Category: Монгол үндэсний түүх

 

Дурьдсан газар нутагт МЭӨ 2-1 зууны үеэс Хүннүгийн засаглал тогтож байсан бөгөөд сурвалжид түрэгүүд нь Хүннүгийн нэг аймаг байсан гэдгийг онцлон тэмдэглэснээс үзэхэд Түрэгийн өвөг дээдэс нь Хүннүгийн бүрэлдэхүүнд ордог, тэдний нэг аймаг байсан нь тодорхой харагдаж байна. Ийинхүү жужаны захиргаанд орсноор түрэгүүд нь Алтайн өвөр биеэр нутаглаж төмөр хайлуулан боловсруулж Жужан нарт алба барих болжээ.Энэ үеэс тэдний овог аймгийг Түрэг хэмээн нэрлэх болсон ба хуучин нэрлэж байсан “Ашина” хэмээх үг нь тэдний ноёлох овгийн нэр болон үлджээ.энэхүү “Ашина” хэмээх үгийг монгол хэлний чоно хэмээх үг болох бөгөөд энэ нь түрэг угсаатан бүрэлдэн тогтоход өвөг монгол хэлт аймгийн ойролцоо нэлээд байсны илрэл гэж зарим эрдэмтэд үздэг байна Энэ нь өөрсдийгөө чоноос гаралтай хэмээн үздэг Төв Азийн нүүдэлчин Монгол-Түрэг угсаатны угийн нийтлэг домогтой нягт холбогддог юм.
Түрэгүүдийг нангиад сурвалжид нэрлэн тэмдэглэсэн “Туцзюе” хэмээх үгийг “Туркут” хэмээн тайлж тодруулсан ба энэ нь монгол хэлний олон тооны дагавар залгаж үүсгэсэн нэр бөгөөд энэ баримт нь анх энэ нэрийг монгол хэлт жужан нараас дам авч хэрэглэсний гэрч баримт хэмээн судлаачид үздэг ба тэд чонын алтан толгойгоор чимэглэсэн тугтай байсан нь чоно тотемтой байсныг гэрчилдэг. Энэхүү үзэл санаа түрэг угсаатны дунд нэн өргөн дэлгэрч оюун санаанд нь гүн бат шингэсний гэрч баримт нь Архангай аймгийн Их тамир сумын нутгаас олдсон Түрэгийн түрүү хаант улсын үед холбогдох Бугатын хөшөө хэмээх нэрээр алдаршсан согд, брахми бичигт пайлуур хөшөөний оройн чимэг дэх дүрслэл юм.Энэ нь хөшөөний оройн хэсэгт чонын бие товойлгон цоолборлож түүний доор хүний биеийн жижиг дүрс гаргаж чимэглэсэн байна. Үүнийг, өлөгчин чоно хүүхдийг тэжээн өсгөж түүнээс нь түрэг угсаатан үүсэн бүрэлдсэн хэмээн өгүүлсэн домгийн үйл явдлыг дүрсэлжээ гэж судлаачид үздэг. Түрэгийн хаант улсын эхэн үед холбогдох энэ хөшөө нь тэдний гарал үүслийн домгийг биет байдлаар дүрслэн үзүүлснээс гадна хөшөөний үсэг бичгийг согд болон зарим хэсгийг брахми үсгээр үйлдсэн байгаа нь түрэгүүд энэтхэг иран хэлт овог аймагтай нягт уялдаа холбоотой явж, тэдний соёлын ололт дэвшилтийг тусган авч, бурхны шашныг дэлгэрүүлж байсны нэгэн баримт болдог ажээ. Түүнчлэн Түрэгийн соёл үүсэн бүрэлдэхэд Угор, Самоед болон Монгол угсаатны нөлөө оролцоо байсан нь тодорхой болжээ.
Түрэгүүдийн баруун зүгт хийсэн аян дайныг Буман хааны дүү Истеми толгойлж Баруун тэнгис “Арал нуур”-ийн умард биеээр нутаглах, хионит, вар, огор зэрэг аймгуудийг эзлэн Ижил мөрөнд тулж очсон ба Урал хавийн тал нутгийг эрхэндээ оруулжээ. Тэрвээр “ябгу” цолыг хүртэж хаант улсын баруун хэсгийг захирах болсон нь улмаар Түрэг улс баруун зүүн хэмээн хоёр хуваагдахын эхлэл болсон юм.
Ийнхүү Түрэг улс нь 582-603 оны үед, Орхоны хөндийд төвлөрсөн Дорнод Түрэг, Дундад Азид төвлөрсөн баруун Түрэгийн хаант улсууд болон бүрмөсөн задарснаар барахгүй эдгээр нь дотооддоо мөн хямран тэмцэлдэж байжээ. Шаболио хаан (581-587) ор суумагц Монгол нутат байсан үеэл дүү Яньло, Далобянь нар урваж тус тусдаа бие даасан байна.
Түрэгийн хожуу хаант улс
Түрэгийн түрүүчийн бослого дарагдаад жил ч өнгөрөөгүй байхад Нангиадын эсрэг дахин том бослого гарч нэн эрчимтэй өрнөв.Энэ бослогыг Түрэгийн сурвалжит язгууртан Күтүлүг, Нанхиадын эрхшээлд хүмүүжин боловсорсон зөвлөх түшмэл Тоньюкук нар удирджээ.
Күтүлүгийн бослого эхнээсээ амжилт олсон шалтгаан нь тэрбээр бослогын эхлэл цаашдын явцыг маш нарийн төлөвлөн, өөрийн бодит хүчинд зөв зохицуулсанд оршино.
Күтүкүгийн байгуулсан улс нь Монголын төв нутагт Хангай уулын хавиар төвлөрч байжээ.
Түрэг улсын умард болон өрнөд хил хязгаар нь 699-708 оны үед Тагнын уул Алтай, Тарвагатай орчмоор байжээ.
Билгэ хаан, эцгийнх нь байгуулсан төр улс мөхлийн ирмэгт тулаад байсан хүнд хэцүү цаг үед хаан ширээнд суусан ажээ.
Ингээд Билгэ хаан, Куль-Тегин нар Уйгурыг довтолж бут цохисноор Токуз, Огузын аймгийн эсэргүүцлийг зогсоож, их хэмжээний олз омгийг олсон байна 718 оны зун Киданыг бут цохиж, Хянган хавийг дахин эзэллээ.
723-724 оны өвөл цаг Түрэгүүдийн хувьд тун хүнд хэцүү байсан бөгөөд зудад олон удаа малаа алдкээ. Хавар нь Огуз, татартай дахин байлдаж эхэлсэн нь өмнөх жилүүдийн ололт амжилтыг алдах аюул хүргэв. Асар их хүчин чармайлт гаргасан хүчинд босогчдыг дарж дотоод байдлаа төвшитгөж чадлаа. 72 онд Билгэ хаан Түвэдээс дэвшүүлсэн цэргийн холбоо байгуулах явдлаас татгалзсаныхаа шанд Хятадтай хилин худалдаа өргөтгөх боломж бүрдүүлжээ. Энэ үеэс эхлэн Түрэгийн хаанд жил бүхэн их хэмжээний торго бэлэглэх болжээ.
731 онд Куль-Тэгин нас нөгчив. Билгэ хаан ихэд гашуудан түүний дурсгалд сур төгөлдөр тахилын онгон байгуулсан ба энэ явдалд Хятадын хаанаас тусгай элч томилон илгээж гашуудлын үг хүргүүлэхийн хамт чулууч урчууд гаргад тахилын сүм цогцолж үзэмжтэй сайхнаар чимэглэн хөшөөний үг сийлүүлжээ. Билгэ хаан ч төдий л удаан насалсангүй, 734 онд шадар хүмүүсийнх нь нэг болох Мээйлүчжө гэгч хорлон алжээ. Хаан амьсгал хураахын өмнө хорлогчийг цаазаар өвч ураг төрлийнхнийг бүгдийг хүйс тэмтрэн устгаж амжжээ. Хятадын эзэн хаанаас энэ явдалд мөн л дээрхийн адил хүндэтгэл үзүүлсэн байна. Түрэгийн түүхийн энэхүү догшин ширүүн дуулиант он цагийн түүхийг бүтээлцэж явсан ах дүү хоёрын тахилын онгон эдүгээ Орхоны хөшөө Цаайдамын хөндийд он жилийн уртийг давж хадгалагдан үлдсэн нь өөрсдийн түүхээ өөрсдийн гараар туурвин үлдээсний биет дурсгал болон мөнхөрчээ
Билгэ хааны авч явуулсан арга хэмжээнүүд нь Түрэг улсыг түр зуур сэгээн эдийн засаг улс төрийн хүнд байдлаас гаргасан юм
Нэлээд хожуу үеийг хүртэл, Долоон мөрөн, Енисэй орчмын нутаг дахь руни бичгийн дурсгалыг хамгийн эртнийхэд тооцож байсан бол сүүлийн үеэс манай улсын Дорноговь аймгийн нутаг Чойроос олдсон нэгэн хүн чулуун дээр бичсэн бичгийг хамгийн эртнийх гэж үзэх болов Энэхүү дурсгал 688-691 оны үед холбогдох юм.Үүнээс үндэслэн түрэгийн руни бичиг нь төв Азид, тэр тусмаа Монгол нутагт анх үүссэн хэмээх үзэл баримтлал бий болжээ.Дурсгалуудын олдож байгаа байршил ч үүнийг нотолдог юм.Энэхүү бичиг 7 зууны хоёрдугаар хагаст үүсч улмаар 13 зууныг хүртэл хэрэглэгдэж байсан бөгөөд энэ нь аль нэг нутгийн чанартай үзэгдэл биш харин нийт түрэг овогтны тархан нутагласан бүх газар нутагт түгэн тархсан байжээ.
Эртний түрэгүүдийн хувцас хунар, гэзэг үсний хэлбэр, зарим эдлэл хэрэглэл, гоёл чимгийн зүйлсийг тодруулан судлах гол нэгэн сурвалж нь хүн чулуун хөшөө юм.эдгээр нь түүхэн тулгар сурвалж төдийгүй тэр үеийн дүрслэх урлаг, уран сайхны хөгжлийн төвшинг илтгэн харуулдаг. Манай нутагт одоо Түрэгийн үед холбогдох хүн чулуу 400 гаруйг илрүүлэн бүртгээд цааашид ч нэмэн олдох боломжтой. Ийм төрлийн дурсгалыг Алтай , Тува, Дундад азийн нутгаас Оросын эрдэмтэд их хэмжээтэй судлан тодорхойлж эрдэм шинжилгээний олон бүтээл нийтэлжээ.
Төв Азид ноёрхож байсан Түрэгийн хаант улс мөхсөний дараа түүний ор суурийг Уйгур улс эзэлж 8-9 зууны үед Монгол нутагт төвлөрөн засаглажээ.Уйгур нь мөн Алтай хэлний бүлэгт багтах Түрэг угсаатан юм.
Түүхийн жимээр хөтөлсөн Д.Жаргалсайхан

Лигдэн хааны эзэмшил Цахарын хил хязгаарыг улбар хүрэн өнгөөр, Нурхачийн захирсан Манжийн Алтан улс болон түүнд дагаар орсон Монголчуудын газар нутгийг саарал хүрэн өнгөөр дүрсэлжээ. Нэлээд сайн судалгаатай зуржээ.
ТАЙЛБАР:
-1616 онд Манжийн Нурхачи ноён Зүрчид овгуудаа нэгтгэж, хожуу Алтан улс (1616-1636)-ыг байгуулсан. Нурхачи хаан 1616-1626 онд хожуу Алтан улсыг захирсан.
-Манж нар Монголын Лигдэн хааныг дарсаны дараахан 1636 онд өмнөд Монголын зургаан аймгийн (баруун Түмэд, Ордосоос бусад) 49 ноёдыг цуглуулан, Мүгдэн хотод чуулган чуулж, Манжийн Абахай (Хунтайзи) хааныг Монголын хаан хэмээн өргөмжилсөн. Өмнөд Монголыг Манжид нэгтгэсэн 1636 оны энэ чуулганаар Манж нар “Алтан” гэдэг улсынхаа нэрийг өөрчилж, “Чин” (Цэвэр, ариун) улс гэж нэрлэсэн билээ. Мөн Абахай хааны оны цолыг Дээд эрдэмт (Чүндэ) хэмээн өөрчилжээ.
А.Ганпүрэв.

