ашиг сонирхол хайсан орон яаж л бол яаж төөрөгдөнө. Барууныхан чадлаа…
Философич С. Молор-Эрдэнэ

Доктор Д.Наваан уг алтан бүсийг тухайн үед амьд сэрүүн байсан ардын уран зохиолч Ц.Дамдинсүрэн, олноо эрдэмтэн гэгдсэн О.Намнандорж, ардын зураач Ядамсүрэн нарт үзүүлэхэд “Жамухын бүс” гэж дуу нэгтэйгээр хэлж байжээ. Сүүлд АНУ-ын монголч эрдэмтэн Хангины Гомбожав ч гэсэн “-Эргэлзэх хэрэггүй. Энэ бол Жамухын алтан бүс мөн” гэсэн байна. Энэхүү алтан бүс өдгөө Монгол улсын Эрдэнэсийн санд хадгалагдаж байгаа.

 

Хятан нар буудалласан газартаа олон тэргээ тойруулан тавьж хүрээ үүсгээд, дунд нь буудаг байсан нь хожмын монголчуудын хүрээтэй адил юм.
VIII зуунаас Хятан нарын аж ахуй нь өсч дэгжихийн зэрэгцээ хүн ам нь олширсоор байж.Урьд н; тэд 10 аймагтай байсан бол IX зууны сүүлч үед Хятан 38 аймгаас бүрэлдэж байсан аж.
Хятан улс 936 онд Хятадыг дотолж, хойд зүгийн нь 16 муж улсыг эзлэн авчээ.Түүнээс хойш Хятан улс их гүрний шинжтэй болж, улсаа Их Ляо улс хэмээн нэрлэж, гүрний нийслэлийг байгуулж эхэлсэн байна.
Хятан гүрний дарлал мөлжлөгийн хүчрийг хүлээсэн Зүрчид аймаг 1113 онд бослого гаргаж, өөрийн нутгаа чөлөөлж, Хятанд гүрний зарим газар нутгийг ч эзэлж, улмаар 1115 онд Алтан улсыг сэгхийх завдал өгөлгүй довтолж, 50 илүү хотыг нь эзэлжээ/ 1118-1125 онд Алтан улс Хятадын Сүн улстай талцан хүч хавсран Хятан гүрнийг хоёр этгээдээс нь довтлон, нутаг газрыг нь жил жилд ахин эзэлсээр Хятаны Тяньцзо хааныг олзолж, 200 гаруй жил тогтносон Хятан гүрнийг мөхөөж, түүний газар нутаг ба хүн ардын үндсэн хэсгийг эзлэн захирах болжээ.
1125 онд Хятан улсын хаан нь Алтан улсад олзлогдсон, Хятан улс мөхсөн нь Елуй-Даши орхон, Туулын газарт цаашид удаан суух аргагүй болжээ.Чингээд тэр цэрэг, дагалдагсадаа авч баруун тийш хөдлөн, одоогийн Шинжааны Турфан хотын орчноор тэр үеийн Уйгурын нутгийг хүрэв.
Хар Хятан улс нь монгол угсааны аймгуудын үүсгэн байгуулсан Хятан улсын уламжлалыг залган, Дундад Азид тогтсон төр улс юм.
13 зууныы нэгэн муцульман түүхч Хар Хятаны тухай тэмдэглэхдээ, ;;Гүр хаан бүх Туркестанд хоёрхлоо тогтоож байв. Тэгэхдээ Гүр хаан өөрийн хүрдэггүй.Хүн ардаас татвар авах нь бага, харьяат улсын ван нарт хандахдаа энэрэнгүй, түүнд дагасан (ван) хүн бүрийн энгэрт нэгэн мөнгөн тэмдэг зүүж явдаг. Тэр н. түүний хараатын тэмдэг;; тын гэжээ.
Хятан нар нийгэм-эдийн засгийн хөгжлөөр урьдах Хүннү, Сяньби Жужан, Түрэг зэрэг аймаг улсуудаас нилээд ахиу байсны нэгэн адил , эдийн ба оюуны боловсрол нь бас давуутай болсон байжээ.
378
1110,1118 онд Хятанд их өлсгөлөн болж, хүмүүс модны холтос, хальс идэхэд хүрч байсан нь түүний эдийн засаг сүрхий доройтсоны шинж тэмдэг юм.Шивэй хэмээх ерөнхий нэрийн доор тэр үед гуч гаруй аймаг байсан бололтой. Тэднийг түрэг (VI-VIII зуун)-ийн гэрэлт хөшөөний бичигт, гучин Татар гэж нэрлэсэн байна. Өөрөөр хэлбэл, Шивэйн 30 аймаг, гучин татар гэдэг нь нэг зүйл аж.Шивэй нар Хятаны баруун хойд талаас хойд зүгийн ой хөвч хүртэл олон зуун км газрыг эзэмшин сууж байжээ.Шивэйн олон аймгийн дотор хожмын язгуурын монголчуудын өвөг дээдэс оролцож явжээ.Судлаачид Да Шивэй бол хожмын Тайчууд аймаг гэж үзсэн байна.Мөн Хар тэрэгт Шивэй нар Хятантай өргөн харилцаж явсан байна.Тэд 907 онд Хятанд эзлэгдсэн бөгөөд тэрэг, гэр тэрэг хийдгээрээ ихэд алдаршиж байв.Хар тэрэгт Шивэй нар Хятанд гэр- тэрэг хийх аргыг зааж өгсөн ажээ.
Улгу. Хэрлэн голоос урагш нутаглаж агсан гэнэ.Тэд бол хожмын Олхонуд аймаг бололтой. Нанхиад сударт, Олхонуд гэдэг нэрийг Улгу буюу ургу хэмээн хазгай тэмдэглэсэн байна..Улгу нар 10 зууны эхээр Хятан нарт эзлэгджээ.Хятаны эрх баригчид тэднийг эзлэн аваад, 3 хувааж, тус бүрд нь толгойлогч тавин захиргажээ.
Улянха(Урианхай) аймаг 909, 963 онд Хятанд бэлэг хүргэн, алба барьж байжээ. Тэд алаг гөрөөсөөр алба өргөсөн гэсэн нь ойн урианхад бололтой.Урианхад анх Хятан улсын үед түүхэнд нэр тэмдэглэгдсэн байна.Тэд нанхиад сударт, Кумоси буюу кумохи хэмээн нэр нь тэмдэглэгдсэн монгол угсааны аймагт анхандаа багтаж явсан бололтой.
Мэй-ли-зи (Мэргэд).Тэд чухам хэзээ Хятанд эзлэгдэн хараат болсон нь тодорхойгүй.1057 онд У-ду-вэн аймаг Хятанд тэмээ, мориор алба өргөж байсан нь Гурван Мэргидийн доторхи Удуйд Мэргэд мөн бололтой тэгэхээр 1057 оноос өмнө л тэд Хятаны хараат болсон байна.1096 онд тэд Хятаны эсрэг эсэргүүцэн тэмцээд ялагдаж байв.1097 онд Зүбү нар Хятаны эсрэг хүчтэй тэмцэж, тэднийг сүрхий шахамдуулах үеэр Мэргидийн ноён Хулуба бас хөдөлж, уугуул нутгаа эргүүлэн авахыг Хятанаас шаардаж, бас нутгийн бүтээгдэхүүнээр тэдэнтэй худалдаа хийхийг тулган байжээ.
Татар. 1005 онд есөн татар нар Хятанд алба өргөсөн байна. Тэр үеийн хятад сурвалжид, татар гэдэг нэрийн дор Тутукулиут, Алчи, Куйн, Биркуй, Терат, Камаши, Ниучи, Айрагуд, Буйургуд нараас бүрдсэн есөн татараас гадна Хамаг Монголчууд зэрэг зарим монгол аймгуудыг бас багтаан ойлгож, судар бичигт тэмдэглэсэн бололтой байна. Тиймээс тухайн үеийн нанхиад сударт гарч буй дада бую дадан гэдгийг хоёр янзаар ойлгож болно. Түрэг (VI-VII зуун) -ийн гэрэлт хөшөөний бичээсэнд 30 татар хэмээсэн нь Шивэйн 30 аймгийг хэлсэн гэдгийг өмнө нь тэмдэглэсэн билээ. 1124 онд Хятаны эрх баригчид татар аймгуудаас 50 000 цэрэг татаж байсан гэсэн нь гагц есөн татарыг заасан хэрэг хараахан биш бололтой.
Дэлэ. Энэ аймаг нь Олхонуд аймагтай зэргэлдээ Хянганы нурууны орчмоор нутаглаж явсан бололтой.Тэднийг бас заримдаа нанхиад сударт янз янзаар тэмдэглэжээ. Бүгд найман аймгаас бүрдэж агсан тул Дэлэгийн 8 аймаг ч гэсэн нь үзэгддэг. Хятаны эрх баригсад дэлэ нарыг тусгай аймагт хуваасангүй. Тэд Хятан нартай тэмцэлдэн, түрэмгийллийг нь эсэргүүцэх нь олонтой байжээ. Энэ аймгийн угсаа гарал нь тодорхойгүй. Уг аймгийн нэрийг тэмдэглэсэн Хятад үсгийн дуудлага, нутгийнх нь баримжаа зэргээс хөөж бодвол, дэлэ нар нь хожмын Жалайр аймаг байж магадгүй санагдана. Жалайр гэх нэрийн сүүлийн -р- нь олны нөхцөл бөгөөд үндэс нь Жалай юм. Хожим нь Жалайр нь 10 аймгаас бүрдэж байжээ. XI зууны эхээр жалайр нар Хятаны түрэлтэнд өртөн, баруун хойшлон, Хамаг Монголын нутагт орж иржээ. Тэгээд тэдний хүүхдүүд нь мангир, гогод зэргийг түүж идсээр Хамаг Монголын язгууртан эмэгтэй Монулун хатны морь уралдах газрыг эвдсэн шалтгаанаар зарим нь хядагджээ. Түүнээс болж Жалайр, Хамаг Монгол хоёрын хооронд тэмцэл үүсч, яваандаа жалайр нар ялагдан, тэдний өтөгү боол аймаг болсон гэдэг.
Онгуд. Энэ аймаг Хянганы нурууны баруугаар, Их цагаан хэрэмийн араар нутаглаж байжээ.Хятад сурвалжид тэднийг Шато буюу Цагаан татар хэмээн нэрлэж байжээ.941 онд тэд түгүхүний заримын хамт Хятаны шахалтанд өртөн, Хятадад дагахыг завдаж байв.
Монгол. Нанхиад сударт, VII-VIII зууны хэрэг явдалтай холбогдуулан Мэньү Шивэй гэх аймгийн нэр тэмдэглэгдсэн ажээ. Тэрхүү Шивэй аймгуудад хамаарч агсан Мэньу нь Монгол гэсэн нэрийн хазгай гэсэн үг ажээ. Тэр үед Мэньү Шивэй нар Далай нуур, Хөлөн нуур хавиар нутаглаж явжээ. Хятан улсын үед тэднийг Мэнгули хэмээх болжээ.Энэ нь монгол гэсэн үг гэдэг нь илэрхий.Тэд Хятаны нутгийн баруунаар зах залган оршиж, өвс, ус даган жилийн дөрвөн улиралд байнга нүүдэллэн мах, айргийг хүнсэндээ хэрэглэн, Хятан нартай арьс шир, үхэр, хонь, тэмээ, адуугаар худалдаа хийдэг байжээ.1087 онд Монгол улсаас Хятан улсын амар амгаланг асууж элч зарж байжээ.Энэхүү Монгол улс гэсэн нь хамаг Монголыг хэлж буй бололтой.1122 оны үед Монгол улс нь хятан нарт эцсийн түшиц хүч болж байсан гэж сурвалжид өгүүлжээ.
Элжигин. Энэ аймаг Хятан улсын үед төрийн засаг захиргааны байгуулалтаас үүсч буй болсон бололтой.Хятаны эрх баригчид өөрийн улсын харьяат болон хараат улс аймгуудыг хэсэглэн хуваагаад, хэсэг бүрийг тусгай төлөөний хүмүүсээр захируулдаг байсныг дээр өгүүлсэн билээ.Тийм төлөөний хүмүүс нь дотроо хэдэн зэрэг дэвтэй байсан бөгөөд хамгийн дээд тушаалтныг илижин (илицзин) хэмээдэг байж.Энэ илижин гэдэг үг нь угтаа элжигин гэдэг үгийн хазгай бичлэг бололтой гэж судлаачид үзэж байна.Илицзин гэдэг үгийг эхний -эл- нь өөрийн хүн, элгэн садны хүн гэсэн утгатай эртний алтай хэлний үг.Харин -жигин- нь эртний түрэг хэлнээ хан хүүгийн болон хааны гэр бүлийн гишүүдийн өргөмж нэр, өндөр зэрэг тушаалын нэрээр хэрэглэгдэж байсан тегин гэдэг үгийн сунжирсан хэлбэр бололтой.Энэ хоёр үг нийлэн хэвшээд, элжигин гэсэн үг үүссэн бололтой.Энэ нь илижин хэмээх албан тушаалтын агуулгатай ч дүйцэж байна.Хятан улсын хааныг төлөөлөн, тусгай аймгуудыг захирдаг, хааны ураг садны тэр хүнийг Хятан нар илижин буюу элжигин гэж нэрлэдэг байсан нь яваандаа түүний захирсан хараат хүмүүсийн нэр болон хувирсан аж.Монголын элжигин аймаг нь эрт цагт хонхирад, барга нартай нэг тамга хэрэглэдэг, гарлын холбоотой байсан аж.Энэ нь элжигин нар дээрх айимгуудаас голлон үүссэний гэрч байж болно.XI зууны эцэс XII зууны цагт элжигин нар одоогийн Монгол улсын нутгийн зүүн хэсгээр нутаглаж явжээ.
Дээр нэр дурдсан хэдэн аймгуудаас гадна Хятан улстай дээр үеэс харилцаж, түүнд захирагдаж явсан Диэ-лиэ-ди, Юань-цюай гэдэг хоёр аймгийн нэр сударт гардаг нь мөнхүү монгол аймгууд бололтой ажээ.Диэ-лиэ-ди гэдгийг зарим судлаач Монголын далуд аймагтай, нөгөөдөхийг нь ижи аймагтай дүйлгэсэн байна.
1012, 1015 онд Хэрлэнгийн дээд биед Шимали, Диэ-лиэ-диь, Юань-цюай гурван аймаг Хятаны эсрэг бослого гаргаад, Хятаны сайд Елюи Шилян тэднний бослогыг дарж, олон хүнийг хядсан байна. Дээр босогчдоос үлдэгсдийг Хэрлэн голын доод урсгалын газарт хоёр хот барьж, заримыг нь суулгажээ.Тэр хоёр хотын үлдэц нь өдгөө ч Зүүн хэрэм, Баруун хэрэм нэртэйгээр Монгол улсын Хэнтий аймгийн Мөрөн сумын нутагт Хэрлэн голын хойд хөвөөнд байна.
Дээрх гурван аймгийн хүн ам тэр хоёр хотод байсан Хятаны төлөөны сайдуудад захирагдан, зарим нь хотын дотор суун, гар үйлдвэрлэлийн ажил үйлдэж байжээ. Тэр үеийн Монгол аймгуудын эсэргүүцэл тэмцэл Хятан улсын хүчин чадлыг сулруулж байсныг тэдний сайдууд ч хүлээн зөвшөөрч байжээ.
XI зууны эхээр Хятан улсын дотоодод бослого тэмцэл олон гарсан байна.Тэр тэмцлийг дарахын тулд Монгол аймгуудаас цэрэг, мал татах нь нэмэгдэв, Энэ нь Монгол аймгуудын тэмцлийг улам өрнүүлж байжээ.

