Category: Монгол үндэсний түүх

Тэр үед мормончууд олон эхнэр авдаг хэвээр байсан, өдгөө эсрэг болсон хоёр урсгалын хоёр том төлөөлөгч эрхэм юу ярьсан, Шийпшанкс ямар сургааль айлдсан зэрэг нь нэн сонирхолтой, харамсалтай нь тэмдэглэгдэн үлдсэнгүй. Тэндээс Шийпшанкс Монреаль, Нью-Йоркоор дайраад Вашингтон Ди Си-д ирж хэсэг саатсаны эцэст усан онгоцоор төрсөн нутаг Лондондоо харьсан байна.
Төд удалгүй Канад руу буцаад, тэндээсээ харин бөмбөрцгийн эсрэг этгээд рүү хөдлөн, дэлхийг бүтэн тойроод англи орохоор шийджээ. Ингээд 1867 оны хавраас Хонолулу – Хонг Конг – Монгол – Сибирь – Москва – Петрбург – Герман гэсэн чиглэлээр аялсаар арваннэгдүгээр сард Лондонд ирснээр адал явдал, үзэх харах юмаа үзсэнд тооцож, шашныхаа үйлд зүтгэн, суурин амьдрах болсон юм гэдэг.
Жон Шийпшанксын ам бүл өнөр өтгөн, үр хүүхдүүдээс нь арван гурав нь нялхын эндлээс давж хүн болсон, өөрөөр хэлбэл, Инжинаашийн хэллэгээр бол “их өсөж, бие бүтсэн” ажээ. Тэднээс 1872 онд төрсөн Мари хэмээх охиных нь амьдрал тэмцэл нэн сонирхолтой. Эцэг, эх нь шашин сүмийн ажил хөөгөөд олигтой анхаарч чадаагүй аж. Хурц ухаантай, ихийг уншдаг Мари охины үзэл бодол төлөвшдөг эд насанд эцэг, эхийнх нь хайр халамж дутсанаас болж эцгийнхээ шашны эсрэг үзэлтэн болон өсөж, социалист, эмэгтэйчүүдийн эрхийн төлөө тэмцэгч, пасифист болжээ. Виржиниа Вүлф, Бэртранд Рассэл нартай нөхөрлөн, үзэл бодлоо уралдуулж явав. Дэлхийн II дайн дэгдэхэд Гитлэрийг жигшин, пасифист буюу энх тайванч, цэргийн хүчнийг үл дэмжигч үзлээсээ арга буюу татгалзаж, Британийн армийг дэмжих болсон байна. Энэ нь оюун санааны хувьд маш хүнд цохилт болсон гэдэг. Хурц ухаант, хүчирхэг, тэмцэгч бүсгүйд таарах хань нөхөр гэж гарсангүй, насаараа ганц бие явсаар асрамжийн газар, үл таних хүний гар дор нүд аних хувьтай болсноо мэдүүтээ 1960 онд бурханы орон өөд өөрөө яваад өгсөн юм билээ. Гэвч энэ удаад Маригийн тухай биш, эцгийнх нь тухай, эцгийнх нь Монголоор аялсан тухай өгүүлнэ.
Image
МОНГОЛ, СИБИРЬ ДЭХ МИНИЙ АМЬДРАЛ
1867 онд Монголоор аялсан тэмдэглэлээ Жон Шийпшанкс бүр хожим, 1903 онд “Монгол, Сибирь дэх миний амьдрал” нэрээр ном болгон хэвлүүлжээ. Гучаад жилийн дараа ийнхүү хэвлүүлж буйгаа тэрбээр номынхоо өмнөх үгэнд ийн тайлбарлаж: “Яагаад олон жилийн өмнө хэвлүүлсэнгүй вэ. Яагаад одоо тэгвэл хэвлүүлж буй хэрэг вэ. гэсэн хоёр асуулт гарах нь дамжиггүй. Эхний асуултын хувьд үргэлжийн завгүй ажил амьдрал маань надад тэмдэглэл дэвтрээ эмхлэх боломж олгож байсангүй (төрсөн охиноо хүртэл анхаарч чадаагүйг нь санана уу. М. С.)… Хоёр дахь асуултын хувьд Вэсткотын хамбаас авахуулаад олон анд маань “харьцуулсан шашин судлал” гэж чухал ухаан болохыг хэлж, миний ламын шашин, бөөгийн шашны тухай яриа тэмдэглэлийг ихэд сонирхож байсан тул бичиж үлдээх нь зүйтэй хэмээн үзэв. Бас үр хүүхдүүддээ үзсэн харснаа ярихад “Та энэ амьдралаа ном болгон бичээч” хэмээн шалдаг байлаа….”
Үнэхээр Шийпшанксын номд шарын шашин, бөөгийн ёсны тухай ажиглалт, тэмдэглэл чухал суурь эзэлдэг. Угаас Америкийн индиан, мормоны төлөөлөгчидтэй хүртэл уулзан судалж явсан, Христийн шашны том төлөөлөгч болохын хувьд сонирхлоо дагаад харьцуулсан шашин судлалын талбарт өөрөө ч мэдэлгүй хувь нэмрээ оруулаад л яваад байж. Гэвч мэдээж өөрийнхөө шашны талаас л үнэлж дүгнэж, буруутгаж байсан нь бас үнэн.
1867 оны наймдугаар сарын 3-ны өдөр Жанчхүүд ирж, Өргөөгөөс жин тээж ирсэн Гэлэг, Бар хэмээх хоёр монголтой танилцан, буцахдаа авч явахыг гуйснаар Жон Шийпшанксын аялал эхэлнэ. Энэ бяцхан өгүүлэлд гэхдээ энэ номын тухай бүтнээр өгүүлэх гэсэнгүй, тэгж ч дийлэхгүй, харин ганцхан хуудасны ганцхан догол мөрөн дэх хэдэн өгүүлбэрийг л хамтдаа задлан үзье.
Image
МОНГОЛЧУУД ЭМХ ЗАМБАРААТАЙ, ИХЭНХ НЬ УНШИЖ БИЧИЖ ЧАДНА
Номын 102-103 дугаар талыг дамнасан догол мөрний сүүлчийн дөрвөн өгүүлбэрийг та бүхэн харж байна. Энэ дөрвөн өгүүлбэр бидэнд түүх, соёлын ямар мэдээ дамжуулж чадахыг эргэцүүлэхийн зэрэгцээ харийн хүний нүдэнд монголчуудын энгийн амьдрал байдал хэрхэн туссаныг авч үзье.
1. Mongols are orderly and contented – Монголчууд сахилга бат, эмх журамтай, сэтгэл хангалуун улс.
Энд монголчуудын аж амьдралаас гадна төр засгийн тогтолцооны талаар өгүүлж буй юм. Өмнөх догол мөрөнд Манж, Монгол хоорондын харилцаа, Улиастайн жанжин хийгээд Богд хааны тухайд тайлбарлан өгүүлсэн байв. Аймаг хошууны тогтолцоо, хэн нь хэндээ харьяалагдах тухай өгүүлээд “монголчууд сахилга бат эмх цэгцтэй” гэсэн нь төр засгийн зохион байгуулалтыг нь хэлж буй хэрэг.