Бусдын ажлыг хүндэтгэдэг чанар, алтан цагийг нь хайрладаг ухамсар, соёлыг илтгэх мэт “За, ёстой уучлаарай миний дүү, зав чөлөөгүй гүйсээр та бүхний ажлаас хойш татчихлаа. Товлосон хугацаандаа уулзаж чадаагүй ч нэгэнт ярьж тохирсных заавал амжуулж яриа өгнө дөө гэж бодоод л байлаа. За, миний дүү наашаа суу, алив чихэр ид” хэмээн зочломтгой монгол аалийг цангинасан инээдээр хачирлан угтсанаар бидний яриа ийнхүү эхлэв.

Та тун ч их ажилтай байх шиг ээ. Их ажлынх нь хажуугаар би бас ярилцлага авах гэж шалаад төвөг удчихав уу?

-Зүгээр дээ. Сэтгүүлчдийн ажлын онцлогийг ойлгох юм хойно, санаа зоволтгүй. Миний хувьд сонин хэвлэлд яриа өгөхөөс болж л өгвөл татгалзаж, тойрч зугтаадаг хүн. Харин цэргийн сониноос татгалзах бодол ер төрсөнгүй.

Баярлалаа. Ямар ажил өрнүүлээд зав чөлөөгүй гүйж яваа талаар тань яриагаа эхэлье …

-Завгүй байх тусмаа үр бүтээлтэй байдаг гэдэг шүү дээ. Бас муу юм уйлах чөлөөгүй гэдэг үг ч бий. Миний хувьд яг л ийм хоёр талтай гүйж явна. Монголын Үндэсний номын сангийн шинэ барилга өнөө жил ашиглалтад орох юм. Үүнтэй холбоотой ажлууд ид өрнөж байна. Тодруулбал, шинэ номын сангаа Үндэсний цахим номын сан болгож хөгжүүлэх зорилго тавиад ямар журмаар ажиллах, ямар бүтэцтэй байх, номын сангийн хөгжилд ямар шинэчлэл авчрах вэ гэдэг дээр илүү их төвлөрөн ажиллаж байгаа. Соёлын яамтай болсны үрээр, төрийн бодлогын сайхан шийдвэрээр номын сангийн маань хөгжил шинэ үе шатанд гарах гэж байгаад сэтгэл өег, их л догдолж сууна даа.

Олон жилийн турш хөндөгдсөн, хүлээгдсэн шинэ барилгын асуудал шийдэгдэж байгаа нь тун ч сайхан мэдээ байна шүү …

-Тэгэлгүй яах вэ. Даацаасаа хамаараад тэр бүр хүртээмжтэй байж чадахгүй байсан олон асуудал шийдэгдэнэ. Хуучин бол Хотын номын сан, Хүүхдийн номын сангаар дамжуулж ачааллаа тэнцвэржүүлдэг байлаа шүү дээ. Шинэ номын сан ашиглалтад орсноор энэ бүх асуудал цэгцэрнэ. Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэд, хүүхэд багачууд, өндөр настнууд, магистрын түвшний эрдэмтэн судлаачдад илүү хүртээмжтэй үйлчлэх гэх мэтээр олон давуу тал бий болох юм. Манай номын сан чинь дэлхийн номын сангийн гишүүн юм шүү дээ. Тиймээс олон улсын номын сангийн холбооноос хэн бүхнийг нас хүйс, үндэс угсаагаар ялгаварлахгүйгээр үйлчлэх анхааруулгыг өгдөг, тийм байхыг шаарддаг. Энэ шаардлагын дагуу олон улсын жишигт нийцсэн үйлчилгээ үзүүлэх бүрэн боломж нөхцөл манайд бүрдэж байгаад туйлаас таатай байна.

Зохиолчдын эвлэл хэмээх их айлыг удирдах үүрэг бас танд оногдсон шүү дээ …

-Оюун санааны хоёр төв байгууллага буюу 90 гаруй жилийн түүхтэй Монголын зохиолчдын эвлэл, 100 жилийн түүхтэй Үндэсний номын сан буюу үндсэндээ ах дүү байгууллагыг нэгэн цаг мөчид бодлого зорилтын хүрээнд чиглүүлж ажиллах их үүрэг хүлээчхээд сууж байна. Соёлын яамны бодлого, зорилтыг дэмжиж ажиллахад энэхүү хоёр ажил хоорондоо их уялдаатай, амин чухал хэлхээ холбоотой учраас бие биеэ нөхөж дэмжих, бие биеийнхээ ажлыг эрчимжүүлэхэд их түшигтэй. Үйл ажиллагааг нь ч нэг цулбуурт зангидах боломжтой юм.

Та бол эх оронч яруу найрагч гэдгээ аль хэдийнээ, бүр арван долоохон настайдаа тунхаглачихсан хүн. Тэгэхээр тантай эх орны үнэ цэнийн тухай амттай яриа өрнүүлмээр байна …

-Эх орон гэдэг өөрөө их том сэдэв. Том сэдвийг ярихын тулд том мэдлэг, том туршлага, том асуудлуудыг шийдэх хүч чадлыг хуримтлуулсан байх ёстой. Гэхдээ би тийм хэмжээний сэдэв, мэдлэг, туршлага хуримтлуулсан хүн биш ээ гээд энэ хариултаас бултах арга хэнд ч байхгүй. Яагаад гэхээр монгол хүн л юм бол монгол эх орон гэдэг энэ үнэт зүйлийг зүрх, тархи, сүнсэндээ шигтгэчихсэн байх ёстой. Бид цөөхүүлээ улс байхгүй юу, цөөхүүлээ тусмаа эх орон гэдэг энэ үндсэн үзэл, язгуур эрх ашгийг заавал өөртөө суулгасан байх үүрэгтэй. Ингэж байж бид улс орноо цаашид олон мянган жилийг дамжиж мөнх орших тэр орон зайг авч үлдэх учиртай юм.

Эх оронч сэтгэл ер нь юунаас эхлэх учиртай юм бэ? Лав л эх орон гэж хий хоосон цээжээ дэлдэхийн нэр биш байх …

-Өөрийнхөө хийж чадах зүйлийг чин сэтгэлээсээ бөгөөд дараа үедээ уламжлуулж үлдээхүйц үр дүнтэй хийж чаддаг байна гэдэг л эх оронч үзлийн хамгийн том илрэл. Өнөөдөр та ямар ч эгэл жирийн ажил эрхэлж, ямар ч том албан тушаалын сэнтийд заларсан байж болно. Гагцхүү түүнийгээ л алдаа дутагдалгүй, чин зүрхнээсээ хийж, эх орондоо өгөхүйн сэтгэлээр, эх орноо хайрлахуйн ухаанаар хандах учиртай юм. Тэрнээс эх орноо хөгжүүлэх гэж байгаа маань энэ билээ гээд гадаа гудамжинд жагсаж, төр засаг, түмэн олныхоо эсрэг муу муухай бүхнийг ил гаргаад байхдаа гол нь биш. Бидний эх орныхоо төлөө тэмцэж байгаа тэмцлийн хамгийн хурц хэлбэр бол оногдсон ажил үүргээ чин сэтгэлээсээ, сайн сайхныг бодож хийх гэж ойлгодог. Өөрөө бас тийм байх гэж мэрийдэг, бусдыг ч үүнд уриалмаар санагддаг даа.

Өвөө тань ахмад дайчин байсан юм билээ. Өөрөө та бас нүүдэлчин монгол ахуйдаа өлгийдүүлж өссөн учраас танд эх оронч үзэл их эрт бөгөөд нэвт шингэсэн юм болов уу гэж хардаг. Та харин юу гэж бодож байна?

-Ер нь эртнээс нааш монголчууд эх орон гэж их ярьдаг, үнэ цэнтэй гэдгийг нь бүгд мэддэг, тусгаар тогтнолынхоо төлөө тэмцэж явсан, алдаж асгаж үзсэн, алдаанаасаа суралцаж ухаарсан, хөлөө жийх өөрийн гэсэн нутагтай байхын сайхныг мэдэрсэн ард түмэн учраас эх орон гэдэг ойлголт монголчуудын язгуур үнэт зүйлийн тэргүүнд явдаг.

Тэгээд ч монгол айл бүхэнд эх орныхоо төлөө тэмцэж явсан ахмад дайчин, хэлмэгдэлд өртсөн нэг гашуун зовлон, эх орноо хамгаалахын чухлыг ойлгосон ухаан байсаар ирсэн. Тэгэхээр миний хувьд өвөг дээдсээсээ олж авсан эх оронч язгуур ухаан, монгол хэлэндээ хайртай, монгол хэлээр зохиол бүтээлээ туурвидаг яруу найрагч, эх хэлнийхээ яруу сайхан дотор өссөн, дээрээс нь эх дэлхий, эх хэл, эх байгаль гэдгийн нандин чанарыг ойлгож, дорнын гүн ухаанд шимтчихсэн, дорнын хүн болохоор эх оронч байхаас аргагүй.

Дэлхийн даяаршлын нөлөөгөөр үндэсний хэл соёл, ёс уламжлал, эх түүх гээд л бидний эрхэм нандин үнэт зүйлс бүдгэрчих вий гэсэн айдас заримдаа төрөх юм. Та ч бас эмзэглэхгүй байж чаддаггүй л болов уу?

-Тийм ээ. Дэлхий хавтгай болж байна. Дэлхийн даяаршлыг сөрж босоход их хэцүү, том урсгал учраас үлэмж их хүчтэй тулж байгаа, бид. Тиймээс миний хэлээд байдаг бид цөөхүүлээ гэдэг өнцөг бол хамгийн эмзэг зүйл нь. Монгол бол эх дэлхийн зулай дээр оршиж байгаа, том газар нутагтай агуу ард түмний үр сад. Мохошгүй морьтон дээдсийн угсаа удмыг залгамжилсан, өөрийнхөө газар нутгийг өргөтгөн тэлэх гэсэн, өөрийнхөө соёлоор эх дэлхийн даяаршлын шуургыг сөрж босох гэсэн ард түмний үзэл бодлын нэгтгэл. Монголчууд өөрсдөө хүчирхэг байхыг хүсэж тэмүүлж байгаа атлаа дэлхийн даяаршлын шуурганд зул далдирч байгаа юм шиг тийм эмзэг. Тэгэхээр өнөөгийн энэ нөхцөл байдалд, даяаршлын урсгалын эсрэг тэсэж зогсох хүч бол бидний өвөг дээдсээс олж авсан нүүдэлчний оюун санаа. Дээрээс нь байгаль эх дэлхийгээ шүтэн бишрэх үзэл. Бас өөрт байгаа монгол хүний үнэт зүйлийг хэрхэн яаж төлөвшүүлсэн, эрхэмлэн сахих ёстой зүйлээ дээдэлж чадаж байна уу, үгүй юу, монгол хүн яагаад дэлхийн иргэн, дэлхийн монгол болж болдоггүй юм гэдэг том байр сууриа л урагш тавьж чаддаг тийм хүч чадал хэрэгтэй. Энд юу хамгийн чухал вэ гэхээр нэг эрх ашгийг тойрч эвлэлдэн нэгдсэн ухаан байх учиртай.
Тэгэхээр бид нар монгол гэдэг нэг том тулганы галыг тойрч суугаад үүнийгээ бадрааж дэвжээхийн тулд ажиллаж хөдөлмөрлөх, эв санаагаа нэгтгэх ёстой.

Даяаршлын шуурганд монголчуудын билгийн зул нь далдирч унтарчих гээд байгаа гол зангилаа нь эв нэгдэлгүй, бие биеэ дэмжиж, хүчийг хүчээр, сэтгэлийг оюунаар нөхөж чадахгүй байгаад л хамгийн том алдаа оршиж байна. Бид эв нэгдэлтэй хүчирхэг үндэстэн болох ёстой. Түүний тулд монгол гэдэг үнэт зүйл яг юу вэ, тэр үнэт зүйлээ дэмжихийн тулд хувь хүн юу хийх ёстой вэ гэдгээ дор бүрнээ ухамсарлах учиртай.

Бид бие биеэ муулах, ховлох, гутаах, хоорондоо хагаралдах зарчмыг л хамгийн их өдөөж байна шүү дээ. Тийм хар мэдээг хүмүүс хамгийн их уншдаг, тийм хар хорын зүйл дээр хүмүүс ажилладаг болжээ. Энэ 3 сая хүн зон, энэ монгол оронд сайн сайхан юм байгаа даа. Тэр сайн сайхан юм нь хааччихаад дандаа хар муу нь түрүүлээд байгаа юм бэ. Сайн юмны тухай ярихгүй, дандаа муу муухайг яриад байхаар үндэстний хийморь бас доройтдог шиг байна аа. Тэгэхээр сэтгэлээ, сэтгэлгээгээ илаарьшуулах хэрэгтэй байна. Ингэхийн тулд зөв ном уншиж, зөв төлөвшилд нэгнээ хөтөлж, зөв мэдээллийг боловсруулж, өөрөө бас зөв мэдээллийг тарааж түгээж байх шаардлагатай юм гэж л бодож явдаг.