Түүхийн жимээр хөтөлсөн Д.Жаргалсайхан

Эдгээрийн онцлог шинж нь, хоёр гараар хэвлийн өмнө сав барьсан босоо дүрстэйгээс гадна хоёр чихэвчийг нь дээш сөхсөн дүгрэг малгайтай, олон унжлага зүүлт бүхий бүстэй байдаг.эдгээрт түрэгийн хүн чулуунд байдаг шиг хутга, сэлэм зэрэг зэр зэвсгийн зүйл үгүй, мөн түүнчлэн харьцангуй их том хэмжээтэй байна. Түүнээс гадна ойр орчинд нь, түрэгийн дурсгалд байдаг шиг тахилын хашлага чулуу, цуварсан зэл чулуу зэрэг зүйлс огт тохиолддоггүй байна.
Ийм хэлбэрийн хүн чулуу Тува, Хакаст олдож байжээ.Манай улсын Баян-Өлгий, Увс зэрэг баруун талын аймгуудын нутгаар тохиолддог ба төдийлөн нарийн сайн судалж хараахан амжаагүй юм.Эдгээрийн жишээ болгон Баян-Өлгий аймгийн Сагсай сумын төвөөс 8.5 км зайтай Битүү хэмээх газарт орших хөшөө, мөн Ногоон нуур сумын төвд буй 2 хөшөө зэргийг дурдаж болно.
Дээрх хүн чулуудын хийц дүрслэл болон дэргэд нь байх байгууламжийн хэлбэр дүрс түрэгийн хүн чулууныхаас эрс ялгарч байна.Харин газар зүйн байршлын хувьд, түрэгийн хүн чулуу элбэг тархсан Баруун Монгол, Алтайн уулсаар байх ба Уйгур улын төв байсан Монголын төв нутагт огт тааралддаггүй ажээ.
Киркисүүд
Уйгурын ноёрхлыг мөхөөж Монгол нутагт түр ноёрхлоо тогтоосон овог аймаг бол киргис нар бөгөөд тэд Төв Азийн эртний ард түмний нэг болно.
Киргисүүд нь ийнхүү Төв Азийн ихэнх нутгийг эрхшээлдээ оруулсан ч тэнд удаан ноёрхож чадсангүй.Тэдний Төв Азид байсан цаг хугатсаа болон энэ нутгийг орхиж явсан шалтгааныг икин янзаар тайлбарладаг.Өмнө нь Төв Азид ноёрхлоо тогтоож байсан улс гүрнүүд Монгол орны төв нутаг Орхон голын хөндийд төвлөн төр улсаа байгуулж байсан бол Киргисүүд энэ уламжлалыг дагасангүй.Тэд ерөөс энэ нутагт суурьшин идээшихийг эрмэлзээгүй бололтой Зарим судлаач, тэдний эндээс явсан цаг хугацаа, шалтгааныг тухайн үеийн улс төрийн нөхцөл байдалтай холбон тайлбарладаг байна.Тухайлбал, тэд 10 зууны эхэнд монгол хэлт хятан нарт хүч түрэгдэн энэ нутгийг орхиж явсан гэж үздэг.
Киргис нь бөө мөргөлтөн байсан ба өөрсдийн бөө нарыг “Гянь” буюу кам гэж нэрлэдэг байв.Тал газар цугларч бөө бөөлөн лус савдаг тахидаг байжээ.12 жилийн тоололтой бөгөөд жил бүрийг бар хулгана, нохой гэхчкэн амьтны нэрээр нэрлэдэг байв. Баяр наадам цуглааны үеэр тэмээн ба морин уралдаан зэргийг зохиодог байжээ.Бишгүүр, хэнгэрэг, цоор зэрэг хөгжмийн зэмсэгтэй байв. Эхнэр богтлон авахдаа адуу, хониор сүй бэлэг барьдаг, эрд гарсан эмэгтэйчүүд нүүрэндээ шивээс тавьдаг мөн эрэлхэг баатарлагийн тэмдэг болгож эрчүүд ч нүүрээ шивдэг байв.
6 зууны үеэс Түрэг улс хүчийг олж, одоогийн Монгол улсын нутгаар төвлөрсөн их улсыг байгуулан нийт Төв Ази дахинд ноёрхлоо тогтоон явах үес, монгол угсааны овог аймгууд одоогийн байгаагаасаа ихээхэн зүүн тийш шахагдан нутагласан байлаа. Тэр үед Байгал нуураас урагш Ляодунгийн хойг хүртэлх уудам газар нутагт аж төрөн сууж байсан нүүдэлч овог аймгууд нь монгол хэлтэн байсан гэж эрдэмтэд үзэж байна. Эдгээр овог аймаг нь Дорнод Ху буюу Дунху-аас үүсэн гарч, Сяньби, Жужан зэрэг томхон улсуудыг байгуулж явсан тэр л өвөг монгол хэлтний удам угсаа болно.
Татар хэмээх нэр түрэг хөшөөний бичээст гардаг төдийгүй, үүнээс ч бүр эрт үед нангиад сурвалжид эхлэн гарч, дада, датань, тантань гэх хэлбэрээр тэмдэглэгдэн хэрэглэгдсээр иржээ.
Энэхүү улс үндэстнийг нэрлэх Татар хэмээх нэр анх гарснаас хойш Күль-Тегиний хөшөөний их бичээсэнд “Отуз-Татар” (Гучин татар) гэх нэрээр гартал 200 жил, цаашид Тан улсын үе хүртэл 100 гаад жил өнгөрчээ. Улмаар энэ нэрээр дундад зууны Монголчуудыг нэрлэж байсан ба XIII зууны Монгол аймгуудын дотор байсан Татар нэртэй аймаг нь Жужаны шууд удам гэж эрдэмтэн Г.Сүхбаатар үзжээ. 2 мөн тэнд тал 65