“Сэтгэл хангалуун” гэсний хувьд Богд хаан орон нутгийн хүмүүс, малчин ардын амьдралд тэр бүр оролцоод байдаггүй, ардууд нь өөрсдөө дотоод амьдралаа мэддэг, тиймээс “сэтгэл хангалуун” гэсэн санааг хэлжээ. Ер нь манжууд Монголыг барихдаа ийнхүү юм болгоныг нь заах захирах биш, нүүдэлчин ардыг аль болох чөлөөтэй, “сэтгэл хангалуун” байлгасан нь нарийн бодлого байсан бололтой. Хожим Шинэ бодлого гэж гаргаад, ард ноёдын дургүйг хүргэхэд юу боллоо?
2. There are no beggars ex­cept the Lamas – Лам нараас өөр гуйлгачин гэж үгүй.
Энд хоёр зүйлийг дурдаж болно. Нэгд, харийн хүний нүдэнд хэн хэрхэн харагдах тухайд. Лам гэдэг нь энд бадарчдыг хэлж буй нь тодорхой байна. Бадарчин гэж ямар зорилготой, яаж аж төрж, юу хийдэг хүн болохыг ойлгоогүй учраас барууны соёл дахь “гуйлгачин”-тай зүйрлэм харагдаж.
Нөгөө талаас Жон Шийпшанкс Хүрээнд нэлээд удаан саатсан хүн, бадарчдаас өөр бадар барьж байгаа хүн хараагүй нь нэн сонирхолтой. 1867 он гэхэд Хүрээнд гуйлгачин байгаагүй аж. XIX зууны сүүл, XX зууны эхээр Монголд аялагсдын тэмдэглэлд хог, нохой, гуйлгачин гурав заавал дурдагддаг. Хэзээ ийм болов. Цааш нь сурвалжлан үзүүштэй.
3. People mostly read and write – Хүмүүсийнолонх нь уншиж, бичнэ.
Энэ бол Монгол хэл соёлын хичээл зааж буй, сонирхон судалж буй бүх хүнд маш чухал өгүүлбэр. Нэн чухал эшлэл. Номын нэр хуудастай нь бичиж тэмдэглэж аваад, оюутан сурагчдадаа хэлж байх ёстой өгүүлбэр. (Юу хүлээгээд байна, үзэг дэвтэр аваад бичээрэй: Жон Шийпшанкс “Монгол, Сибирь дэх миний амьдрал: Хятадын Их Цагаан хэрмээс Уралын нурууг хүртэл”, Лондон, 1903 номын 103 дугаар тал). Бидний тархиа угаалгаж ирсэн түүхээс огт өөр түүх. Монголчуудын олонх нь уншиж бичнэ гэж.
Юуны өмнө нэг зүйлийг хэлэхэд, Жон Шийпшанкс монголчуудыг худлаа магтана гэж бол байхгүй. 18 дугаар талд жишээ нь, “Монголчууд шиг бохир улс би хараагүй, усанд орно гэсэн ойлголт тэдэнд үгүй” гэхчлэн бичсэн буй. Өөрөөр хэлбэл үзсэн харснаа л бичээд явж. Тэр үзсэн харсан нь юу гэвэл, монголчууд бараг бүгд уншдаг бичдэг.
Хоёр зүйлийн асуулт эндээс ургана. Юуны өмнө, 1867 он гэхэд Хүрээнд гүйлгачин байгаагүй, хэзээ бий болов гэдэгтэй төстэйгөөр Жоныг Монголд очих үед ийм боловсролтой байгаад, хожим XX зууны эхэн гэхэд тэгтлээ доошоо оров уу.
Өөр нэг асуудал нь Ри багшийн сануулан хэлдэг байсан, бичиг үсгийн мэдлэгийг шалгах асуулгын үг хэллэг. Жоны хэлсэн “олонх” буюу уншиж бичиж чаддаг 90 орчим хувь XX зууны эхэн үеийн тооцоогоор эсрэгээрээ, бичиг үсэггүй болчихсон байдаг гайхалтай. Тэр судалгааны асуулт нь “Та монгол бичиг МЭДЭХ үү?” гэж байсан гэдэг. “МЭДНЭ, МЭДЭХ” гэдэг бол монгол хүнд дэндүү том үг. “Энэ хүүхдийн толгойг би мэднэ” гэвэл зүгээр нэг “мэдэх” мөн үү? “Шийдэх, эзэмших” утга байгаа биз. Тийм нэг анкетан дээр Судар бичгийн хүрээлэнгийн захирал, их эрдэмтэн Онходын Жамьян “монгол бичиг халти мөлт гадарлана” гэж хариулсан гэдэг. Онходын Жамьян монгол бичгийг халти мөлт гадарлаж байхад зүгээр нэг уншчихдаг ард “монгол бичиг мэднэ” гэж хариулах зэдхил нь хүрэх үү. Энэ хоёр асуултыг уншигч танд нээлттэй үлдээе.
4. There are two-police officers in Kuren, or Ourga, one lay and one chosen from the Lamas, who are present at the ceremonies – Хүрээ буюу Өргөөд хоёр төрлийн цагдаагийн ажилтан байна. Нэг нь хар, нөгөө нь лам нараас сонгогдсон, ёслол үйлд оролцдог цагдаа.
Хар буюу төрийн цагдаа бол ойлгомжтой. Харин тэр аливаа баяр ёслолыг зохицуулж байдаг лам цагдаа гэдэг нь гэсгүйг хэлж буй нь дамжиггүй. Ер нь хэрвээ дэг журам сахиулагч хүнийг “цагдаа” гэж нэрлэж болно гэвэл гэсгүй бол яах аргагүй “цагдаа” мөн л дөө.
Норвичийн хамба Жон Шийпшанксын Монгол, Сибириэр аялж бичсэн 175 хуудас номын ганц хуудасны ганц догол мөрийг сөхөн харахад ийм байна. Бадарчинг гуйлгачин, гэсгүйг цагдаа гэж цэвэр англи нүдээр харж дүгнэсэн гэнэн гэмээр ажиглалт байгаа ч тэр үеийн Монголын амьдрал, аймаг хошууны эмх цэгц, ард олны сэтгэл санаа, бичиг үсгийн боловсролын талаар сонирхолтой баримт үлдээсэнд нь талархууштай.
“Монголчуудын олонх нь уншиж бичиж чадна”. Гагц энэ өгүүлбэрт л сэтгэл бүрэн ханав. 1867 он шүү дээ.
Мягмарын САРУУЛ-ЭРДЭНЭ Вашингтон хот.