Нүүдэлчин ахуйгаасаа салдаггүй, их хоцрогдсон хуучинсаг үзэлтэй гэж намайг хүмүүс шүүмжилдэг. Хуучинсаг байхаас би айхгүй ээ гэж ярихыг тань нэгэнтээ сонссон юм байна. Үүний цаана их том агуулга оршиж байна даа л гэж одоо ухаж сууна. Ер нь та баримталдаг зарчим, мөн чанарынхаа тухайд бидэнтэй хуваалцаач?

-Номын номоос, хүний ном гэж үг байдаг. Тэгэхээр миний ижий ааваас олгогдсон суурь хүмүүжил, гэрийн боловсрол бол ахмадаа хүндэлдэг, үе тэнгийнхнийхээ сайхан амжилтад баярладаг, хүмүүсийг хөгжүүлэхийн тулд өөрийнхөө мэдлэгийг хүртээмжтэй хуваалцаж чаддаг, өөртөө хуримтлуулсан ямар нэгэн сайн зүйл байгаа бол түүнийгээ бусдад ижил тэгш түвшинд өгч чаддаг тийм өгөхүй, асрахуй, хайрлахуйн сэтгэлтэй байх зарчим.

Энэ цаг үед хүмүүст хамгийн ихээр дутагдаж байгаа чанаруудыг тодорхойлооч гэвэл та юуг онцлох вэ?

-Шударга, үнэнч сэтгэл, өршөөгч чанар ус агаар мэт тийм их хэрэгтэй цаг үед бид амьдарч байна. Хамгийн чухал энэ гурван чанарыг бид алгуур хаяад байна, үүнээс асар их холдож байна. Бидний нүүдэлчин ахуй, нүүдэлчин сэтгэлгээний онцлог бол энэ бүхнийг дархалж байсан юм. Жалгын нэгээр тархаж суусан нүүдэлчин хүмүүс өөртөө итгэлтэй, гэрээ цоож цуургагүй орхиод явах өгөөмөр сэтгэлтэй байлаа. Хол явж байгаа нүүдэлчин гэрт нь ороод цай чанаж уучихаад баярлалаа гэж зурвас бичээд, эсвэл үүнийг уншаарай гээд ном үлдээгээд явдаг, өөрт байгаа зүйлээрээ нөгөөгийнхөө дутууг нөхдөг тэр гайхалтай чанараасаа бид холдож байна. Өнөөдөр бид хэтэрхий шавж амьдарч байна. Шавж амьдарч байгаа атлаа амьд харилцаагүй, эсрэгээрээ амин хувиа хичээж байна. Тэгэхээр бид эхний ээлжид хотжилтоо саармагжуулж, хөдөө орон нутгийнхаа бүсчилсэн хөгжлийн зорилт руу явах ёстой. Монгол хүний хөгжлийн үнэт зүйл нүүдэлчин ахуйтайгаа салшгүй холбоотойг бүх хүн ойлгож түүнийгээ сэргээх, нүүдэлчний язгуур эрх ашгийг хамгаалах, нүүдэлчин соёлоосоо уламжилж ирсэн бүхэн минь хүн төрөлхтний соёлын өвд оруулж байгаа цор ганц хувь бөгөөд түүнийгээ хамгаалж үлдэх л шаардлагатай гэдгийг ойлгох нь чухал юм.
Нэг хэсэг бид чинь дэлхийн монгол хүн болцгооно гээд нөгөө олон хэл, олон соёлыг судалж энэ бүхний дархлаанд нийцдэг хүмүүс болсон. Өөрсдийн гэсэн монгол чанараа хадгалж, дэлхий рүү нүүсэн нүүдлээ буцааж хумиад дэлхийгээс олсон сайн сайхан зүйлдээ суурилаад нүүдэлчнийхээ ахуй соёлыг яаж дэлхийн соёл болгох вэ гэдэг рүү арай том харах ёстой байх гэж бодож байна.

Одоо ихэнх эцэг, эхчүүд хүүхдүүддээ багаас нь гадаад хэл эзэмшүүлэхээр хятад, орос зэрэг гадаад хэлний сургуульд оруулах хандлагатай болжээ. Энэ нь хэр зөв юм бэ?

-Монгол хэлээрээ дамжуулж үр хүүхдээ өсгөж хүмүүжүүлэх хэрэгтэй л дээ. Бид хүүхдээ хятад, орос сургуульд оруулаад л, тухайн хэлийг сургаад явчихаар монгол цустай хятад, монгол биетэй орос соёлтой хүн болгож төлөвшүүлж байна л гэсэн үг. Тэгэхээр эх монгол хэлээ эрхэмлэн эх хэл, оюун санааныхаа дархлааг хүүхдүүд рүүгээ чиглүүлж байх ёстой. Харийн янз бүрийн соёлыг нэг их даган дуурайх хэрэггүй. Ингээд ярихаар бүдүүлэг, хоцрогдсон мэт шүүмжлэгддэг, олон хүний дургүй хүрдэг. Гэсэн хэдий ч би үзэл бодолдоо бат зогссоор л байх болно. Яагаад гэхээр манай улс орны хувьд нэг монгол хүн ч үнэ цэнтэй. Нэг хүүхдээ ч гэсэн монгол чигээр нь авч үлдмээр байна шүү дээ. Эх орон чинь тийм монгол хүмүүсээс бүтдэг болохоос хаанаас нь ч хаяад явж болох тийм хоноцын сэтгэхүйтэй, эрчүүд, эмс охидоос бүрдэхгүй биз дээ. Ер нь бол олон соёлын дарангуйлалд өртөж, өөрийнхөө үндэсний язгуур бүхнийг алхам алхмаар гээж, даяаршлын шуурганд билгийн зул нь далдирч байгаа ард түмэн болчхоод байгаа нь хамгийн их түгшүүр гэдгийг бодох хэрэгтэй.

Цаг гарган ярилцсанд баярлалаа. Танд ажлын амжилт хүсье.

Хошууч Д.МЭНДБАЯР
Эх сурвалж: “Соёмбо” сонин

-Тарвагны тосыг шөнө дунд нэг халбага уувал ходоодны шарх эдгэнэ.
-Хойлогийн мах, ходоодыг хатааж нүдсэн борцыг буцалсан усанд 1 халбага хийж бүрж уухад сайн. Өдөрт 3 удаа ууна. Хойлогийн ходоодыг хатааж нүдээд ширгээсэн хагас аяга усанд амны халбагыг хийж бүрээд уудаг. Өдрийн гурваар 14 хоног уухад эдгэнэ.
-Манай орны хаа сайгүй ургадаг таван салааг хандалж уухад сайн.
-Чонын ходоод, мах чанаж уудаг ба ялангуяа ходоодны шингэц муудахад тустай.
-Чацарганын тосыг хоолны халбагаар өдөрт 3 удаа уувал эдгэнэ.
-Тахианы ходоодыг хатааж нүдээд өдөрт 3 халбага уудаг.
-Шинэ төмсний шүүсийг адил сахартай хольж буцалгаад хатааж нүдээд усаар даруулж уухад шарх лавтай эдгэнэ.
-Монголчууд ярьдаг ходоодны бадгана өвчинд өглөөний өлөн шээсээ авч өдөрт 3 аягаар сар уухад эдгэдэг.
-Ширгээсэн усанд зөгийн бал хийж уух нь шарх эдгээх сайн эм болно.
-Нохойн хошуу буюу ганьдгарын буурцагыг хандалж зөгийн балтай өдөрт 2 удаа аягаар уухад лавтай эдгэнэ.
-Чацаргана идэх тосыг нь эмийн журмаар уух гоц сайн шархлаа эдгэдэг.
-Жанчивлан сувилалыг эмч Цэвээн тарваганы бөөрний өөхийг наранд тавьж саванд тосч аваад газар хадгалж өдөрт 2 халбага тос өглөө оройд уусаар 14 хоног уугаад ходоодны шархлаагаа эдгээсэн гэдэг.
-Архаг өвчтэй хүн ургамлын тос 1 амны халбагыг балгаж гаатай чихэр хүлхэнэ. Залгиж хэрхэвч болохгүй 10 минут байлгаад өтгөрсөн тосыг асгаж амаа зайлна. Өглөө өлөн дээр, оройд хийгээд байхад 10-20 хоногт эдгэнэ.
-Мах шингэхгүй бол цагаан луувангийн шүүс буцалгаж уувал сайн.
Ходоодны хорт хавдар буюу нарийн
Монголчуудын үндсэн өвчин гэж хэлж болох энэ өвчнийг монголчууд “нарийнтах” гэж ярьдаг бөгөөд намайг бага байхад цус харвах, дайрлаг дайрах хоёроос өөр өвчин бараг байгаагүй санагдана. Хүнийг өлсгөж харангадуулж үхүүлдэг энэ өвчнөөр өвдөөд эдгэсэн хүн мэр сэр байх ажээ.
-Харин Өмнөговь аймгийн хоёр өвгөн нарийн өвчөө эдгээсэн түүхийг ярья.
-Цог хорхой буюу тонгой хар гэдэг нь эмчилгээний ховор амьтан бөгөөд 4 хөлтэй, 6 хөлтэй 2 янз байдаг. 4 хөлтэй нь илүү сайн гэдэг юм билээ.
-Хорт хавдарт чонын ходоод идэх сайн гэдэг.
-Цог хорхойг архинд хийж эмчилгээний журмаар уудаг боловч амьдаар залгиж болохгүй. Архинд 7 ширхэгийг өмхийг нь гаргахгүй хийдэг.
-Ёл шувууны мах идэж өвчнөө эдгээсэн хүн байдаг бөгөөд Ёл шувуун мах ховор учир тэр бүр олдохгүй. Миний мэдэх Байдаг богд Хавтага, Тахийн шар нуруунд л байдаг.
-Чонын мах, цус халуунаар нь идэх.
-Доргоны халуун цус уух нь сайн.
-Шар шувууны махыг чанаж шөлтэй нь идэж уудаг.
-Сохорномингийн махыг шалз чанаж шөлтэй нь идэх.
Англи улсын эрдэмтэн Жон Армсронг ямар ч өвчнийг хүн өөрийн шээсээр эмчилж болдгийг дурьдсан “амьд ус” гэдэг ном бий. Ер нь өглөөний өлөн шээс анагаах чадвартай гэдэг. Ходоод дотор, Элэг, цөс эмэгтэйчүүдийн гэх мэт ямар ч өвчинд шээс сайн. Намайг бага байхад миний буурал аав Лантуу элдэв халуун ханиад халдварт өвчинтэй газар явахдаа гарсан шээсээ ууж шархаа угааж шавшиж бай гэж надаа захидаг байлаа. Өөрөө есөн эрүү шүүлтийг давахдаа шээсээ ууж шархаа шавшиж эдгээсэн гэж ярьдагсан. Тэр үед би бага байсан болохоор сонсоод л өнгөрсөн. Хожим олон газар явж олон хүний яриа сонсож буурал аавын хэлсэн нь үнэхээр ач тустай арга гэдгийг өөрөө хэрэглэж байж л үнэмшсэн дээ.
-Чонын ходоодонд байдаг шингэнийг асгалгүй хатааж аяга буцалсан усанд хатсан ходоодноосоо хэсгийг хийж хэсэг байлгаад бүгдийг нь уудаг гэж 1978 онд ярьж байсан хилийн цэргийн офицер байсан хүн одоо ч эрүүл саруул явж байна.
-Төвдүүд “Дувтоврилгор” гэдэг эмээ байнга уудаг бөгөөд нарийн гэдэг өвчин байдаггүй гэнэ.
-Энд зориуд дурьдахад хүн өөрийн өлөн шээсээ уугаад байхад олон төрлийн өчнөөс сэргийлж эдгээж чадна гэдгийг хэлэх нь зүйтэй байх.
Өөрийн шээс өөрт эм болдгийг олон удаа үзсэн сонссон. Ходоодны өвчтэй Сэмжаан эмнэлгээр хэдэн жил яваад эдгэрээгүйд аяганы хагас ус буцалгаад нүдэж бэлдсэн Игүүшин жижиг халбагыг хийж бүрээд уугаад байсан нь зүгээр болжээ.
-Ходоодны өмөн үүтэй хүн тарваганы тос уугад байхад хэдэн жил явна шүү.
-Хоол идэхээ больчихсон хүн тарваганы тос өдөрт 3-4 халбага уугаад 2 жил болж эдгэсэн. Өмөн үү өвчинд хэрэглэдэг.
-Хадны хааг ширгээд уухад суулгах өвчин зогсоно.
-Элэг өвдвөл голдуу баруун хавирганы ясан дор өвдөх, эвгүй оргих, гэдэс үргэлж хөөх, хоолонд дургүй болох бөөлжис хүрэх хоолны шингэц муудах, бие сулрах, тамиргүй болох, нүд, нүүр улайх, ам гашуу оргих, элэг томорсон мэт санагдах гэх зэрэг шинж илэрдэг.

