Category: Монгол үндэсний түүх

Түүнийг цэл залуугаараа ийнхүү суга дэвшихэд юу нөлөөлөв гэдгийг жаахан судалж үзэв. 1962-1964 онд Дорноговь аймаг дахь “Үнэн” сонины тусгай сурвалжлагч байх үедээ улсын өмч иддэг, хууран мэхэлдэг, ажил цалгардуулдаг, хүнд суртал гаргаж, иргэдийг чирэгдүүлдэг даварсан хүмүүсийн талаар нэр зааж шүүмжлэн бичиж байсан нь онцгой харагджээ. Тэр үед ердөө 23-24 настай байв. Нам түүнийг бүр амаргүй ажилд сорихоор шийдэж “Соёлын хувьсгал” ид өрнөж байсан 1965-67 онд Бээжин дэх сурвалжлагчаар томилжээ. Хятадад чухам юу болоод байгааг манайхан Ц.Намсрайн мэдээ, сурвалжлагаар л мэдэж, төсөөлдөг байж.
Тэрбээр хятадын “Хун вэй бин” гэдэг үгийг “улаан хамгаалагч” гэж орчуулсан нь оновчтой болж оросууд түүнээс нь санаа аван “Красный охранник” хэмээн буулгасан болохыг доктор Б.Даш-Ёндон нарын хэд хэдэн хүн дурсамждаа тэмдэглэсэн байдаг. Бээжингээс түүнийг татаж авчраад удалгүй Москвад суух сурвалжлагчаар томилжээ. Ленинградад сэтгүүлчийн мэргэжлээр Их сургууль төгссөний хэрэг юу билээ, Зөвлөлт улсын туршлага, бүтээн байгуулалтын талаар даацтай олон материал бичиж, бас айлчлалаар очсон Ж.Самбуу, Ю.Цэдэнбал нарын зэрэг нам, засгийн удирдагчидтай ч дотно танилцжээ. Энэ бүхэн намын удирдагчдад итгэл төрүүлсэн байна.

Ийнхүү 1970 оноос хойш тасралтгүй өгссөөр Намын Төв Хорооны нарийн бичгийн дарга, Улс Төрийн Товчооны гишүүн, Ардын Их Хурлын Тэргүүлэгчдийн орлогч дарга хүртэл дэвшсэн. Хөвсгөл аймгийн Рашаант сумын уугуул энэ хүнтэй дотно танилцъя гэж боддог байсан боловч, даанч Нааяа дарга богинохон насалсан. Нааяа даргын итгэлтэй туслахаар миний дотнын найз Г.Бадрах агсан ажиллаж байсан бөгөөд намайг Москвад сурч байхад надад мөн ч олон тарваганы арьсан малгай зөөсөн дөө, хөөрхий минь! Нэг ёсондоо Нааяа даргын гадаадад айлчлах боломжийг ашиглан контрбанд хийлгэж байгаа хэрэг л дээ.
1990 оны хавар Нааяа дарга Төв хорооны дэргэдэх сэтгүүлүүдийн Нэгдсэн редакцийн ерөнхий эрхлэгчээр томилогдон ордны баруун талын хоёрдахь давхарт манай “Ардын эрх” сонины ажилтнуудтай бараг өрөө залган байрлах болов.

Том дарга гэнэт бууж бидэнтэй айлсан ажиллах болсон нь сонин, содон байлаа. Тэр үед би “Намын амьдрал” сэтгүүлд зориулан бичсэн нэг өгүүллээ хэвлүүлэх, бас агуулгын талаар зөвлөгөө авах зорилгоор өрөөнд нь орж уулзсан юм.

Нааяа дарга гүйлгэж харснаа “нилээн том юм байна. Би эхлээд сайн уншъя. Тэгээд чамтай эргээд уулзъя. Нөгөөдөр үдээс хойш ирээрэй” гэв. Хэлсэн хугацаанд нь яваад очтол ганцаараа л сууж байв. Үүд хавиар нь холхисон, уулзах гэсэн хүмүүс ч алга, хүн хүлээж авахыг өөрөө ч их хүсэхгүй байгаа янзтай. “За би уншлаа, хэвлүүлж болмоор санагдлаа. Ганц, нэг үг үсгийн алдаа харагдсан, засна биз” гээд өгөв. Би баярласнаа илэрхийлээд Москвад Нийгмийн Ухааны Академид суралцаж буй туслах Г.Бадрахынх нь тухай, 1989 онд “Энхтайван, социализмын асуудал” сэтгүүлд нийтлэгдсэн өгүүлэл их таалагдсан тухай, бас Хөвсгөл нутгийнхаа талаар ярьсан чинь “Өө тийм үү, Тэгвэл чи бид хоёр чинь нэг нутгийн улсууд байна” гээд цай дуудан нилээн тухлах янзтай болов.
Үнэхээр “Энхтайван, социализмын асуудал” сэтгүүл болон “Үнэн” сонинд нийтлүүлсэн Нааяа даргын “Шинэчлэлийн хувь заяаг нам хариуцна” гэсэн нэртэй өгүүлэл нь тухайн үедээ цоо шинэ хандлага, шинэчлэлийн уур амьсгалыг мэдрүүлсэн бүтээл байсан юм. Тэр үеийн сэхээтнүүд: “шинэчлэлийн гол, гол чиглэлүүдийг үнэхээр зоригтой, даацтай дэвшүүлж тавьжээ. Ер нь дараагийн удирдагч, Монголын Горбачёв бол Намсрай дарга мөн юм байна” гэцгээж тун ам сайтай байсан. Тэр өгүүлэлд нам, төрийн үүргийг салгах, нам бол улс төрийн системийн цөм мөн гэдэг ойлголтыг өөрчлөх, эдийн засаг, улс төр, оюун санааны амьдралд ноёрхсон захиран тушаах арга барилаас ангижрах, удирдах боловсон хүчийг шилж сонгохдоо хүссэн бүхэнд тэгш боломжийг олгож өрсөлдүүлэн шалгаруулдаг байх, ард түмний оюун санааг европчилсон загвараас гаргаж үндэсний үзэл, ухамсар хөгжих замыг чөлөөлөх болон намын эгнээний бүрэлдэхүүний асуудалд хуучирсан “ангич” сэтгэлгээний үүднээс ханддагийг зогсоох зэрэг тун шинэлэг зарчим, хандлагыг дэвшүүлж, ардчиллыг өрнүүлж, өөрчлөн байгуулалтыг тууштай хийцгээе. Цаг боллоо хэмээн уриалсан байдаг юм.
Энэ бол нийгэм бужигнахаас байтугай, 1989 оны залуу уран бүтээлчдийн зөвлөлгөөнөөс бүр өмнө бичсэн өгүүлэл билээ.
-Таны тэрхүү өгүүллийг уншаад сайн цаг айсуйг мэдэрсэн, харин дараа дараагийн алхмууд нь юу байх юм бол доо гэж хүмүүс их хүлээдэг байсан. Гэтэл тэгсхийгээд чимээгүй болсон хэмээн яриа өдөхөд:
-Тэр өгүүлэл чинь бас нилээн олон хүний дургүйг хүргэсэн шүү. “Өөрчлөн байгуулалтыг Намсрай ганцаараа хийх юм байна л даа”, “Түрүүлж дуугарсан хөхөөний ам хөлдөнө” гэхчлэн гоочилж эхэлсэн. Ер нь шал өөр цаг үе ирж байна гэдгийг нэг хэсэг маань ойлгохгүй байсан л даа. Гэтэл ЗХУ, социалист системийн орнуудад тэр үед юу болж байлаа? Зөвлөлтөд Горбачёвын өөрчлөн байгуулалт эргэлт буцалтгүй үйл явц болчихсон байсан. Унгарчууд түрүүлж хөдлөөд Унгарын Ажилчны Социалист Намын Их Хурлаа яаралтай хуралдуулж эрс шинэчлэлтийг хийж намынхаа нэрийг хүртэл өөрчлөн “Унгарын Социалист Нам” болгосон. Социалист бусад орнууд ч хөдлөөд эхэлсэн. Нөхөддөө, намынхандаа эртхэн санаа өгье гэдэг үүднээс нилээн удаан сууж байж тэр өгүүллийг бичсэн ухаантай юм. Ер нь заавал өлсгөлөн зарлуулж байж шинэчлэлийн тухай ярих биш, бүр эрт хөдлөх таатай боломж бидэнд 2 удаа олдсон гэж боддог. Эхнийх нь 1984 оны намар, дараагийнх нь 1988 оны Төв Хорооны V бүгд хурлын дараа.

1982-1984 онд Зөвлөлтөд Андропов гарч ирээд шинэчлэлийн уур амьсгал, салхийг аль хэдийн сэвэлзүүлээд эхэлсэн ш дээ. 1983 онд К.Марксын нэг том ойн хурал болж түүн дээр Андропов шинэчлэлийн үзэл санаагаа тунхаглан зарласан. Та нар ч санаж байгаа байх. Социализм бүхэлдээ биш боллоо. Улс орнууд дор бүрнээ нэг юм бодохгүй бол оройтно шүү гэсэн том сануулга байсан. Тэгээд Зөвлөлтөд зоримог арга хэмжээнүүдийг авч эхэлж байтал өөрөө удалгүй нас барсан. Тэгэхдээ л анхны харангыг дэлдчихээд бурхан болсон удирдагч.
1988 оны XII сард болсон Намын Төв Хорооны V бүгд хурал нийгмийн амьдралын бүх хүрээг шинэчлэх арга зам, үндсэн чиглэлүүдийг тодорхойлж олон түмний дотор том хүлээлт үүсгэсэн. Харамсалтай нь дотроо ойлголцоогүйгээс болоод дараагийн алхмууд дээрээ хий эргээд зогсчихсон. Удаахи VI бүгд хурал барилгын тухай ч бил үү асуудал хэлэлцсэн, тэгээд л олон түмний дотор итгэл байхгүй болсон. Тэр нь явсаар байгаад саяын өлсгөлөн, суулт, огцролтод хүргэсэн шүү дээ гэснээ гэнэт Нааяа дарга: “Чи хөө, ингэхэд ярилцлага болгож хэвлэлд өгөх гээд байна уу, эсхүл зүгээр сонирхож байгаа юм уу?” гэж асуусан. Би: “хугацааг нь тантай зөвлөж байгаад хэвлэлд гаргая гэсэн бодол төрөөд явчихлаа” гэсэн чинь: -“Одоо хэрэггүй. Хэвлэлд гаргая гэж байгаа бол би чамтай тухтай уулзаж нилээн нарийн юмнууд ярина. Чи ч асуултуудаа гарга, бусад хүн амьтантай уулзаад материалуудтай сайн танилц. Ялангуяа энэ оны VIII бүгд хурлын материалыг олж үзээрэй. Харин нууцад авсан эсэхийг мэдэхгүй байна” гэж зөвлөсөн билээ. Үүгээр бидний яриа өндөрлөсөн юм.

Бид хоёр дахиж уулзаж чадаагүй, удалгүй бие нь өвдөж 1990 оны Октябрын баярын маргааш өдөр нь 51-хэн насандаа Тэнгэрт хальсан.

1990 оны VIII бүгд хурлын материалыг ялангуяа түүн дээр Ц.Намсрай даргын хэлсэн үгийг зориуд олж уншсан. Нааяа дарга хэлсэн үгэндээ: Олон түмэн, төвийн удирдлагын хооронд голдуу дээдчүүлийн буруугаас шалтгаалан ангал үүссэн. Хуучин систем, хуучин удирдлагын балагтай арга барил, түүнээс хоногшсон үхширмэл сэтгэлгээнээс салахыг оролдохгүй байгаад хамаг уршиг оршино. Энэ бүхнээс болж олон түмний бухимдал үүслээ. Эдийн засаг, аж ахуйг хөтлөх хуучны аргыг баримталсаар ирсний хариуцлагыг нөхөр Ж.Батмөнх толгойлсон, би гишүүн нь байдаг, Улс Төрийн Товчоо юуны түрүүнд хүлээх ёстой. Манай улс төлж дийлэхийн аргагүй өрийг өвлөж аваад өөрсдийнхөө ач гучид өв болгон үлдээх нь.
Хүнс, барааны хангамж муудсаар байна. Шүдээ угаая гэхээр оогоор тасалчих юм. Юмаа угаая гэхээр саван олдохоо байлаа. Гэртээ тулгаа тойроод тухтай сууя гэхлээр цайгаар гачигдах юм. Энэ бүхний хариуцлагыг эдийн засгийг залах жолооны ард олон жил суусан нөхөр Д.Содном, СнЗ хариуцах ёстой юм биш үү? Одоогийн удирдлагын алдаа дутагдлыг ард түмэндээ ний нуугүй хэлж уучлал гуйя. Урьдын нөхдийн алдаа завхралыг ч илрүүлэн танилцуулж хүлцэл өчье.
Монгол орон зогсонги байдалд орсныг хэлж зүрхлэхгүй байсаар УТТ-ны гишүүд бид улс төрийн тавцангаас буулаа. Бид харин өөрснөө зогсонгийн зогсонги байдалд орчихсон юм биш үү. Төв хороо сунжиртал, бөгсөө цоортол сууж хуралддаг байсан хэрнээ олон түмэнд үзэгдэж харагдахуйц олигтой асуудал шийдвэрлэсэнгүй. Зарим нөхдийн хэт алгуур, амгалан, томоотой байдал ч нөлөөлсөн. Улс Төрийн Товчоо “Улс төрийн” гэсэн нэрэндээ таарч ажилласангүй. Үүний буруугийн нилээд хувийг би өөртөө хүлээж огцрох шийдвэрийн талд зогсч байна. Харин Улс Төрийн Товчоогоор дэнчин тавьж албан тушаалдаа амгалан үлдэх гэж бодож байгаа хүн байвал би зөвшөөрөхгүй шүү. Ер нь сүүлийн жилүүдэд УТТ-ны гишүүд, орлогчид нэгдмэл хүч болж ажиллаж чадаагүй гэдгийг хүлээх хэрэгтэй. Түүх ба намын олон түмний зүй ёсны шударга асуулгад ороход би хувьдаа бэлэн байна” гэхчлэн шүүмжилжээ.

Үнэнийг айхавтар хурц, эрс шулуун, хоёрдмол утгагүй хэлжээ. Уг нь арай эрт хөдлөе гэж санал бодлоо хэлж, зүтгээд байхад нь ямар ч дэмжлэг үзүүлээгүй хэрнээ тэр өдрүүдэд толгойгоо шаацгаан суугаа хүмүүст зориулж нэг ёсондоо ам асуусан мэт сонсогдсон ч байж мэднэ.
Эдгээр алдаа осол, балаг, нүгэл биднээр дуусаг, гол нь ирээдүй хойч үед мартагдашгүй том сургамж, ухаарал болж тэмдэглэгдэн үлдэг гэдэг үүднээс тийнхүү хурц ширүүн шүүмжилсэн бололтой.