Түүхийн жимээр хөтөлсөн Д.Жаргалсайхан

 

Харь орны энгийн нэгэн залуу чухам яагаад эх орон, түүх соёлд минь ингэтлээ татагдан шимтэх болов гэдэг сэтгүүлч миний сонирхлыг ч бас татаж байлаа.Тэр бол Луйзиана мужид амьдардаг 23 настай оюутан залуу болох Дастин Трилл Ноэль юм.Ингээд түүнтэй хийсэн сонирхолтой ярилцлагыг хүргэж байна.
-Сайн байна уу.Юуны өмнө өөрийгөө танилцуулаач?
-Сайн байна уу.Намайг Дастин Трилл Ноэль гэдэг.Одоогоор Луйзианагийн их сургуульд дизайн, кино урлагийн чиглэлээр суралцаж байгаа, ирэх тавдугаар сард төгсөнө.Сургуулиа төгссөний дараа Монголд руу аялаж бас гайхалтай кино хийх боломж олдоно гэж найдаж байна.Надад монгол үндэсний хөөмий, морин хуур үнэхээр их таалагддаг.Басхүү Чингис хааныг агуу баатар байсан гэж боддог бөгөөд түүний талаар судлах дуртай.
-Хэзээнээс эхэлж Монголын тухай сонирхон судлах болсон бэ?
-Би Монголд очиж байгаагүй л дээ.Хоёр жилийн өмнө би нэг ч монгол хүнийг таньдаггүй байсан.Харин одоо фэйсбүүкээр маш олон монгол найзтай болсон.Хамгийн анх 11 настайдаа Чингис, Хубилай хааны тухай номноос уншиж байлаа.Хэдийгээр зарим ном зохиолд түүнийг зүгээр л зэрлэг дээрэмчин байсан мэтээр дүрсэлдэг ч дэлхийн талыг байлдан дагуулж явсан дайчин нэг муу дээрэмчин эр байсан гэдэгт би итгээгүй.Ингээд би түүний тухай сонирхон судлах болсноор Монголыг сонирхож, ихээхэн татагдах болсон.Үүнээс гадна би Америкт төрж өссөн Индиан гаралтай африк америк хүн.Эрт цагт өвөг дээдэс минь Азиас нүүдэллэн Аляскийн хойгоор Америкт ирж суурьшсан гэж үздэг.Харин Индиан Тува хоёр гарал үүсэл нэгтэй бөгөөд Тува нь өөрөө Монголын нэг салбар аймаг.Иймээс би өөрийгөө Монгол цустай гэж боддог.

-Таныг монгол хэл бас сурч байгаа гэж сонссон.Бие дааж сурсан уу?
-Тиймээ, нэг жил орчим бие даан судалж байна даа.Саяханаас фэйсбүүкээр олон монгол найзтай болсон.Тэд маань надад маш их тусалдаг.
-Монгол хэл сурахад юу нь сайхан, бас юу нь бэрхшээлтэй санагдаж байна вэ?
-Дэлхийн хүн амын цөөхөн хэсэг ярьдаг энэ гайхалтай хэлийг сурна гэдэг үнэхээр сайхан.Миний хувьд монгол хэлийг сурснаар харилцааны нэгэн том зэвсэгтэй болж байгаа гэж бодож байна даа.Манай их авгуудын нэг уугуул африк америк гаралтай хүн байсан бөгөөд Дэлхийн II дайны үед тулалдаж явсан.Авга маань Луйзианагаас гаралтай учраас францаар бас ярьдаг байлаа.Луйзианачуудын нэг уугуул хэл нь франц юм шүү дээ.Тиймээс тэр шаардлагатай үед ганцаараа орчуулга хийж хүмүүст ойлголцоход нь тусалж маш олон үүрэг даалгаврыг амжилттай гүйцэтгэж, олон ч хүний амийг аварсан гэж манайхан ярьдаг.Хэзээ нэг өдөр надад ч бас ийм завшаан олдох юм бол Монгол-Америкийн хооронд дахь дипломат харилцаанд хувьд нэмрээ оруулж, авга ахынхаа үйл хэргийг үргэлжлүүлнэ гэж боддог шүү.Гэхдээ монгол хэл бусад хэлээс хамаагүй хэцүү.Их олон нөхцөл, дагавартай.Заримдаа бүр математикийн хүнд хичээл үзэж байгаа юм шиг санагддаг.Бас нутаг нутгийн аялга өөр учраас зарим хүмүүс миний яриаг ойлгож, зарим нь ойлгохгүй байх жишээний. /инээв/
-Сая таны хөөмийлөхийг сонслоо.Монгол хүн бүр хөөмийлж чаддаггүй.Амьсгалын хуваарилалтаас эхлээд их хэцүү шүү дээ.Та яаж сурсан юм бэ?
-Өөрөө өөртөө л багшилсан гэх үү дээ.Нэг жилийн турш өдөр бүр дасгал хийхдээ, боксоор хичээллэж байхдаа гээд л боломж олдвол хөөмийн аялгууг сонсдог байлаа, бас дагаж хийх гэж хичээнэ.Голдуу монгол болон тува хөөмийчдийг сонсдог.Энэ бүхний эцэст би хөөмийлж эхэлсэн шүү.Цаашдаа илүү ихийг сурна.
-Монгол хөгжим, хөөмий сонсоход ямар мэдрэмж төрдөг вэ?
-Тэрхэн мөчид газар дэлхий эргэхгүйгээр зогсчихож байгаа юм шиг, харанхуй шөнө тэнгэрт буй оддыг ширтэж буй мэт, өглөө нар мандсаны дараа тэнгэр ягааран улаарахыг ажиж буй мэт тийм л мэдрэмж төрдөг.Миний дотор тийм л төсөөлөл буудаг даа.Хамгийн гол нь би гайхалтай амар амгаланг мэдэрдэг.Хөөмий, монгол хөгжим сонсох үед байгаль дэлхий чихэнд минь аялгуулж, намайг тайвшруулж байгаа юм шиг нэг л сайхан байдаг.Стрессдэж, бухимдсан үедээ хөөмий юмуу, монгол ардын дуу сонсохоор аяндаа л тайвширна.
-Хамгийн их дуртай монгол дуугаа нэрлээч, яагаад энэ дуунд дуртай вэ?
-Би Тува, Халимаг, Буриад, Монгол үндэстнүүдийн бүхий л дуунд дуртай. Эдгээрээс Тувагийн дуучин Сайдаш Монгушийн дуулсан “Өдүгэн Тайга” , “Huun Huur-tu” хамтлагийн “Orphans Lament”, Буриад ардын дуу “Алтаргана”, “Миний буриад”, “Таван хасаг”, Монголоос Төрмандахын “Зүүдэн бороо”, Жавхлангийн “Алсад суугаа ээж”, Монгол ардын дуу “Дүүриймаа”, “Торгууд нутаг”, халимагаас Окна Цасхан Замын “Edjin Duun” зэрэгт хамгийн их дуртай.
-Хэзээ хамгийн анх монгол хүнтэй уулзаж байв, ямар сэтгэгдэл төрсөн бэ?
-Хамгийн анх Батболд, Мөнхбилэг гээд хоёр залуутай уулзаж байсан.Анх Батболд Чикагогоос надтай уулзахын тулд машинаар ирж байсан гээч.Энэ чинь бараг л Америкийн нэг захаас нөгөө зах хүрч байна гэсэн үг шүү дээ.Тэр холоос ирэхдээ надад бууз авчирч өгч билээ.Үнэхээр сайхан санагдсан.Бид хамтдаа Монголын тухай ярилцаж, олон ч дуу дуулсан.Намайг “Миний аав адуучин” дууг дуулахад аавыгаа саналаа гэж ярьж байсан.Батболд аавтайгаа нэлээд хэдэн жил уулзаагүй юм билээ.Бидний уулзалтаас хойш тэр гэрийнхээ тухай их бодсон гэж ярьсан.
Мөнхбилэгийн хувьд Монгол руу буцахынхаа өмнөхөн Техасаас над дээр ирж уулзаж байсан.Ирэхдээ ааруул авчирч өгөөд, монголын төрийн далбааны өмнө хамтдаа зургаа татуулж байсан даа.Бас надад хэрхэн хөөрөг солилцож мэнд мэдэх тухай зааж өгсөнд нь баярладаг.Тэр ээжтэй минь уулзаж хүүгээ сайн өсгөж хүмүүжүүлсэнд баярласнаа илэрхийлсэн гээд боддоо.Монголчууд миний урьд өмнө нь уулзаж байсан Ази хүмүүсээс тэс өөр юм шиг санагдсан.Тэд танихгүй нэгэнд хүртэл нөхөрсөг ханддаг.