 

Түүний уран бүтээлийн дээд оргил бол Хэнтий аймгийн Хөдөө аралд босгосон Монгол олон овгийн тамгийг хөшөөнд тусгасан гэрэлт хөшөөг бүтээсэн билээ. Тэр хөшөөнд Монгол овгийн 500 орчим овгийн тугийн тамгийг дүрсэлж босгосон юм. Эрдэмтэдийн судалгаанд ороогүй 3 тамгыг тэр хөшөөнд нэмж байсан түүхтэй. Энэ үед овгийн тамгийг судлахад их цаг зарцуулсан билээ.
Мөн Улаанбаатар хотын сүлд, тугны төслийг хийж анх яригдаж Улаанбаатар хотын АДГЗ-ны дарга Алтангэрэл, МХЗЭ-ийн нарийн бичгийн дарга Пүрэвдорж гуайд танилцуулж байсан түүхтэй. Хан гарьдын зураг бүхий сүлдийг 1994 онд хотын Иргэдийн хурлын тэргүүлэгчдийн хуралдаанд танилцуулж батлуулж байсан юм.
Мөн төрийн есөн цагаан тугийн зургийн төслийг бүтээсэн билээ.
Би баруун Алтай, 4 ойрдын гаралтай, үг гарвалтай хүн юм. Хөвсгөлөөр хойт зүгт нүүдэлж, улмаар монголд орж ирсэн юм. Эртний уг гарвалаар урианхай хүн болж таарсан. Манайхан Баатар буюу Баатад овгийн улс юм. 1990 онд нэг өвгөн ирж, манайханы угийн бичиг авчирч өгч байсан сонин түүхтэй.
2010 оноос хамт олон Мөнх тэнгэр шүтлэгчүүдтэй уулзлаа. Монгол бөөгийн судлаачид, удган зайрангуудтай танилцаж, Мөнх тэнгэрийн шүтлэгтэнгүүдтэй танилцаж явна.
Түүний уран бүтээлл нь Хүннү Сүннүгийн үеэс өнөөг хүртэл хүртэл түүхийн улбааг багтааснаараа онцлоготой. Р.Лхамсүрэн гуай “Мөнх тэнгэр-Зөн билиг” сэдвээр уран бүтээл туурвиж уран бүтээлийн үзэсгэлэн гаргаж байжээ.
2012 онд Р.Лхамсүрэн гуай МБНЭ-ийн Дээд хуралдаанд биечлэн оролцож, бөөгийн нэгдсэн анхны байгууллагыг байгуулахад оролцож явсан түүхтэй. Тиймээс МБНЭ-ийн цаашдын үйл ажиллагаанд идэвхтэй оролцож, өөрийн зүгээс чадах бүхнээ зориулахаа илэрхийлсан билээ.
МБНЭ-ийн санаачлан байгуулж байгаа Монгол туургатан баатруудын хүндэтгэлийн цогцолборыг байгуулж байгаа тухай мэдээлэл өглөө. Тэрхүү цогцолборт Р.Лхамсүрэн гуайн бүтээлээс байрлуулах боломжтой байгаагаа илэрхийлсэн юм.

Д.Хүрэлбаатар

 

Заябандид тэднийг “Төрийн сайн эрс” хэмээн нэрлэж, тэдний хүчээр монголын баялгийг хэсэг зуур ч гэсэн хамгаалж чаддаг байсан түүхтэй.
Тоорой банди хэмээн алдаршсан Нанзад нь 1834 онд одоогийн Дарьгангын “Бударын чулуу” хэмээх газар мэндэлж, бага балчир насандаа эцгээс өнчрөн эхийн хамтаар тун тарчигхан амьдарч байхдаа “Бургасан дуган”-д шавилан сууж байсан боловч лам багшийнхаа хатуу занг үл тэвчин дуганаасаа оргожээ.
Тоорой банди хожим “төрийн бөөс” хэмээх хочтойгоор алдаршиж 1860 оны дунд үед Цахар найман хошуунд төдийгүй Халх даяар нэрд гарсан шилийн сайн эр болжээ. Хошуу нутгийнхаа ард олонтой олсон олзоо хуваан, харийн худалдаачид, ноёд түшмэдийн эсрэг тэмцжээ.
Тоорой банди баяд ноёдын адуунаас авсан малаа үгээгүй ядуу хүмүүст тарааж явахдаа адуугаа таниад ирсэн эзэнд нь “Тоорой бандиас авсан” гэж хэлж байгаарай гэдэг байжээ. Хэрвээ адуучин нь адуугаа буцаагаад аваад явсан байвал нөгөө ноёд түшмэлийн адуунаас шилж байгаад 20, 30-аар нь аваад явчихдаг байжээ. Түүнээс хойш өөрийн алдсан морио таниад “Тоорой өгсөн” гэж сонсвол буцааж авдаггүй байжээ. Сэцэн хан аймгийн нутагт бүгэж байхад нь 800 орчим цэрэг дайчлан хайгаад олоогүй гэдэг. Ядуу ардууд түүний үйл хэргийг хүндэтгэн үнэнчээр нууж чаддаг байв.
Тоорой хэмээх нэр нь говийнхон “эр зоригийн мод” хэмээдэг тоорой модны нэр болов уу, харин банди хэмээх нь түүнийг хийдэд шавилан сууж байсан учир ийнхүү нэрийдсэн болов уу, хэмээн судлаачид үздэг.
Мөн Тоорой биш “Торой” гэдэг байсан гэж ч ярьдаг. Ер нь бол жижгэвтэр биетэй хүн байсан бөгөөд зугтаад алга болохоороо маш хурдан шаламгай байсан гэнэ. Торолзож бөртөлзсөөр алга болдог байсан учраас “торойх бөртийх” гэдэг үгнээс үүдэлтэйгээр “Торой” банди ч гэж нэрлэж байсан гэдэг.
Бас зарим сурвалжид, ядуу ардаас гаралтай ч амьдрал тэмцлээрээ шалгаран “торойж” Халх 4 аймаг, шавь 5 аймаг, Ар, Өвөрлөгч 49 хошуунд нэр алдраа цуурайтуулсан хүн учраас торойж гарч ирсэн гэдэг утгаар “Торой банди” болсон гэж тайлбарлах нь ч бий. “Торойтон” гэх 70 гаруй хүн нэгдсэн сайн эрсийн хөдөлгөөн байсан ч гэдэг.
Тоорой бандийн эцэг Данзан гэж бяр чадалтай бөх хүн байсан ба хошуу наадамдаа хэдэн ч удаа түрүүлж байжээ. Эцэг нь өвөрлөгч хошуудын нутагт жин тээж яваад Тоорой бандийг 9 настай байхад нь хорлогдон нас барсан гэх яриа байдаг. Эх Дулам нь удганы эрдэм чадалтай хүн байсан гэх агаад далны ясаар мэргэ төлөг буулгадаг байжээ.
Тоорой банди өөрийн хувь заяаг асуухаар Говийн мэргэн хутагтынхыг зорьжээ. Хүрэлцэн очиход ноён хутагт “шагайт чөмөг” зооглон сууж байжээ. Тоорой банди мэнд амрыг нь асуутал, хутагт үг ч хүлээлгүйгээр шагайт чөмөгнийхөө шагайг мултлан нэг хоёр орхитол “морь” буужээ. Хутагт тэр шагайгаа морь буусан чигээр нь Тооройд үг хэлэлгүй өгөөд уншлага уншиж гарчээ. Тоорой түүнийг нь аваад “чиний амьдрал морин дэл дээр юм байна, морьтой нөхөрлө, морь чиний хань” гэсэн айлтгал болохыг ухаараад буцсан гэдэг.
Тоорой банди Монголын их баялаг сүргийг харийн хил давуулахаас өмнө “шомбодож” нутгийн ядуу олонд тараадаг байсан учраас ард олны дунд,
“Тоорой бандийг байхад торгоны сайныг өмслөө
Тоорой бандиас хойш тостой даавуу ч олсонгүй
Гэрийн хаяанд суугаад гэзгийг минь илдэгсэн
Хажууд минь түшиж суугаад хацрыг минь илдэгсэн
Гуна гүнжийн нуруунд гундаа нь үгүй Тоорой
Гучин хоёр хошуундаа баригдаа нь үгүй Тоорой
Цантын цагаан нуруунд цантаа нь үгүй Тоорой
Цахар найман хошуунд баригдаа нь үгүй Тоорой доо…”
хэмээн ардын дуунд мөнхрүүлэн дуулдаг байжээ.
Тоорой бандийн хөшөөг 1999 онд Ганга нуурын зүүн хойно байрлах Гангын цагаан овоон дээр уран барималч Ж.Дүүрэнтөгс урлан босгожээ. Хөшөөний урд байх аяны тогоонд ирсэн гийчид цай чанаад, цайныхаа дээжээс Тоорой бандийн гартаа барьсан аяганд нь хийж өгч хамт үдэллэх ёсыг бодож бүтээсэн байна.
1791 онд Халх журам хуулинд “суурин иргэд Манж, Хятад худалдаачдын бие, хөрөнгөнд халдсан этгээдийн гарыг мухарлах, цөлөх, есөн эрүү тулгах, цаазын ял оноох” тухай заалтууд оруулж байсан гэдэг. Үүнээс үзвэл, Монголын газар нутагт Тоорой бандиас өмнө манж, хятад, монгол ноёдыг “айлгадаг” шилийн сайн эрс байсан нь тодорхой байдаг.
Баруун хязгаарт нум сум чадамгай хэрэглэдэг Лхан хар Бадарч, Засагт хан аймгаас гаралтай Тогос Чүлтэм, Алтайн нурууны Ганган Төгс, Дөрвөд далай ханы Архаг Жума гэх мэт түүхт эрс олон байжээ. Тэд Манжийн дарлал, Хятадын мөнгө хүүлэл, дотоодын феодал ноёдын алба татвар зэргийг эсэргүүцэн ардын төлөө босон тэмцэж, өргөсөн тангарагтай, андын журамтай явсан ажээ.
1715 оноос манж нар Зүүнгарын хаант улсыг эзлэх бодлогоо эрчимжүүлэн Халхын нутгийг түшиц газар болгон цэргийн хүнс, уналга унаа, цэрэг эрс дайчлах ажлыг хийж эхэлсэн ба чанга цааз тогтоон цэрэг дайнд мордохоос дургүйцэх, заасан хугацаанаас хождуулах аваас хошуу ноёдын цалин пүнлүүг хасах, албат иргэд, адуу малыг хураах, эхнэр хүүхдийг цөлөх, ноёд энгийн ард алин боловч саад учруулсан бол цаазаар авах хүртэл шийтгэл ноогдуулж эхэлсэн байна.
Халхын ноёд манжийн бодлогыг нэлээд эсэргүүцдэг байсан жишээ олон байдаг ба 1730-аад оны сүүлээр Сэцэн хан аймагт Манжийн эсрэг гарсан хөдөлгөөн бий. Тус аймгийн нутгаас 3000 цэрэг татагдсаны 1800 нь гэдрэг буцаж эсэргүүцжээ. Манжийн цэргийн хүнсийг замаас нь булаах дээрэмдэх үзэгдэл нэлээд гардаг байв. Үүний нэг жишээ нь, Халхын Засагт хан Цэвээнжавын ард Жав, Боролдой нарын удирдлагад хэдэн зуун хүн нэгдэн манж цэргийн мал, будааг булаан авсан учир Хятадын хязгаар нутагт цөлөгдөж байсан байна. Эдгээрээс үзвэл, шилийн сайн эрс төрөн гарах үндэс нь Манжийн бодлоготой шууд холбоотой байжээ.