Бэлхүүсээрээ бүдүүрсэн дунд насныханд барагтай хувцас таардаггүй бөгөөдөөрсдийгөө “Буяны тарга” гэж өхөөрддөг хүмүүс хэсэгхэн хугацаанд шээсээ уувал галбир төрх нь засраад гоолиг болж элдэв зовиур хэлэх нь багасаж эмийн санд очих нь цөөрөх болно.
Дараа нь шээсээ уувал зохих хүмүүс бол чөргөр эцэнгэр охид. Тэдэнд байнга цус багадалт нүүрлээд сарын тэмдгийн үед ууц нуруу нь тасрах шахам ө.вдөж толгой эргэж, 4 мөч нь хөшиж хөлдөх шахам даарч, хөл нь жаахан л даарвал давсагны үрэвсэл (цистит) болж шээхэд хорсоод үйлээ үздэг.
Шээсээ байнга уудаг болбол хоолны шингэц сайжирч тэжээлийн дутагдал арилаад тархины цус дутагдах нь үгүй болж өнөөх босож суухад нүд нь бүрэлзэн дайвалздаг үгүй болно. За тэгээд шээс бол бүхий л ө.вчинд сайн. Бага насны хүүхдийн дархлааг сайжруулдаг.
Шээсийг ямар хүмүүс уух вэ?
1. Бөөрний ө.вчтэй хүмүүс (Шээсийг уухад хүний биеэс ялгаруулах эрдэслэгийн хэмжээ эрс нэмэгддэг учраас бөөрний ачаалал багасдаг. Хаван буулгадаг.)
2. Цөсний суваг нугаларсан
3. Элэг томорсон
4. Цөсөндөө том биш, элсэнцэр чулуутай хүмүүс
5. Байнга хатиг гардаг хүмүүс
6. Бага насны хүүхдэд ээж нар өлөнгөө өгвөл аливаа ө.вчин тусахгүй дархлаа сайжирна.
7. Өтлөх хөгшрөх явц удааширна. (Өтлөхөд цус өтгөрдөг. Шээс цусыг шингэлдэг)
8. Үс унах, хагтах, хуурайших, халцрах, үед шээсээр угааж шавших хэрэгтэй.
8. Өтгөн хатдаг хүмүүс
10. Үе мөч нь ө.вдөж хөшдөг, хуян шар ус нь хурсан хүмүүс
11. Элдэв харшлаас болж хамар битүүрэх, арьс загатнах, нүд улайх, нус нулимс гоождог хүмүүс
12. Ханиад хүрэх үед шээсээ ууж, хамраа угаа
13. Гуурсан хоолойн багтраа, астимтай хүмүүс.
“Шээсээр эмчлэх Монгол ухаан” номноос