-Монгол хүний ямар зан чанар хамгийн их таалагддаг вэ?
-Тэд үнэхээр найрсаг, өгөөмөр хүмүүс.Хүнээс юм асуухаасаа өмнө хүнд юугаар тусалж чадах вэ, өөрийн мэддэг юуг хуваалцаж болох вэ гэж үргэлж боддог.Үүнээс гадна хэцүү бүхнийг даван туулах чадварыг нь би хамгийн их үнэлж, хүндэлдэг.Наанадаж Монголын тэр хүйтэн өвлийг бодоход, цаанадаж эх орноо дахин хүчирхэг улс болгох гэсэн тэдний сэтгэл зүрх, эх орныхоо төлөө бууж өгдөггүй тэр тэмцэл нь үнэхээр гайхалтай.Би энэ тал дээр тэднийг чин сэтгэлээсээ дэмждэг.Хамаг Монголыг ч бас дэмжиж байгаа.Зарим хүмүүс Монгол гэхээр халх, халимаг, буриад гэх мэт салгаж ойлгох гээд байдаг.Харин би тэднийг энэ сайхан нутгаа хүчирхэгжүүлж, хамтдаа байгаасай гэж хүсдэг.Тэгээд ч тэд үүнийг хийж чадна гэдэгт бат итгэдэг.Учир нь би өмнө нь хэзээ ч зорилгоосоо няцаж, бууж өгч байгаа Монгол хүнийг хараагүй.Мохошгүй зориг, няцашгүй зан чанар бүр эртнээс л тэдний цусанд шингэсэн.Би ч өөрөө ийм зантай болохоор Монголчуудын энэ зан чанар маш их таалагддаг.
-Онлайнаар найз болсон монгол хүмүүс хэр тусалдаг вэ?
-Тэд маань надад цаг үргэлж тусалж байдаг.Хэдийгээр бид зөвхөн фэйсбүүкээр харилцдаг боловч тэд миний амьдралд тохиолдсон нэгэн том аз завшаан юм.Учир нь би энэ бүхнийг нэг ч монгол хүн таньдаггүй байхдаа хийж эхэлсэн.Гэтэл тэд одоо намайг дэмжиж байна.Хүмүүс намайг дэмжиж, тусалж байгааг мэдрэх тэр мэдрэмж хамгийн сайхан нь.Бас тэд миний сэтгэлд ойр санагддаг учраас надтай ярилцах хүмүүс хэзээд байдаг.Ярилцах үедээ би тэдний сэтгэлд хадгалагдаж буй сайн сайхныг олж хардаг.
-Монголд ирвэл хамгийн түрүүнд юу хийж, хаашаа явахыг хүсдэг вэ?
-Очиж үзэхийг хүссэн маш олон газар байна.Сүхбаатарын талбай, Цонжин Болдогоос эхлээд цаатан хүмүүс дээр хүртэл очиж үзэхийг хүсдэг.Түүнчлэн өөртөө таарсан сайхан монгол дээл өмсч, морин хууртай ч болно.Мөн Монгол хүмүүстэй хийсэн сонирхолтой бичлэгээ эргэж ирээд эндэхийн хүмүүст үзүүлнэ дээ.Үүнээс гадна би тал нутагт очиж эрх дураараа сайхан хөөмийлөхийг хамгийн их хүсч байна.Өндөр настай хүмүүстэй уулзаж Монгол дуу дуулж өгч баярлуулах юмсан гэж их боддог доо.Мөн надад Сувд гээд хөөрхөн дүү бий.Түүний ээж бараг л намайг өргөж авсан гэхэд болно доо /инээв/.Тиймээс Монголд очоод тэдэнтэйгээ заавал уулзана.
-Таны зурагнуудаас харахад Монгол малгай, Монгол улсын төрийн далбаа, бэлэг дурсгалын зүйл их харагдлаа.Эдгээрийг хаанаас олж авсан бэ?
-Зарим нэг найзууд маань Монголоос явуулсан даа.Тэднийг би ихэвчлэн фэйсбүүкийн нэрээр нь дууддаг юм.
-Олон монгол хүн таныг ойлгож, хүсэл тэмүүллийг тань дэмжиж байгаа.Харин таны гэр бүл, найз нөхөд болон бусад америк хүмүүс үүнийг хэрхэн хүлээж авдаг вэ?
-Би энэ тал дээр нэлээд анзаарч харсан л даа.Би боскын хичээлээ заахдаа монгол хөгжим сонсдог.Ер нь дасгал сургуулилтаа хийж байхдаа ч монгол хөгжмөө сонсож л байдаг.Тэгсэн зарим шавь нар маань бас монгол хөгжим сонсдог болчихсон байна лээ.Учир нь эдгээр хөгжим тэдэнд анхаарлаа төвлөрүүлэхэд нь тусладаг гэж ярьж байсан.Надад ч бас тусалдаг.Харин гэрийнхэндээ Монголын тухай ярихаар их сонирхон сонсож, бахархаж байгаагаа хэлдэг шүү.Харамсалтай нь гэр бүлийнхэн болоод ихэнх америкчууд Монгол хаана байдгийг, зарим нь бүр Монголын тухай сонсоо ч үгүй байсан.Чингис хаан ч мөн гайхалтай удирдагч, ард түмнийхээ аж амьдрал, зан заншилд яг таг нийцсэн хууль журмыг бий болгож чадсан гэж боддог.Гэтэл энд түүнийг баатар гэхээсээ ердийн нэг дээрэмчин байсан мэтээр төсөөлдөг.Би энэ ойлголтыг засаж, Америкчуудад зөвөөр ойлгуулахыг хүсч байна.Сургуулиа төгсөж кино урлагт хөл тавьсныхаа дараа Чингис хааны бодит түүхийг харуулсан бүтээл туурвих төлөвлөгөөтэй байгаа.Магадгүй олон хүн миний энэ хүслийг үгүйсгэж болох юм, гэхдээ л оролдоод үзэх хэрэгтэй ш дээ.

Олон америкчууд энэ од, тэр алдартай хүн юу хийж, яаж явж байна вэ гэсэн шалдар булдар, хэрэггүй зүйлд анхаарлаа хандуулдаг.Харин би бүр багаасаа л дэлхий ертөнцийг сайнаар өөрчилж, хойч үедээ сайхан бүхнийг өвлүүлэхийг хүсдэг байлаа.Тиймдээ ч энэ зорилгодоо үнэнч байж Мартин Лютер Кингийн тухай их уншдаг байсан.Бодол хүчтэй, хамгийн гол нь хэзээ ч бууж өгөлгүй, зоригтой байхад болно гэдэгт би итгэдэг.Бас “Монголын нууц товчоо”-г уншаад хүмүүсийг байлдан дагуулахын тулд илднийхээ хүчийг, оюун билигтэйгээ хослуулж байж амжилтад хүрдэг юм байна гэдгийг ойлгосон.Номыг хавтсаар нь дүгнэнэ гэгчээр намайг африк америк гаралтай учраас зарим нь шүүмжилдэг.Дээрээс нь Америкийн өмнө зүгийнхэн арьс өнгөөр нэлээд гадуурхдаг болохоор энд өдөр бүр л өөрийнхөө төлөө тулаанд ордог гэх үү дээ.
-Таны амьдралын гол уриа юу вэ, ямар зарчим баримталдаг вэ?
-Хэдэн жилийн өмнө би ийм нэг шүлэг бичиж байсан юм.
“It is wise to cross the river that has never been crossed
It is better to love that which can never be lost
But most of all, the most that any human can ever do
Is to watch the Earth shake and know that you are the cause”.Үүнийг утгачилбал, чи өөрийнхөө амьдралын үнэ цэнийг мэдэрч, амьд яваа насандаа гайхалтай зүйлийг хийж бүтээж чадвал тэр зүйл чинь үүрд дурсагдаж үлдэнэ гэсэн санаа юм.Яг л Дамдины Сүхбаатар Монгол улсын тусгаар тогтнолын төлөө тэмцэж, хувьсгалын үйл хэргийг гүйцэлдүүлж байсантай адил.
-Түүх судраас уншиж байхад хоногшиж үлдсэн хэсэг юмуу, эшлэлээсээ хуваалцаач?
-Миний хамгийн дуртай бөгөөд хийж байгаа зүйлстэй минь холбогддог нь “Тэнгэрээс од шүүрэх” гэсэн үг юм.Үүнийг хэлэх бүрт миний доторх хүнийг сэрээж, зоригжуулж байдаг.Өмнө хэлсэнчлэн би үргэлж бусдын боломжгүй гэснийг хийж бүтээх чадвартай нэгэн болохыг хүссээр ирсэн.Ямартай ч гараагаа зөв эхэлсэн гэж бодож байгаа шүү.
-Сонирхолтой ярилцлага өрнүүлсэн танд баярлалаа.Зорилгодоо хүрч, санасан бүхнээ сэтгэлчлэн бүтээхийг ерөөе.
-Баярлалаа.
Б.Саруул