 

Жужан улс морьт цэрэгтэй байлаа. Тэгэхдээ хүнд,хөнгөн хоёр төрлийн морин цэрэгтэй байв. Монгол улсын Ховд аймгийн Эрдэнэбүрэн цумын хутагт Цамбагарав уулын “Хар хад” гэдэг хаданд сийлсэн хуягт морин цэргийн зураг нь Жужанд холбогдоно гэж судлаачид үздэг байна.
Жужанд урьдын нүүдэлчдийн төр ёсны уламжлалд тулгуурласан гадаад харилцааны тогтсон дэг байжээ. хаан төр улсын дээд эзний хувьд гадаад харилцааны аливаа асуудлыг төвлөрүүлэн шийдвэрлэдэг ч ингэхдээ элч төлөөлөгч илгээх, бичиг захидал солилцох зэргээр цаг үеийн байдалд нийцүүлсэн бодлого үйл ажиллагаа явуулдаг байв. Мөн төрийн түшмэд нь ямар нэгэн ёс бус алдаа гаргахыг үл зөвшөөрдөг, гаргасан тохиолдолд шийтгэл хүлээдэг байжээ. Жужан нар элчийг илгээхдээ, гол төлөв төрийн өндөр албаны нэр нөлөө бүхий,буурьтай,туршлагатай зүтгэлтнүүдийг шилж сонгон яүүүлдаг тэд ч харь оронд очоод баримтлах хатуу тогтсон ёс журамтай байсан бололтой.
Жужан нар идэвхитэй, уян хатан гадаад бодлого явуулахыг эрхэмлэдэг байжээ. Жужан улсын нийгэм-төрийн байгууллыг ныгтлан үзсэн эрдэмтэн Г.Сүхбаатар тэдний төр ёсны олон зүйл нь хожмын нүүдэлчдэд, түүний дотор монголчуудад улламжлагдан өвлөгдөж, цаашид боловсронгуй болж, хөгжсөн гэдгийг цохон тэмдэглэсэн байна.
Зарим судлаачийн өгүүлснээр, тэр үед Жужан улсын газар нутгийн зүүн өмнөд хязгаар нь Солонгос улсад баруун этгээд нь Хар Шаар (Сайр), умард тал нь Байгал далай, өмнөд хязгаар нь Их элсэн говьд тулж байжээ. Тэдний хааны орд өргөө Хангай ууланд байсан бололтой
Жужан улс олон удаагийн гаднын довтолгоон, мөн дотоодын дайн самуунд өртөж, бас төрийн эрхийн төлөө тэмцэл үргэлжлэн өрнөж ирсэн зэргээс ихээхэн сулдан доройтоод байв.
Тоба улсын халдлага довтолгооноос гадна Жужан улсыг мөхөлд түлхсэн нөгөө нэг шалтгаан нь түүний харьяа Түрэг, Уйгур аймгуудын эсэргүүцэл тэмцэл байжээ.
Тянь Цзяньы хаанчлалын үе буюу 507-519 оны үед Динлин нарыг бут цохиод, дотоод, гадаад давхар хэрэм бүхий хотыг анх удаа байгуулж эхлэн, түүнийгээ Мумэчон (мумо) гэж нэрлэсэн байна. Энэ хот чухам хаана байсан нь тодорхойгүй . Г.Сүхбаатар Мумо хотыг Хар хорум хавьд байсан, Ц.Хандсүрэн Архангай аймгийн тамирын хойд эрэгт буй Мөөмт толгой хавьцаа байсан гэж үзсэн байдаг
Жужан улс эрдэмтэй хүн олонтой, тэднийг бусад улс орны мэргэд ч мэддэг, харилцдаг байсан аж. Түүхэнд тэмдэглэгдэн үлдсэнээр, Жужаны төрийн сайд Силинь нь зурхай зурж, тооцоолонн бодож чаддаг, мэрэг төлөг мэддэг, хятад болон бусад харь хэлээр хэрэг хэлэлцдэг хүн байсан гэдэг.
Жужаны хаан Чоуну цухуй хэмээх нэгэн хүүтэй байж. Гэтэл тэр хүү гэнэт алга болж. Түүнийг эрээд эс олсон учир Дивань хэмээх удганаас асуухад.- Танай хүү одоо тэнгэрт байна. Би түүнийг дуудан ирүүлж чадна гэжээ. Хүүгийн эцэг, эх нь баярлан түүнийг дуудан ирүүлэхийг удганаас хүсчээ. Тэгээд Дивань удган хүүгийн эцэг, эхээр намагтай газар майхан(гэр) бариулаад, хоног ариутгал мөргөл үйлдэн, тэнгэрт залбирсны дараа шөнө цухуй хүү майханд нь ирсэн байжээ. Хүү эцэг эхдээ -Би одоо болтол тэнгэрт байсан гэжээ. Чоуну хаан, түүний хатан хүүтэйгээ уулзсандаа баярлан, их найр хурим хийн, Дивань удганд гэгээн дагина цол өргөжээ.Мөн Чоуну хаан уг удганыг авч хатан цол өгөөд, түүний нөхөр Фушэнмү гэгчид бас хэргэм зэрэг шагнан, адуу, үхэр, хонь гурван мянгыг өгчээ. Харин хэдэн жил өнгөрсний дараа Цухуй хүү өөрийн эцэг, эхдээ: -Би тэнгэрт байгаагүй, Дивань удганы гэрт л байсан юм гэж хэлсэн байна.
Энэ домгоос, Жужан нар бөөгийн мөргөл шүтдэг, тэнгэр, удганд итгэдэг байсан нь тодорхой харагдаж байна. Жужан нар тийнхүү бөө, удганыг шүтдэг байсан хэдий боловч бас эмчийг хүндэтгэн үздэг байж. Жужаны эрх баригчид 483 онд Өмнөд Ци улсын хаанаас эмч илрүүлэхийг хүсч байсан нь дээрхийн нэг баримт болно.
Жужаны соёлын бас нэг онцлог бол тэдний дунд хожимхон бурхны шашин түгэн дэлгэрч, бүр төрийн шашны хэмжээнд хүрсэн явдал юм. Судалгаанаас үзэхэд, бурхны шашин Хүннүгийн үеэс Монгол нутагт ямар нэг хэмжээгээр нэвтэрч эхэлсэн ба Жужаны үе болоход хөгжин гүнзгийрсэн байна. Тийнхүү Жужанд бурханы шашин дэлгэрэхэд тухайн үеийн нийгмийн дэвшил хөгжил, зарим хэрэгцээ шаардлага, хөрш улс орнуудад бурхны шашин түгэн дэлгэрч байсан зэрэг хүчин зүйл нөлөөлжээ.
Жужан нарт хожмын Монгол туургатанд байсан улирах гэрлэлтийн ёс (левират) ёс байсан аж. Өөрөөр хэлбэл эцэг нь нас барвал, хүү нь хойд эхтэйгээ гэрлэдэг, ах, дүүсийн нэг нь нас барвал, нөгөөгийнхөө эхнэрийг авдаг байжээ.энэ н; хожмын монголчуудад байсан ёс юм. Эрдэмтдийн судалгаанаас үзвэл, Жужан нар хар овгоос гэрлэх ёсыг (экзөгам) ёс) чанд баримталдаг байжээ. Тэдэнд мөн хааны угсааныхан , удган мэтийн ихэс язгууртан хүмүүсийг цус гаргахгүй алах заншил байв. Датань хаан 414 онд хаан угсааны Булучжэнь, Шэба хоёрыг, мөн бас Чоуну хаан Дивань удганыг тус тус бүтээн алсан байна.XIII зууны эхээр Чингис хаан Жамух сэцнийг мөнхүү цус гаргалгүй хороож байсан билээ.Бурхны шашин дэлгэрсэнтэй холбоотойгоор хүний гавлаар аяга хийх ёс мөн байжээ.Нэг баримт дурдвал, Чоуну хаан Өндөр тэргэтний Миэтү ванг ялж, баривчлан гавлынх нь ясаар аяга хийлгэсэн гэдэг.Жужан нарын дунд өөрийн гэх баяр ёслол байжээ. Тэдний мэддэг юм нь гэвэл бөх барилдах, морь уралдах юм гэсэн Хятад сурвалжийн мэдээнээс энэ нь харагдаж байна.
Дээр өгүүлсэн зүйлийг хураангуйлаад, Жужан нар нь Монголчуудтай гарал, түүх, хэл соёлын холбоотой бөгөөд Монгол угсаатны соёлын нийтлэгт хамаарагдах ард түмэн байжээ гэж болно. 1Г.Сүхбаатар. Монгол Нирун улс.УБ., 1992. Тал 155-156, 2Мөн тэнд, тал 157
Түүхийн жимээр хөтөлсөн Д.Жаргалсайхан

 

Анх Элбэг-Амгалан гацаа гэж нэрлэгдэж байсан энэ сууринг 1925 он хүртэл Маймаа хот хэмээн нэрлэдэг байв. 1807 оны үед Маймаа хот 800 гаруй байшин барилгатай, 4000 орчим оршин суугчтай байжээ. Маймаа хотын баян хятадууд эргэн тойрон шургааг шавар хэрэмтэй байсан бол хэрэмний гадна талд жирийн монгол, хятад иргэд гэр, шавар тагзанд амьдран суудаг байжээ. Маймаа хотод Гэсэр, Дара эхийн сүм тэргүүтэй долоон сүм байсан. Эдүгээ Дара эхийн сүм, түүний өмнөх 11 метр өндөр, сийлбэртэй хоёр чулуун багана хадгалагдан үлджээ. Монгол иргэд Дашсамдинлин хэмээх хурал, мөргөлийн сүм байгуулан ажиллуулж байжээ.

Маймаа хот 72 дамнуурчинтай байсан гэдэг ба бийлэгжүү баян нь үхэр, илжиг тэргэнд бараагаа ачаад, ядуу нь дамнуурганы хоёр үзүүрт бараагаа өлгөн өглөө эртлэн Их Хүрээний зүг цувж, орой болохоор эргэн цувдаг байжээ. Маймаа хот анхандаа хятад худалдаачдын төв болж байснаа сүүлд ажил амьдрал эрсэн хэрмэл цагаач монголчууд олноор суурьшин эцэстээ хятадуудтай холилдон ажил, хөдөлмөр, амьдрал байдалдаа тэдний зан заншлыг нэлээд авсан, эрлийз хурлийз маягийн хүмүүс бий болжээ. Хиагт ба Хаалган хотын төмөр утасны шугамын станц нь Их Хүрээний Маймаа хотод байжээ.
Маймаа хот.1925 он.