“Соёмбо”-ыг тайлбарлаж ирсэн бүх тэр цаг хугацаанд Монгол улс нь гадаад улсын эрхшээл, эсхүл хараа хяналтанд байв. Манжийн эрхшээлд байх үеийн “Соёмбо”-ын талаарх мэргэдийн тайлбарыг дүгнэн эрдэмтэн Б.Ринчен “…Энэхүү Соёнбыг лам нар шашны талаар тайлбарлах гэж оролдсоны шалтгаан нь монголын ард түмний эртнээс янагш эрх чөлөөний төлөө тэмцэхдээ маш эрхэм болгосоор ирсэн эрх чөлөөний тэмдгийг Манжширийн хувилгаан гэж мандуулж байсан Манжийн хаанд харшгүй болохын санаагаар таван махбодийн өнгөөр ялган тэмдэглэж өөрийн ашиг тусын үүднээс тайлбарласан…” гэсэн ба магадгүй үүний цаана бидний мэдэх түүний тайлбар ч улаан Оросын хараа хяналт дор бичигдсэн шүү гэдгийг сануулж буй хэрэг юм. Өөрөөр хэлбэл эрдэмтэн Б.Ринчен, Ц.Дамдинсүрэн, Х.Нямбуу нар улаан үзэл санаанд “Соёмбо”-ыг харшгүй болохын санаагаар тайлбараа гүйцэд хийгээгүй гэвэл буруудахгүй болов уу. Иймээс тайлбарыг дахин судлан үзэх зүй ёсны шаардлага урган гарч ирсэн билээ. 
Судлаачдын “Соёмбо” нь Монголын шинэ бичиг үсэг, хожмын явцад төр шашны бэлэгдэл, Монголын ард түмний эрх чөлөө, тусгаар тогтнолын бэлэг тэмдэг болсноор эрхэмлэн дээдлэгдэх болсон гэдгийг түүхийн хуудаснаас сөхөн үзвэл “Соёмбо үсэг”-ийг анхлан Өндөр гэгээн бага залуу (1650) арван зургаан насандаа Баруун зуугийн газар хэдэн хоног гүн нарийн бясалгал бүтээл хийж байгаад гадагш гарах үедээ дээш харахад огторгуйд гэнэт ланз үсэг лүгээ хувь сацуу нэгэн алтан өнгөөр урган шарлаж харагдсанд энэ явдлыг багш Банчин эрдэнэдээ айлтгасанд “… энэ нь таны тухайд номын үсэг чандмань мэт мөний тул үүнийг та бээр дэлгэрүүлэн үйлдэх хэрэгтэй” хэмээн зарлиг соёрхон таалснаас хойш гэгээнтэн 36 жил боловсруулан болгоож 1686 онд Соёмбо зоёди буюу өөрөө үүдсэн үзэгдэл үсгээ төгс төгөлдөржүүлэн зохиосон гэж үздэг ажээ.
Гэтэл нэрт эрдэмтэн Б.Ринчений бүрэн тайлбарт “…Монголын чин зоригт, эх оронч баатар эр Цогт тайж 1634 онд (Өндөр гэгээн Занабазар хорвоод мэндлэхээс нэг жилийн өмнө) орчим дөрвөн түмэн цэрэг дагуулж шарын шашны толгой лам нарыг байлдаар явахдаа Соёнба тэмдэгтэй тугийг хэрэглэж явсан гэж эдүгээ Амдова хөх нуурын нутагт буй түүний цэргийн үр угсаа, мөн Өөлдийн Гүн хааны цэргийн үр угсааны хүмүүс хэлэлцдэгийг тэр зүг явсан олон жуулчин сонсон тэмдэглэсэн зүйл буй” хэмээн бичиж үлдээсэн байна. Мөн “…Өндөр гэгээн Занабазар энэхүү Соёнба үсгийг зохиосон гэж хэлэлцдэг домог үгийг тайлбарлаваас: Манж нар Өндөр гэгээний үеэс Монголыг эрхэндээ оруулж, улс төрийн аливаа хэрэгт манж хэл бичгийг албаараа хэрэгжүүлэх болгосон, үүнд Өндөр гэгээн битүүгээр эсэргүүцэхдээ эртний үеэс уламжилж ирсэн барга (барга тэмдэг) буюу Монгол улс мандтугай хэмээн ном судрын эхэнд тавьдаг байсан тэмдгээс сэдэв авч Соёнба тэмдгийг мөн баргаа болгоод түүний байдалд тохируулан үсэг зохиосноо Соёнбо үсэг гэж нэрлээд тамга тэмдэг, ерөөлтэй, билэгтэй ном зохиолыг энэ үсгээр бичүүлж байсан …” гэснийг үзвэл Өндөр гэгээн Занабазар төрөхөөс өмнө “Соёмбо” бүхий дүрс оршин байсныг гэрчилж байна. 
Тэгэхээр “Соёмбо” гэж чухам юу вэ. Зарим судлаачдын үздгээр Шамбалын орны түлхүүр, Дүйнхор бурханы зүрхэн тарни, хүний биеийн цогц хэмжигдэхүүн, бэлэгдэл үү? Байж болох л зүйл, үгүйсгэхгүй. Судлаачид нэг тал дээр адилхан сэтгэдэг ба тэр нь “Соёмбо”-ыг тэмдэгчлэн тайлбарлах буюу түүнд орсон хэмжих ухааны дүрс нэг бүрийг утгачлан тайлбарлах замаар судлаач өөрийн бодол санаанд нийцсэн нэгдмэл утга гарган ирж улмаар бэлэгдлийн чанартай болгосон нийтлэг тал харагддаг юм. Энэ мэт “Соёмбо”-ыг тэмдэгчлэн тайлбарлах нь нэг талаас хэвшмэл буруу мэт санагдсан билээ. Хүн заримдаа аливаа нэг дүрсийг олон дүрсэнд задалж хардаг, эсхүл эсрэгээрээ олон дүрсийг нэг дүрсэнд олж хардаг авъяастай болохыг анзаарч санаа аван “Соёмбо”-ыг олон дүрст тэмдэгт бус, нэг дүрсэнд олж харсан билээ. 
Үүний дараа маш гайхамшигтай дүрс тодорсон ба дарааллын дагуу холбон зурж үзвээс та бүхэн ч миний үзснийг үзэх болно гэдэгт найдаж байна. 1-рт. Соёмбо тэмдгийн гал дүрсийн чанх доод талаас наран дүрсний төв цэг хүртэл шулуун татна; 2-рт. Саран дүрсны хоёр үзүүрийг наран дүрсний тойрогт дээш уусгаж нийлүүлнэ; 3-рт. Саран дүрсний хоёр үзүүрээс доош хоёр талын босоо дөрвөлжин дүрсний гадна, дотор өнцөг хүртэл хагас дугариг зурна; 4-рт. Саран дүрснээс гурвалжин дүрсний хажуу хоёр өнцгийн харалдаа доош шулуун татаж, дээд доод хөндлөн дөрвөлжин дүрсний хоёр тал, арга билгийн дүрсний хоёр тал, доод гурвалжин дүрсний хоёр өнцөг хүргэнэ; 5-рт. Дээд, доод хөндлөн дөрвөлжин дүрсний дээд доод хөндлөн шулууныг хоёр талын босоо дөрвөлжин дүрсний гадна тал хүртэл тэгш шулуун татаж дуусгана. 
Гайхамшиг, таны өмнө бидний өвөг дээдэс тэгэж их нуугаад байсан зүйл буюу Их эзэн богд Чингис хаан, Монгол түмний минь их шүтээн цагаан сүлдний дүрс тодрох буюу гал дүрс нь Цагаан тугны дээрх гал, наран дүрс нь Цагаан тугны дээд толь, саран дүрс нь Цагаан тугны дээд толины гадна хүрээ, дээд доод гурвалжин дүрс нь Цагаан тугны хэлний эхлэл ба төгсгөл, дээд доод хөндлөн дөрвөлжин нь бүслүүрийн (эсхүл бүсний) дээд доод хүрээ, голын арга билгийн дүрс нь товч, хоёр хажуугийн босоо дөрвөлжин дүрс нь манжлага буюу унжлага болно.
Их эзэн богд Чингис хааны сүлд шүтээн Мөнх хөх тэнгэрийн сүр хүчийг бэлэгдсэн цагаан сүлдээ Цогт тайж Монгол зургийн энгийн аргаар дүрслэн зурж тугандаа тахиж, хэрэглэн явсныг Өндөр гэгээн Занабазар анхааран авч бурханы шашны урлахуйн ухааны уламжлалт тэг, дэг ёсыг баримтлан “Соёмбо” хэмээх тэмдгийг утгачлан бүтээж, мутрын тэмдэг, номын барга болгоод Хөх Монголын шүтээнийг бусдын нүднээс чандлан нууж илээр шүтэхийн тул түүний дүрс байдалд тохируулан үсэг зохиосноо “Соёмбо үсэг” хэмээн нэрийдсэн гэвэл Монголын түүх сонирхолтой болох мэт. 
Тайлбартаа дэм өгч тодотгон “Жавзан Дарнатын хувилгаан лам Өндөр гэгээн Занабазар цаг төрийн хэцүү байдалд Монгол улс Манжид дагаар орохыг зөгнөн болгоож (судлаач миний таамаг төдий), алтан ургийн язгууртны хувьд Хөх Монгол хожмоо тусгаар тогтнохыг ерөөж, Тулуй хан хөвгүүний задаар Их эзэн богд Чингис хааны сүлд шүтээн Мөнх хөх тэнгэрийн сүр хүчийг “Соёмбо зоёди” хэмээх бэлэг тэмдэгт увидаслан шингээж, шинэ үсгээр далдлан чандлан нууцалж илээр шүтэхийн тухайд Хөх Монголын амин сүнс айл гэрийн хойморт ариун бүхний дээд судар номын хуудаснаа оршион үлдээсний ач буянаар хожмоо Монгол улс тусгаар тогтнолоо олж улс гэрээ мандан бадруулж туурга тусгаар улсаа байгуулаад төрийнхөө далбаанд шүтээнээ залсныг улаан үзэлтэн дургүйцэн авч хаях, эсэх хүндхэн хувь заяатайгаа Монгол тулахад эрдэмтэн мэргэд минь ухаан сүвэгчлэн нууцыг үл задруулж, өөр тайлбар сэлтийг олонтаа гарган, Монгол төрийн сүлд шүтээнээ Монголынхоо хөх тэнгэрт хэвээр хадгалан авч, үлдэж чадсан түүхэн гавъяа байгуулсан” тэднийхээ суу билгийг тэнгэрт тултал магтаж, ариун гэгээн үйлсийнх нь өмнө сөгдөн мөргөх нь зүйтэй санагдана.
Эцэст нь хэлэхэд хэрэв “Соёмбо нь Есөн хөлт цагаан тугийн дүрс мөн” хэмээн зөвшөөрвөл дэлхийн түүхэнд улс орныхоо сүлд шүтээнээр бичиг үсэг зохиосон улс үндэстэн Монголоос өөр олдохгүй хэмээн баттай хэлэх байна.
2014-12-06 14:18:17  