СУИС-ийн төгсөх курсийн оюутан, залуухан найруулагч Бат-Эрдэнийн “Хайрлах хүч” УСК-д зургийн даргаар ажиллаад дөнгөж дууслаа. Мөн Монголын эмэгтэйчүүдийн холбоо, “U Film”-ын хамтын бүтээл С.Удвал ахайтны бодит түүхээс сэдэвлэсэн “Улаан цэцэг” МУСК-д зургийн дарга болон С.Удвал гуайн аавын дүрийг бүтээлээ. Кино маань өнөөдөр нээнэ.
-Өөрөө дүр бүтээхгүйгээр зургийн даргаар ажиллах ямар байдаг вэ?
-Зургийн даргын ажилдаа дуртай, кино бүтэхэд чухал роль шүү дээ. Киноны орчин, цаг үеийг зураач нар бүтээж, зургийн дарга нар бодит болгодог. Зарим хүмүүс зургийн дарга бол боолын ажил гэдэг л дээ, үүнд жаахан эгдүү хүрдэг юм.
-Зургийн даргын ажил нэлээд судалгаа, мэдрэмж шаарддаг уу?
-Тэгэлгүй яахав, зохиолоо маш сайн уншаад найруулагч, оператор, зураач нартайгаа нягт холбоотой ажиллана. Жишээлбэл, “Улаан цэцэг” МУСК-д 1928-1990 оны үйл явдал гардаг. Тэр он цаг ямар байсныг маш богино хугацаанд харуулна. Түүнийг маш тодорхой харуулж, хүмүүст ойлголт өгөхийн тулд зургийн дарга сайн ажиллах хэрэгтэй. 1928 онд С.Удвал дарга есөн настай байхад ямар гэрт амьдарч, тухайн үеийн даргын өрөө гээд л тэр бүхнийг бүрдүүлэхэд мэдрэмж чухал. Миний хувьд болж өгвөл зэрэглэл өндөр, энэ цаг үед ховорхон объектуудыг сонгодог. Улс төртэй холбоотой кино байхад улс төрийнхөн хаана уулзах боломжтой вэ гээд л харна даа.
-“Улаан цэцэг” МУСК-д хэдий хугацаанд ажиллав?
-Хоёр жилийн өмнө Г.Ундармаа эгч зургийн даргаар ажиллах санал тавьсан. Энэ бол миний зургийн даргаар ажилласан анхны түүхэн кино. Цар тахлын улмаас хойшилж өнгөрсөн намраас зураг авалтаа эхэлж, одоо ард түмэндээ хүрэх гээд догдолж байна. Шинэ цагийн залууст С.Удвал гэж ямар хүн байсныг үзүүлэх гэж байгаадаа их догдолж байна. Энэ кинонд ажиллаж байхдаа С.Удвал гуай их ажлын хажуугаар хэзээ нь уран бүтээлээ туурвиж, үр хүүхдүүдээ өсгөж, гадагшаа томилолтоор явдаг байсан юм бол оо гэж гайхсан.
-Бас энэ цагийн хит “37-р точка” УСК-д зургийн даргаар ажилласан шүү дээ…
-Тийм ээ, бас л шандас сорьсон уран бүтээл байсан. Цаг үеийн байдлыг харуулахаар объектоо олох, “Фантастик” продакшны залуус маш дайчин, шаргуу ажилладаг. Одоо уран бүтээлээ харахад гоё байдаг. “37-р точка” УСК зургийн дарга гэдэг нэрийг маань илүү тамгалж өгсөн.
-Өөрөө тоглохгүй байсан юм уу?
-Тодорхой хэмжээний дүр байсан байх л даа. Нэг зургаас нөгөө зургийн хооронд объектуудаа бэлтгэх ажил маш их байсан. Тэр дунд жүжиглэх боломжгүй, жүжиглэж байхдаа дараагийн объектоо бодно шүү дээ (инээв).
-Одоо ямар уран бүтээлд зургийн даргаар ажиллах гэж байна?
-Би зөвхөн “Фантастик”, “U Film” ч юмуу зэрэглэл, карьер өндөртэй продакшнуудтай хамтарч ажилладаггүй. Хэн ч мэдэхгүй хэрнээ тэр киног хүнд таниулахын төлөө шинэ найруулагч залууст туслахын тулд зургийн даргаар явдаг. Дараагийн уран бүтээлийн санал ирчихсэн. Залуу найруулагч Давкагийн Хөвсгөл аймгийн эмнэлгийн байгууллагын 90 жилийн ойд зориулсан “Анагаагч” УСК-д ерөнхий зөвлөх, эмчийн дүрд тоглоно. Надад эмчийн дүр өгсөнд их гайхсан. Сахлаа л авах нь дээ (инээв).
-Та сүүлийн үед фитнессээр хичээллээд, үс сахлаа ургуулах боллоо. Ямар нэгэн дүрийн зорилго бий юү?
-Тоочиглосон дүр байна. Найруулагч Б.Тамир “Жингээ хас, үс сахлаа ургуул” гэдэг даалгавар өгсөн. Уран бүтээлч хүн дүрдээ дурлах ёстой, би дүрдээ дурлаад хичээж байгаа.
-Хөл хорионы үед эрүүл хооллож, жингээ хасахаар шийдэв үү?
-Өмнө нь би жингээ хасах тухай огт боддоггүй байлаа. Нэг өдөр эхнэр маань МУГТ Г.Угалзцэцэгийн “Хэвлийгээрээ инээмсэглэе” ангид хамт бүртгүүлчихсэн байсан. “Өнөөдрөөс бэлтгэл хийх гэж байгаа, намайг хүргээх өгчих” гэсэн. Би ч хүргэж өгчихөөд явах гэтэл хувцас бэлтгэсэн, хамт орно гэснээр анх удаа хичээлдээ орж хөлс, нулимсандаа холилдоод л гарч ирсэн (инээв). Угалзцэцэг манай найз болохоор шантрахаас ичээд долоон хоног таслалгүй хичээлдээ явсан. Гэтэл долоо хоногийн дотор хоёр кг жин хасчихсан байсан. Урамшаад хичээллэж байтал “Нийслэл хүүхэн” УСК-ны санал ирсэн юм. 20 гаруй кг жин хасч сүүлийн үед “Ган” спорт төвийн гишүүн болж, илүүдэл жингээ хасмаар л байна. Миний дараагийн зорилго фит биетэй болж ирэх жилийн Фитнесс тамирчдын улсын аваргад өөрийгөө сорих юм. Би тарган байж үзсэн, одоо эрүүл байвал ямар байдгийг залуустаа, үр хүүхдүүддээ үлгэрлэмээр байна. Ямар ч байсан 50 нас хүрэхэд эрүүл чийрэг бие, амьдралын хэв маягтай болчихно.
-“Овжин охид”-ын Сампил их намба сууж ээ дээ…
-(Инээв). Хүн 40 нас гарахаараа бодол санаа, төлөвшил их өөр болдог юм байна. 25 хүртэл өөрийнхөөрөө, аав ээжийнхээ чихнээс хонх уяад “Ганц л амьдарна” гэдэг уриатай байлаа. 35 хүртэл буурь суугаад ч байгаа юм шиг үгүй ч юм шиг, харин 40 нас гарахаар өөрчлөгддөг юм байна. Амьдралд хандах хандлага, хүүхдүүд өсч байна үзэл бодол гээд л. Том охин маань 18 нас хүрч, оюутан болоод хилийн чанадыг зорьсон. Аав, хань, хүү, уран бүтээлч, улаач хүн би энэ нийгэмд өөр юуг хийж чадах вэ, яаж илүү зөвөөр үлгэрлэх вэ л гэж боддог.
-Улаач гэснээс бөө болох ёстойгоо яаж мэдэж байв?
-Хүүхэд байхын л зөнтэй, “Би мундаг бөө болно, манайд олон хүн ирнэ” гэж ярьдаг байсан. Яг цагаа тулаад бөө болно гэсэн чинь өөрөө шоконд орсон. Яалт ч үгүй онгод тэнгэрийн шоглоом ч их байсан.
-Сэтгэл зүйн хувьд яаж хүлээж авсан бэ, урлагаа орхиё гэж бодсон уу?
-Бодолгүй яахав, урлагаасаа хэсэг завсардсан. Татаж унаад бие өвдөөд аргаа бараад л үнэхээр болох ёстой юм байна гэж шийдсэн. Онгод маань “Чиний урлаг уран бүтээлийг маш сайн явуулна, жил бидний үгээр яв” гэж хэлдэг байсан. Яг л үнэн байсан.
-Танд олон хүн даатгуулдаг уу?
-Тэгдэг, даатгуулсан хүн олоон.
-Хамтлагийнхан нь даатгуулж байх юм уу?
-Яахав, өдий арван жил болоход бид даваа, гүвээтэй олон замд явсан. Манай хамтлагийнхан намайг маш зөв, сайхан хүндэлж ойлгодог. Замд гарахад “За Ганзо уул усаа аргадаарай” л гэдэг. Түүгээрээ ч юмуу, энэ олон жилд манай хамтлаг хатуу хөтүүг дайралгүй сайхан л явж байна.
-Тайзны уран бүтээлд ажиллаж байна уу, та?
-Ковидын үед хошин урлагийн ажил зогслоо. Миний хувьд хошин урлагийн тайзан дээр 10-аад жил байсан. Өөрийн өнгө төрхөө өөрчилж, өмнөх ажилдаа анхаарч байтал тайзны уран бүтээлийн урилга ирэх байх. Ганц хүний “моно” жүжиг тоглоно гэж боддог, хараахан тохироо нь бүрдэхгүй л байна.
-Таны анхны тайзны уран бүтээл юу вэ?
-“Шинэ үе” продакшны “300 сарнай”, “Үнэгүй юм гэж үгүй” зэрэг шоу тоглолтуудад оролцож байлаа.
-Та тайзан дээр тоглож байхдаа юунд хамгийн их анхаардаг вэ?
-Инээдмийн жанраар тоглож байгаа юм чинь болж өгвөл хүнийг зөв талаас нь инээлгэх, хүний сэтгэлийг хөдөлгөчих юмсан гэж анхаардаг байсан.
-Тоглолтын уур амьсгал үзэгчдээс шалтгаалах үе байх уу?
-Байна, заримдаа эхний 15 минут үзэгчид халахгүй, инээхгүй байх үе байдаг. Заримдаа эхний жүжигчин гараад юм ярихад л инээдэг.
-Орон нутаг, Улаанбаатарын үзэгчид ялгаатай юу?
-Улаанбаатарын үг хэллэг үзэгчдэд шууд хүрчихдэг. Хотын үг хэллэгээр орон нутгийн тайзан дээр тоглоход “Энэ нь юу гэж байгаа юм бол” гэж бодох зүйл байдаг. Сүүлийн үед сошиалын хэрэглээ өндөр болсон учир үзэгчдийн ялгаа арилсан даа.
-Урлагийн хүн болоход өвөө тань нөлөөлсөн үү. Таны өвөө “Хөдөөгийн баясгалан” киноны Найдан, “Хүргэн хүү” киноны Жамц баяны дүрээр үзэгчдийн сэтгэлд хоногшсон жүжигчин шүү дээ?
-Хүүхэд байхын л урлагийн хэнээтэй байлаа (инээв). Даруухан, томоотой өөрт оногдсон зүйлээ маш сайн хийдэг, уран жиргээ, хүрэл тулга, бүжгийн тэмцээн гээд л урлаг соёлтой холбоотой бүх зүйлд оролцдог байсан. Багаасаа л бүжигчин юм уу дуучин болно гэж бодсон.
-Та 14 настайдаа КУДС-д элссэн гэсэн үү?
-Тийм ээ, наймдугаар ангиа төгсдөг жил дээд сургууль гэдгийг нь мэдэхгүй шалгалт өгөөд тэнцчихсэн. “Соёл” хувийн дээд сургууль шинээр нээгдэж 16-аас дээш насны хүүхдүүдийг элсэлтэд авч байсан юм билээ. Өөрийгөө 16 настай, жижигхэн биетэй гэж хэлээд орчихсон. Сургууль надаас жил гаруй бичиг баримт нэхсэн, гуравдугаар курст орохдоо “Би 14-тэй байсан юм аа” гээд л цайрсан (инээв).
-Та эхээс хэдүүлээ вэ, танаас өөр урлагийн хүн бий юү?
-Би айлын дунд хүү, нэг эгч, нэг дүүтэй. Эгч, дүү хоёр өөр салбарт ажилладаг.
-Танай хүүхдүүд урлагийг хэр сонирхож байна?
-Манайх таван хүүхэдтэй. Хоёр том охин хоёулаа урлагийн хүн болно гэдэг. Том нь сургуулиа сонгоод БНСУ руу явчихсан. Том хүү их гоё зурдаг, “Инженер болно 100 давхар байшин барина, 100 дахь давхарт нь таныг амьдруулна” гэж ярьдаг. Дараагийнх нь мэс заслын эмч болно, хамгийн бага охин дуучин болно оо л гэдэг.
-Гэр бүлийн хүн тань аль салбарын хүн бэ?
-Манай гэр бүлийн хүн сэтгүүлч мэргэжилтэй, гэр бүлийнхээ бизнесийг эрхэлдэг.
-Дараагийн ажил, амьдралын зорилго төлөвлөгөөний тухай сонирхуулахгүй юу?
-Түрүүнд хэлсэнчлэн өөхөө хайлуулж, тэмцээндээ оролцоно доо (инээв). Хамгийн чухал зүйл аав, ээж, хань, үр хүүхдүүд, найз нөхөд бүгд эрүүл энх, эх дэлхий маань өвчингүй, дайнгүй л байвал жаргал юм даа. Айх айдасгүй энх тунх байгаасай л гэж ерөөж байна.

 

Урд хормойг нь унага даага дагаг
Хойд хормойг нь хонь хурга дагаг
Дотоод хормойг нь тос өөх мялаа
Гадаад хормойг нь ганзага сур чимэг
Энэ жил даавуу даалимбаар хийв
Ирэх жил торго дурдангаар хий
Тоос бүү халд
Тос халд
Эд нь хэврэг
Эзэн нь мөнх болоорой!

Гэж хэлээд хаваасыг нь авна. Тэгээд хүүхдийг үнсэн баяр гэж шинэ дээлийг мялаадаг заншилтай. Шинэ дээл өмссөн хүүхэд үеийнхэндээ гайхуулан хөөрч, эх, эцэг нь түүнийг даган баясч байх бөгөөд хүүхэд айл саахалтаар бусад хүүхдүүдтэй орж шинэ дээлээ мялаалгах бөгөөд насанд хүрэгчид шинэ дээлтэй, дээлгүй бүх хүүхдэд мялаалга өгч гарган хүүхдийг баярлуулдаг уламжлалтай.
Мэдээллийн эх сурвалж: “Монголын үндэсний биет бус соёлын өв” ном.