Тус нийгэмлэгийн Ерөнхий нарийн бичгийн дарга, АНУ-ын Конгрессын Номын Сангийн Ази, Ойрхи Дорнодын хэлтсийн номын санч, хэл шинжлэлийн ухааны доктор М.Саруул-Эрдэнэ болон монгол брахми бичгийн ангийн төгсөгчдийн төлөөлөлүүд Шинжлэх ухааны гавьяат зүтгэлтэн, академич Д.Төмөртогоо багшид хүндэтгэл үзүүллээ. Хүндэтгэл үзүүлэх ёслолын үеэр төгсөгчдийн төлөөлөл Л.Хурцбаатар багшийн сүүлд хэвлүүлсэн “Монгол брахми бичгийг түргэн сурах бичиг”, “Хаан бичиг: Өвөг монгол хэл-Монгол брахми бичиг” зэрэг номын дээжийг номын буян шинийн саран мэт дэлгэрэх болтугай хэмээн өргөн барьсан юм.
Академич Д.Төмөртогоо, доктор М.Саруул-Эрдэнэ нарын хөөрөлдөөнийг хүргэж байна.
________________________________________
М.Саруул-Эрдэнэ: -Монгол брахми бичгийн судалгаа бас чиг овоо ахилаа. Хурцбаатар багшийн энэ номд жишээ нь брахми монгол бичгийн дурсгалын авиа зүй, үг зүй, өгүүлбэр зүй, үгийн сангийн онцлогийг тодорхойлов. Яг л таны судалгаа. Ер нь бид цаашид юуг анхаарах хэрэгтэй вэ?
Д.Төмөртогоо: -Энэ дурсгал бол монгол хэлний дурсгал гэдгийг батлах нь л хамгийн чухал. Уншихаасаа илүү энэ нь эхний зүйл. Хэт их зарлах бол дэмий. Эхлээд монгол гэлгээ баталж аваад, үргэлжлүүлээд л сайн уншаад байх хэрэгтэй. Жишээлбэл, Киданы дурсгалыг ер уншиж мэдэхгүй байлаа шүү дээ. Тэгтэл анх Орост 1962, 1963 онд тэр үеийн ЭВМ гэдэг электрон машин буюу компьютероор бүтцийг нь гаргаад авсан, тэгээд бүтцээр нь монгол хэлний дурсгал гэж анх 1964 онд зарлаж байв. Үүгээр хаанахын, ямар хэлээр бичив гэдэг маргаан тасраад монгол хэлний судалгаа явж эхэлсэн түүхтэй.
Үүний адилаар Хүйс толгойн бичээсийг монгол хэлний дурсгал гэдгийг нь хэлний баримтаар батлах нь эн тэргүүний асуудал. Чухам бүрэн бүтэн, үг бүрчлэн унших нь амар асуудал биш. Жишээ нь, “Чингисийн чулууны бичиг” монгол бичгээр хэдхэн мөр бичиг. Тэрийг зуугаад жил уншсан ч одоо хүртэл бүрэн тайлаагүй, яг эцсийн мөрдөх хувилбар гэж гараагүй л байна. Монгол бичгээрх, 1200-гаад оны тэр дурсгалыг тэгж байгаа юм чинь бүр хавьгүй эртний дурсгалыг уншина гэдэг бол их олон жил үргэлжлэх ажил. Гэхдээ Л.Хурцбаатар энийг маш сайн хийж байна. Үүнд, Хурцбаатарын арга зүй сайн байгаа нь нөлөөлж байгаа хэрэг.
М.Саруул-Эрдэнэ: -Хурцбаатар багшийн нэг сайн юм нь брахми бичгийг өмнө нь тохариуд авахдаа энэ үсгийг ингэж аваад ингэж тэмдэглэсэн байна, согдууд харин ингэж хэмээн харьцуулан, монгол брахми бичигт бол энэ хэмээн тодруулан гаргаж ирсэнд оршино.
Д.Төмөртогоо: -Тэр маш зөв. Жишээлбэл, тэр Кидан бичгийг уншихад тангуд бичгийг унших шаардлагатай байв. Тангуд бичиг, жүрчин бичиг хоёрыг уншсан туршлага л гол тулгуур болсон юм. Хэрэв тэгж харьцуулсан бол их сайн. Цоо шинээр зохиож унших биш. Миний ойлголтоор бол брахми бичиг их олон хувилбартай. Энэтхэг хэлнүүдэд зориулсан, төвөд хэлэнд, Азийн хэлнүүдэд зориулсан гээд нэлээд олон хувилбар бий.
М.Саруул-Эрдэнэ: -Тийм шүү. Тэр хувилбаруудаас нь гэх үү дээ, төвөдтэй, эсвэл дөрвөлжин бичиг уншдаг хүнд бол брахми монгол бичиг сурах, уншихад тун дөхөмтэй юм билээ. Үеэр бичих тогтолцоо нь адил. Тэгээд бодохоор брахми бичгийг авсан, одоо ч тэрийгээ хэрэглэсээр буй төвөд нараас монголчууд бид өмнө энэхүү бичгийг аваад бичиг үйлдэж байсан гэхээр их сонин юм.
Д.Төмөртогоо: -Тэгэлгүй яахав. Тэгэхээр Монголд брахми бичиг нэвтрэх ямар суваг, харилцаа байв гэдгийг түүхэн талаас нь бас судлах хэрэгтэй. Энэ маш сонин төдийгүй ач холбогдлын хувьд үнэхээр өндөр судалгаа болох юм. Судлахаасаа өмнө манайхны зарим хүн шуугиан болгоод, буруу зөрүү зарлаад л явах юм. Мэргэжлийн судалгаа л чухал.
М.Саруул-Эрдэнэ: -Зөв, зөв. Л.Хурцбаатар багш сүүлийн таван жил дараалан брахми монгол бичигтэй холбоотой найман ном гаргалаа. Таны хэлдгээр өөрөө судлах унших арга зүйгээ олчихсон, эргээд бусдыг сургах аргаа тодорхойлж, бие даан сурах арга зүйг нь бас их амар болгоод гаргаад өгчихсөн юм. Энэ аргаараа ная гаруй судлаачид брахми монгол бичгийг заав. Одоо жишээ нь танд үүнийг үзүүлбэл (номыг нь харуулав) яг хөшөөн дээрээ ямар байдалтай байгааг өөр өнгөөр, фонт болгон сэргээвэл бас нэг өнгөөр, галиг нь араас нь гэх мэтээр маш ойлгомжтой. Хурцбаатар багш бол зөвхөн Хүйс толгойн бичээсийн агуулгыг уншаад зогссонгүй, хамгийн гайхамшигтай нь монгол брахми бичгийн хэл зүйг ганцаар судалж тодорхойлсонд оршиж байгаа юм.
Д.Төмөртогоо: -Манай Хурцаа ийм нарийн сайн аргатай. Энэ бол Германаас, Хайссиг багш нараас сурсан арга байх аа.
М.Саруул-Эрдэнэ: -Тийм байх. Тэгээд бид сая хамтарч Брахми монгол бичгийг судлах нийгэмлэг байгууллаа. Германд төрийн бус байгууллага байгуулах чинь бас яггүй юм байна. АНУ-д бол их чөлөөтэй байдаг юм. Германд өөр байна. Маш нарийн шалгаж байж тамга тэмдэг олгодог юм байна. Одоо үйл ажиллагаагаа эхэлсэн.
Д.Төмөртогоо: -Дитер Мауэ-гийн хийсэн үйл юу билээ?
М.Саруул-Эрдэнэ: -Анх олсон, нээсэн гэх мэт олон хүний хувь нэмэр бий. Дитер Мауэ бол Хүйс толгойн бичээсийг брахми үсэг, өвөг монгол хэл байна гэдгийг нь анх таньсан хүн юм. Тэр их чухал байлаа. Тэгээд брахми үсгийн дуудлагаар галигласан байна. Александр Вовин тэр Дитэр Мауэ-гийн галигийг харж байгаад зарим нөхцөл бүтээврийг таниад үнэхээр Өвөг монгол хэл мөн гэж зарласан хүн. Ингэж олны анхааралд орж эхэлсэн, гавьяатай эрдэмтэд. Гэхдээ Дитэр Мауэ, Александер Вовин хоёулаа монгол хэлгүй, монгол судлаач биш, дээр нь Вовин брахми үсгээс нь уншаагүй, Дитэр Мауэ-гийн галигаас уншсан учраас бас л нэг болохгүй л байлаа. Тэд Хүйс толгойн бичээсийн агуулгыг эртний Түрэг болон Уйгарын хоорондох дайны тухайд бололтой гэж үзсэнээр үнэн агуулгыг нь илэрхийлж чадаагүй юм л даа. Харин Хурцбаатар багш бол эртний Түрэг Монголын дээдсийн тахилгын тухай бичсэн гэж үзэж, монгол хэлний өгүүлбэр зүйн өгүүлэгдэхүүн -тусагдахуун-өгүүлэхүүн гишүүнээр Хүйс толгойн найман өгүүлбэрийг нарийн задалж баталсан юм аа. Үүнд хэлний мэдлэгээс гадна тэнд чухам юу болж байгааг ойлгох түүх соёл, угсаатны зүйн өргөн их мэдлэг нь их тус болсон хэрэг.
Д.Төмөртогоо: -Эхлээд таамаг дэвшүүлэхгүйгээр ийм эхлэл-судалгаа бол явахгүй. Таамаг нь бас цаанаа шинжлэх ухааны үндэслэлтэй байх ёстой. Гол нь тэр үеийн монгол хэлний бүтэц ямар байх вэ гэдгийг сайн бодох хэрэгтэй. Одоогийнхоор уншаад байж болохгүй.
Зуу гаруй жилийн өмнө киданыг бас уншиж чадахгүй л байв. Наян хэдэн онд Чингэлтэй гуай тэргүүтэй тав зургаан хүнтэй бүлгэм байгуулаад, киданыг унших шинэ арга боловсруулсан байгаа юм. Тэр аргаар кипаны судалгаа нэлээд ахисан. Тэр бол өөр судалгаа, өөр бичиг үсэг байсан, гэвч аливаа нэг бичгийг тайлж унших туршлага гэдэг бол маш чухал. Солонгод Л.Хурцбаатарт үүнд нь баярлах нь аргагүй ээ. Чи өөрөө хэр сурч байна?
М.Саруул-Эрдэнэ: -Би яг Л.Хурцбаатар багшаар өөрөөр нь заалгаж сурлаа. Наяад хүн сурлаа гэдгийн нэг нь би.
Д.Төмөртогоо: -Эхлээд заавал бүгдийг нь шууд ойлгоно гэхээсээ илүү монгол хэлний нөхцөл, элементүүд байгааг яг батлаад авах нь чухал.
М.Саруул-Эрдэнэ: -Өнгөрсөн цагийн “ба”, зэрэгцэн холбохын “жу”, харьяалахын тийн ялгал зэрэг бол тодорхой байна. Яахав, харьяалахын тийн ялгал монгол – түрэг төстэй, дундын гэж маргаж болох бол цагийн “-ба”, холбох “-жу” зэрэг бол түрэг хэлнүүдэд байхгүй, цэвэр монгол хэлний махбод. Тооны нэрээс үүссэн “долоожиж” гэх үг ч эртний монгол хэлнийх гэдэг нь баталгаатай.
Д.Төмөртогоо: -Маш сонирхолтой байна. Эхлээд туркүүд уг нь үзсэн юм билээ. Тэгээд энэ бол манай хэлний юм бол лав биш гэсэн байгаа юм. Нэлээд төөрөлдөж явж байж учраа олж байх шив.
М.Саруул-Эрдэнэ: -Харин тийм. Бүр анх Шинэхүү гуайн олсноос хойш бодоход бас чиг хугацаа өнгөрчээ.
Д.Төмөртогоо: -Тийм, Шинэхүү анх олсон юм шүү. Шинэхүү Их сургуульд миний доод ангийн хүүхэд байсан, их сэргэлэн, маш их юм сонирхдог судлаач байж билээ. Рүни үсгээр сайн уншдаг байв.