Гэхдээ энэ нь зөвхөн сэжиг бүхий үйлчлүүлэгчид л хийдэг. Харин жижиг худалдааны төвүүдээр “Kарт уншихгүй байна” гэх нэрийдлээр таны картыг хоёр удаа уншуулж байгаа бол болгоомжлоход гэмгүй. Учир нь тухайн худалдагч, карт уншигч терминалаас таны хувийн мэдээллийг мэдэх боломжтойгоос гадна, таны картын дугаар, CVV код байхад л интернэтээр таны өмнөөс хялбархаан худалдаа хийчихэж болох юм. 2. Картны арын “CVV” код Картаар залилан хийгчдэд таны 16 оронтой картын дугаар, таны хувийн мэдээлэл, түүнчлэн таны картан дээрх CVV код байхад л, таны өмнөөс өлхөөн интернэт худалдаа хийчих боломжтой. Иймэрхүү луйвар хийдэг кассчид, худалдаа хийхдээ таны картны арын СVV кодыг тэмдэглэж авдаг байна. Түүнчлэн терминалаас таны хувийн мэдээлэл, картын дугаарыг бүрэн авах боломжтой гэнэ. Энэ нь банкны картнаас бэлэн мөнгө дээрэмдэх хамгийн түгээмэл хэлбэр юм.3. Аюулгүй байдлаа хэрхэн хамгаалах вэ? Худалдагч таны картыг хоёр удаа уншуулж байгаа эсэх, түүнчлэн ямар нэгэн зүйл тэмдэглэж авж байна уу гэдгийг анзаараарай. Хамгийн найдвартай арга бол картны арын 3 орон бүхий CVV кодыг халхлах наалт наах хэрэгтэй. Ингэх нь учирч болзошгүй санхүүгийн эрсдлээс таныг хамгаалах болно.

Ийм л нутагт манай төр засаг алтны үндсэн ордод олборлолт явуулах эрх олгоод байна. 

1912 онд Богд хаант Монгол Улсын нийслэл Өргөөгөөс хойш 130 гаруй км-ийн зайд орших Хараа голын эх Ноён уулын модон дунд Сүжигт, Журамт, Хужирт гэсэн гурван амны эхэнд олон хонхор байгааг алтны “Монголор” нийгэмлэгийн техникч А.Баллод /Болд ч гэдэг/ гэгч буриад эр олж харжээ. 

Тэрээр алт хайж яваад Журамтын амны эхний том нүхийг ухаад үзтэл эртний булш илэрчээ. Энэ мэдээллийн дагуу Оросын ШУА-ийн шинжээчид ирэх гэтэл дэлхийн I дайн эхэлсэн учир ирэх боломжгүй болжээ. Үүнээс хойш 1924-1925 онд оросын судлаач П.К.Козловын удирдсан Монгол, Түвдийн газар зүйн шинжилгээний анги Ноён ууланд 200 гаруй булш байгааг тогтоосон байдаг. 

П.К.Козловын экспедици Ноён уулын зургаан булшийг малтаж ховор олдворууд олж, түүнийгээ авч яван тухайн үеийн Ленинград /одоогийн Санктпетербургийн Эрмитаж музейдээ дэлгэсэн байдаг. 

Археологчид энэхүү экспедицээрээ буга, сарлаг, барс дүрс хатгасан хатгамал ширдэг,торгон эдлэл, баатруудын нэхмэл дүр хөрөг, хаш чулуун чимэглэл, давтмал алт зэрэг байсан бөгөөд мөн бүдүүн цул нарсаар зааж газрын гүнд хийсэн оршуулгын хашлага авс, ваар сав, амуу будааны зүйлс олжээ. 