* * *
Ингээд би өөрийнхөө хэмжээнд мэдэх “Политбюро”-гийн 14 эрхмийн талаар, гол нь тэдний юу ярьсныг товч өгүүллээ.
Боломж байсан хэрнээ уулзаж амжаагүй хүмүүс гэвэл Д.Дамба, Ц.Дүгэрсүрэн, Н.Жагварал, Т.Рагчаа, Д.Лувсанравдан, Д.Майдар гуай нар юм. Би 1989 онд Д.Дамба гуайн тухай нэг өгүүлэл бичиж “Үнэн” сонинд нийтлүүлсэн нь тухайн үедээ судлаачдад нилээн үнэлэгдэж байсан. Генерал С.Лувсангомбо, Д.Гомбожав гуай нартай товч уулзаж байсан боловч, ярианы тэмдэглэл олдсонгүйгээс гадна юун тухай ярьсан талаар тодорхой зүйлийг санахгүй байна. УТТ-ны гишүүн, орлогч гишүүн байсан хүмүүсээс өнөөдөр Д.Содном гуай, Б.Лантуу гуай нар амьд сэрүүн байгаа. Тэднээс тодруулах зүйл нилээн бий. Тэд ч миний бичсэнийг уншиж санал, бодлоо хэлж дутууг нөхөж, дундуурыг дүүргэхэд туслах байх.
Ом сайн амгалан болтугай

Ө.Энхтүвшин

Гэтэл гар аргаар алт олборлогчид Монгол Улсын холбогдох хууль тогтоомжийг зөрчин мөнгөн усыг хэрэглэн өөрийн болон гэр бүлийнхнийхээ эрүүл мэндийг эрсдэлд оруулж байна. Эрүүл мэндийн байгууллагаас гар аргаар алт олборлогчдоос түүвэрлэн авсан шинжилгээ дээрхийг нотолно. Үндэсний статистикийн хорооны 2016 онд хийсэн судалгаагаар 15 аймгийн нийт 34 сум, нийслэлийн Багахангай дүүрэгт 5108 иргэн алтны бичил уурхай эрхэлж байгаа нь тогтоогджээ. Харин тэдний 1415 нь хувиараа буюу хууль бусаар алт олборлодог аж. Харин Монголбанкинд 2017 онд нийт 20.01 тонн алт тушааснаас 12.66 тонн буюу 63.3 хувийг бичил уурхайчид нийлүүлсэн байна. Эрүүл мэндийн байгууллагаас 2012, 2014 онуудад түүврийн аргаар алтны үндсэн орд бүхий 12 сумын 308 алтны бичил уурхай эрхлэгчид үзлэг, шинжилгээ хийхэд цус, шээсэн дэх мөн гөн усны агууламж нь 14.3-24.5 хувьтай гарчээ. Энэ бол түгшүүрийн харанга дэлдэх хэмжээнд асуудал очсоныг харуулж байна. Түүврийн аргаар үзлэгт хамрагдсан 308 иргэний ар гэрийнхэн, ойр дотныхон цаашлаад гар аргаар алт олборлож буй 1500 орчим иргэний ар гэрийн эрүүл мэндийн асуудлыг хэрхэх вэ гэдэг асуулт хурцаар хөндөгдөж байгаа юм.Засгийн газрын 2007 оны 95 дугаар тогтоолоор мөнгөн ус, түүний нэгдлүүдийг Монгол Улсад ашиглахыг хязгаарласан. Байгаль орчны сайдын 2008 оны тушаалаар мөнгөн усыг ашигт малтмалын олборлолт, боловсруулалтад ашиглахыг хориглосон. Гэвч мөнгөн усыг ашиглах зөрчил илэрсээр байгаа нь бичил уурхай эрхлэгчид ирээдүй гээ бус зөвхөн өнөөдрийг бодож, эрүүл мэнд, амь насаараа дэнчин тавьж байгаагийн тод жишээ юм. Хууль бус ашиглалтаас хураасан мөнгөн усыг ОБЕГ-ын харьяа Аврах тусгай ангийн хашаанд байгуулсан агуулахад хадгалдаг ч химийн аюултай хог хаягдал устгах зориулалттай байгууламж байгуулах зайлшгүй шаардлага тулгарсан. Иймд алтны бичил уурхайн үйл ажиллагаанд хууль тогтоомжийн хэрэгжилтийг хангуулж, хууль бус үйл ажиллагааг таслан зогсоох, мөнгөн усны байгаль орчин, хүний эрүүл мэндэд үзүүлэх эрсдэл, нөлөөллийг бууруулж, хариуцлагатай бичил уурхайг төлөвшүүлэхэд чиглэсэн нэгдсэн бодлого, зохицуулалтыг бий болгон хэрэгжүүлэх зайлшгүй шаардлага үүсээд байна. Монгол Улс хүний үйл ажиллагаанаас үүдэлтэй мөнгөн усны ялгарал, хаягдлаас хүний эрүүл мэнд, байгаль орчныг хамгаалах үндсэн зорилготойгоор Минаматагийн конвенцид 2015 онд нэгдсэн байдаг. Энэхүү конвенцийг НҮБ 2013 онд баталсан. Конвенцийн гишүүн орнууд гар аргаар болон алтны бичил уурхайн үйл ажиллагаанаас үүдэлтэй мөнгөн усны хэрэглээг таслан зогсоох, байгаль орчин, хүний эрүүл мэндэд үзүүлж байгаа сөрөг нөлөөлөл, бохирдлыг бууруулахад чиглэсэн үндэсний хөтөлбөр боловсруулж, хэрэгжүүлэх үүрэг хүлээсэн. Монгол Улс энэхүү үүргээ биелүүлж, энэ оны наймдугаар сард Алтны бичил уурхайн үйл ажиллагаанаас үүдэлтэй мөнгөн усны бохирдлыг бууруулах үндэсний хөтөлбөрийг Засгийн газрын тогтоол хэлбэрээр баталсан байна. Алтны бичил уурхайгаас үүдэлтэй мөнгөн усны бохирдлыг бууруулж, хүрээлэн буй орчны тогтвортой байдлыг ханган, хүн амын эрүүл, аюулгүй орчинд амьдрах нөхцлийг бүрдүүлэх үндсэн зорилгын хүрээнд дөрвөн зорилт, 13 үйл ажиллагааны чиглэл, 59 арга хэмжээг 2019-2023 онуудад хэрэгжүүлэхээр тус-гажээ. Хөтөлбөр хэрэгжүүлсний үр дүнд алтны уурхайгаас үүдэлтэй мөнгөн усны бохирдлыг 50-иас доошгүй хувиар бууруулж, уурхайчдын 80-аас дээш хувийг эрүүл мэндийн үйлчилгээнд хамруулж, уул уурхайн үйл ажиллагааг нэгдсэн зохион байгуулалтад оруулж, байгаль орчин, хүний эрүүл мэндэд үзүүлэх сөрөг нөлөөллийг бууруулж, хариуцлагатай уул уурхай төлөвшүүлнэ гэж хөтөлбөр боловсруулагчид үзэж байна.Тодруулбал, уг хөтөлбөрт алтны бичил уурхайн талаарх хууль тогтоомжийг боловсронгуй болгож, хариуцлагын механизмыг чангатгах, бодлого, үйл ажиллагааг хэрэгжүүлэх салбар дундын зохицуулалт, бүтэц зохион байгуулалтыг оновчтой болгон орлуулах ажлын байрыг олноор бий болгох юм. Мөнгөн ус хэрэглэхгүйгээр алт олборлох лаборатор байгуулах зэрэг томоохон зорилтуудыг тусгасан нь ч дэвшил юм. Ийнхүү бие даасан томоохон хөтөлбөрийг далайцтай хэрэгжүүлж мөнгөн усыг хууль бусаар алт угаахад ашиглах явдлыг таслан зогсоохгүй бол хожмын сөрөг үр дагавар нь зөвхөн гар аргаар алт олборлогчдоор хязгаарлагдахгүй. Энэ бол байгаль орчин, монгол хүний удмын генд ч асар муугаар нөлөөлөх асуудал тул хууль бус алт олборлолтыг таслан зогсоох цаг хэдийн иржээ.
Эх сурвалж: ЗГМ СОНИН