М.Саруул-Эрдэнэ: -Тэгээд рүни үсгийн бус дурсгал олдохоор нь гайхаад, ямар ч байсан чухлыг нь мэдээд бүртгэж мэдээлсэн нь сайн болж. Тэр цагаас хойших явдлуудыг бодоход одоо Хурцбаатар багшийн судалгаа, сурах бичиг, бүтээлүүд бол бас чиг өндөр түвшинд хүрлээ шүү.
Д.Төмөртогоо: -Германчууд нягт нямбай аргаараа их алдартай. Хурцбаатар тэрийг маш сайн шингээж авч чаджээ.
-Монгол брахми бичиг нь монголчуудын бичиг, үсгийн түүхийг урагшлуулсан гэж байгаа шүү дээ. Хэдэн зуун жилээр урагшлуулчихав?
М.Саруул-Эрдэнэ: -Саяхныг хүртэл монгол хэл бичгээрх хамгийн анхны дурсгалыг Чингисийн чулууны бичиг гэж үзэж байлаа. Тэрийг 1224 юмуу 1225 онд бичсэн гэж үзвэл 600 гаруй жилээр урагшилсан хэрэг.
Д.Төмөртогоо: -Одоогийн байдлаар бидэнд мэдэгдэж байгаа л хамгийн эртний дурсгал гэсэн үг шүү дээ. Яг монгол бичиг үүссэн цаг бол тэр биш ээ. Олон хүн, Владимирцов хүртэл яг л тэр бичээсээр монгол бичгийг эхэлсэн гэж хэлээд байдаг юм. Чухам үүссэн цаг нь бол Уйгарын хаант улсын мандаж байсан үе, IX, X зуунд л хамаарах ёстой. Тэр үеийн дурсгал нь л харин үлдсэнгүй. Үлдсэн юм дотроо л Чингисийн чулууны бичиг анхных нь. Яах вэ, Чингисийн чулууны бичгийн үсгийн технологи нь жаахан болхи л доо. Тэгтэл тэрнээс холгүйхэн бичигдсэн мундаг мундаг хөшөөнүүдийн бичээс байна шүү дээ. Индү вангийн хөшөөний бичээс зэрэг бол ямар гайхамшигтай гэж санана?
М.Саруул-Эрдэнэ: -Тэгэхээр тэр уран нарийн бичээс, найруулга зэрэг бол тэрхэн дороо үүсээд шууд бичсэн зүйл биш, хэдийнэ боловсорсон бичгийн хэл гэдэг нь тодорхой л доо.
Д.Төмөртогоо: -Тэгэлгүй яахав. Нууц товчоо жишээ нь хэдийгээр ханзаар буулгасан нь үлдээд байгаа боловч монгол бичгээс л буулгасан нь тодорхой. Тэгээд бодохоор тэр Ринчен багшийн “аман бичгийн хэл” гээд байдаг бол яах аргагүй үнэн юм аа. Туулийн хэлийг үзэхээр зүгээр нэг ярианы хэлээр өгүүлэхгүй байгаа шүү дээ. Яг бичгийн хэлний найруулгаар, гэхдээ ялгаа нь бол ам дамжаад явчихдаг.
-Аливаа үндэстний бичгийн түүх урагшлах нь тэр үндэстэндээ ямар ашиг тустай байдаг вэ?
Д.Төмөртогоо: -Үндэсний бичиг соёлын түүх гэдэг нь ерөөсөө оюуны соёлын царааг нь харуулна. Монголчуудыг ер нь л нэг нүүдэлчин, бүдүүлэг гэсэн ойлголт байдаг шүү дээ. Гэтэл бичиг үсэгтэй нийт улс үндэстний дотроос, бүр суурин соёлтой улсуудын дотор ч ийм хэдэн зуу, мянган жилийн бичгийн хэлний түүхтэй нь ховор шүү дээ. Монголчууд чинь нүүдэлчин гэж байгаа. Тэгсэн мөртлөө суурин соёлтой хүмүүсээс өмнө бичиг үсэгтэй, төр улстай байсан нь олон юмыг өөрөөр харах, эргэж үзэх хэрэгтэй болж байна гэсэн үг. Зургадугаар зуунаас манай бичгийн хэлний түүх эхэлнэ гэхээр оюуны соёлын түүх, боловсрол гэгээрлийн түүх ч бас тэгж урагшилж байна. Владимирцов чинь XIII зууны үеийн нүүдэлчин улсын дотроос бичгийн ийм өв үлдээсэн улс байхгүй гээд шагшаад байсан шүү дээ. Гэтэл одоо VI зуун болохоор бүр чиг гайхамшиг мөн биз.
М.Саруул-Эрдэнэ: -Бас нэг чухал зүйл бий. Монгол түрэг хэлний талаар сүүлийн үед мэргэжлийн бус хүмүүс хүртэл их сонирхож судалж байна. Аль алинд нь байгаа үгийг Монголоос авсан юм уу, Түрэгээс авсан юм уу гээд л. Ер нь бол Алтай судлалын ертөнцөд монголчууд түрэг хэлнээс илүү их үг авсан гэсэн үзэл эхнээсээ бат оршчихсон юм. Учир нь тэдний бичгийн дурсгал илүү эртнийх, энэ үг тэр ч дурсгал дээр минь ингээд байж байгаа гээд л. Зүгээр нэг манай үг гэх өөр, бичгийн дурсгал л баталгаа болно шүү дээ. Тэгтэл манай бичгийн дурсгалууд гэхээр нэлээд хойшоо болоод байдаг байлаа. Одоо гэтэл өөр болж ирж байна. Рүни үсгээр түрэг хэлийг тэмдэглэхээс өмнө брахми үсгээр монгол хэлээр бичиж байжээ гэхээр манай хэлний баримтат баталгаа илүү эртнийх болоод ирж байгаа биз. Ингэхлээр их өөр яриа үүснэ гэсэн үг.
Д.Төмөртогоо: -Алтай судлаач нар түрэгээс монгол аваад байсан гэх хандлага гаргасан гэж байгаа чинь үнэн шүү. Үүнд гол хуучны ЗХУ-ын түрэг угсаатан эрдэмтдийн үндэс угсаагаа гэх үзэл бас нөлөөлсөн юм.
-Би өөрөө төвөд хэл бичиг үздэг юм л даа. Тэгтэл брахми монгол бичигт өнөө шороон Са зэрэг маань бүгд байх юм. Монгол-Төвөдийн бичиг соёлын холбоо тэгэхээр бүр эртнийх болж таарах уу?
Д.Төмөртогоо: -Төвөд өөрөө бас брахмигаас бичгээ авсан л даа. Тэгэхээр Хүйс толгойн бичээс, төвөд үсгийн цаад эх булаг нь нэг юм гэсэн үг. Монгол бичгийг кириллтэй, латинтай нэг гаралтай гэхээр хүмүүс үнэмшихгүй. Үнэндээ бол адил үсэг олон бий. О, У үсгийг аваад үз, бүгд л гэдэс байгаа биз. Тэгэхээр дүрс хэдий хязгааргүй ч нийтлэг зүй тогтол гэж юм байна. Хэлний авиа ч бас хязгааргүй, гэхдээ хязгаарлагддаг зүй бас байдаг. Бүх хэл өөр мөртлөө бүгд яагаад мама, баба гээд байна вэ?
М.Саруул-Эрдэнэ: -Биднийг оюутан байхад багш таны захиж хэлж байсан үг санаанд орчихлоо. Аливаа хэлэнд ялгаанаас илүү, универсаль буюу адил шинж нь илүү байдаг юм шүү гэж. Зэрэгцүүлсэн, харьцуулсан хэл зүй гэхээр бид дандаа хэлний ялгааг олж харах гээд, чухалчлаад байдаг. Гэтэл бүх хэлэнд байдаг адил шинж нь илүү олон ажээ.
-Монгол брахми бичгийг судлахаар яалт ч үгүй тухайн зууны үеийн түүхээр аялах, түүхийг эргэн санах шаардлага гарч байгаа юм л даа?
Д.Төмөртогоо: -Тийм. Үүнийг батлах нэг юм бол зургадугаар зууны үед Монгол, Энэтхэг, Азийн хооронд ямар соёлын харилцаа байсан юм гэдгийг нөгөө талаас нь харах хэрэгтэй. Монгол бичиг гэхэд л Уйгарын хаант улс Монголтой хэдийд ямар холбоотой байв гэдэг түүхээс л үнэн түүх нь гарч ирнэ. Уйгарын хаант улс XII зуун гэхэд задарчихсан байсан. Тэр үед тэгэхээр үсэг бичгийг нь авна гэдэг эргэлзээтэй, хавьгүй өмнө л байж таарна. Түүхийн судалгаанаас тийм баримжааг авах хэрэгтэй.
М.Саруул-Эрдэнэ: -Түүнчлэн брахми үсгийг согдууд хэзээ, ямар шалтгаанаар, яаж аваад хэнд тараасан, тохаруудын брахми үсэг авсан түүх юу байв зэргийг түүхэн талаас судлах нь бас чухал баримжаа болох юм.
-Цагаан сарын өмнөхөн монгол брахми бичгийн олон улсын эрдэм шинжилгээний хурал болсон. Дөч гаруй хүн сонсогчоор оролцож, 12 хүн илтгэл тавьсан. Уг хурлаас “Монгол брахми бичгийг судлах судлаачид гарч иржээ. Манай хэлний салбарт том сэдэв, ажил гараад ирлээ гэж харсан шүү?
М.Саруул-Эрдэнэ: -Энэ хурлын хамгийн чухал ач холбогдол нь монгол брахми бичиг, Хүйс толгойн бичээсийг олон өөр салбарын эрдэмтэн тал талаас нь судалж, нэгэн цогц маягтай болгож ирэв. Хэл шинжээч О. Самбуудорж хэлнийх нь талаас задлан ярилаа, Цагааны Төрбат археологийн талаас судалсан бол Юндэнбатын Болдбаатар түүх угсаатны судлалын үүднээс харж тайлбарлав. Б.Напил түрэг монгол хэл шинжлэлийн хоёр талаас нь харьцуулан илтгэлээ. Бүх илтгэгч өөрийн мэргэшсэн нарийн шинжлэх ухааныхаа үүднээс хандан судалжээ. Энэ их чухал юм.
-Л.Хурцбаатар багшийн хувьд Хүйс толгойн бичээсийг тайлж, бичиг үсгийн түүхийг урагшлуулсан гавьяа байгууллаа. Энэ бичгийг тойрсон судалгааны нийгэмлэг байгуулагдлаа. Одоогоор 80 гаруй хүн монгол брахми бичгийг сурсан байна. Цаашдаа энэ хүмүүс дундаас монгол брахми судлаачид гарч ирэх нь. Нэг хүний зүтгэл л энэ бүхнийг үүсгэлээ шүү дээ?
Д.Төмөртогоо: -Үнэн үнэн. Социализмын үед нэг хүний зүтгэлийг их үгүйсгэдэг байв. Одоо бол өөрөөр харж болно. Л.Хурцбаатар хэрвээ Германд тэрбумтан, саятан болсон бол түүхэнд юу үлдэх вэ? Гэтэл энэ л судалгаа, бичиг соёлын төлөөх зүтгэл нь гавьяа болон үлдэж байна. Үүний төлөө нэрээ мөнхөлж байна шүү дээ.
М.Саруул-Эрдэнэ: -Тийм шүү. Л.Хурцбаатар багш гол нь их сэтгэлтэй. Өөрөө нэг юм сурчихаараа зүгээр сууж чадахгүй, бусдад сургах гээд байдаг, хичээл заая гээд байдаг хүн (инээв).
Д.Төмөртогоо: -Тийм тийм. Та хоёр ер нь зан чанар их төстэй улс шүү. Зүгээр суугаад байж чаддаггүй улс. Тэгээд тэнд хамтраад ажиллахаар чинь баярлаж л байлаа. Ер нь монголчууд дунд ордос хүмүүс маш дайчин, зоригтой, тэмцэгч нар байдаг юм шүү. Хурцаад тэр шинж нь ч нөлөөлсөн байх.