1925 онд П.К.Козловын олдворуудын ач холбогдолыг тодорхойлуулахаар ЗХУ-ын ШУА-аас тусгай шинжилгээний ангийг Монгол руу илгээсэн байдаг. Тухайн экспедици Туул голын сав газраар явж 92 булш бүртгэн шинжиж, шинэ чулуун зэвсгийн үед холбогдох материал цуглуулж, Ноён ууланд булш малтаж Хүннүгийнх болохыг нь тогтоосон байдаг. 

1927 А.Д.Симуков Ноён ууланд булш малтаж эсгий ширдэгний тасархай, ургамлын хээтэй давтмал алтны өөдөс, морины алтадмал хавтгай төмөрлөг дүрс,торгоны өөдөс, хятад бичээстэй чий будагтай аяга зэрэг сонирхолтой эд өлгийн зүйлс олжээ. Аяганы хятад бичээсийг тайлан уншихад МЭ-ний 1-р онд Хятадын Сычуан мужид хийгдсэн болох нь батлагджээ. 

Ноён ууланд явуулсан малтлагын үр дүнд хүннү нар язгууртнуудаа урд талдаа үүдэвчтэй, дөрвөлжин далантай булшинд газрын гүнд хоёр давхар гуалин хаш-лаган дотор банзан авсанд оршуулдаг байсныг тогтоож чадсан байдаг. 

Хүннүчүүд язгууртан ноёдоо оршуулахдаа газарт 7-12 метр ба түүнээс гүн 20-оод метрт ч, дотор, гадна хоёр давхар дөрвөлжин байгууламжийг мод, дүнзээр бариад түүн дотроо модон авсанд нас нөгчигсдийн шарилыг эд агуурсын хамт оршуулдаг байжээ. Хүннү нар нарсан банзаар зааж авс хийдэг байж. 

Эдүгээ Монголын Үндэсний Түүхийн музейд хадгалагдан буй эсгий ширдэг нь дээр дурдсан Ноён уулын 6-р булшнаас гарсан бөгөөд уг ширдэгт ан араатны дүрсийг их урнаар зээглэн урласан байдаг. Энэхүү ширдэгний төв хэсэг нь үүлэн хээтэй түүний гадна талаар нарийн зурвас бэл хээтэй, гадна хүрээг зууван дөрвөлжин хээтэй хятад торгоор эмжжээ. 

Энэ эмжээрийн дотор талаар сарлаг, буга, дэлтэй боловч сүүл ба биеийн байдал бартай адил араатан, мөн чих толгой нь араатан мэт авч далавч, сүүлтэй амьтдыг ноцолдуулан дүрсэлж чимэглэсэн байдаг. Ийм уран сайхан дүрслэлтэй ширдэг өөр газраас дахин олдоогүй байгаа юм. Ноён уулын булшнаас хүннүгийн язгууртны дүрс бас олдсон. 

Язгууртны дүрсийг уруул хацартаа сахалтай, намирсан урт үстэй, ээтэн хамар, давхараатай нүд, хурц хараатай, уруулны нүүрний хэв нь баатарлаг дүр төрхтэйгээр урласан бөгөөд уг дүрслэлийг зүү ороох аргаар хийжээ. Ноён уулын булшнаас олдсон ширдэгт мал, ан гөрөөс, араатны дүрсийг их урнаар үйлдсэн байна. 

Ширдэгний төв хэсэгт үүлэн хээ гаргаж, түүний гадна талаар нарийн зурвас бэл хээтэй, гадна хүрээг зууван дөрвөлжин хээтэй хятад торгоор эмжсэн байна. Нэхмэлийн дотор талд амьтны дүрс 18-ыг үйлджээ. 

Ширдэгт дөрвөн төрлийн амьтадыг дүрслэсэн байна. Сарлаг, буга, дэлтэй боловч сүүлба биеийн байдал нь барстай төсөөтэй нэгэн араатан, мөн чих, толгой нь араатан мэт атлаа далавчтай өөр нэгэн амьтныг дүрслэсэн байдаг. 

1926 онд анх Англи улсын Лондонгийн сэтгүүлд Монголоос хамгийн анхны эртний төрт улсын түүхийн олдвор олдлоо гэсэн нийтлэл гарч байсан аж. Бунхануудад бас ертөнцийн нөгөө талын, Өрнөдийн олдворууд ч байжээ. Жишээ нь, ноосон хатгамалтай даавуу юм уу, аль эсвэл эртний грекийн утга агуулгатай даруулгууд байв. 

Эртний грекийн болон эртний европын эд зүйлүүд нь Хүннү рүү торгоны замаар очжээ. Чухамдаа эртний ард түмнүүд нь эдгээр тоймгүй олон бунхнуудын эрдэнэсийг хадгалж чадсан нь, тэр үед бунханыг шавар болон нүүрсээр хоёр дахин түрхэж байсных гэж үзэж байгаа. 

Ноён уулын шавар хөрс нь ус шүүрүүлдэггүй учир, тэр үед шарилд хийж байсан бүх эд юмыг хадгалан үлджээ.

Манай үндэсний археологичид Ц.Доржсүрэн гуайгаас эхлээд эдүгээ үеийнхэн Ноён ууланд хүннү булш малтан судалсаар шинэ шинэ нээлт хийж, олдворууд олсоор л байна. 