Гэтэл хэрэг дээрээ сахиустныг бус, харин сахиусыг нэрлэсэн нэр байх юм. Энэ бүхнийг өгүүлэхийн өмнө толь бичиг, тайлбар толь сэлт сөхөн харвал эдгээр үг ихэнхэд нь алга байна. Харин И.Дамбажавын дэлгэрэнгүй тайлбар толиноо Чойжин гэдэг үгийг түвэд гаралтай “Номын сахиус” гэсэн утгатай хэмээн тайлаад “Гонгор, Дамдинчойжоо, Жамсран, Лхам, Намсрай, Цамба, Шалши зэрэг бурхдыг чойжин сахиус гэж нэрлэнэ. Жилийн гай барчдыг арилгах, тэрсүүд дайсныг даруулах, элбэг хангалуун амьдрахыг хүсч, сүсэгтэн олон чойжингуудын уншлагыг хийлгэж ирсэн уламжлалтай” гэж нэмж тайлбарласан байна.
Мөнөөх толь бичигт гүртэнтэй холбоотой үгсийн тайлбар хайвал “Гүртэм – шарын шашны чойжин бурханы сүнс оршоох ажлыг хийдэг лам хүний цол; гүртэмбэ ч гэдэг”, “Гүртэмч – гүртэм буулгадаг хүн” гэсэн байна.
Монголчууд шашингүйн үзэлд хүчээр автаад байсан хорьдугаар зуунд гүртэн, чойжинг судлах бүү хэл, тэр тухай ярих ч халгаатай байсан боловч их эрдэмтэн Ц.Дамдинсүрэн абугай хууч яриа тэмдэглэх нэрийн дор олон сайхан мэдээ занги үлдээсэн байдаг. Мөн ардуудын дунд ч янз бүрийн домог яриа их байх боловч нэгэнт хэдэн үе дамжин яригдаж буй тул үнэн худлыг ялгах, хэтрүүлэг даваадуулга буй эсэхийг мэдэхэд бэрхтэй байна.
Харин иргэд шүтэх бишрэх эрх чөлөөтэй болсон, шашин шүтлэгийн тухай ил тод ярьдаг болсон, хүмүүс өөрсдийн өвөг дээдсийн тухай ном дурдатгал ихээр хэвлүүлэх болсны ачаар бодит гэрчтэй, илүү үнэмшилтэй мэдээ занги нэлээд гарах болов. Жишээ болгож “гүртэн” Чойндон гэдэг хүний тухай баримтыг хоёр номноос эшлэе.
Г.Хандхүү гэдэг хүн “Зүүдэнд ч ороогүй тавилан” номоо 2008 онд хэвлүүлжээ. Энэ нь нэмж засварласан хоёр дахь хэвлэл юм байна. Энэ номонд байгаа “Гүртэн Чойндон” гэсэн гарчигтай дурсамждаа Одоогийн Говь-Алтай аймгийн Тонхил сумын нутагт байсан Усан Зүйлийн хүрээ хэмээх алдарт хүрээнд сууж байгаад 1930-аад оны үед шар шувталсан ч ойролцоох хэдэн сумандаа ид шидээрээ гайхагдаж байгаад баривчлагдан хэлмэгдэж байсан Луузангийн Чойндон ламын тухай өгүүлсэн байна. Чойндон лам хоёр ч удаа баривчлагдаж, 1950-иад оны сүүлээр суллагдан хүрээ хотод амьдрах болсон байна.
“…Дараа нь Улаанбаатар хотод Зайсангийн аманд суурьшин амьдарчээ. Энэ үед зээ хүү болох Мажаагийн Дэмчиг дэргэд нь хань бараа болдог байж. Олон жил хажууд нь байсан Дэмчиг мөн л олон янзын тохиолдлуудаас хуучилдагсан.
-Өвөөгийн нүдний хараа нэлээд муудсан үе байлаа. Нэг удаа гаднаас намайг орж иртэл танихгүй хүн өвөөгийнд сууж байснаа ширээн дээрх том мөнгөн аягыг нь өвөртлөөд яаран гарав. Би учрыг нь сайн олоогүй ч “Өвөө та саяын хүнд мөнгөн аягаа өгсөн юм уу. Аягыг тань аваад явчихлаа” гэв. Өвөө:
-Үгүй ээ, үгүй. Хулгайч л биз, алив би зогсоож байя. Чи араас нь гүй гэлээ. Би араас нь гүйж гарвал нөгөө хүн гудамжны голд үнэхээр л хөдөлгөөнгүй зогсож байсан гэж Дэмчигийн ярьсныг Говь-Алтай аймгийн арван жилийн дунд сургуулийн захирал Осорын Төвд хуучлав.
Шог зохиолч М.Дэмчиг 1972, 1991 онуудад Говь-Алтай аймгийн зарим сумдаар сурвалжлах ажлаар явахдаа нэг айлд ортол айлын эхнэр танимхайраад цайлж дайлаад хөл алдаад явчихсан гэнэ. Тэгээд мөнөөх айлын эхнэр ийн хуучилжээ.
-Би танай өвөөгийн ачаар хүн болсон хүн. Намайг өлгийтэйд өвчин ороогоод байдаг байж л дээ. Тэгээд үзүүлж харуулж ном айлтгуулахаар Чойндон лам ахыг авч иржээ. Лам ах намайг үлдээгээд бусдыг нь хөөж гаргачихаад том тогоог гал дээр тавьчихаад галаа өрдөнгөө намайг нүцгэлэн хэдэн хэсэг мөчлөөд тогоо руу үйж эхэлжээ. Ээж энэ бүгдийг тотгороо өнгийн харж байгаад ухаан алдаад ойччихож. Нэлээд байж байгаад ухаан оруутаа гэртээ гүйж орвол хүүхэд нь зүв зүгээр орон дээрээ унтаж байж гэнэ.
Лам ах “Одоохон хүүхэддээ буруу энгэртэй бариувч шидэж өг” гэчихээд мордоод явчихсан гэдэг. Ээ дээ, мөн лут хүн байсан юм билээ гэж тэр эмэгтэй сүсэглэн ярьсан гэнэ” хэмээн энэ номонд бичжээ. Афоризм зохиохдоо гаргуун нэгэн байгаад даанч эрт хорвоог орхисон манай сайн зохиолчдын нэг М.Дэмчигийн тухай энд өгүүлж байгааг эрхэм уншигч анзаарсан биз ээ.
Гүртэн хүмүүс нялхсыг мөчлөх, чанах зэргээр эдгээдэг байсан тухай олон ихэнх хууч ярианд байдаг бөгөөд хоорондоо нэг их зөрөөд байдаггүйгээс харахад энэ нь нэлээд түгээмэл арга засал байсан бололтой. Гүртэн хүний гол багаж нь том хутга, заримдаа сэлэм байсан нь ч үүнийг нотолдог.
Олноо “Ташууртай эмээ” гэж нэрлэгдсэн, чулуу татаж мэргэлэхдээ гарамгай, арга дом сайтай Цэндсүрэн хэмээх буянтай буурал гүртэн удамтайгаа хэлж, гүртэн ах нь өөрийн сэлмээ тарнийн хүчээр зангидаад ууланд тавьчихсан, нутаг явбал олчихмоор бодогдох юм хэмээн нас дээр гарсан хойноо мөхөс бичээч надад хэдэнтээ ярьж байгаад амжилгүй өөд болсон юм. Тэрээр бага залуудаа гүртэн өвөөгөө бууж байхыг олон удаа харсан, хоёр гартаа нэг нэг сэлэм бариад буух үедээ хоёр сүвээ рүүгээ бүлэхэд гэдсэн дотор сэлэм хэрхэн харшилдах нь сонсогддог байсан хэмээн хуучилдагсан. Тэрбээр Ховд нутгийн хүн байсан бөгөөд ер нь Ховд, Говь-Алтай, Баянхонгор зэрэг аймгийн нутгаар гүртэн удамтан олон байгаа нь анзаарагдаж байна. “Ташууртай эмээ”-гийн маань өгүүлдэгтэй төстэй хуучийг Говь-Алтай аймгийн уугуул Г.Хандхүү бичсэн номондоо бас оруулсан байна.
“Бас нэг удаа нэг айл хүүхдээ ороогоод байхаар нь аврал хүсч Чойндон лам ахыг залжээ. Гэрийнхнийг нь хөөж гаргаад хэвтэрт байсан гурван настай хүүг нь татаж босгоод сураар ороолгоод, хутгаар нэвт сүлбэж эхэлснээ цогшсон харганаар төөнөж гарсан гэнэ. Лам ахыг дагаж очсон дүү Бэгз нь үүнийг хараад ихэд айж “Хүүе, болиоч ээ” хэмээн хашгирч орхижээ. Энэ дуунаар хүүгийн эцэг, эх хоёр гэртээ харайж орвол хүүхэд нь орон дээрээ, Чойндон лам ах галтай цуцлаа зуух руу нь шургуулж байсан гэдэг.
Итгэмээргүй ийм сонин явдлаар дүүрэн энэ Чойндон лам ах гурван үеийн гүртэн байсан аж” гэж энд бичсэн бөгөөд энд нэр дурдагдаж буй Бэгз нь Хувьсгалт тэмцлийн ахмад зүтгэлтэн, яавч худал хэлэхээргүй тулхтай сайхан хүн байсныг би мэдэх юм.
Эдийн засгийн ухааны доктор Д.Шомбодон “Миний ээж Удвал гурав дахь төрөлт дээрээ их удаан өвдөж сандаргахад аав маань Чойндон лам ах дээр очжээ. Чойндон лам ах байдлыг сонсоод тарни уншиж сэржим өргөөд:
-Санаа битгий зов, чамайг харихад эхнэр чинь төрчихсөн байна. Баруун нүдэндээ улаан гэрэлтэй эрэгтэй хүүхэд байна. Их эрдэм номтой хүн болно. Харин жаахан бөхөлгөө хэрэгтэй юм байна даа хөө гээд жижигхэн чөдөр, төө хэрийн улаан сухай ташуур, хоёр ширхэг сахиус өгчээ. Аавыг гэртээ ирэхэд ээж төрчихсөн, шөл уугаад сууж байхыг хараад нүдэндээ итгээгүй гэдэгсэн.
Аав маань Чойндон лам ахыг “Ээ дээ, мөн ховор хүн шүү” гэж байнга дурсан ярьдаг байсан юм. Би найман нас хүртлээ хоёр сахиус зүүж, чөдөр, ташуур хоёр маань орны толгой дээр байдаг байсан” гэж ярьсныг зохиогч мөнөөх дурсамждаа бас оруулсан байна. Л.Чойндонгийн төрсөн дүү Л.Шаравын хүү, сэтгүүлч Ш.Содномжамц “Далд түүхийн ил хуудас” номондоо “Авга ламын тухай миний аав, авга нар болон нутгийн хөгшчүүд, манай сумтай залгаа оршдог Бугат, Төгрөг, Шарга, Дарви сумдын ахмадууд үлгэр домог мэтийн үүх түүх ярьдаг байлаа. Энэ тухай мэдэх, ийм түүх хуучлах ахмадууд манай нутагт одоо ч мэр сэр байгаа” гэж баталж байна.
“1973 оны зун миний бие авга ах Д.Дорж болон Гэндэнгийн Балхүү нарыг дагаж Чойндон гавжийнд очих завшаан тохиолдсон юм. Тэгэхэд Гаадангийн Чойжил ажаад тэр хоёр хөгшин буяны ном хуруулахаар, бас өөрсдөө ч уншихаар явахад нь би тэдний ном судрыг хүмүүсээс нууж 70 кг-ын шуудайд хийж үүрч явсан билээ. Чойндон гавжийнх тэр үед Зайсан толгойн урд өвөрт цас бороо, салхи шуурганаас хамгаалсан төмөр дээвэртэй гэрт байсан бөгөөд тохой өндөр алтан шармал гуулин 3 бурхантай, олон судар номтой, цай идээний 9 цөгцтэй айл байв. Тэр үеийн төр засгийн тэргүүн Ю.Цэдэнбал, Улс төрийн товчооны нэг гишүүн Т.Рагчаа нар Чойндон гавжид үзүүлж зам мөрөө засуулдаг мөртөө энгийн иргэд хөдөлмөрчид биднийг хориглоод байх юм гэж Д.Дорж, Г.Балхүү нар харилцан ярилцаж байв” гэж О.Дүгэрсүрэн бичсэн нь ч үүнийг давхар нотолж байгаа юм.
Энд өгүүлж буй гүртэн Чойндонтой нутаг залгаа, одоогийн Говь-Алтай аймгийн Бугат суманд ойролцоогоор 200-гаад жилийн тэртээ амьдарч байсан “Гүртэн Даажаа” хэмээх Доржийн тахиж байсан уул хайрхан нь өнөө ч Гүртэнгийн хар нэрээрээ оршиж, түүний үр хүүхэд нь өнөр олуул болжээ. Энэхүү гүртэн болоод хүү Чойндон нарынх нь үзүүлж асан ид шидийн талаар нутгийн олон дунд домог яриа нэлээд бий.
Гүртэн чойжингийн талаар мэдээ сэлт цуглуулж, харьцуулж үзэхэд энэ нь олон талаараа бөө мөргөлийн онго дуудахтай адил төстэй нь анзаарагдаж байна.
Энэ талаар илүү тодорхой өгүүлсэн хүн бол XIV Далай лам юм. XIV Далай лам Данзанжамц өөрийн намтар сэлтээ англиар өгүүлснийг Abacus хэвлэлийн газар хэвлэн гаргасан, түүнийг нь орос хэлнээ орчуулсан хоёр эхээс ид шидийн тухай өгүүлсэн нэгэн бүлгийг нь бидний хүндэтгэл хүлээсэн номт хүмүүн Д.Төмөртогоо абугай харьцуулан байж монгол хэлнээ буулгасан нь энэхүү гүртэн чойжингийн тухай мэдээ сурвалж юм.
“…хүний сэтгэлийн ертөнц, байгаль ертөнц хоёрын хоорондын зууч болж үйлчилдэг эр эм хэн нэгэн хүн байдаг бөгөөд тэднийг “Гүртэн” буюу “шүтээн орших бие” гэсэн утгаар ойлгогдохоор нэрлэдэг юм. Тэрчлэн зөнчдийн тухай ярихдаа тэднийг хүн мэтээр хэлэх нь зүгээр л дөхөмчилсөн хэрэг болохоос нарийвчлан үзвэл угтаа тэр нь аль нэгэн тодорхой эд юмс (Бурханы дүр мэт), эсвэл газар орон, уул ус, хүн зон лугаа холбогдон шүглэсэн “Сүнс” байдалтай гэж тодорхойлбоос зохих зүйл. Харин үүнийг хүн төрөлхтнөөс ангид өөр биет байдгийг шүтдэг мэтээр ухаарвал буруутна” гээд “Нэйчүн чойжин нь анх Энэтхэгийн мэргэн гэгээн Дармабалын хувилгааны залгамжлагчийг Төв Азийн Бата-Хор хэмээх нутагт залрахад бараа болж Түвэдэд хамт ирсэн байна. Улмаар манай эриний наймдугаар зуунд Түвэдийн Тисрон Дэвзэн хааны үед түүнийг Энэтхэг Тантра ёго, Түвэдийн шашны дээд авралт дээд багш ловон Бадамжунай Түвэдийн Самъяа хийдийн … сахиусаар залжээ. Хожим тухайн үедээ Бэрээвэн хийдэд шадарлах болсон үед нь хоёрдугаар Далай лам түүнтэй тун нягт харилцах болсон бөгөөд сүүлдээ Далай ламын бүх дүрийн чойжин сахиус нь Дорж дагдан болжээ” гэж Далай лам өгүүлсэн нь бөө нөр өвөг дээдсийн сүнс лугаа харьцахад тэдгээр онгын аль нэг нь толгой онго буюу голлох сахиус болдогтой адил байна.
Далай лам болоод Түвэдийн засгийн газар жил бүрийн цагаан сараар энэхүү Нэйчин чойжинтой зөвлөдөг уламжлал тогтоод хэдэн зууныг элээсэн, яаралтай шаардлага гарсан тохиолдолд хэдийд ч залж болдог, XIV Далай лам өөрөө түүнтэй жилдээ хэд хэд харьцдаг гэдгээ энэ номонд илэн далангүй бичжээ. Үүнийхээ зөвтгөл болгон тэрбээр “Хорьдугаар зууны өрнөдийн уншигч авгай нарт энэ үг ихээхэн этгээд сонсогдож магад. Тэр ч байтугай өөрийгөө “дэвшилттэй” гэж тооцох болсон зарим түвэд хүн хүртэл намайг ийм эртний аргаар мэдээлэл авч буйг сөргөсөн санаа бодолтой байдаг. Гэвч чухамхүү гэгээн сахиус миний асуусан тухай бүр гарцаагүй үнэн зөв хариу өгдөг цорын ганц энгийн бөгөөд үнэн шалтгааны улмаас би ямагт түүнтэй харилцдаг юм” гэж учирласан байна.
Ер нь хүний оюун ухаан зуурдын байдалд орших үед хүлээж авсан мэдээлэл өнгөрсөн, одоо, ирээдүй цагийн алинд ч хамаарах бай туйлын үнэн зөв байдаг зүй тогтолтой. Ямар ч үндэстний онго буулгах, сахиус оршоох зан үйл нь энэхүү үнэнийг олж мэдэх л эцсийн зорилготой байдаг. Гэхдээ жинхэнэ буух ёстой онго сахиус нь үнэн зөвөөр буусан тохиолдолд л ийм байдаг бөгөөд чадвар мөхөс, зан үйлээ буруу үйлддэг, учраа олоогүй нэгэн ямар нэг арга технологи ашиглан завсрын байдалд орсноор төөрч будилах магадлал өндөр байдаг. Өнөөдөр хуурамч бөө нар олширлоо гэж гаслаад буйн чухам учир энэ бөгөөд дан ганц бөө нар ч биш, ерөөсөө бясалгал хийдэг, зуурдын орноор аялдаг, зэрэгцээ ертөнцтэй харьцдаг бүх хүнд хамаатай.
Чойжин сахиус буулгах нь бөөгийн онго залах үйлтэй агаар нэг байгааг нотлох бас нэг зүйл нь чойжин буух үед хэрэглэдэг хувцас хэрэглэл юм. Энэ талаар Далай лам өгүүлэхдээ “Нэйчүн чойжин Дармасалад өөрийн хийдтэй боловч над дээр ихэвчлэн өөрөө ирдэг. Албан ёсны үйл явдлын үед бол чойжин гадуураа улаан, хөх, ногоон, шар өнгө алагласан угалзан хээтэй хуучны алтан утаст хоргой баримтаг өмсгөл бүхий олон давхар дотуур хувцас өмсөж этгээд сонин хувцасладаг юм. Энгэр дээр нь Дорж Дагдан сахиусанд хандсан маанийн самгарьд үсэг бүхий оюу эрдэнийн хүрээтэй гялалзтал зүлгэсэн дугуй толь зүүнэ. Ёс төрөө үйлдэхээсээ өмнө биедээ мөрөвч тоног гэмээр юм хийж түүндээ гурван ширхэг хийморийн дарцаг, дөрвөн хиур зүүдэг. Нийт дүнгээрээ гучаад кг (далан фунт) илүү болох тул онгод нь ороогүй цагтаа тэрбээр арай чүү хөдөлж харагддаг юм” гэсэн байна.
Орон орны бөө нарын хувцас хэрэглэл ч бас л этгээд сонин, олон янз байдаг. Зарим нь элдэв шувууны өд, туг хиур сэлтийг энд тэндээ зүүж тогтоосон, өмсгөл хэрэгслийн нийт жин нь эзэндээ ахадмаар байх нь элбэг. Ялангуяа хорьдугаар зуунаас өмнөх үеийн бөө нарын хуяг хувцас, хамгаалалтын төмөр эдлэлийн жин нь 30-40 кг татах энүүхэнд байдаг. Тэгээд бөө нар онго нь орсон үед хувцас эдлэлийнхээ хүндийг огт мэдрэхээ больж, дэгдэж дүүлж, үсэрч харайх энүүхэнд. Далай лам энэ байдлыг дүрслэхдээ “Ингэсний дараагаар тэр нэг туслахынхаа барьж байгаа ёслолын илдийг шүүрэн авч нэг цовхорсноо улмаар аажуухан бөгөөд хангалуун төрхөөр бас ч сүрлэгээр цамнаж эхэлнэ. Цамнаж дуусаад миний өмнө ирж бүсэлхийгээрээ бөхийж өнөөх хүнд баримтаг өмсгөлөө үл хайхран бүх биеэрээ тонгойн титмээ шаланд хүртэл надад аажуухан мөргөснөө огцом босож, тэр их хүнд юмсыг ер тоохгүй цамнана. Түүнд шүглэсэн их хүчит сахиусны хэмжээлшгүй чадал хүчин нь чойжингийн биеийг дэлбэ татах шахан түүнийг ямар нэгэн асар хүчирхэг чанга пүршээр тоноглосон резин эдээр хийсэн юм шиг уян хатан бөгөөд огцом ширүүн хөдөлгөөнтэй болдог тул тэр байж ядан цамнах бөлгөө” гэж бичсэн нь бөөгийн онго орж, элдэв хөдөлгөөн үйлдэхтэй ав адилхан байна.
Бөө хүн онго сахиусуудаа нийтэд нь дуудахдаа арай нийтлэг хэлбэрийн, тухайлан аль нэгийг нь залахдаа зөвхөн түүнд зориулсан үгийг (бөөгийн онгодын дуудлага, тамлага гэдэг) хэц хэнгэргийн дэлдэлттэй ая дан хоршуулан дууддаг. Мордуулж одуулахдаа ч мөн адилаар аялгуулан өчдөг.
“Гүртэнгүүдийн хувьд сахиус оршоохдоо хэлдэг тусгай унш-лага, шившлэгтэй байдаг бөгөөд түүнийг нь солхи гэдэг. Солхи уншихгүйгээр сахиус оршдоггүй, буцаах солхийг нь уншихгүй бол явдаггүй гэдэг” хэмээн миний бие нэлээд хэдэн оны өмнө бичиж байсан. Ийнхүү онго сахиус дуудах зан үйл ихэвчлэн адил төстэй, өмнө хойно нь хэлдэг үг шившлэгт ч тодорхой учир холбогдол байгаа нь анхаарал татаж байна.
Тэр бүү хэл “Урианхай туульчид тууль хайлахаасаа өмнө “Алтайн магтаал”-ыг заавал хэлдэг нь бөө хүн бөөлөхийн өмнө дуудлага дууддагтай үндсэндээ адил байна. Бөөгийн дуудлага нь хэрэг дээрээ өөрийн онгод их тэнгэрүүд, уул ус, газар лусын эзэд, ер уриан залъя гэсэн бүхнээ уран цэцэн уярам сайхан үгээр магтан дуулж, эерүүлэн зөөлрүүлсээр буулгаж ирэх зан үйл юм. Тэгвэл урианхай туульч Алтай нутгийн уул ус, ургамал ногоо, ан амьтныг магтан дуулж, Алтайн эзэн Алиа хонгорыг аялгуу сайхнаар аргадан байж урин ирүүлснээр сая туулиа хайлж эхэлж байна” гээд туульчид туулиа ид хайлах үедээ зуурдын байдалд ордог гэсэн санаа дэвшүүлсэн маань алдаа биш байсныг саяхан Киргизэд очоод гурав дөрөвхөн настай манасч хүүг зуурдын байдлаас хүчээр гаргахыг хараад ойлгосон билээ. “Алтайн магтаалгүй тууль тууль болдоггүй, авгайгүй айл айл болдоггүй” гэх хэлц үг баруун монголчуудад байдаг нь үүнийг бас давхар давхар нотлох мэт санагдана.
Далай лам Нэйчүн чойжингийн буух мордох байдлыг зурагласан нь ч бөөгийн онго орох, гарахаас нэг их зөрөхгүй байгаа нь гайхам зүйл биш ээ. Тэрбээр “Тэгээд гүртэнгийн амаар Дорж Дагдангийн сахиус үгээ хэлж дуусмагц гүртэн төгсгөлийн өргөл өргөөд бие нь амьгүй мэт унаад өгнө. Энэ нь сахиус буцан одсоны тэмдэг болой. Ингэнгүүт туслахууд нь яаруу очиж титэмний бүчийг даруй суллах бөгөөд түүнийг сэргэтэл нь тусгай өрөөнд аваачдаг” гэж бичжээ. Бөө нар ч гэсэн онго нь гарсны дараа амьгүй мэт сулбайн унах, үлээлгэх, зөөлөн сэгсчих зэрэг гаднын нөлөөгөөр сэргэх байдал ажиглагддаг.
Чойжин гэх нэрийн чой нь монголоор ном гэсэн үг бөгөөд бүхэлдээ “номын сахиус” гэсэн утгатай үг болохыг өгүүллийн эхэнд тайлбар толь түшин өгүүлсэн. Тэгэхээр чойжин буулгадаг хүнийг чойжинч гэх нь зүйн хэрэг. Гагцхүү ардын ярианаа энэхүү ялгаа зааг гээгдсэнээс номын сахиусыг ч чойжин, тэрхүү сахиусыг буулгадаг эрдэм чадалтныг ч чойжин гэж ялгалгүй нэрлэдэг болжээ гэмээр байна. Энэ нь бид Чойжин ламын сүм музей гэж нэрлэдгээс тодорхой харагдана.
Монголын бурханы шашны тэргүүн VIII Богдын төрсөн дүү Лувсанхайдав чойжинч байсан бөгөөд өөрөөс нь өөр хэн ч ордоггүй тусгай өрөө хүртэл байсныг түүний сүм музейг сонирхсон хүнд тайлбарлагч нь бэлхнээ хэлээд л өгнө. Монголын шашин төрийг хослон баригч Богд Жабзундамба хийгээд түүний Засгийн газрын сайд нар чойжинч ламын буулгасан сахиусны айлдварыг ихэд анхаардаг байсан баримт байгаа нь Далай ламын бичсэнтэй агаар нэг байна.
Борын Жамбал гэдэг өвгөн 1958 онд 77 нас сүүдэртэйдээ их эрдэмтэн Цэндийн Дамдинсүрэнд “Чойжин ламд гурван сахиус оршдог байсан. Тэдний нэгд нь Найчүн, хоёрт Зэмэр, Гуравт Шүг сахиус. Найчүн их догшин биш. Зэмэр мөн их догшин биш. Шүг их догшин сахиус байсан юм. Шүг сахиус оршиж байхад чойжин лам дэвхцэж цовхчоод, гэдэс годосхийгээд, амнаасаа хөөс буруулж их догшин дүрэмтэй байдагсан” хэмээн хуучилсныг тэмдэглэн үлдээжээ.
Далай ламын дэргэдийн гүртэн чойжин буулгахыг харсан хүн сэтгэгдлээ бичихдээ “2005 онд би Энэтхэгт байсан юм.. Нэгэн өдөр миний танил нэг лам надад чи Чойжин бууна гэж яадгийг үзсэн үү гэдэг юм байна.
Миний амьдарч байсан газараас холгуйхэн байх Далай Ламын Чойжингийн хийдэд тэр өдөр олон хун цугларчээ. Олон лам нар ирсэн ямар нэгэн ном уншиж байх юм. Тэгэхдээ бугд зогсоогоороо л ном уншаад байх. Тэгж байтал нэг хөгшин ламыг тэргэн дээр түрээд ороод ирлээ. Би ч дотроо энэ нөгөө Чойжин нь юм байх л гэж бодлоо. Тэгээд найз ламаасаа асуувал Чойжингийн хэлийг орчуулдаг орчуулагч нь юм гэнэ. Чойжин нь бол тэнгэрийн хэлээр ярьдаг юм байх. Тэр хэлийг нь мэдэх хүн байхгуй болохоор хэлийг нь сайтар судалсан хэлмэрч бас байдаг юм гэнэ.
Тэгж байсан чинь нөгөө удаан хулээлгэсэн Чойжин нь орж ирлээ. Сонин хээтэй хувцас өмссөн, дунд хэрийн насны хун гарч ирээд л нэг том сандал дээр суулаа.
Тэнд байсан лам нар номоо уншиж дуусаад нөгөө ламд чинь нэг их том малгай өмсуулчихлээ. Хоёр талаас нь малгайг нь түшээд зогсох юм. Их л хунд байгаа бололтой.
Тэгэээд дахин ном уншлаа. Энэ удаад уншиж байгаа ном нь маш сонин, өөр ч аялгуутай юм шиг санагдлаа. Урьд нь олон л удаа Төвд ном сонсож байсан ч ийм аялгатайг нь сонсож байгаагуй юм.
Нилээд хугацаа өнгөрсний дараа нөгөө Чойжингийн чинь нүүр нь хөөгөөд л томроод ирдэг юм байна. Сайхан жужиглэж байна даа л гэж бодож байлаа. Тэгсэн чинь нүд ам нь мурилзаад сонин сонин болж байснаа исгэрээд ч байгаа юм уу, яагаад ч байгаа юм мэдэхгүй нэг л сонин авиа гаргаж байснаа гэнэт босоод ёстой л дэвж гарлаа даа. Нөгөө толгойд нь багтахгуй байсан малгай нь ургачихсан юм болов уу л гэмээр наалдчихсан хөдөлгөөнд нь огт саад болохгуй байна” гэсэн нь дээр эшлэсэн “Шид хийгээд нууцсын тухайд” номонд өгүүлснээс огтхон ч зөрөхгүй байна.
Далай ламын дэргэдийн гүртэн 17 дахь үеийнх гэгддэг. Урьдын цагт Түвэд даяар хэдэн зуун ийм гүртэн байсан гэж Далай лам өөрөө бичсэн байна. Харин Монголд байдал ямар байсныг тоймлоход бэрх ч гэлээ энд тэнд гүртэн удамтан нэлээд байгагаас харахад бас л цөөнгүй байсан бололтой. Гэхдээ монголчууд тэнгэр шүтлэгээс ихэд хожуу салсан учраас гүртэнгийн үе үе удмын асуудал ч хожуу үед хамаарч мэдэхээр байна. Гэхдээ энд Монгол бөө мөргөл Түвэдийн шашинд нөлөөлж, Монгол нутагт эргэн нэвтрэхдээ Түвэдийнх мэт төөрөгдөл дагуулсан гэмээр сэжим буйг хойно тодорхой өгүүлье.
Дээр өгүүлсэн Жамбал донир хэлэхдээ Бадруулт төрийн үед Маймаа хотын Цэрэндорж удирдаж Лувсанхайдавыг чойжинч болгосон гэсэн нь өмнө нь Монголд төрийн хэмжээнд чойжин буулгах зан үйл байгаагүйн нотолгоо ч байж мэднэ. Өдгөө музей болоод буй Чойжин ламын сүмийг 1904-1908 онуудад уран барилгач лам Омбо удирдан монголчууд өөрсдөө барьсан байдаг.
Өгүүллийн цээжинд дурдсан Чойндон гэхэд л 1895 оны орчим төрсөн бөгөөд “гүртэн” Луузангийн ууган хүү, гуравдахь үеийн гүртэн гэхээр он цагийн хувьд мөн л хоёр зуу хүрэхгүй жилийн тэртээгээс тэдний удамд гүртэн тодорсон болж таарна.
Монголын төр нэн эртнээс шашин шүтлэгийг өөртөө ашигласаар ирсэн уламжлалтай. Чингэс хааны үед бүх шашинд хүндэтгэлтэй хандаж байсан хэдий ч төрийн гол зан үйл, дайн байлдаан зэрэг чухал үйлнээ бөө мөргөлийг эрхэмлэж байсан нь хөдөлшгүй баримттай. Тэгээд ч төр, цэргийн эрхтэн дархтнууд дунд бөө олон, Чингэс хаан ч өөрөө тэнгэртэй харьцах увдистай нэгэн байсныг “Монголын нууц товчоо” болоод бусад эх сурвалжууд нотолдог. “Аравтын даргаас дээш цөм тэнгэрийн хэл мэдмүй” хэмээх үг ч үүний дам нотолгоо мэт санагддаг.
Энэ уламжлал хожмоо шарын шашинд орсон үед ч хадгалагдсан бөгөөд цэргийн жанжид догшин сахиустай харьцдаг, хутагт хувилгаад төрийн сайд болдог онцлог Богд хаант Монгол улсын үеийн томилгоо өргөмжлөлөөс харагддаг. Тухайлбал, Богд хаант Монгол улсын үеэс л алдар гавьяа нь түгсэн цэргийн жанжин Хатанбаатар Магсаржавыг чойжинч байсан гэдэг. Богд хаант Монгол улсын нутаг руу Хятадын хар цэрэг довтлоход Хатанбаатар Магсаржав цэрэг ахлан морджээ.
“Хатан баатар ван ганц үхэр буугаа шившиж буудсанд сум нь хятад цэргийн их буугийн амаар орж дэлбэрээд олон хятад цэргийг хядаж… Богд эндээс бичиг явуулжүхэр бууг “Жанжин буу” гэж цол өгөөд Хатанбаатар ванд гүн ван цол өгөөд одоо бууж ир гэж зарлиг буужээ… Тэр том буу нь олон хадаг зүүсэн буу байсан” гэж нүдээр үзсэн амьд гэрчийн хуучилсныг их эрдэмтэн Цэндийн Дамдинсүрэн “Өвгөн Жамбалын яриа”-ндаа тэмдэглэн үлдээсэн байдаг. Мөн баруун замын байлдаанд явж байхдаа Хатанбаатар ван чойжин буулгаж байсан тухай домог яриа олны дунд байдаг нь үнэний ортой байж мэдэхээр байна.
Мөн Ардын засгийн газрын Ерөнхий сайд байсан Анандын Амар “17-26 насандаа чойжин байсан гэж өчиг өгч байжээ” гэсэн мэдээлэл ч бас байна. Энэ бүхэн нь төрийн үйлийг тэнгэр язгууртад, мөн тэнгэрийн “хэл мэддэг” хүмүүст даалган хариуцуулдаг эртний уламжлал хорьдугаар зууны эх хүртэл Монголд хадгалагдсаар байсныг харуулж байгаа хэрэг юм.
Ер нь махан бие, цусан зүрхэт хүмүүн бидний харж мэдэрдэг тэрхүү хязгаарын гадна орших ертөнцийн тухай мэдлэгийг эртний монголчууд тэнгэр шүтлэг, онго сахиусны тусламжтайгаар олж мэдэж, нартын амьдрал, төрийн үйлээ хүртэл түүнтэй уялдуулж чаддаг байсан нь өнөө улам бүр тодорхой болж байна. Монголчуудыг хэнд ч ялагдашгүй болгосон тэрхүү агуу чадварыг өөриймшүүлэх арга замыг Буддын шашинтнууд анх олж харсан нь тодорхой байгаа бөгөөд тэд монгол бөөгийн онго сахиустай харьцдаг, тэдний ивээл хамгаалалтыг авдаг арга техникийг судалж, тэр ч битгий хэл мөнөөх сахиусуудыг урхидан эрхэндээ оруулах, хулгайлах зэрэг олон арга хэрэглэж байжээ. Далд ертөнцийн энэхүү тулаанд түвэдүүд ялснаар гүртэн чойжин бий болсон гэж дүгнэх үндэс байгаа юм.
Нийтийн тооллын VIII зууны үед монголчуудын номын их сахиусыг түвэдүүд нутагтаа хулууж аваачин тахиж, ивээл ачлалыг нь хүртэх болсон бөгөөд мөнөөх сахиус нь 1544 онд л анх удаа хүний биед буусан, тэр гүртэнгийн нэр нь Лувсанбалдан гэдэг болох нь түүх сударт тов тодорхой тэмдэглэгджээ. Энэ нь юу гэсэн үг вэ гэвэл монголчууд бөөлөөд буулгачихдаг байсан сахиусыг түвэдүүд ийнхүү гүртэнгийн биед Буддын шашны уншлага тарнийн аргаар оршоож сурсан гэсэн үг. Гэхдээ энэ нь тухайн сахиус өөрөө таалаагүй тохиолдолд биелшгүй зүйл бөгөөд түвэдүүд урт удаан хугацаанд догшин сахиусыг аргадаж, өөриймшүүлж чадсанаар ийнхүү чойжин буулгах хэмээх нэгэн гайхамшгийг бий болгож чаджээ гэмээр байна.
Далай ламын дэргэд одоо байгаа гүртэн Түвдэнготов бээр “Гүртэнгийн чойжин буух үедээ өмсдөг өмсгөл нь бэлгэдлийн нарийн утга учиртай… Гутлыг монгол гутлын загвараар бүтээсэн нь Пехар бурхны үүсэл гарлыг сануулж буй мэт” гэсэн нь мөнөөх монгол сахиусыг хэлж буй хэрэг билээ.
Түвдэнготов гүртэн нь 1957 онд төрсөн, 1987 оноос Далай ламын чойжингоор тодорсон нэгэн бөгөөд 1990 онд Улаанбаатарт болсон Азийн буддистуудын бага хуралд оролцож байжээ. Дараа нь 2008 оны зун дахин ирж Отгонтэнгэр ууланд очжээ. Тэр тухайгаа “Тэнд Түвэдийн цэргийн хүчин Пехар бурхны “сүлд оршигч”-ийг олж авсан бөгөөд тэр дотор бурхны арьсан баг байсан гэдэг… Тэнд би залбирал үйлдэж тахил өргөв” гэж Түвдэнготов гүртэн номондоо өгүүлсэн байна.
Энд өгүүлэн буй Pe har бурхан нь асар хүчтэй хамгаалагч тэнгэр бөгөөд Нэйчүн хийдийн Дорж дагдан сахиус нь түүний өмнөөс “бие төлөөлөгч” болон буудаг гэнэ. Монгол бөөгийн том тэнгэрүүд нартын оронд өөрөө буухгүй, өмнөөсөө элч зараал илгээдэгтэй энэ нь адилхан байна.
Б.ГАЛААРИД Судлаач