Профессор Такаши Мацүкава 1994 онд эхэлсэн Монгол-Японы хамтарсан “Бичээс” төслийг хэрэгжүүлэх багийн судлаачаар ажиллахдаа Монгол нутгаар хөндлөн гулд явж, хөшөөд, хадны бичээсүүдийг шинээр нээн илрүүлж, олон судалгаа хийжээ. Монголын түүхийн талаар монголчуудаас илүү мэдээлэл цуглуулсан Японы эрдэмтэнтэй түүхийн шарласан хуудсыг сөхөн ярилцсанаа Уншигч танд хүргэж байна.
-Монгол хэлний ангийг сонгож, Дорно дахины түүхийг судлах болсноос тань яриагаа эхэлье?
-Намайг дунд сургуульд байх 1970-аад оны үед Японы NHK телевизээр Silk road буюу Торгоны зам гэж баримтат кино гарсан нь миний төдийгүй, олон нийтийн сонирхлыг ихэд татаж билээ. Бас “Тансан лам Баруун этгээдэд зорчсон тэмдэглэл” кино гарлаа. Түүнээс хойш Торгоны зам, Дундад болон Төв Азийн талаар сонирхож эхэлсэн л дээ.
Тухайн үед Дундад Азийн хэл заадаг анги Гадаад хэлний сургуульд байгаагүй. Зөвхөн Монгол хэлний ангид монгол хэл зааж байсан учир элссэн хэрэг. Хэдийгээр Монгол хэлний ангийг төгссөн ч Хөх хотод Өвөр Монголын их сургуульд суралцсаны дараа монгол хэл, Монголын түүхийн гүн гүнзгий утга агуулгын зах зухаас мэдэрч, Монгол судлалыг насан туршийнхаа ажил болгохоор шийдсэн юм.
-Таны анхны судалгаа юу байв?
-Өвөр Монголд суралцаж байхдаа XVIII зууны үеийн зурхайн номыг судалж, тэр сэдвээрээ магистрын зэрэг хамгаалсан. Түүнээс хойш би монгол зурхайн талаар сонирхож эхэлсэн л дээ. Цааш нь сурвалж бичгийн ухаан болон түүхийн талаар гүнзгийрүүлэн судлахаар болж, “Долоон өвгөний судар”-ыг зөвхөн монгол биш, хятад, түвд, уйгур хэлний Долоон өвгөний судартай харьцуулан судлахаар мастерийн судалгааны ажлынхаа сэдэв болгож сонгосон. XIV зууны эхний хагаст бурхны ямар, ямар судар монгол хэлнээ орчуулагдсан тухай судалгаа хийсэн. Цэндийн Дамдинсүрэн гуайн “Монголын уран зохиолын дээж Зуун билэг оршвой” зохиолд Долоон өвгөний судар бий. Энэ судар Хятадаас гаралтай.

Хархорин, Эрдэнэзуу хийдийн орчмоос олж илрүүлсэн хөшөөдөөс Монгол Улсын Засгийн газрын тогтоолоор Монгол бичигт нэг хөшөөг Монгол Улсын хосгүй үнэт өв, хоёр хөшөөг үнэт өвийн бүртгэлд оруулан тусгай хамгаалалтад аваад байна.

Хятадаас монгол хэлнээ хөрвүүлсэн. Эсвэл уйгур хэлнээс монгол хэл рүү орчуулсан. Би энэ судрыг од тэнгэрийн тахилга шүтлэгтэй холбоотой гэж бодож, судалж эхэлсэн хэрэг юм. Дараа нь “Монголын Эзэнт гүрэн, Юань улсын үеийн зарлиг бичгүүд” сэдвээр Осакагийн их сургуульд доктор цол хамгаалсан. Чингис хааны үеэс эхлээд Хубилай хаан зэрэг Юань улсын хаадуудын буулгасан зарлигууд бий. Тэдгээрийн олонхийг уйгуржин монгол бичиг, дөрвөлжин үсэг, Хятад орчуулгаар чулуун хөшөөнд сийлбэрлэсэн байдаг. Мөн цаасан дээрх бичмэл ч бий. Түүний хэв маяг буюу суурь мэдээлэл авах шинжилгээ хийсэн. Би сургуулиа төгсөөд Японы Осака хотод байдаг улсын Угсаатны зүйн музейд гурван жил ажилласан. Дараа нь Киото хотод Отани их сургуульд багшлах болсон.
-Одоо та судалгаагаа юун дээр төвлөрүүлж байна вэ?
-Монгол Японы хамтарсан “Бичээс” төслийн багт судлаачаар ажиллаж байна. Монгол Улсын нутаг дахь янз бүрийн хэл бичгээр буй хөшөө, хадны бичээснүүдийг олж илрүүлэх, судлах зорилго тавин ажиллаж эхэлснээс хойш 2014 онд 20 жилийн ойтойгоо золгосон. Өнгөрсөн хугацаанд манай судалгааны баг Хархорум хотын туурь, Эрдэнэзуу хийдийн орчмоос монгол, хятад, араб, перс хэлээр бичсэн чулуун хөшөө, хөшөөний хугархай олныг олж судалсан. XIII-XIV зууны үед янз бүрийн үйл явдалд зориулан олон хэлээр хөшөөд босгосоор байсныг олдворуудаас мэдэж болно.

-Тэдгээр хөшөөдөд тухайлбал юун тухай бичиж тэмдэглэсэн байх юм?
-Араб бичигтэй нэгэн хөшөөнд “Хархорумд лалын сүм байгуулсан тухай, мөн тэр цагт Монголд газрыг түрээсээр эзэмшүүлж, эдэлбэрлүүлж байсан тухай өгүүлсэн. Бас нэгэн Монгол бичигт хөшөөнд Хархорум орчимд ган зуд болоход Тэмүгэ нэрт ноён өглөг өгч, буян үйлдсэнийг тэмдэглэн үлдээсэн байх жишээтэй. Хархорин, Эрдэнэзуу хийдийн орчмоос олж илрүүлсэн хөшөөдөөс Монгол Улсын Засгийн газрын тогтоолоор Монгол бичигт нэг хөшөөг Монгол Улсын хосгүй үнэт өв, хоёр хөшөөг үнэт өвийн бүртгэлд оруулан тусгай хамгаалалтад аваад байна.
ЮАНЬ УЛСЫН ҮЕД БӨӨ, БУДДА, ХРИСТОС, МУСУЛЬМАН ШАШИН ЗЭРЭГЦЭН ОРШИЖ БАЙСАН
-Хадны бичээсүүд, түүх соёлын өв дурсгалууд нар салхинд элэгдэхээс гадна шунахай тонуулчдын халдлагад өртөж байгаа тухай нэлээд мэдээлдэг. Энэ талаар сүүлийн үед багагүй анхаарах болсноор байдал сайжирсан болов уу?
-Түүх соёлын дурсгалуудыг нар, салхи, бороо, цаснаас хамгийн түрүүнд хамгаалах ёстой. “Бичээс” төсөл хэрэгжүүлж эхэлсэн 20 жилийн дотор энэ тал дээр анхаарал тавих болсон нь бидэнд бага ч гэсэн мэдэгдэж байна.
-Хадны бичээсүүдийг түүх дурсгалын өв соёл болох талаас нь Та юу гэж тайлбарлах вэ?
-Хархорум хот Монголын эзэнт гүрний үеийн нийслэл байсан. Дараа нь Хубилай хааны үед нийслэлийг одоогийн Бээжин буюу Дай Дү хотод шилжүүлсэн. Хархорум бол XIV зууны Юань улсын үед Монголын соёлын нэг төв нь байсан. Тэнд араб үсэг хэрэглэж байсны гэрч болж, Хархорумаас 1341 оны Перс хэлний бичээс олдсон. Өөрөөр хэлбэл, Юань улсын үед Хархорумд лалын шашинтан ирж, лалын шашны сүм хийд байгуулж байсан тухай дурсгал байна. Тухайн үеийн нутгийн түшмэлүүдийн дэмжлэгтэйгээр мусульман шашны сүм хийдийг барьсан тухай баримт байна.

Монгол эзэнт гүрний үед бөөгийн шашнаас гадна буддын шашин, Хятадын бумбын шашин, христос, мусульман шашин бүгд чөлөөтэй байсан нь батлагдсан. Тэрийг Монголын төр зөвшөөрч байж. Тийм учраас энэ маш чухал. XVII зууны үед соёмбо үсгийг дахин зохиосон. Харин XIV зууны үед араб үсэг, Перс хэлээр хөшөөнд бичиж байсан. Бичээс төслийн илрүүлэн олж, судалж байгаа монгол, дөрвөлжин, араб, перс, нанхиад, түрэг, уйгур, согд зэрэг олонхи хэлний хөшөөд нь, бичээснүүд нь зөвхөн Монгол төдийгүй Төв Азийн ард түмнүүдийн түүх, соёл, тухайн үеийн Ази, Европ хоёр тивийн улс төр, эдийн засаг, шашны харилцааг судлахад шинэ мэдээ өгөхүйц үнэ цэнэтэй эх сурвалж болж байгааг судлаачид хэлдэг.

-Та Монголд анх хэзээ ирж байв?
-1981 онд анх жуулчнаар, дараа нь 1987 онд орчуулагчийн ажлаар БНМАУ-ын үед ирсэн. Харин судалгааны ажлаар 1994 оноос хойш ирэх болсон. Гэхдээ удаан амьдраагүй, Монголд суралцаагүй.
-Энэ удаа Та ямар ажлаар ирэв?
Монгол-Японы хамтарсан “Хан Хэнтий” төслийн Японы талыг ахалж байна. 2017 оноос эхлэн гурван жил үргэлжлэх энэ төслийг бид БОАЖЯ-ны харьяа Хан Хэнтийн тусгай хамгаалалтын газар, ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэнтэй хамтран хэрэгжүүлж байгаа. Бурхан Халдун хайрхныг 2015 оны зун ЮНЕСКО-гийн Дэлхийн соёлын өвд бүртгэсэн. Гэвч Дархан цаазтай газар гэж хязгаарлан аялал жуулчлалыг хөгжүүлэх чиглэлээр дорвитой ажил хийгээгүй юм билээ.