О.Хуяг

Гэр бүрээс сайтай өвөлжөө гэвэл худлаа Арван чимэгтэй эмээл, сайн морь эрчүүд нь эдлэхгүй
Амаа мэдэхгүй үрээтэй бөг бөг шогшицгооно
Хүүхнүүд нь дээлээ гурван наадмаар солихгүй
Хүүхдүүд нь цас ортол гутлын бараа харахгүй
Хониндоо барагтай бол хүрэхгүй, зээр гөрөөсхөн эргүүлж
Холоос гийчин ирвэл хоормог тарагхан дөхүүлцгээнэ
Ганц хайрцаг шүдэнз хажуу айл нь гуйхад
“Гал гаргадаггүйөдөр” өө гээд халгаахгүй буцаачихна
Хавийн улс амьтан хөх инээдээ барж
Харамч муугийн үлгэр, үгийн хачир болгоно
Тэр л янзаар он жилүүд өнгөрсөөр
Тэртээ жил гэнэтхэн дайн гарав
Халх гол уруу агт туух юм болж
Хагийн овоо гэснийгээ Бүрэнгийнхэн хөтөлж ирцгээв
Харамчийнхан л яадаг бол, гар тэнийхгүй дээ! гэж
Хар амлацгаасан улс гайхаж гүйцэв
Суналзсан уургаа барьсаар мань Харамчийнхан
Сумын төв дээр адуугаа багширтал хурааж ирлээ
Буруу зөвгүй номхон аль хурдан хурцыгаа
Бузар дайсныгаа намнах баатрын хүлэг бол гэж өгцгөөлөө
Агт хөдлөөд хэдхэн хонотол
Ах дүү хоёр арамч хоёулаа цэрэгт мордсон юм
Хошуу нутагтаа алдартай харамч эцэг нь
Хоёр хүүгээ амьтнаас түрүүн цэрэгт өгсөн юм
Цурамхийлгүй хүлээх ээж нь хоёр хүүгээ харамласангүй
Цурхиртал уйлах гэргий нь ханиа харамласангүй ээ
Цуутай харамчийнхан юугаа ч харамласангүй
Бүрээн дуунаар нөхдөө давших цагт
Бүгдийн түрүүнд хоёр харамч явсан гэдэг
“Сумаа харамлаж байж энэ хоёр сүйд болно доо” гэж
Суман, салааныхан нь дооглож үлдсэн гэдэг юм
Унахын учиргүй уул шиг хоёр сайхан хархүү
Ургахын улаан нарнаар хоёулаа унасан гэдэг юм
Хамгийн хүнд мөчид Эх орон танаасаа
Харамчийнхан амиа бас харамласангүй ээ
Шүлэг: Д.Цоодол

Та нар юугаа нээсэн юм гэж шүүмжилж магадгүй. Энэ бичгийг персүүд тайлах гэж оролдоод чадаагүй. Бид энэ бичгийг тайлснаар юуг нээсэн бэ гэхээр Хүн бичгийн суурь шинжийг тодорхойлж чадсан” гэв.
УБИС-ийн эрдэмтэн, дэд доктор Д.Эрдэнэбаатар “Яагаад энэ бичгийг би нээлтийн хэмжээнд авч үзсэн бэ гэхээр Монгол Улсын нутаг дэвсгэрт байгаа хадны бичгийг харь бичиг хэмээн үзэж, тайлах гэж оролдсоор ирсэн. Гэвч дэлхийн хаана ч манай улсад байдаг шиг том хэмжээний Хүн бичгийн олдвор байдаггүй юм. Бидний өвөг дээдсийн үлдээсэн хадны бичгийг бид бусдаас зээлж хэрэглээгүй. Харин бидний өөрсдийн өв соёл байж. Бидний хийсэн энэ ажил монголын түүх, хэл шинжлэлийн ухаанд гарсан нээлт гэж үзэгдэх ёстой хэмээн бодож байна” гэлээ.
Хэлний шинжээч н.Буянтогтох “Би энэ бичгийн сургалтад суухаас өмнө их олон жил будилж буруу ойлгож явснаа мэдсэн. Түрэг, Уйгар, Кидан, Жужан зэрэг улс манайд улсад ноёлж байсан, их олон бичгийг ашиглаж байсан хэмээн яриад байдаг.
“Түрэг хааны хөшөө, Гол тэгининий хөшөө гэх мэт түүхэн дурсгалт бичээсийг турк болон бусад улсын хүнээр уншуулбал 100 үгнээс 5 үгийг нь л уншиж чадах байх. Тэд тэмдэгтийг нь танихаас биш агуулгыг нь огт ойлгохгүй байсаар ирсэн. Гэтэл бид тэмдэгт төдийгүй цаад утга агуулгыг нь тайлж уншиж чадлаа. Үүнээс үзвэл дээр өв дурсгалын бичээс нь Монголын өв соёл юм байна гэдэг нь харагдаж байна. Энэ төөрөгдлийг бид одоо төрийн төвшинд анхаарч авч үзэж Монголын түүхэн дурсгал байсныг зөвшөөрөх ёстой” гэв. Хурлын дараа эрдэмтдээс “Та бүхний энэ нээлтийг ШУА-аас албан ёсоор хүлээн зөвшөөрсөн үү” хэмээн асуухад Эрдэмтэн С.Сэргэлэн “Өнгөрсөн жил ШУА-ын эрдэмтэд бидэнтэй нэг удаа уулзаад зугтаасан. Яагаад гэхээр тэдний хэлний мэдлэг мэргэжил маш сул, багшийнхаа консвектээс хэтрэхгүй хүмүүс байсан учраас ойлгоогүй” гэв.
С.БУДРАГЧАА