– Арабын ертөнцийн улсуудын засгийн эрхэнд лалын тулгуур үзэлтнүүд гарах тухай
– Өмнөд хятадын тэнгис дэх бүлэг арлуудын эзэмшлийн маргааны улмаас Вьетнам, Хятад хоёр сөргөлдөж, дайны байдалд хүрэх тухай
– Судан хоёр хуваагдах тухай
– Украины хуваагдлын тухай маш зоригтойгоор төсөөлж, таамагласан нь бидний нүдэн дээр ээлж дараалан биелсээр байна.
С.Хантингтон Крымыг алдснаар Украины хуваагдал эхлэнэ гэж таамаглан зөгнөсөн нь 2014 оны хавраас биеллээ олж эхлэсэн юм. Уг нь тэр энэ үйл явцыг арай эрт 2011 оны хавьд тохиох болов уу гэж төсөөлж байжээ. Хантингтон Украин дахь зөрчлийг үндэстэн хоорондын гэхээсээ иргэншлийн мөргөлдөөн гэж үзсэн юм. Украины баруун хэсэг нь католик шүтлэгтэй, барууны иргэншлийн нөлөөлөлтэй бол зүүн хэсэг нь үнэн алдартны иргэншилд хамаардаг. Зөвлөлт засгийн жилүүдэд Украины баруун нутгууд өөрсдийнх нь соёлыг “оросчилж” байна хэмээн эгдүүцдэг байсан бол 1994 оноос хойш хойш зүүн нутгийнхан өөрсдийг нь “украинчилж”, «украинаар сэтгэхийг» шаарддаг хэмээн ундууцаж эхэлжээ. Энэ сөргөлдөөн даамжирсаар эдүгээ иргэний дайнд хүргэх ч магадлал үүсээд байгаа билээ.
Украины хуваагдлын талаар ХХ зууны зартай үзмэрч, болгар эмгэн Ванга хүртэл зөгнөж “Крым нэг эргээс тасарч, нөгөө эрэгт очиж нийлнэ” гэж хэлсэн нь ч бий. Тэр цагт “бүхэл бүтэн хойг яаж тасраад явах вэ дээ” гэж гайхаж, шоолж байсан хүмүүс биеллийг нь нүдээр үзэв. Ванга эмээгээс ялгаатай нь С.Хантингтон стратеги судлал хэмээх шинжлэх ухааны онол, гаргалгаанд тулгуурласан юм.
Хантингтоны Монголын талаарх таамаглал ба биелэл
Heartland-ын гүнд landlocked буюу далайд гарцгүй байрлалтай Монгол улсын хувь заяа ХХI зуунд хэрхэх талаар их сэтгэгч С.Хантингтон цухасхан боловч дурдаж, таамаглаж байлаа. Буддын иргэншилд хамаарах Монгол улс ортодокс, синик гэсэн хоёр аврага иргэншлийн завсарт оршдог нь тусгаар тогтнолыг нь эмзэг болгох гол хүчин зүйл гэдгийг С.Хантингтон анхааруулж байлаа. Түүний онолоор бол “Соёлын шинжтэй ноцтой зөрчлүүд иргэншлүүдийн зааглах (демаркаци хилийн) шугамын дагууд өрнөх болно. Ийм зөрчлийн үндэс нь гадаад бодлогын дараах сонгомол асуудлууд байх юм:
3. Худалдаа, хөрөнгө оруулалтын талаарх маргаанаар илэрдэг эдийн засгийн хүчин чадал, нөөц баялгийн асуудал
4. Хүн ам зүйн асуудал. Нэг иргэншлийг төлөөлсөн улс нөгөө иргэншлийн хүрээнд амьдарч байгаа үндэс нэгт хүмүүсийг хамгаалах, өөр иргэншлийг төлөөлсөн цөөнхийг ялгаварлан гадуурхах, нутгаасаа гаргахыг оролдох зэргийг энд авч үзнэ.
5. Yнэт зүйлс, соёлын асуудал. Аль нэг улс өөр иргэншлийн ард түмэнд өөрсдийнхөө үнэт зүйлсийг тулган хүлээлгэх, соёлдоо хүчээр оруулахыг оролдох үед үүсдэг зөрчлийг энд авч үзнэ.
6. Хүчтэй, том иргэншлийг төлөөлж буй улс нь иргэншлийг зааглах шугамын дагууд өрнөх зөрчилд оролцогч болсон үед газар нутгийн маргаан зайлшгүй үүсдэг.
Гол нь С.Хантингтон энэ онолынхоо дагуу орос, хятадын иргэншлийн хооронд 2015 оны үест сөргөлдөөн үүсч, үр дүнд нь монголыг 47 дугаар өргөрөгөөр хуваагдна хэмээн таамаглажээ. Тэрээр “Дайны эхэнд Хятад Орост хандан харилцан аюулгүй байдлын гэрээ байгуулахыг санал болгоно. Энэ нь Гитлер-Сталины пактыг санагдуулахуйц гэрээ байх болов уу. Гэвч хятадын зүүн өмнөд Ази руу хийсэн газар нутгаа тэлэх явуулгуудын хүрсэн амжилтууд Орост эргэлзээ төрүүлнэ. Хятад алхам бүртээ ялж, Зүүн Азид хязгааргүй ноёрхох болж байгаа нь Москваг айдаст автуулна. Ингэснээр Оросын бодлого Хятадын эсрэг чиглэлтэй болж, Сибирь дэх цэргийн бүлэглэлээ бэхжүүлэх арга хэмжээ авч эхлэнэ. Цагаачдад хатуурхах, хөөх болсноор сибирьт суурьшсан үй олон хятад суурьшигчид босч, түйвээнэ. Эх орон нэгтнээ хамгаалах үзэл баримтлалынхаа дагуу Хятадын Ардын Чөлөөлөх Арми интервенц хийж, Владивосток, Амар мөрний сав газар, Дорнод Сибирийн бусад чухал хэсгийг эзлэхээр оролдно. Орос, Хятадын хооронд Төв Сибирьт байлдаан өрнөх зуур Хятадын “протекторатыг” эсэргүүцсэн бослого Монголд дэгдэнэ” гэх зэргээр зураглаж төсөөлж байлаа.
Хантингтоны таамаглалын дагуу “47 дугаар өргөрөг” гэх ойлголтыг бий болгох, хөгжүүлэх гэж монголын парламентчид 2009 оноос хойш оролджээ. Анх УИХ-ын гишүүн Ц.Мөнх-Оргил, Б.Бат-Эрдэнэ, Р.Буд, Я.Санжмятав нар “Ашигт малтмал эрэх хайх, ашиглах үйл ажиллагааг хязгаарлах экологийн ногоон бүсийн тухай” гэх сүржин нэртэй “Монголын газар нутгийг хөндлөн огтолсон 47 дугаар өргөрөгөөс хойш уул уурхай ашиглахгүй, онгон зэрлэгээр нь хойч үедээ хүлээлгэж өгөх” хуулийн төслийг санаачилж байжээ.
Тухайн үед нийтлэлч Баабар тэдний санаачлагыг эсэргүүцэн “Ер нь нутаг дэвсгэрээ аль болох бага хуваах, цөөхөн хэсэглэх нь аюулгүй байдлын нэг үндэс. “Хуваасны хэрээр хуваагдана” гэж латины мэргэн үг ч бий. Профессор Хантингтон “Иргэншлүүдийн мөргөлдөөн” номдоо 2015 онд Хятадууд Монголын хагасыг эзлээд хойш давших үед нь оросууд хатуу анхааруулга өгснөөр хоёр тал 47 дугаар өргөрөгөөр таслагдсан шинэ хил үүсгэнэ. 47 дугаар өргөрөгөөс өмнөх нь Хятадын харъяа болно гэж байсан. Ер нь ч ийм юм болохгүй биз. Горьдсоны гарз” (baabar.niitlelch.mn/content/115.shtml) гэж бичиж байлаа. Баабар монгол хүнийхээ хувьд тийм төсөөллийг таашаахгүй нь мэдээж. Гэвч бодит байдал түүний сайхан сэтгэлтэй хамааралгүй бололтой.
Хантингтоны дараа үеийн агуу стратегич Параг Ханна түүний хятадын тэлэлтийн талаарх төсөөлөлд нь бага зэрэг засвар хийсэн юм. Ингэхдээ Хантингтоны өөрийнх нь онолыг баримталсан гэдгээ хэлдэг. С.Хантингтон “тэргүүлэх гүрнүүд бие биенийхээ эсрэг цэргийн хүч шууд ашиглахыг түвддэггүй” гэж онолдсон. Үүний дагуу “Хятад заавал цэргийн хүч ашиглахыг бус түрээслэх, худалдаж авах замаар колонийг бий болгох боломжтой” гэж Параг Ханна үзэж байна. Тэрээр TED сүлжээнд тавьсан “Улс орнуудын ирээдүйн газрын зураг” илтгэлдээ “Монгол буюу Mine-golia. Хятадын компаниуд тэнд зэс, нүүрс, цайр, алтны уурхайнуудыг эзэмшиж, нөөцийг нь урагшаагаа эх газрын хятад руу зөөдөг. Хятад монголыг эзлэхгүй ээ. Зүгээр л худалдаад авчихна. Одоо колонийг эзлэх бус улсуудыг худалдаад л авчихдаг болсон шүү дээ” гэж дурдсныг энд ахин сануулмаар байна.
Оросын эрдэмтэн, цэрэг-стратеги судлаач Александр Храмчихин Хантингтоны онолд тулгуурлсан төсөөллөө 2005 онд “Китайское вторжение: сценария-2015” гарчигтай нийтлүүлжээ. “Оросын дорнод хэсгийг эзлэхэд хятадад 7 хоног хангалттай” гэсэн санааг тэрээр дэвшүүлээд, “Ланжоугийн цэргийн тойргоос явган цэргийн 10 дивиз монголын нутагт нэвтрэн 47 дугаар өргөрөг хүртэл хяналтаа тогтоох ба тэд цаашдаа Тувагийн нутагт цөмрөх бэлтгэлийг хангахаар чармайх болно” гэж таамаглажээ.
А.Храмчихин болон С.Хантингтон нар хятадыг нутгаа тэлэхдээ цэргийн хүч ашиглахаар төсөөлсөн нь тэдний гол алдаа гэж бусад судлаачид үздэг. Түүхийн маш урт хугацааны туршид хятадууд цэргийн хүч ашиглахаасаа эдийн засаг, соёлын түрэмгийллийг илүүд үзэж ирсэн үндэстэн юм.
Тохиромжтой цагийг тэвчээртэй хүлээх хятад стратеги биеллээ олох мөч нь монголын хувьд яг одоо болж байна. China mining boom-ийн үед жаахан нүүрс зарж, мөнгөний амтанд орсон монголын улс төр, бизнесийн зүтгэлтнүүд тансаглал, өндөр хэрэглээгээ санагалзсаар байгаа юм.
“Улсынхаа эдийн засагт гал асаасан, долларын ханшийг алдаж, орлогогүй болгон, амьдрал доройтуулсан” зэрэг зэмлэлийг ард түмнээс болон сөрөг хүчнээс байнга сонсож байгаа эрх баригчид дунд ихээхэн хэмжээний нүүрсний урьдчилгаа хятадаас авах замаар асуудлыг шийдэх эрмэлзэл бүхий бүлэг бодитоор бий. Тэд түүхий эд зөөх нарийн төмөр замыг 4 чиглэлээр тавих замаар хятадтай найрсаж, шанд нь ихээхэн хэмжээний мөнгө 20 жил зөөх нүүрснийхээ урьдчилгаа хэлбэрээр авахаар чармайж байгаа ажээ. Чалко-гоос урьдчилгаа аваад баларсан түүх тэдэнд сургамж болсонгүй. Эдийн засгийг аврах 100 хоногтоо амжиж мөнгөний тохироог хийхээр хичээж байгаа болов уу.
Үүнтэй зэрэгцээд Хүрээнд сууж байсан хятад сайд Чен И “Гадаад Монголын жич хойчийг сайжруулах 64 хууль зүйл” гэх хөтөлбөр маягийн юмыг Улсын дээд, доод хурлаар батлуулах гэж чармайсан түүх давтагдлаа. Саяхан Гадаад хэргийн болон Уул уурхайн сайд нараас засгийн газарт “Монгол улсыг дунд болон урт хугацаанд хөгжүүлэх хөгжлийн хөтөлбөр” гэх зүйлийг БНХАУ-ын Элчин сайдын хамтаар боловсруулсан тухайгаа албан бичгээр илэрхийлэн, өргөн барьжээ. 100 жилийн өмнө хятад элчингийн боловсруулсан бичиг баримтыг Гадаад хэргийг бүгд захиран шийтгэх яамны сайд гүн Б.Цэрэндорж, Дотоод хэргийг бүгд захиран шийтгэх яамны сайд шанзав Г.Бадамдорж нар барьж гүйж байсан бол одоо Гадаад хэргийн сайд, Уул уурхайн сайд хоёр өргөн барьлаа.
Монголын парламент, Засгийн газар бие дааж Хөгжлийн хөтөлбөр боловсруулах чадваргүй болов уу, эсвэл ЗХУ-ын Төлөвлөгөөний комиссоор 5 жилийн төлөвлөгөөгөө зохиолгодог байсан үеэ санагалзан урд хөршөөр зохиолгох дээрээ тулав уу гээд үйл олон асуулт эндээс ургана. Ямар ч байсан “Түүх давтагддаг, ингэхдээ эхний давталт нь эмгэнэл, харин хоёрдахь давталт нь марзагнал болдог” гэж К.Маркс хэлсэн нь үнэн болохыг монголчууд харж байна. Энэ давталт харин эмгэнэл нь үү, марзагнал нь уу?
Нэг талаас харвал Хятадын эдийн засгийн өсөлт, хөгжил хөрш Монголд таатай боломж олгож байгаа. Нөгөө талаараа бол эдийн засгийн хувьд монголыг аажмаар эзэмдэж, бүрэн хараат болох явц тасралтгүй өрнөсөөр байна. Харамсалтай нь энэ явцыг монгол талаас илүү санаачлагатайгаар хийгээд байгаа төлөв ажиглагдах юм. “1990 оны Ардчилсан хувьсгал тэгвэл юуны төлөө байсан юм бэ?” гэж харуусах бодол төрнө. Нэг хөршийн хараанаас гараад аажмаар нөгөө хөршийнхөө хяналтанд шилжих гэж бид жагсаж, тэмцсэн болж таарав уу.
Хятадын төмөр замын үндэсний үзэл
47 дугаар өргөрөг хүртэлх газар нутгийг минь бусдын эрхэнд орно гэсэн стратегичдын таамаглал хэрхэн яаж хэрэгжих бол гэдэг анхааарал татна. С.Хантингтон мөргөлдөөнөөр шийдэгднэ гэсэн бол Параг Ханна ямар ч дайн тулаан хэрэггүй, түрээслээд, худалдаад л авчихна гэсэн санаа дэвшүүлсэн. Үйл явдлын өрнөлөөс харахад худалдагдаж байгаа нь үнэний хувьтай юм.
Хятадын эдийн засгийн түрэмгийлэлд монголын эрх баригчид бууж өгч байна. Эдийн засгийн өнөөгийн бэрхшээл, хүндрэлийг даван туулах аргаа тэд газар нутгаа хятадын төмөр замын бодлогыг хүлээн зөвшөөрөх байдлаар шийдвэрлэх гэнэ. ОХУ-ын хувьд ч тэдний байдлыг бодит зүйл хэмээн мэдэрч байгаа учраас өөрсдийнхөө зүгээс хятадтай сөргөлдөхгүйгээр 47 дугаар өргөрөгөөс хойшхи газрыг хяналтандаа үлдээх дипломат мэхүүдийг угсруулан хийсээр байна. Шанхайд хятадуудтай 400 тэрбум долларын наймаа хийснийхээ дараахан оросууд монголын Ерөнхий сайдыг Санкт Петрбургт аваачиж уулзсан. Үүний дараахан “оросууд нарийн төмөр зам тавихад татгалзах зүйлгүй” гэсэн маягийн мэдээлэл тархсан нь Ерөнхий сайдын албатууд lost in translation болсон хэрэг бололтой юм. Учир нь УБ төмөр замын ойд ирсэн оросын төлөөлөгчид энэ мэдээллийг эрс үгүйсгэж, “тийм үг, яриа манай талаас гараагүй” хэмээжээ.
Монголын эрх баригчид хятадын стандарт руу шилжсэн нөхцөлд хойд хөршийн зүгээс 47 дугаар өргөрөөс хойшхи нутгийг хяналтнаасаа гаргачихгүйг хичээх болно. Тэд үүний тулд юу хийв?
Роснефть маш том буулт хийж, Монгол Улсад нийлүүлэх газрын тосныхоо үнийг Сингапурын биржийн үнэд тулгуурлан нийлүүлэх, газрын тосны хайгуулалт, олборлолтод хамтрахаар болов. Батлан хамгаалахын сайд С.Шойгу-гийн санаачлагаар “Элегест-Кызыл-Курагино” төмөр замыг монголын нутгийн гүн лүү сунгаж, Эрдэнэттэй холбох саналыг монголын Засгийн газарт хүргүүлэв. Республика Бурятия буюу Буриад орон хэмээх холбооны субъектэд улсынхаа нэрийг “Хойд Монгол” гэж өөрчлөх хөдөлгөөнийг өрнүүлж, Дум-д санал хүргүүлж байна. Ингэхдээ Калмыкия-Хальмг Тангч, Тува-Тыва, Чечень- Ичкерия зэргээр ОХУ-ын бусад субектууд нэрээ өөрчилсөн явдлыг жишээ болгон дурдав. В.Путин Халх голын ялалтын ойд хүрэлцэн ирэх боломжоо судлахаар амлав. ОХУ-ын Аюулгүй байдлын зөвлөлийн нарийн бичгийн дарга, орос улсын баатар Н.П.Патрушев ирээд, буцав. Энэ бүхэн бол ОХУ монголын хойд хэсэгт бэхжих, нөлөөллөө алдахгүй байх бодлогын илрэл.
Хятадуудын хувьд 47 дугаар өргөрөг хүртэлх нутгийг хяналтандаа оруулах ямар арга зам байгаа юм бэ? Энэ бодлогыг аль 1912 онд хятадын анхны Ерөнхийлөгч Сүн Ят Сен гаргачихсан юм. “Хятадын төмөр замын үндэсний үзэл” гэдэг бол шинэ зүйл биш. 1894 онд хятадын хувьсгалч Сүн Ят Сен төмөр замыг “амьдралын судас” гэж нэрлээд үүнийг гео-политикдоо ашиглах талаар номлож эхлэсэн байдаг.
2013 оны 8 дугаар 21-нд УИХ-ын гишүүн Г.Батхүү удирдан, ШУА-ийн Олон улсын стратеги судлалын хүрээлэн, Их Британийн Кембрижийн их сургууль, Монголын төмөр замын инженерүүдийн болон бусад холбоод, ТББ-ууд хамтран явуулсан “Монголын төмөр замын хөгжлийн асуудлууд” Эрдэм шинжилгээний бага хурал дээр Кембрижийн Их сургуулийн профессор, доктор Урадын Э.Булаг энэ талаар онц сонирхолтой илтгэл тавьсан.
Э.Булаг “Хятадын төмөр замын үндэсний үзэл ба Монгол” илтгэлдээ “1912 онд Сүн Ят Сен монголыг хятадтай төмөр замаар саадгүй холбох нь хамгийн чухал гэж цохон заахын зэрэгцээ хятадыг хүчирхэгжүүлэх 33 төмөр замын чиглэлийг санал болгосон” гээд газрын зураг үзүүлсэн дээр эрх баригчдын зураад байгаа маршрут дүрээрээ байх юм.(газрын зураг 2. Эх сурвалж weibo.com)
Доктор Э.Булаг илтгэлдээ Сүн Ят Сений “Jianguo Fanglue” (Үндэстнийг хөгжүүлэх стратеги) гэх ном нь төмөр замын үндэсний үзлийн талаарх орчин цагийн хятад хүний бичсэн хамгийн амбицтай ном гэсэн дүгнэсэн нь бий.
Сүн Ят Сен “төмөр зам улсыг нэгтгэж, батлан хамгаалах чадварыг сайжруулна. Бүгд найрамдах хятад улсын мөхөл, сэхэл нь энэ арга хэмжээн дээр тогтно” хэмээжээ. Орчин цагийн хятадын төрийн бодлогын үндсийг тавьсан энэ хувьсгалч “Төмөр зам нөөцийг гадагшаагаа зөөж дуусгах, төмөр замын дагуу хан үндэстний суурьшлыг бий болгох, төмөр замын дагуух газрын үнэлэмжийг өсгөх ач холбогдолтой” гэж сургасан аж. Сүн Ят Сен “төмөр зам барих асуудалтай хамтад нь шинээр суурьшигчдын асуудлыг шийдвэрлэх, төмөр замын дагуух газар нутгийг өөрийн болгох, колоничлох талаар анхаарахыг” зөвлөжээ.
1913 онд хятадууд Богд хааны засгийн газарт Бээжин-Жанчхүү-Бугат-Хүрээ гэсэн чиглэлийн нарийн төмөр тавих зургийг өгч, хэрэгжүүлэхийг шаардсан байдаг. Тэр цагт монголчууд “үндэсний эрх ашиг” гэдэг ганцхан хэмжүүрээр асуудлыг харж, татгалзсан хариу өгч чадаж байлаа.
Доктор Э.Булаг илтгэлийнхээ төгсгөлд хийсэн дүгнэлт монголчуудад сургамж болохоор юм. “Хятад: хана хэрмээр өөрийгөө хамгаалж, тусгаарлагч улсаас тэлэх бодлогоо төмөр замаар хэрэгжүүлэгч улс болон хувирч байна. Энэ өөрчлөлт гурван бодлогоор дэмжигднэ. 1.Төмөр зам барих нь баялаг дуудна. 2.Өөр бүс нутгийн ард иргэдийг нэгтгэнэ. 3.Хилийн бүс рүү хан үндэстний суурьшлийг эрчимжүүлснээр үндэсний батлан хамгаалах систем хүчирхэгжинэ. Иймээс төмөр зам барих нь улс төр, эдийн засгийг хамарсан гео стратегийн асуудал болсон” Сүний энэ бодлогыг хятадууд Төвд, Шинжаан, Манжуурт хан үндэстнийг суурьшуулахдаа ашиглаж, асар их туршлага хуримтлуулаад байгаа билээ. Төвд рүү тавьсан өндөр хурдны төмөр зам нь эдийн засгийн хувьд ямар ч ашиггүй боловч гео политик, хан үндэстний суурьшлын хувьд өндөр ач холбогдолтой төсөл юм.
Ганц Монгол ч биш БНХАУ-тай хил залгадаг Мъянмар, Вьетнам, Лаос, Киргиз, Казахстан улсууд төмөр замын царигийн асуудалд өөрсдийн хатуу бодлого баримталдаг.
БНХАУ-тай хуурай газраар хил залгадаг улсуудаас зөвхөн БНАСАУ л 1435 мм-ийн цариг буюу хятадын стандартыг баримталж бусад улсууд нь бүгд төмөр замын царигаа зориуд өөр стандарттай байлгахаар төрийн бодлого гаргаж, хэрэгжүүлж байдаг.(газрын зураг 1. Эх сурвалж unescap.org)
Монголын төмөр замын бодлого нь үндэсний язгуур эрх ашгийг баримталсан байдлаар гарсан ч улс төр дэх хятадын талыг баримтлагч бүлэг царигийн асуудлыг олон нийтэд анхнаас нь гуйвуулж, улс төржүүлж ойлгуулах ажлыг 6 жилийн турш тасралтгүй хийж иржээ. Ингэхдээ тэд дэлхий нийтээрээ хятадын стандартыг баримталдаг, хятадаас айх аюул огтхон ч байхгүй гэх суртал нэврүүлгийг асар их зардалтайгаар, удаан хугацааны турш явуулж ирсэн. Хямд, зардал багатай гэдгээр гул барин ирээдүйд учрах хүндрэлийг бүрхэгдүүлэх, анзааруулахгүй байхыг чармайж байна.
Хятадыг тойрсон улсууд бүгд хятадтай эдийн засгийн харилцаатай байх, хятадын аврага зах зээлээс боломжоороо өөрсдийн өгөөжийг хүртэх эрмэлзэлтэй. Вьетнам улс гэхэд түүх, соёл болон засаглалын хэлбэрийн хувьд хятадтай маш ойр байж, эртнээс дотно харилцаатай явж ирсэн. “Нэг улс, хоёр систем” гэх Дэн Сяо Пиний бодлогыг хуулбарлагч гэж өөрсдөө ил тод зарладаг үндэстэн. Гэтэл тэд хятадын 1435 мм-ийн царигийг бус өөрсдийн 1000 мм царигийг хилийн худалдаандаа байлгах бодлогыг хатуу хэрэгжүүлдэг байх юм. Тэдэнд хятадын эдийн засгийн нөлөөлөлд орохгүй байх төрийн хатуу бодлого, эрс шийдэмгий байр суурь байдгийг далай дахь жижиг арлуудын талаар хийж байгаа маргаанаас нь дэлхий нийт тод харсан байх.
Казахстан тодорхой хугацаанд хятад руу нарийн царигтай төмөр замаар худалдаа хийж үзээд, төд удалгүй больж, 1520 мм-ийн царигаа баримтлах болсон ажээ. Монголоос бусад бүх улсын бизнес, улс төрийн орчинд хил дээр дугуй солих, шилжүүлэн ачихад зарцуулагдах 3 долларын талаар бодсон л байж таараа.
Тусгаар улс байхын утга учир нь өнөө маргаашийн хэдэн зоосны хожоо биш, өнө уртдаа тусгаар байдал, хөгжил цэцэглэлтээ хадгалахад л оршдог. Тийм учраас монгол, хойд солонгосоос бусад үндэстнүүд эдийн засгийн тусгаар байдлаа 3 доллараас илүү үнэтэй гээд 1435 мм-ийн нарийн царигаас татгалзсан хэрэг.
Одоогоор Хятадын төмөр замын царигийг зөвшөөрсөн ганц улс болох БНАСАУ-ын эдийн засаг өнөөдөр хятадын хяналтанд оржээ. Эдийн засгаа дагаад улс төрийн нөлөөлөл, жолоодлого ч бий болсныг үгүйсгэхэд хэцүү.
Монголын эрх баригчдын эндүүрэл ба эмгэнэл
Нарийн царигийн төмөр зам тавьсны маргаашнаас хятадаас мөнгө бөөн бөөнөөрөө урсан орж ирэхийг ухуулах монголын улс төрчдийн төсөөлөл хэтэрхий гэнэн, туйлын богинохон ажээ. Урьд нь нүүрс зөөх автозам тавигдангуут мөнгө цутгаад ороод ирнэ гэж ухуулдаг байсан. Мөнгө биш өр л зөөгдөж байгаа. Үнэ ч сайнгүй. Гол нь нарийн төмөр зам гээч нь зүүн, баруун хүрдтэй машин шиг зохицуулалтын тэс өөр стандарт, журамтай тээврийн хэрэгсэл бөгөөд монголын тал нийтдээ 500 км хүрэхгүй нарийн төмөр замд зориулан хөдлөх бүрэлдэхүүн авах нь эдийн засгийн ямар ч ашиггүй тусах болно. Монголын зүтгүүрийг хятадын нутаг дээгүүр далай хүртэл явуулах ч бүтэшгүй үлгэр. Гадны зүтгүүр байтугай автомашиныг нутаг дээгүүрээ явуулахгүй хуультай улс.
БНХАУ-ын төмөр замын хуулийн дагуу хөдлөх бүрэлдэхүүн болоод ажилтан, мэргэжилтнүүд бүгд хятадынх байж гэмээ нь хятадын нутгийн гүн рүү нэвтрэнэ. Өөр техник, технологи, хятад ажилтнуудтай ойлголцох монгол мэргэжилтнүүд огт байхгүй. Тэгэхээр шинэ төмөр замын дагуу хятад мэргэжилтнүүд ажиллах болно. Удаан хугацаагаар ажиллах тул гэр бүл, суурьшлын асуудал дагалдах нь тодорхой. Байнгын суурьшил, их орлого нь яваандаа хатгаж, түвэг удан нутгийн иргэдтэй маргаан, мөргөлдөөн үүсгэх нь ч бас тодорхой. БНХАУ-ын батлан хамгаалах үзэл баримтлалд “гадаад улсад ажиллаж, амьдарч байгаа хятадын иргэдийн эрх ашгийг хамгаалахын тулд цэрэг, зэвсгийн хүчийг ашиглана” гэж тов тодорхой заасан байгаа.
Нарийн төмөр замаас татгалзах хамгийн эхний шалтгаан бол хятад иргэдийн суурьшил бий болох явц юм. Эдийн засгийн нөлөөлөл, хяналт бол дараагийн том шалтгаан. Энэ бүхнийг сааруулах цорын ганц арга нь монголын төмөр замчид өөрсдийн мэддэг чадддаг стандарт, технологиор төмөр замаа өөрсдөө ажиллуулах явдал билээ.
47 дугаар өргөрөг хүртэлх нутгийг хяналтандаа оруулах стратегийн хэрэгжилт маш энгийн. Яарах хэрэггүй. Алхам алхмаар худалдан ав, гартаа оруул, бэхж. Үүнийг захын улс төрч мэдэрч, харж байгаа. Хараагүй, мэдээгүй дүр үзүүлж байгаа нь монголын эрх баригчдын эмгэнэл болж байна. Тэд 5 мянган жилийн турш өмнөдийн бодлогыг сөрж, оршин тогтнож чадсан хүчирхэг өвгөд дээдсийнхээ сүр сүлдний өмнө шившиг болох цаг ирлээ. Энэ байдлаараа бол 2035 он гэхэд 47 дугаар өргөрөгөөс урагш газар нутаг хятадын бүрэн хяналтанд орж, Хонгконг шиг засаг захиргааны тусгай бүс болох тухай weibo сүлжээгээр тархах жиргээнүүд биеллээ олж эхэлжээ.
Синик(хятадын) иргэншлийн тэлэлт зайлшгүй бөгөөд үүнийг эдийн засгаа эрчимтэй хөгжүүлэх, олон улсын харилцаан дахь нөлөө, оролцоогоо нэмэгдүүлэх, бүс нутгийн асуудлаарх Хятадын байр суурийг тэргүүлэх гүрнүүд сонсохгүй байхын аргагүй нөхцлийг бий болгох зэргээр зугуухан хэрэгжүүлсээр байна. “Орчин үед ийм юм болно гэж юу байдаг юм. НҮБ энэ тэр зүгээр хараад суухгүй байлгүй” гэж өөрийгөө тайвшруулж суугаа гэнэхэн улс төрчтэй би таарсан. Би түүнд болон түүнтэй адил сэтгэж буй бүх хүнд нэг асуулт тавъя. – Крымыг өөртөө нэгтгэж, Украйныг дээрэлхэж байгаа ОХУ-ын эсрэг НҮБ, барууны гүрнүүд юу хийж чадаж байгаа юм бэ?
ОХУ-ын эсрэг эдийн засгийн хориг тавина гэж сүржигнэж, сүржигнэж эцэст нь хэдхэн албан тушаалтанд визний хориг тавьж, гадаад дахь хөрөнгийг нь царцаахаас хэтэрсэнгүй. БНХАУ-ын иймэрхүү үйл хөдлөлд бол тэд бүр ч сул хариу өгөх, эсвэл таг дуугүй суух болно.
Ардчилагч Э.Бат-Үүл “Найман Оны Сонгууль” нийтлэлдээ “Хятад хүн, хятад үндэстнийг би хүндэлдэг. Бас тэдний хийж бүтээснийг, амьдрах ухааныг биширдэг. Харин би хятадын улстөрчид, хятадын эрх баригчдын улс төрийн бодлогоос болгоомжилдог, яагаад гэвэл тусгаар тогтнолоо зовон байж олсон Монгол Улсын иргэн, төрийн түшээ учраас” гэж стратегийн мэдрэмжтэй улс төрчийн хувиар бичиж байлаа.
Энэ бол монгол хүн бүрийн тэр дундаа улс төрчдийнх нь байнга санаж явах ёстой үг болов уу, ялангуяа одоо.
Нийтлэл бичсэн: Р.Батсайхан
Харилцааны стратеги судлагч