Төслийн хүрээнд энэ хайрхныг хойшид хэрхэн судлах, аялал жуулчлалыг яаж хөгжүүлэх талаар судалж байна. Тусгай хамгаалалттай газарт хүмүүсийг хамаагүй оруулж болохгүй. Тиймээс хаана нь жуулчны бааз байгуулах вэ? гэх мэтээр төлөвлөх хэрэгтэй. Энэ удаа Бурхан Халдун хайрхан болон түүнийг хүрээлсэн тахилгат уулууд гэж ЮНЕСКО-д бүртгэгдсэн. Түүн дотор Хэнтий аймгийн Өмнөдэлгэр сумын нутагт байгаа Балдан Бэрээвэн хийд, Батширээт сумын нутагт орших Рашаан хад, Биндэрийн овоонууд бүгд түүхийн учир холбоостой. ЮНЕСКО-гийн соёлын өвд бүртгэхдээ тэдгээрийг хассан байна. Тэгэхээр түүхэн дурсгалт энэ газруудыг дахин сайн судлаад соёлын өвд бүртгүүлэх чиглэлээр ажиллаж байна.

БУРХАН ХАЛДУН ХАЙРХАНЫГ ФҮЖИ УУЛЫН ЖИШГЭЭР ХӨГЖҮҮЛНЭ
-Фүжи уул Японд очсон жуулчдын зорьж очдог газар, аялал жуулчлалын гол бүтээгдэхүүнүүдийн нэг шүү дээ. Түүн шиг Бурхан Халдун хайрхныг аялал жуулчлалын эргэлтэд оруулахад юуг анхаармаар санагддаг вэ?
-Фүжи уул бас ЮНЕСКО-гийн Дэлхийн өвд бүртгэгдсэн, тахилгат хайрхан. Бид энэ хоёр хайрхныг харьцуулан судална. Монголын талаас албаны хүмүүс Фүжи уулыг аялал жуулчлалд зориулан хөгжүүлсэн байдлыг очиж үзэж, харилцан судлах юм. Бурхан халдунд хийх эхний гурван жилийн судалгааны үр дүнгээр тахилгат хайрхныг яаж тахиж шүтэж байсан тухай түүхийн мэдээллийг цуглуулна.

-Монголын нууц товчоонд Тэмүжин Гурван Мэргидээс зугтаж амь гарсны дараа:
“Гагцхан амиа хайрлан
Ганц морьт болж
Хандгайн жимийг дагаж
Халхасан гэр гэрлэж
Халдун дээр гарлаа, би
Халдан бурханаа
Харцын төдий амиа
Халхлуулав, би.
Айхын ихээр айлаа, би
Бурхан халдуныг
Өглөө бүр мялаасугай!
Өдөр бүр өчсүгэй !
Ургийн ураг минь
Ухан мэдтүгэй! хэмээн наран өөд хандаж, бүсээ хүзүүндээ эрихлэж, малгайгаа гартаа сэгилдэргэлж, гараа өвчүүндээ дарж, наран зүн есөнтөө сөгдөж, сацал сацаж, өчил өгөв” гэж өгүүлсэн байдаг. Гурван мэргид Тэмүжинг хайж, Бурхан халдуныг гурвантаа тойроод ч эрэн хайгаад олоогүй. Үүнийг шашин шүтлэгтэй холбож үзэх үү?

Европын христос шашны лам нар Монголд ирээд Гүег хаантай уулзаад, Гүег хааны захидлыг Ромын пап ламд хүргэсэн. Тэр захидал одоо Ватиканы нууц архивт байгаа.

-Тэгнэ, бөөгийн шашин. Тэр үед бурхны шашин хараахан нэвтрээгүй байсан. Харин одоо бол уул хайрхны тахилгатай холбоотой сангийн судруудын олонх нь түвд эхтэй. Жишээлбэл, Бурхан Халдуны талаар IV Ванчин богдын зохиосон сангийн судар байна. Бас Зава Дамдин гуайн түвд хэлээр зохиосон Бурхан Халдуны тахилгын судар байдаг.
Ер нь бурхан шашин, Монголын бөөгийн шашин уул усны тахилгатай ямар нэг сэжмээр холбоотой. Би түвдээр муухан уншина. Энэ төсөлд Гандан хийдийн лам нар оролцож, шашин шүтлэгийн талаас нь тайлбарладаг. Тийм суурь мэдээг сайн цуглуулж бүртгэх ёстой. Зохиолч Ж.Саруулбуян гуай энэ төсөлд ажиллаж байгаа. Тэр хүн Чингис хааны хоригийг сахиж байсан Урианхай ястны хойчис гэж өөрийгөө хэлж байсан.
МОНГОЛД ТАЛ НУТГИЙН ТОРГОНЫ ЗАМ БАЙНА ГЭЖ ҮЗДЭГ

-Таныг Эрдэнэзуу хийдэд судалгааны ажил хийсэн гэж дуулсан. Чухам ямар судалгаа хийсэн бэ?
-Монгол Японы хамтарсан “Эрдэнэзуу” төслийн хүрээнд Эрдэнэзуугийн хийдэд 2009 оноос зургаан жилийн хугацаанд энэ хийдийг цогц байдлаар судлах ажил эхэлсэн. Шашин, түүх, археологийн өвийг сэргээн засварлах, сүм хийдийн архитектурын талаар суурь мэдлэг олгох судалгаа хийлээ. Эрдэнэзуу хийд 1587 онд анх байгуулагдсан гэж үздэг. Эрдэнэзууд урт нь 500 метр, өргөн нь 450 метрийн хэмжээтэй хэрэм бүхий 108 суваргатай байгууламж бий.

Түүний дор Монголын эзэнт гүрний үед баригдсан Монголын их хаадуудын ордон байх магадлал өндөр байна. Энэ бол Монгол Германы хамтарсан судлаачдын олж нээсэн ажил юм. Гэхдээ шашны газар учир хамаагүй малтлага хийж, хөндөж болохгүй. Тэнд судалгааг хийсэн Японы археологич профессор Н. Шира Иши Уйгурын үе буюу VIII-IX зууны ваар, тоосго гарч байна гэсэн. Нөгөө талаар Монголын нэрт хувилгаан, Гавш Зава Дамдин 1930-аад онд “Монголын Бурхан шашны түүх” номыг түвд хэлээр бичсэн. Тэр хүн түвдээр маш олон ном бичсэн.

Тэр номондоо Эрдэнэзуу хийд анх Уйгурын үед байгуулагдсан гэж бичсэн байна. Бид тийм баримт олдоогүй гээд итгэхгүй байсан. Шууд батлах баримт олдоогүй ч Эрдэнэзуугийн урдуурх газар VIII-IX зуун буюу Уйгурын үед зарим нэг байгууламж байсан гэх магадлал маш өндөр. Орхоны хөндийн тэр хэсэг Уйгурын үеэс одоогийн Хархорин Эрдэнэзуу байгаа газар бол Монголын түүхийн бүх цагийг үзээд ирсэн дурсгалт газар мөн гэсэн дүгнэлт хийж болохоор байгаа юм.

-Та нар судлаачид учир түүхийн жаахан ч гэсэн ул мөрийг үзээд түүнээс маш сонирхолтой дүгнэлтүүдийг хийж чадаж байна. Харин жирийн жуулчин Эрдэнэзуу хийдэд очоод сэтгэл дундуур буцсан тухай нэг бус удаа сонсож байлаа?
-Тийм тал байж магадгүй. Бид нар зургаан жилийн хугацааг будаж, жаахан сэргээж засварласан. Жуулчдад тодорхой мэдээлэл өгөх ёстой. Жишээлбэл, Эрдэнэзуу хийдийн орчмоос илрүүлсэн хөшөөдөөс нэгийг Монгол Улсын Засгийн газрын тогтоолоор Монгол бичигт хөшөөг Монголын хосгүй үнэт, хоёр дахь хөшөөг үнэт өвийн бүртгэлд оруулан тусгай хамгаалалтад аваад байна.

 

Хархорумын 1341 оны Перс хэлний бичээс бүхий хөшөө байдаг. Эрдэнэзуу бурхан шашны хийд атал лалын шашны агуулгатай хөшөө байгаа юм. Уг хөшөөнд нь соёмбо байдаг. Монголын эзэнт гүрний үед лалын шашны сүм хийдийг барьсан дурсгал байна гэж хэн ч яриагүй байсныг бид судалсныхаа дараа Монгол хадмал орчуулгыг тавиад, Японы буцалтгүй тусламжаар байгуулсан Хархорум музейд шилжүүлж оруулсан. Бид бас өөр нэг төслөөр музейн үзмэрүүдийг iPad дээр тайлбарлан таниулсан апликэйшн хамтран хийж байгаа. Судалгааныхаа үр дүнг олон нийтэд сурталчлан таниулах чиглэлээр энэ мэт ажлуудыг хийж байна.

Тал нутгийн Торгоны замаар арилжаа наймаа хийж байсан гэх баримт олдоогүй ч Азийн зүүн, баруун хэсгийг холбосон уулзвар газар, зам тээвэр, арилжаа наймааны гол зам байжээ.

-Та шашны дурсгалт өвүүдийг судалдаг юм байна. Хэр шүтлэгтэй вэ?
-Ямар нэг шашин шүтлэггүй. Ер нь олонх япон хүн тодорхой шашин шүтдэггүй. Хурим найр хийхдээ христос шашны зан үйлийг дагадаг. Цагаан сар бол Японы хааны шашин. Оршуулга болоход бурхан шашны ёсыг дагах жишээтэй. Миний аав, ээж христос шашинтан. Тийм учраас багадаа Христийн шашны хийдэд очдог байлаа. Гэхдээ би том болоод ямар ч шашинд ороогүй. Би бурхан шашны сургуульд ажилладаг. Тийм болохоор заримдаа шашны ёслол дээр тарни уншдаг. (инээв)

-Анх Торгоны зам Таны нүдийг нээж, сонирхлыг татжээ. Харин одоо Хятад улс Ази Европыг холбосон шинэ Торгоны замыг нээх тухай ярьж байна?
-Энд Хятадын улс төрийн бодлого байгаа учир нэг их дүгнэж ярих хэрэггүй байх аа. Гэхдээ Монгол Улсад тал нутгийн торгоны зам байна гэж үздэг. Тэр нь юу гэвэл Чингис хаан Төв Азийг дайлахаар мордохдоо одоогийн Хэнтий, Төв, Завхан, Говь-Алтайгаас Алтайн нурууг даваад Төв Ази руу нэвтэрсэн.

Тал нутгийн Торгоны замаар арилжаа наймаа хийж байсан гэх баримт олдоогүй ч Азийн зүүн, баруун хэсгийг холбосон уулзвар газар, зам тээвэр, арилжаа наймааны гол зам байжээ. Чингис хааны үед гаргасан Тал нутгийн торгоны замаар ХХ зууны эхэн үед Японы судалгааны “Отани” нэртэй анги явсан. 1908 онд Бээжингээс гараад Их хүрээ оролгүй Эрдэнэзуугаар дайрч Улиастай, Ховдоор дамжин Төв Азид нэвтэрсэн. Тэр замыг тал нутгийн Торгоны зам гэж үзэж болно.