Гэрлэнэ гэдэг насан туршийнхаа ханийг сонгож,ганц л удаа шийддэг эрхэм нандин зүйл. Эл хэрэгт хөнгөн гоомой бүү ханд гэж хэлэх ч багадна.

Хамгийн хашир,хэрсүүгийн дээдээр хандах ёстой. Эр,эмийн явдлаас болж биеийн физиологийн тэнцвэр алдагдаж ,сэтгэлийн тэнхээ сайтай залуусыг хүртэл барьц алдуулдаг тал бий.Идэр исгэлэн залуус эсрэг хүйсийн хүнийг цаг үргэлж бодоод ирэхээр,ажил төрөл,хичээл номдоо хайш яайш хандаж ,зарим тохиолдолд гэмт хэрэг үйлдэх зэрэг сөрөг муу нөлөө үзүүлдэг. Энэ бол залуучуудын хүмүүжлийн чухал асуудлын нэг юм. Залуу хүмүүс цагаан цайлган, цэвэр ариун сэтгэлтэй байдаг. Чухамхүү түүнээсээ болоод тун ялигүй юмны төлөө уурлаж уцаарлах,гомдож горойхдоо амархан байдаг. Гэтэл орчлон ертөнц тэдний боддогчлон тийм энгийн хялбар зүйл биш. Ертөнц гэдэг эцэс төгсгөлгүй нарийн төвөгтэй зүйл. Залуу хүмүүс юуны өмнө үүнийг ухаарч,хүний болоод аливаа хэрэг явдалд хязгааргүй уужим сэтгэлээр цог золбоотой хандаж сурах хэрэгтэй.
Эгшин хурам бүрийд,санаж бодох тоолондоо дэгжин дээшлэж яв. Эс тэгвээс амьдралын маань үнэ цэнэ алдагдахад хүрнэ. Үй олон хэрэг явдлын дотроос хамгийн адгийн зүйл бол амиа хорлох явдал. Надаас хойш юу л болбол болог гэсэн хар амиа хичээсэн хүний ажил. Аав ээж ,ахан дүүс ,анд нөхөддөө асар их харуусал,сэтгэлийн шарх үлдээдэг зүйл. Зарим хүн яагаа ч үгүй эрт айл гэрийн амьдралыг авч явах үүрэг хүлээхээс цааргалж байдаг. Хал үзэж,хашир сууж амжаагүй байж гэрлэх гэдэг алдаа болно гэж үздэг олон хүн байдаг. Энэ бүхэн өрөөсгөл ойлголт юм. Ганц хоёрхон удаа уулзсан төдийгээр бие биеийнхээ ааш араншинг ч таньж мэдэж чадахгүй. Чин үнэн хайр сэтгэлээр холбогдоогүй хоёр хүнийг,гадаад нөхцөл бололцоо нь хичнээн таатай сайхан байлаа ч гэсэн ,албан хүчээр гэрлүүлж огт болохгүй. Эр,эм ямар ч хүн ,үнэхээр итгэж болох нэг хүнийг л хайж байдаг.
Цаг зуурын сэтгэлийн хөөрөлд автан заяа нь мэдэг гээд шийдчихдэг ажил биш. Хайр сэтгэл бол жирийн нэг бодол,эрэгцүүллээс гардаг зүйл биш. Сэтгэлийн гүнээс аяндаа бий болоод ирдэг зүйл. Яагаад ямар маягаар бий болсныг нь мэдэхийн арга ч байдаггүй. Ерийн нэг бодол эрэгцүүлэл яахав дээ,үүний дэргэд дотоод сэтгэл,мэдрэмжийг тунгаан тайлахыг оролдож буйн илэрхийлэл төдий л зүйл. Нас, үзэл бодол,зэрэг дэв хэн ч байлаа ч гэсэн сэтгэл санаа нийлж ,жаргал зовлонгоо хуваалцдаг болбол жаргалын дээдийг эдэлж байгаа нь тэр. Жирийн нэг сайхан эв нийц л тэднийг аз жаргал өөд хөтлөн аваачиж байдаг. Хайр гэдэг зүйл тэднийг хооронд нь тухайн үгийн хамгийн халуун дулаан утгаар холбож байгаа хэрэг. Хүмүүс бие биеэ хайрлаж,жаргал зовлонгоо хуваалцан ,ач хариулалцаж байгаа цагт л жинхэнэ жаргал гэдэг юм байна. Эхнэр нөхрүүдийн хооронд чин сэтгэлийн хайр,дүүрэн сайхан халуун сэтгэл дутагдах юм бол энэ орчлон үнэхээр утга учиргүй болно. Хүний хамгийн дээд жаргал бол халуун дотно аж төрж,бие биеэ харилцан тайтгаруулж,зоригжуулж явдагт л байдаг.
Бие биеэ хардаж сэрддэггүй,баясгалантай сайхан инээдээр хэн хэнийгээ дандаа баярлуулж,тус тусынхаа үүрэг хариуцлагыг хүндэтгэн,хичээнгүй нягт ажилладаг хүмүүстэй айл гэрээс сайхан юм байхгүй.Айл гэр болгон л улам бүр сайхан амьдрахсан гэж боддог. Эл хүслээ гүйцэлдүүлэх хамгийн анхны болзол нь гэр бүлийн харилцаагаа ямар ч орчин нөхцөлд хөгжил баясгалантай ,сэргэлэн цовоо байлгах явдал юм. Зовж байна уу. жаргаж байна уу гэдэг бол угтаа бодит нарийн хэмжүүргүй хийсвэрдүү ойлголт юм. Эр эм хоёрын олон жилийн туршид хамтдаа залхуугүй тордон тэтгэсээр ирсэн халуун хайрын цамхаг бол хэзээ ч нурахгүй. Хоёр биедээ итгэдэг,нэг нь нөгөөгөө үнэхээр хайрладаг бол тэдний эхнэр,нөхрийн холбоо үүрд бат бэх байна. Эрэгтэй,эмэгтэй хүмүүс эрх тэгш байдаг хэдүйч айл гэрийн дотор эхнэр нь нөхрөө л түших учиртай. Яагаад гэвэл эр нөхөр нь айл гэрийн багана ноён нуруу нь байдаг. Хоёул эн чацуу бие биеэ даасан байдалтай байхыг эрмэлзэн тэмцээд эхлэх л юм бол тэр айл гэр үрэн таран болж төгсөнө. Тэрхэн зуур уулзаж учирсан төдийхнээр хүнийг сүрхий,ханилгаатай,ханилгаагүй гэж дүгнэх юм бол их алдана. Хайр дурлалд ч өөрийн гэсэн цаг байдаг.Өөрөө аяндаа хүрээд ирдэг тэр цагий нь хүлээж сур. Тэвчээр бүү алд. Нийгмийн тогтолцооны гэм согогийн уршгаар амжиргааны өртөг улам бүр өсч,залуу хүмүүс тэр бүр гэрлээд байх боломж ч бас мууджээ. Гэвч эдийн засгийн байдал өөдлөж ,үр хүүхдээ өсгөн бойжуулж сайн цалин хөлстэй,сэтгэл тайван ажиллаж амьдрах сайн сайхан цаг ирж байна. Бидний өдөр тутмын амьдрал ямар нэгэн албадлага шахалтгүй байгалийн жам ёсны дагуу, тасралтгүй дөлгөөн ,тэнүүн урсаж байх ёстой. Байгалийн жамыг сөрсөнөөсөө л болж хүн өөрөө зовдог.Аливаа юманд хичнээн л анхаарал тавина вэ,төчнөөн хайртай болдог жамтай.Хүүхэд асарч тойлно гэдэг,эцэг эхээс нь асар их анхаарал халамж шаарддаг.Гэлээ ч тэд хамгийн их асарч тойлуулж,бөөцийлүүлсэн хүүхэддээ л илүү их хайртай болдог. Хайр,хичээл зүтгэл,анхаарал халамж тавиагүй зүйл сэтгэлд огт ойр дотно болж өгдөггүй. Өөд татах гэж хичээн зүтгэсэн бол төчнөөн элэгтэй болдог. Хар амиа хичээсэн,өнгө мөнгөн дээр тогтсон хайр үзэх өнгөндөө тун ч таатай сайхан байвч ашиг хонжоон дээр зөрөхийн цагт даруй дайсагнал болон хувирдаг жамтай. Цэвэр ариун сэтгэлийн хайр өнгөндөө амтгүй мэт үзэгдэж байвч насан үүрд үл эвдэрнэ. Бодит ертөнцийн юм бүхэн хэвтээ буюу хөндлөөшөө харилцаанд л оршдог.Төр, захиргааны хэрэг явдал арга буюу босоо чиглэлийн харилцаанд орох тогтсон хатуу ёс журмыг дагах нь зүйтэй боловч,гэр бүлийн харилцаа хэвтээ харилцааны ёс горимыг л баримтлан явах нь зүйтэй. Эмэгтэйчүүд бол улс үндэстэн оршин тогтнохын үндэс. Эмэгтэйчүүдийг нийгмийнхээ амьдралын нүүрэн талд гаргаж идэвхийлүүлдэггүй үндэстэн зайлшгүй бууран доройтно.
Одоо цагт бие биедээ үнэхээр итгэдэг эхнэр,нөхөр хоёр харьцангуй цөөн болж. Эхнэр ч бай нөхөр ч бай муухай аашаа хөдлөвөл түүнийг байдаг аргаараа даруй үлдэн хөөж бай. Аашны мууд хэлсэн, хийсэн юухан ч бай сайн үр дүн авчирдаггүй. Хүн өөрийнхөө муу муухай бодлын эсрэг тэмцдэг байх ёстой.Өөртөйгөө тэмцэлдэхийн олон хүчир давааг дараа дараалан туулах явцдаа л хүн муу муухайгаа дийлэх чадварыг аажим аажмаар олж авдаг юм. Өөртөө дандаа дийлдэж явдаг хүн оюун санааны хувьд хэзээч өөдлөн дэвжихгүй. Нийгмийн тогтолцооны муугаас болж махаа идэж яваа гэр бүл ч бас бий. Дөч хүрээд дөнгөж амс,тавь хүрээд тавьж амс гэж өвөг дээдсийн сургааль байдаг шүүдээ .Сархадтай нөхөрлөөд л эхэлвэл ямарч сайн сайхан гэр бүл сарнидаг жамтай. Хайр сэтгэлийг тэвдэж адгалгүй,тэсвэр тэвчээртэй тордон бадрааж байх учиртай.Хайрлах сэтгэл хамгийн чухал. Хайр дутсан цагт ямар ч арга,оньс ,мөнгө тус болохгүй. Эр эм хоёр нэгэнт л түс тас шийдээд гэрлэчихсэн хойно,бие биедээ итгэсэн шиг итгэж,нэг нь нөгөөгийнхөө төлөө амиа ч хайрлахгүй байх ёстой. Аливаа хүн өөрийнхөө сонгосон зам,өмнөө тавьсан сайн сайхан зорилго өөдөө урагш тэмүүлэн,үргэлж дэгжин дээшлэж явах ёстой.
Монголчууд бид цөм нэг элэг нэгтнүүд,нэг гэр бүлийнхэн гэдэг мэдрэмжийг бүхий л аргаар оюун санаандаа бий болгон дэлгэрүүлж өрөөл бусдад цаг ямагт арга баширгүй,алагчлал ялгаваргүй,саруул сайхан.ариун цагаан сэтгэлээр хандацгааж байя. Хүмүүсийн хоорондын хуучин хэвшсэн харилцаа бахь байдгаараа ноёрхсон хэвээр байх юм бол амьдрал харин ч улам хүйтэн цэвдэг байх болно. Хүнийг хэмждэг хоёр хэмжүүр л байдаг. Хүнийг хайрлах нинжин сэтгэл,мэдлэг чадварын тоо хэмжээ,чанараар л хэмжиж болно.Залуу хүмүүс өөрийнхөө сонгосон замаар өмнөө тавьсан сайн сайхан зорилго өөдөө урагш тэмүүлэн,үргэлж дэгжин дээшилж яв.Ахчлах,дүүчлэхийн ёсыг үл мэдэх,хүйтэн цэвдэг сэтгэл гаргах,юм л бол гомдож горойн гуниж туниж явах,арга мухардан цөхрөх нь муу бүхний туйл гэдгийг санаж яв. Хүнд хамгийн чухал нь,өөрийгөө хаана ч,хэзээ ч даруу бариу авч явах.Бусдыг өөчилж муучилмаар бол урьдаар өөрийнхөө нүгэл хилэнцийг эрхбиш нэг санаж бай.Орчлон өөрт чинь давчуухан санагдаад байвал бодол санаа чинь л давчуухан байгаа хэрэг.Сэтгэл дотроо харилцан сайн сайхан санаа өвөрлөж явна гэдэг бол хамгийн энгийн зүйл. Тэрхэн зуур хүйтэн цэвдэг сэтгэл гарган чанга хатуу загнах яах вэ,сэтгэлийн нь мухарт сайхан санаа байгаа л бол тэр нь өөрийн эрхгүй мэдэгдэж сэтгэл бүлээцүүлнэ.Тийм хүн тэрхэн зуур дургүй хүргэлээч сүүлдээ талархал хайр булаадаг юм.
Олонхи маань мөнгөний утга учиргүй шуналд бие сэтгэлээ дөнгөлүүлж орхиод хий л амь тэмцэн тэлчигнэж байх юм. Оюун бодол,бие сэтгэлээ өөрөө тийм хүнд хүчир дарамтанд оруулж орхиод бас халаглаж гаслаж явахыг нь яана. Мөнгө гэдэг материаллаг зүйлийн “төлөөлөгч” болохоор оюун санааны эсрэг байдаг.
Алив хүнтэй аялаг нийцтэй харилцах уужим талбиун сэтгэлтэй байцгаая.Хэн нэгэнд дургүй хүрэх юм бол,би ч гэсэн өөрөө бас төгс төгөлдөр сайн хүн биш шүү дээ гэж бодоцгоож байя.” Уучил хайрт минь уучил “гэдэг үг сонсголонтой сонсогдож байгаа биздээ.Уучилна гэдэг бол ёс суртахууны дээд хэлбэр гэдгийг санаж яв. Нэгэнт болоод өнгөрсөн явдлыг мартаж бай.Тохиолдсон хүлчил,ичгүүр,зовлонг үргэлж бүү бод. Гагцхүү урьд урьдынхаасаа ухаалаг бай. Үргэлж цаг тутамд ажил хийж бай. Учир нь сэтгэлд ямар нэгэн муу орон зай үүсч ж амьждаггүй. Эцсийн эцэст харилцан хайрлалцаж,өлзий буянаа өгөлцөнө гэдэг маань хамгийн энгийн бөгөөд хамгаас үнэ цэнэтэй хамгийн үнэн ёс мөн. Би эрх мэдэлтэй, баян тансаг байж бусдыг бөхөлзүүлж байсан дор бол,эгэл жирийн гэрт намайг газар дээрх ганц хань нөхөр минь гэж чин үнэн сэтгэлээсээ хайрладаг хүнтэй л хамт аж төрөхийг л эрхэм дээд зол гэж бодно. Хайр хайрын дотроос ,ядарсан элэг нэгтнүүдээ хайрлах нинжин сэтгэл бол хамгийн тэнгэрлэг зүйл гэдгийг алхам тутамдаа санаж яв.Хайр хүчтэй.