Мөрөөдөж байсан коммунизм нь нуран унаж эдийн засгаас эхлээд оюун санаа нь ч хоосорсон орос үндэстэн ерөнхийдөө сүйрэх араамандаа орж байсан ерээд оны тэр үед далд фронтод Үнэн алдартаны сүнслэг лидер ариун санваартан Алексей II-оос эхлээд ард түмэн нь нэлэнхүйдээ орос орныг аврахын төлөө чаддаг чаддаг юмандаа залбирч мөргөж байхад оюун санааны фронтод коммунизмын тэрс үзэлтэн, Нобелийн шагналт зохиолч Солженицын улс төрийн цөллөгөөс эх орондоо эргэн ирж үндэстэнийг соён гэгээрүүлэх ажлаа улс орон даяар эхлүүлж, коммунизмын үзлийн хоосорсон орон зайг шинэ орос үндэсний сэргэн мандлын үзлээр дахин цэнэглэж байв. Хөдөлмөрийн фронтод эх оронч фанат охид хөвгүүд эрдэмтэн мэргэд эмч багш офицер цэрэггүй их гүрнийхээ боловсрол шинжлэх ухаан эрүүл мэнд цэрэг армийнхаа ноён нурууг авч үлдэхийн төлөө цалинтай цалингүй тулалдаж байв.
Яг ийм хүнд үеийн оргил буюу 1996 онд Ельцин эзэндээ үнэнч эх оронч шударга орос офицерийн өндөр ёс зүйтэй хуучин КГБ-ын хурандаа нэгэн эрхэм Петербургийн мэр Собчакын дэргэд шадарлаж байгааг ил далд шугамаар олж мэдээд шууд дуудан ирүүлж Тамгын газрынхаа орлогчоор тавин удаж төдөлгүй ҮАБЗ-ын нарийн бичгийн дарга, ФСБ-ын дарга, Ерөнхий сайд зэрэг чухал чухал местэнд жил хүрэхтэй үгүйтэй хугацаатай ажиллуулахдаа хайж байсан хүн нь мөн болохыг олж хараад дараагийн ерөнхийлөгчийн бүрэн эрхээ хугацаанаасаа өмнө ч хамаагүй түүнд сайн дураараа шилжүүлэн өгөх эгзэгтэй мөчийг хэнд ч хэлэлгүй дотроо хүсэн хүлээж байв. Нас ч ахиж архинд ч нилээн орж эрүүл мэнд ч базаахгүй шатандаа орсон Ельцинд ерөнхийлөгчийн сандал ширээтэй зууралдах нь сонин биш харин Орос орны шинэ мянганы шинэ удирдагчийг олж замыг нь засч өгөх нь түүний өдрийн бодол шөнийн зүүд байв. Эс тэгвээс 2000 оны эхээр болох дараагийн Ерөнхийлөгчийн сонгууль ардчилал нэрийн дор явагдсан болоод л Березовский мэтийн аль нэг олигархи гарч Орос орныг улам сүйрүүлэх аюул нь түүнийг түгшээж байв.
Гадаад дотоодын дайснуудын сөрөг үйлдлээс болгоомжилсондоо тэрээр өөрийн энэхүү санаа бодлоо хэнд ч хэлэлгүй, эхнэртэй ч хэлэлгүй 1999 оны 12 сарын 31-тэй золгов. Тэр шөнө унтахгүй эргэж хөрвөөн ямар нэгэн зүйлд санаа нь зовсон байдалтай байгаа нөхрөө өглөө эрт үүр цүүрээр эртлэн босохыг ажигласан хань Наина Ельцина түүнээс хүний л хань юм болохоор сэтгэл нь түгшсэн байдалтай учир начрыг лавлахад арга буюу хэнд ч задлаагүй өөрийнхөө нууцаас цухуйлган Би өнөөдөр огцорно, учир явдлыг чи орой зурагтаар харах бизээ хэмээн олон таван үггүй гарч одов.
Тэгээд өрөөндөө Ерөнхий сайд Путин, Онцгой байдлын сайд генерал Шойгу, ҮАБЗ-ын нбд хурандаа генерал Иванов, Зэвсэгт хүчний Жанжин штабын дарга, армийн генерал Квашнин зэрэг Оросын хамгийн дээд тушаалын офицер голдуу найман хүнийг дуудан авчирч учир байдлыг ойлгуулаад Орос гүрний аюулгүй байдлын баталгаа болдог Цөмийн чемодан, Ерөнхийлөгчийн зарлигт гарын үсэг зурдаг Орос гүрний ерөнхийлөгчийн бүрэн эрхийн бэлэг тэмдэг болсон ПАРКЕР үзэг хоёрыг шилжүүлэн өгөөд /зураг дээр/ оройн нь зурагтаар ард түмэндээ мэндчилгээ дэвшүүлж байснаа гэнэт огцорч байгаагаа пал хийтэл нь зарлаж орхих нь тэр. Ельцины мэндчилгээг шууд үргэлжлүүлэн он гарахаас хэдхэн минутын өмнө шинэ төрийн тэргүүн Путин 10 орчим минут мэндчилгээ дэвшүүлснээрээ хоёр толгойтой бүргэдэн сүлд шигээ хоёр мянганы зааг дээр хоёр Ерөнхийлөгч зэрэг мэндчилгээ дэвшүүлсэн үйл явдал хүн төрөлхтөний түүхэнд ганцхан тохиолдсон юм.
Өөрийн бүрэн эрхээ хугацаанаас өмнө сайн дураараа өгдөг ямар ч тэнэг төрийн тэргүүн энэ дэлхийд байхгүй мэт бодогдох боловч энэ нь Орос орны ирээдүйн төлөө Орос орныг шинэ залуу үе удирдан шинэ мянганд дахин хүчирхэг гүрэн болгохын төлөө хийсэн өөрийгөө гаргуунд нь хаясан жинхэнэ лидер хүний орос эх орончийн ухаалаг асар их зүрх зориг шаардсан улс төрийн зөв шийдвэр байсан юм. Оросын агуу яруу найрагч Фёдор Тютчевын Орос орныг ухаанаар ойлгох боломжгүй буюу Умом Россию не понять хэмээн хэлсэнчлэн иймэрхүү зүйл зөвхөн Орос оронд л тохиолдоно. ДОКТОР ХУРАНДАА ДОРЖПАЛАМЫН ЭРДЭНЭЦОГТ