-Тал нутгийн Торгон замаас үлдсэн ямар нэг ул мөр одоо байна уу?
-Отани багийнхан дунджаар 100 км замд нэг өртөө буюу буудал, үйлчилгээ байсан гэж тэмдэглэлдээ бичсэн байдаг. Тийм учраас тал нутгийн Торгоны замд анхаарал тавих, судлах шаардлага бий. Чингис хаан Төв Ази руу явсны дараа Хятадын Чанчун бомбо гэж бомбын шашны нэг лам тэр замаар явсан. Одоогийн Говь-Алтай аймгийн Шарга сумын нутгаар явж байхдаа Чингис хааны шадар сайд Чинхай гэдэг хүн Чанчун бомбыг угтаж авсан. Чинхай балгас гэж Чингис хааны цэргийн түшиц газар байж. Тэр чухам хаана байдгийг одоо хүртэл сайн мэдэхгүй, янз бүрээр ярьж байсан.

“Бичээс” төслөөр бид нар хайгуул хийгээд Шарга сумын нутаг Шарга голын өмнөх эрэг дэх Халзан Ширэг гэдэг газар байгаа балгас мөн гэсэн дүгнэлтэд хүрсэн. Бид өнгөрсөн жил судалгаа малтлага хийхэд бурхны хөл гарч ирсэн. Энэ тухай гуравдугаар сарын 27-нд хэвлэлийн бага хурал хийгээд нийтэд мэдээлнэ. Эндээс Тал нутгийн Торгоны зам нь бурхан шашны төлөөлөгчид ирж, буцдаг байсан зам мөн гэсэн бас нэг шинэ дүгнэлтэд хүрч байна. Бид он цагийн шинжилгээ хийж байгаа. Чингис хааны амьдарч байсан үеийн он цагтай таарвал бас сонин. Манж Чин улсын үед тэнд Манжийн цэргүүд сууж байсан учир магадгүй тэр он цаг гарч мэдэх юм.

-Он цагийн шинжилгээний дүн нь хэзээ гарах бол?
-Удахгүй гарна. Японд шинжилгээ хийж байна.

ХЯТАДЫН СУРВАЛЖ БИЧГҮҮДЭД МОНГОЛЫН ТАЛААР ӨГҮҮЛСЭН МАШ ИХ МАТЕРИАЛ БИЙ

-“Түүхээ мэдэхгүй хүн ойд төхөөрсөн саравч адил” гэсэн үгийг би нэг түүхчээс сонсож байлаа. Та Монголын талаар сайн мэдэх хүний хувьд юу гэж дүгнэх вэ?
-Монгол хүмүүс түүх, соёлоо сайн мэдэх ёстой. Жишээлбэл, Монголын Эзэнт гүрний түүхийн холбогдолтой материалууд зөвхөн Монгол төдийгүй хятад, түвд, перс зэрэг гадаад хэл дээр маш их байгаа. Түүнийг сайн судлах ёстой. Түүхээ судлахгүй бол Чингис хаан ямар хүн байсан талаар сайн мэдэхгүй шүү дээ. Бид нар гадаад хүн учир тэдгээр материалыг гол эх сурвалж гэж үздэг. Чингис хааны амьдарч байсан үеийг өгүүлэх Монголын Нууц Товчооноос өөр монголоор бичсэн материал бараг байхгүй. Амаар уламжилж ирсэн Чингис хааны билэг сургаал бий.

Аман яриагаар дамжсан мэдээлэл цаг хугацааны уртад бодит үнэнээс гуйвсан байж болно. Хятад, Перс, Түвд сурвалж бичгүүдэд Чингис хааныг гадаад хүний нүдээр харсан материал байдаг. Монголд ирээд буцсан Хятадын элчийн замын тэмдэглэл, Европын христос шашны лам нар Монголд ирээд Гүег хаантай уулзаад, Гүег хааны захидлыг Ромын пап ламд хүргэсэн. Тэр захидал одоо Ватиканы нууц архивт байгаа. Гэхдээ сүүлийн үед Монголын эрдэмтэд түүхээ сайн судлах болсон. Тэд судалгааны бүтээлүүдээ хялбарчлан боловсруулж нийтийн хүртээл болгох ёстой гэж боддог. Ингэж хэлэх нь хаашаа юм, монголчууд хятад хүмүүст жаахан дургүй тал ажиглагддаг. Гэхдээ Хятадын сурвалж бичгүүдэд Монголын талаар өгүүлсэн материал маш их байдаг.

-Хятадын сурвалжуудад өгүүлсэн Монголын талаарх материалуудаас Таны хамгийн их сонирхсон зүйл юу байв?
-Юань улс Хятадыг эзлэх үеэс хятад хүмүүс Монголчуудын талаар маш нарийн бичиж байжээ. Муу талаас нь гэхээс илүү Монгол хүмүүс маш гайхалтай гэсэн байна. Жишээлбэл, Хятад улс бичиг үсэгтэй. Албан бичигт тамга дарж баталгаажуулдаг. Харин Өгөдэй хааны 1230-аад оны үед Хятадын элч нар Монголд очсон тухайд “Монголд бичиг үсэгтэй хүн бараг байхгүй, аман яриагаар харилцдаг. Монголчууд худал хэлэхгүй.

Хятадын нэгэн сурвалж бичигт “Монголд бичиг үсэгтэй хүн бараг байхгүй, аман яриагаар харилцдаг. Монголчууд худал хэлэхгүй. Хэрэв худал хэлсэн бол аман яриагаар дамжуулж засаг захиргааны тогтолцоог үүсгэж чадахгүй. Тийм учраас үсэг бичиггүй ч гэсэн монгол хүмүүс улс байгуулж чадна” гэжээ. Өөрөөр хэлбэл, Хятад бол чадахгүй гэсэн санаа.

Хэрэв худал хэлсэн бол аман яриагаар дамжуулж засаг захиргааны тогтолцоог үүсгэж чадахгүй шүү дээ. Тийм учраас үсэг бичиггүй ч гэсэн монгол хүмүүс улс байгуулж чадна” гэж байсан. Өөрөөр хэлбэл, хятад хүн бол чадахгүй гэсэн санаа гарч байгаа юм. Харь хүний нүдээр харсан тийм том дүгнэлт байсан шүү. Монголчууд түүх, археологийн олдворуудаа сайн судлах хэрэгтэй. Түүгээр түүх сэргэж, шинэ сонирхолтой мэдээлэл авч болно. Археологийн малтлагын талаар маш их зүйлийг хийж байгаа. Энэ их сайн хэрэг.
-Манай археологичид ховор олдворуудыг олж байна. Тэр олдворуудаа олон нийтийн хүртээл болгож танилцуулснаар нь судалгааны ажлын үр дүнг тооцно биз дээ?
-1980-1990-ээд оны үед ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэнд очиход олдворуудаа нэг том чингэлэгт хадгалчихаад хүмүүст үзүүлдэггүй байсан. Харин 1990-ээд оноос хойш нийтэд үзүүлэх, мэдээлэх болсон. Социализмын үед түүх бол зөвхөн онол гэж үзээд бодит байдлыг анхаарахгүй явсан тал бий.

Сүүлийн үед их өөрчлөгдөж байна. Археологийн шинэ олдвор байвал түүхийн талаас тайлбарлаж эрдэм шинжилгээний бүтээл бичиж, сэргээн засварлаад музейд тавьж байна. Үндэсний музейн танилцуулгад сүүлийн үеийн олдворуудаа танилцуулсныг би сая олж үзлээ. Бас сүүлийн үеийн түүх, археологийн олдворын богино хугацааны үзэсгэлэн гаргасан байна. Энэ бол маш сайн хэрэг.

-Тэгэхээр түүх, археологийн чиглэлээр судлах зүйл асар их байна гэсэн үг үү?
-Бид нар “Бичээс” төслийн хүрээнд Монгол нутгаар 20 гаруй жил явж байна. Тэгэхдээ хоёр аймагт шинэ хятад ханз хадны бичиг байна гэж саяхан сонслоо. Өмнө нь огт тийм зүйл олдож сонсож байгаагүй.

-Монголчууд нүүдлийн соёл иргэншилтэй учир түүх соёлын маш их зүйлүүдийг өргөн удам газар нутагтаа хаяад явчихдаг. Хожим түүнийг нэхэн судалдаг. Харин япон улсын түүх яаж бичигддэг вэ?
-Япончууд тариачин гаралтай. Газар нутаг багатай, хүн ам олонтой. Тийм учир цаас, мод, хулсан дээр юм бичиж үлдээсэн түүхэн материал маш элбэг. Чийглэг газар боловч тусгай сан хөмрөг дотор зохих нөхцөлөөр хадгалуулах уламжлал эрт бий болсон учир цаас муудахгүй удаан хадгалагддаг. Японы үсэг Хятадаас гаралтай. Тэр бол V-VI зуунаас хойшхи хэрэг. Түүнээс өмнө Японд бичиг үсэг байгаагүй учир археологийн олдворуудаас мэдээлэл авч болно.

Хятадад соёлын хувьсгал гарсан, Монголд 1930-аад оны хэлмэгдүүлэлт, Японд бол дайн гарсан. Японд ч гэсэн дайны гамшгаар түүхийн сурвалж бичгүүд устаж үгүй болсон тал бий. Харин японд бол ер нь хуучны сурвалжууд гайгүй хадгалагдан ирсэн байдаг. Түүхийн эх сурвалжууд он цагийн дарааллаараа жишээлбэл, манай Отани их сургуулийн номын санд хадгалагдаж байна. Материал хангалттай байгаа учир түүгээр түүхийг сэргээж, нарийн судалгаа хийж байдаг.
Монголд амаар уламжилж ирсэн мэдээлэл маш их байдаг. Түүний дээр монгол хүн бичиг үсэг сурах болсон хоёр шалтгаан байжээ гэж би боддог. Нэгдүгээрт, Монгол хүмүүс хоорондоо харилцахад үсэг бичиг хэрэггүй байсан. Аман яриагаар харилцаж, мэдээлэл солилцож болно. Харин Монголын Эзэнт гүрэн Хятад, Төв Ази зэрэг монгол хэл мэдэхгүй улс үндэстнийг эзэлсэн. Тэр хүмүүст зориулж, тэдний үсэг бичгээр хаад ноёдын зарлигийг өгөх хэрэгтэй болсон учир монгол хэлээс гадна тухайн улсын хэл дээр хадмал орчуулгатай бичгүүдийг явуулах болсон байх. Хоёрдугаарт, Монголд бурхан шашин нэвтрэхэд бурхны номыг орчуулан тэмдэглэх шаардлага гарсан гэж боддог.