Ухаалаг хэрсүү өвгөд маань байгаль эхийг шинжин таньж, ажигч ухаанаараа уул овоог босгодог газар нь цахилгаан соронзон орны нөлөөлөл болон салхины хуйлрал их, агаарын даралт сийрэг учир тэнгэр газрын савслагад үргэлжид дээш доош таталцан үелзэж байдаг гэдгийг мэддэг байсан тул газрын сүрд дарагдахаас сэргийлж бүсгүй хүн гарахыг цээрлэж иржээ.
Энэ хорио цээр нь дараах хэд хэдэн шалтгаантай юм.
1. Бүсгүй хүний бие, байгалийн зохицол нь бүстэй хүнийхээс ихээхэн өөр, эмзэг байдаг.
2. Газрын сүрд дарагдах юмуу өндөр газрын эрчимд цохиулан ирээдүйд үр хүүхдээ тээх саванд хий хургах, хожим тэр нь үр хүүхэд тээх, төрүүлэх цагт гэм болохоос сэргийлж байж.
3. Газрын сүрд дарагдсан буюу дайруулсан бүсгүй хүний яс хэврэгших гэм байх ба төрж нярайлах цагтаа гэм гажиг учрахаас сэргийлсэн ухаан байжээ.
4. Өндөр уул, овоонд бүсгүй хүн гардаггүй нь ямар нэгэн хийморь лүндаа, бүстэй хүнийг илүүд бүсгүй хүнийг дорд, бузар муу гэж үзсэн хэрэгтэй огт хамаагүй бөгөөд ажигч хэрсүү өвөг дээдэс минь олон зууны туршид байгаль эхээ ажиглан таньж мэдсэний үндсэн дээр дагаж мөрдөж ирсэн, цэвэр энэрэл нигүүсэл, өрөвч ухаанд тулгуурласан хорио цээрийн ёсон юм.
5. Угаас бурханы шашинд эх хүнийг туйлын дээр хүндлэн үздэг бөгөөд дорд муу заяатай гэдэг бурханы ном сургаал огт байдаггүй ба цэвэр соц.нийгмийн үед үзэл суртлын зорилгоор муучлан харлуулж ирсэн үзэл суртлын улбаа, эндүү ташаа ойлголт юм.
Учир иймд Монгол эмэгтэйчүүд өндөр ууланд гарах, овоо тахилгад биечлэн оролцохгүй гэр орноосоо, эсвэл тухайн уулын хормой бэлээс дээж юугаа өргөж иржээ.

P.S. Сумаа нумны баруун талаар, нумаа атгасан гарын эрхий хуруугаар нумруугаа хагас шахаж тавьж харвана.Ийм таталаар.Туршаад үзээрэй!Өөрөөр аргагүйэ.Тийм байрлалаар сумаа тавиад эрхийвчлэх гээд бас үзээрэй аль нь эвтэйхэн байнав?Морин дээр давхиут дундаа сумаа хөвчинд онилж хийгээд даруй татаж харвахад нумны хаагуур сумаа хийх нь хурдан, эвтэйхэн, яаж татвал эвтэйхэн байна үзээрэй! Их амархан туршихад. Зүгээр мордсон байгаа мэт өргөн хөлөө тавьж зогсоод хагас сууж босох мэт/давхих аятай хөдлөөд сумаа тэр дундаа хөвчилж татах гээд үз. Тэгээд л аандаа юун яасан эрхийвчээ янзалж тохируулах, сумаа маллах уу, алдаж унагах уу гээд хачин юм болно)))
Мөн сумны өнгө будаг биш ээ. Жимсний модны нарийн хальс, хад, монос, алтан харгана зэрэг мэт модны мөчир хальс нимгэхэн хуулж наадаг. Тэр нь чийг, уснаас хамгаалдаг. Нийт уртын туршид ч биш сумны зэвнээс хойш төө хирэм газар. Цааш нь бол сумны биеийг тослож арчиж, тосоо шингээж гөлийлгөнө. Мөн л ус чийгнээс хамгаалж байгаа юм.
2020.08.30 ·

Зүүн өмнөд Азийн орнуудыг эзлэн авах оролдлого Юань улс үндсэндээ бүрмөсөн тогтсоны дараа хийгдэж эхэлжээ. Юань гүрний цэргийн зохион байгуулалт нь монголчуудын эртнээс уламжилж ирсэн аравтын систем дээр үндэслэсэн байна. Гэхдээ цэргийн түмт, мянгат, зуутын ноёдыг тэдний хөвгүүд болон ач нар үе улиран залгамжлах хуультай байсан нь удам угсаа харгалзахгүйгээр тэднийг эрдэм ухаан, авьяас чадвараар нь шалгаруулан томилж байсан Их Монгол улсын үеийн зарчмыг алдагдуулсан хандлагатай байв. Хубилай хаан суудлаа баттай эзэлсний дараа Азийн улс орнуудыг эрхшээлдээ оруулах бодлого, үйл ажиллагааг идэвхитэй явуулав. Олон удаагийн уйгагүй тулалдаан, дайралтанд Вьетнам сөхөрч Юань гүрний хараат болохоо зөвшөөрчээ. Түүнийг болон эргэн тойрны Юань улсад дагаар орсон хэд хэдэн жижиг вант улсыг Юнань дахь монгол захиргаа удирдан шийтгэх болов.
1271 онд Юнань дахь монгол захиргаа Бирмд элч зарж, Юань гүрэн гэж зарлагдсан их хааны эзэмшил газарт тус орныг нэгдэн орохыг шаардсан байна. Бирмын хаан Наратихапате тэдгээр элч нарыг хүлээн авахаас татгалзаж, дараа он нь Типинг гол дээрх Куанган хэмээх жижиг вант улсад халдан довтолж, өмнөхөн нь монголчуудад дагаар орсон эзнийг нь олзлон авчээ. Түүгээр зогсохгүй монголчуудаас шинэ тутам явуулсан элч нарыг буцаасангүй, барьж аваад цаазлан хороожээ. Хэрэг явдал ингэж эргэсэнд Юнань дахь монголын элбэн тохинуулах сайд ордонд явуулсан айлтгалдаа, Бирмыг даруй байлдан дагуулж номхотгох санал тавьжээ. Гэтэл довтлох тухай тушаал Хубилайн ордноос дөнгөж 1277 онд буюу Наратихапате дахин Куанганг дайрсны дараа сая хүрэлцэн иржээ.
Бирмыг энэ үед Мян болон Бенгал улс гэж нэрийдцэг байсан ба хаан эзэн нь хүчирхэг бөгөөд өргөн уудам газар нутагтай, элбэг арвин эд агуурстай, олон түмэн ард иргэдтэй баян тарган улс хэмээгддэг байв. Бирмын эзэн хаан Юань гүрний цэргийг зэргэлдээх Вочиан улсад дайлаар хүрч ирснийг сонсоод тэдний өмноөс олон цэрэг илгээж хиар цохивол, зориг нь мохож, дахин цэрэг хөдөлгөхгүй буй за хэмээн тооцоолов. Үүний тулд дайнд сайтар бэлдэж, 40-50 мянган явган цэрэг, 10 мянган морин цэрэг, 800 байлдааны зааныг бэлэн болгожээ. Эдгээр байлдаанд сургасан заанууд аварга томын зэрэгцээ тус бүрийн нуруун дээр дайтахад зохистой бат бэх, үзэсгэлэнт сайхан модон жуузат асар тэгнэн бэхэлсэн байжээ. Жууз тус бүрт 12 дайчин эрс, заримд нь 16 түүнээс олон хүн багтаж эсрэг этгээдийг суман мөндрөөр няцаан дарах үүрэг хүлээжээ. Тэд Юань улсын цэрэг байрласан газраас 3 өдрийн газар ойртон бууж хүрээгээ засан, цэрэг эрсийнхээ алжаалыг тайлав.
Хубилайн цэргийн толгойлогч нийт 12 мянган морьт цэрэгтэй байсан бөгөөд хэдийгээр олон дайн тулааныг үзсэн, эрэлхэг зоригтой баатар жанжин боловч Бирмын хааныг их цэрэгтэйгээ, тэр тусмаа урьд тулгарч үзээгүй заант цэрэгтэй ойртон байгааг тандаж мэдээд, болгоомжлох сэтгэл төржээ. Юань гүрний цэргийн энэхүү жанжин Несрадин гэдэг хүн байв. Тэрбээр шийдвэрлэх тулалдааны өмнө тоггсон ёсоор цэрэг дайчдаа цуглуулан тэгшилж, санаа сэтгэлийг нь зоригжуулан сэргээх цог золбоотой үгийгхэлжээ. Гэвч давуу хүчинтэй тулгарах тул гагцхүү байлдааны арга ухаанаар давамгайлж ялах ёстойг сайтар ухварлаж байв. Ийнхүү Юань гүрний цэрэг Вочианы талд хүрэлцэн ирж дайснаа хүлээжээ. Энэ газрыг товлон сонгож дайсныг хүлээж байгаа нь урьдаас тогтсон нарийн эчнээ бодлого байлаа. Учир нь тэр тал нэг этгээддээ балар гүн битүү шугуйгаар хүрээлэгдсэн тул дайсан этгээдцээ шахагдан бутран сарних аваас шурган орж хориглоод тэнд дайснаа отоход тохиромжтой гэж үзэв. Бирмын хаан эзэн цэрэгтэйгээ түр амсхийн алжаал тайлаад, цааш хөдлөн Вочианы талд мөн хүрч иртэл Юань улсын цэрэг хэдийн ирчихсэн байлдаанд бэлэн хүлээж байв. Бирмын цэрэг тэр талд дайснаасаа нэг бээр газар ирж буугаад хүрээгээ засаад, асар жууз ачсан заан хийгээд бүрэн зэвсэг агссан цэрэг юүгээн бэлтгэн зэхэв. Тэрбээр морьт болон явган цэргээ ухаалаг хаан эзний ёсоор гарамгай сайнаар байлдааны журамд оруулан тэгшлэн засчээ. Тийнхүү бүх зүйлээ жигдлэн эмхэлж бэлэн болоод дайсны өөдөөс цэрэг хөдөлгөн оров.
Юань гүрний энэ цэрэг ихэвчлэн алс холын аян дайнд явж хатуужсан, хятад бус монгол болон бусад нүүдэлчин язгуурын цэргээс ихэвчлэн бүрдэж байсан нь нэг давуу тал байжээ. Тэд Бирмын их цэргийн сүрлэг дайралтыг үзэн айж сүрдсэнгүй, эрэлхэг зоригтой хүлээн тосож, морин цэрэг гурван ангид хуваагдан, дайсны өөдөөс эрслэн нэгэн зэрэг шуударч оров. Гэтэл тэдний морьд дайсны олон зааны сүр барааг харж, үргэн бусгаад, дайсанд ойртож өгсөнгүй. Давшиж, дайрч эс чадвал ямар ч тохиолдолд ялагдах нь тодорхой билээ. Байдал ийн ноцтойгоор эргэсэнд монголчууд нэгэн зэрэг тушаалаар морины жолоог эргүүлэн хуй салхи мэт хурднаар ухран зугтахад, Бирмын хаан эзэн олон заан хийгээд морьтой явган цэргийн хамт тэднийг гэзэг даран уухайлан нэхэж оров. Гэвч монголчууд морьт цэргийн хурдаар дайснаасаа тасран салж, бэхлэн хориглох журмаа сэргээлээ.
Монголчууд дайсан эрчлэх хуй мэт айсуйг ажиглаад хэсэг зуур яах учраа олохгүй дэмий сандран бухимдав. Морьдоо хичнээн ташуурдан урагш зүтгэсэн ч довтолж эс чадсан тул гарцаагүй сүйрэн балрах нь тодорхой болов. Гэлээ ч монголчууд хэцүү байдалд ч гэсэн арга ухаан, байлдааны дэг журмаа гээсэнгүй. Морьдоо үргэлж хулмалзахад тэр дороо арга ухаан сийлж шутуй руу яаран довтолж, тэнд морьдоо нуугаад нум сумаа пгүүрэн онилж, дайсны заануудыг харваж гарав. Монголчуудын хавтай мэргэн харвалт, суман мөндөр олон тулааны хувь заяаг шийдэж байсан түүхтэй билээ. Тэдний харвасан сум дайсны зааныг хайр найргүй шархдуулж байлаа. Мөн цэрэг эрс бүр байлдааны жар жаран сумтай байсны гуч нь бага хөнгөн тул холд, нөгөө гуч нь том өргөн зэвтэй тул ойрыг харвах зориулалттай ч алж хөнөөх хүч давуутай тул ойртож ирсэн дайсны цэргийг хүнд сум зэвээрээ хайр найргүй харваж, суман мөндөр буулгав. Бирмын хааны цэрэг мөчөөгөө өгөлгүй чөлөө завгүй харван ширүүн дайран орсон боловч монголчууд дайснаасаа хүн хүчээр цөөн ч илүү баатар зоригтой хамгаалан тулалдаж байв.
Чингээд ойрын зайнаас ширүүн харвалцсан, зууралдсан тулааны эцэст шархдсан заанууд эргээд өөрийн цэрэг рүү газар дэлхий урвуулах мэт ландагнан хурдалж, хар эрчээрээ туйлан, шугуй руу ороход дээр нь бэхлээстэй нөгөө асар жууз тэргүүтэн модны мөчирт тээглэн хөсөр ойчиж, хэмхрэн сүйрч эхлэв. Энэ нь Бирмын цэргүүдэд жинхэнэ сүйрэл, сэтгэл санааны цочрол авчрав. Ингээд заанууд үргэн шугуйгаар нэг таран сарнив. Монголчууд зохимжтой үеийг ийн анаж байгаад дайсны зааныг туйлан одмогц даруй мориндоо ухасхийн мордож, Бирмын цэргийн өодөөс довтлон оров. Хоёр этгээд хамаг сумаа харваж дууссан тул илд, жадаа шүүрэн барьж, өөд өөдөөсөө улайран дайрч, хүн малыгхайр найргүй хядалцаж, гар толгойгтасар цавчин, хөсөр унагаж, үхсэн шархдсан хүн морь газарт хөглөрөн дүүрчээ. Ийнхүү харилцан цавчилдаж ширүүн гардан тулалдаан үүсгэв. Хүн амьтны бархиран орилох дуу тэнгэрт хадах нь аянгын нүргээнийг ч дарах мэт хэмээн энэ тулааны тухай түүх шаштирт өгүүлсэн байна.
Энэ тулалдаанд хэзээнээс хээр задгай газар байлдах тулалдахдаа хавтай сайн монголчууд дийлж, Бирмын цэрэг бутран сарниж, цэрэг нь энэ өдөр үй олноороо үрэгдэж, мөн өдрийн үдээс хойш хүрээ жагсаалаа цэгцлэн дахин байлдсан боловч дахин үй олноороо хядуулж, тэсэхийн аргагүй болжээ. Ингээд Бирмын цэргүүд эндээс эс зайлвал, ялах нь байтугай бүтд хядуулна гэдгээ ухаарч, буй бүх чадлаараа зугтан зайлав. Монголчууд хойноос нь гэзэг даран хөөж айн сүрдэгсэдийг мөн л буй чадлаараа алан хядаж байжээ.
Ийнхүү монголчууд тэднийг үлдэн хөөчихөөд нөгөө заануудыг олзлон авахаар шугуйд буцаж ирэв. Тэд зааныг олзлогдсон цэрэгт буцаан алдаж, хөл залгуулчихгүйн тулд том том мод унаган хөглөрүүлж, хашлага хийжээ. Гэхдээ заануудыг олзны цэргүүд барьж өгөөгүйсэн бол хөөрч догширсон заануудыг яасан ч барьж чадахгүй байжээ. Тийнхүү 200 гаруй заан олзлон авсан байна. Ийм нэгэн тулалдаан болж өнгөрсөн бөлгөө. Үүний дараа Бирмын нийслэл Паган хотыг Юань улсын цэрэг эзлэн аваад тэндээс бүх орныг нь гартаа оруулахын тулд цөөн тоотой цэргийн ангиудыг тал тал тийш нь явуулсан байна. Улмаар Хубилайн ордонд Бирмын газрын зургийг явуулж энэ орон эзэнт гүрэнд нэгдэн орсны тэмдэг болгов. Харин монголчуудад олзлогдолгүй зугтаан зайлсан хаан эзэн нь удаан хугацаанд оргон зайлсны эцэст арга тасран, элч зарж ялагдагсадын өмнө бууж өгснөө мэдэгдсэнд, Хубилай түүнийг өршөөн соёрхсон байна.
Мэдээ оруулсан: undesten

Орчуулсан зүйлийн товъёогийг үзвэл орос, англи, франц, польш, чех, мажар гэсэн бардаагаар зургаан хэлнээс орчуулга, тэр тусмаа яруу найргийн орчуулга чөлөөтэй хийж байсан байна. Өчүүхэн миний бүртгэснээс үзэхүл дэлхийн 20 гаруй орны 70 орчим зохиолчийн 240 эргэм нэр төрлийн бүтээл буюу роман, тууж, өгүүллэг, найраглал, шүлэг орчуулсан байна. Гэхдээ энэ бүртгэлийг бүрэн гэж хэлж үл зүрхэлнэм.
Орчуулагч, судлаач Г. Аким

1976 онд аавыгаа дотор өвдөөд байна гэхээр нь Чойжинхорлоо эмчид үзүүллээ. Би даан ч муу юм бодоогүй. Гэтэл ходоодны хэцүү нэрт өвчин байсан. Гэсэн ч горь тасрахгүй, Москвад эмчлүүлнэ гээд аваад явлаа. Аав минь онгоцонд таван минут тутамд л гулгин зовж байсан ч Монгол гээд л, Монголын түүх, соёл гээд л хажуугийнхаа улсад яриад л явсан. Би даан ч сэтгэл дэн дун явсан болохоор юу ярьсныг нь тогтоогоогүй. Аавын минь яриаг сонссон эрэгтэй, эмэгтэй орос хүмүүс “ямар их соёлын мэдлэгтэй, ямар сайхан хүн бэ, бие нь сайн болоосой” гэж надад үнэн сэтгэлээсээ хэлж байсан даа.
Охин Р. Нямаа

Аав минь нас барахаасаа хэдэн хоногийн өмнө Аав нь Монголоо гэсээр яваад ийм боллоо доо гэж нэг хэлсэн. Ингэж хэлэх нь ч аргагүй байсан даа.
Охин Р. Индра

Аав номонд амиа тавина. Гадаадын эрдэмтдээс аавд ном их ирдэг. Гэтэл дотоод яамныхан хэзээний л шилийг нь зүсчихсэн, хавтсыг нь ханзалчихсан байна. Дотор нь элдэв бичиг захиа нуусан байж магад гэж хардаж байгаа ёр нь тэр. Аав түүнийг үзэхдээ үнэнээсээ бухимдаж, дотоод яамныхныг үмхий үгээр ёстой утаж өгдөгсөн. Түүнийгээ ч номон дээрээ биччихдэг байсан. Ном шүтдэг хүн ном зүссэн байхыг үзэхдээ үнэхээр зүрх нь урагддаг байсан биз ээ.
Хүү Р. Барсболд

Б. Ринчен гуайн домог болон үлдсэн нэгэн хууч яриа:
1946 онд АНУ-ын дэд ерөнхийлөгч Гэнри Уайлс Монгол улсад айлчлахад ганц англи хэлтэй хүн нь Ренчин гуай байсан юм. Тэр үед Ренчин гуай хэлмэгдсэн байсан бөгөөд талбайн хогийг шүүрдээд зогсож байсан гэдэг. Уайлс ихэд гайхан цэвэрлэгч нь хүртэл англи хэлтэй юм байна гэж гайхаж байсан гэдэг. Арай харах үзэх юмтайгаар нь Богдын музей үзүүлж явтал Уайлс туслахтайгаа Францаар эдний үзмэр нээх онц биш юм гэж. Тэгтэл Ринчен гуай хажуунаас нь францаар
– Уг нь энэнээс ч илүү үзмэртэй байсан юм оросууд хамаг юмыг маань зөөгөөд дууссан гэв.
-Та чинь хэдэн хэлтэй юм бэ?
-Өрнийн 8 дорнын 5 гэв
-Уг нь тань шиг мэдлэгтэй хүн цэвэрлэгч хийх бус их сургуульд багшлах ёстой юм бишүү гэхэд
-Над шиг мэдлэгтэй хүнийг их сургуульд авдаггүй юмаа гэв.

Зүүн талд “хоббит”-ын гавал баруун талд ердийн хүний гавалын яс Мацей Хенненберг нь хамтран ажиллагчдынхаа хамтаар Лианг Буа агуйгаас олдсон хэвийн бус хөгжлийн шинж тэмдэгтэй ганцхан гавалын ясыг үндэслээд шинэ зүйлийн хүн байсан гэж мэдэгдэх нь шинжлэх ухааны логиктой нийцэхгүй гэжээ.

Лианг Буагаас олдсон гавлын ясаар дүр төрхийг нөхөн сэргээсэн байдал

Лианг Буагаас олсон гавлын яснаас илэрсэн олон шинж тэмдэгийг зарим нь аустронез арьстаны олон төлөөлөгчдөд илэрдэг. Үүнээс гадна флоресийн хүний талаарх янз бүрийн таамгийг шалгах явц Индонезийн эрх баригчид эрдэмтэдэд ясыг судлах боломж олгохгүй байгаагаас ихээхэн хүндрэлтэй болсон.

2004 онд “Nature” сэтгүүлд гарсан “хоббит”-ын тухай нийтлэлийн арга зүйн алдааг Мацей Хенненберг болон түүний хамтрагчид онцолж байна. Флоресийн гавалын эзэн Homo sapiens-тэй нэгэн үед буюу 74-12 мянган жилийн тэртээ хамт амьдарч байсан гэдгийг тооцож үзвэл шинэ зүйлийн хүн оллоо гэж дуулиан таригчид флоресийн хүний анатомийн онцлогийг хүний өвчин эмгэгийн үүднээс авч үзэх ёстой байсан ч тэгээгүй. Нуруу намхан байх, тархины хэмжээ бага байх нь хамгийн багаар бодоход л 50 гаруй хам шинжийн үед илэрдэг үзэгдэл.

Иймд судлаачид Флоресийн хүнийг Лароны одой биеийн хам шинж гэсэн эмгэгтэй байсан гэсэн таамгийг дэвшүүлжээ. Гэхдээ судалгаа хийх явцад нүүрний ёс ба гавлын тэгш хэмт алдагдсан байдал, дух ба дагзныы хэмжээ, дунд чөмөг яс богино гэсэн гурван үзүүлэлтийг онцгойлон авч үзээд Флоресийн хүнийг Дауны хам шинжтэй байсан гэж үзжээ.

Орчин үеийн индонезичүүдийн антропометрийн үзүүлэлттэй харьцуулж үзэхэд флоресийн хүний тархины хэмжээ ба нурууны өндөр нь Дауны хам шинжтэй аустронези хүний хувьд хэвийн байгаа нь тогтоогдсон байна. Өөрөөр хэлбэл “хоббит” гэсэн нэрэнд тохирсон хүний тусгай төрөл зүйл байхгүй харин ердөө л Дауны хам шинжтэй аустронези хүн байжээ. Дауны хам шинж гэдэг нь илүү хромосомтой буюу 46 бус харин 47 хромосомтой үед илэрдэг хам шинж. Эх сурвалж: www.assa.mn