Нэгэн зүйл: “…Гадаадын хүчирхэг түрэмгий улс бидний өргөн уудам нутаг газар ба бидний баялаг мал аж ахуйд шунаж өнгөлзөх болон амуй …” /одоо ч хэвээрээ.О.Д/
Нэгэн зүйл:”… Монголын мал адуулах газрыг тариалангийн газар болгож, монгол хүний мал адуулж амьдрах байдлыг хувируулан, өөр бэрх байдалд татан оруулах буюу Монгол угсаатны язгуурын хэв суртлыг халж өөрчлөн, өөрсдийн аль нэгэн эрх мэдэл, заншил байдалдаа хавчин оруулж…” /одооч хэвээрээ.О.Д/
Улсын Их Хурлын эрхэм гишүүд ээ!
Та бидний төлөө, та бидний гэгээн эх орны төлөө, та бидний үр хойчийн төлөө, бусдын нутагт алтан амиа алдсан Монгол Улсын Ерөнхий сайд Анандын Амарын ариун сүнс хэдэн арван жилийн ханыг нэвтлэн ийнхүү шивэгнэж байна. Зүүдэндээ ч бүү мартагтун. Өглөө бүхэн санагтун. Та бид явна, газар нутаг минь үлдэнэ. Та бид буцна, үр хойч минь үлдэнэ. Харин бидний үр хойчид газар нутаг минь үлдэх үү? Үгүй юу? … гэдгийг өнөө маргаашгүй, та бид энэ ордны дотор, энэ олон ширээний ард, өөд өөдөөсөө харан сууж, “газрыг Монголын иргэдэд өмчлүүлэх нэрээр гадаадынхны хоол болгох” гэж буй хуулийн төслөөрөө шийдэх гэж байна.
Нам үнэтэй юү? Эх орон үнэтэй юү?
Улсын Их Хурлын эрхэм гишүүд ээ!
Та аль намын гишүүн байх нь хамаагүй, харин та Монгол Улсын иргэн л байх ёстой.
Монгол Улсын иргэнд бол тусгаар тогтнолоос илүү үнэтэй юм байх ёсгүй. Тусгаар тогтнолын хувьд бол газар шорооноос үнэтэй юм үгүй. Үүнийг мартвал түүх өршөөхгүй.
Улсын Их Хурлын эрхэм гишүүд ээ!
Та бүхээс би нам чинь үнэтэй юу? Эх орон чинь үнэтэй юу? гэж асууж байна.
Монголд 70 жил социализмыг механикаар хэрэгжүүлэх гэж оролдсон шигээ, зах зээлийн эдийн засгийг хүчээр хэрэгжүүлэх гэж оролдсоор эцэстээ хүүхдүүд нь гэдэс хоосон, залуус нь толгой хоосон, төр нь билигдэл төдий, хууль нь нэрийтгэл төдий улс болж, үндэсний аюулгүй байдал хохирох вий гэж айж байна.
Тал хээрийн Монгол орон Польшийн эв санааны нэгдлийн хуулиар хөгжихгүй, Америк маягийн зан суртахуунаар хол явахгүй гэдгийг өнгөрсөн 7 жил бидэнд нотолсон биш үү?
270 сая хүнтэй их гүрнийг тарааж чадсан улсуудад хоёрхон сая хүнтэй Монгол юухан ч билээ дээ.
Зонхилох их гүрнүүд өөрийн ноёрхол эзэмшлийн хүрээг тэлэх бодлогыг экспортлохдоо “ардчилал” гэж цэвэрхэн нэрээр халхавчилж, ачир дээрээ алив буурай улс орны газар нутаг, баялгийг булаан авах стратегийг хэрэгжүүлэхээ урьдал болгодог юм.
Толгойтыг бөхийлгөж, тойгтныг сөгдүүлж явсан монголчуудын үр ач нь өнөөдөр харийн хүн харвал бөхөлзөж, монгол хүнээ харвал хялалзаж эхлэсэн нь юутай гашуун. Гэтэл “Монголын хаад уламжлалт ёс заншил зөрчсөн гадна дотнын хүмүүстэй хатуу тооцоо хийж шийтгэдэг байжээ. Их Монгол Улсын үед гэрийн үүд алдалж, тотго гишгиж, хоёр галын хоорондуур явж ариутгал хийгээгүй зэрэг ёс алдсанаас болж Монголын хаадад яллуулж, цаазлуулж байсан гадаадын хүмүүс ч байдаг байж. Өөрөөр хэлбэл тэр үед монголчууд ёс заншлаа их дээдлэн хүндэлдэг нандин чанартай улс байжээ” /Доктор Чулууны Далай. “Монголын түүх. Их Монгол Улс. 1206-1260” дэд дэвтэр, 243 дугаар хуудас/.
Өдгөө ч гэсэн дэлхийн улс үндэстнүүд хууль дүрмээ дээдэлж, үндэсний аюулгүй байдлаа хэрхэн хамгаалдагийн жишээ нь АНУ-ын нууцыг задалсан Эймс гэгч бүх насаараа хоригдох ял шийтгүүлж, эхнэр нь мэдсээр байж илчлээгүй гэдгээр 3 жил бас хорих ял авсан явдал юм.
“Сингапурт хар тамхи хулгайгаар хил давуулсан нэг энэтхэг, нэг сингапур хүнийг цаазлав. Тэр хоёр хүн 10 кг хар тамхи, мансууруулах бодис нууцаар оруулах гэж оролдоод ийнхүү цаазлуулжээ. Сингапурын хуулиар 12 грамм мансууруулах бодис, 30 грамм морфин, 1.2 кг хар тамхи хулгайгаар хил нэвтрүүлэх гэж оролдвол цаазаар авах ял өгдөг.
Сүүлийн хэдэн жилд 100 гаруй хүнийг ийм хэргээр дүүжилсэн байна” /”Засгийн газрын мэдээ” 1995 он. № 60/302/
Мөн Ван Дамм нэртэй нэгэн Бельги эр ийм ял авч, үүнийг өршөөхийг Бельгийн хатан хаан Сингапурийн дээд удирдлагаас хүсээд ч аварч чадаагүй билээ. Гэтэл манай Ерөнхийлөгч П.Очирбат Канадын Флинн гэгч луйварчин хууль зөрчиж, залилж мэхэлж улс орноор маань “тоглоод” өршөөл үзүүлээд буцаасныг түүх мартаагүй байна.
Учир иймд гадаадынханд найр тавьж, эх орныхоо баялаг, ард түмнийхээ хувь заяа, үндэсний аюулгүй байдлаар тоглогчидтой хатуу тэмцэл явуулж, тэднийг илчлэх нь иргэн бүрийн үүрэг мөн. “… Хэрэв баобо модыг цаг тухайд нь ялган танихгүй бол дараа нь ангижрах аргагүй. Тэр мод бүх гаригийг бүрхэн авна. Түүнийг өөрийн үндсээр нэвт сүлбэн цоолно. Хэрвээ уг гариг маш жижигхэн, харин баобоб олон байвал гаригийг хэдэн хэсэглэн тасдана” гэж Францын их бичгийн хүн Антуан де Сент-Экзюперийн хэлснийг санагтун.
Гэхдээ би гадаадынхан бүгд муу гэж хэлээгүй байна. Харин үй түмэн харийнханд нөхөр ч бий, дайсан ч бий, бүр “баобоб” мод шиг Монголыг тасчих гэж яваа нь ч цөөнгүй бий гэдгийг л сануулах гэсэн юм. “Баобоб” модны аюулаас биднийг аврах гэж боддог нь ч бий л байх.
Харийнхныг хэн тоолно вэ?
Улс орноо баобоб мод шиг хүчирхэг гүрнээр хэсэгчин тасчуулж, сүйтгүүлэхгүйн тулд эртний хятадын нэгэн хаанаас Хүннүгийн Шаньюйд илгээсэн захидалдаа: “хальсан эздийн тогтоосноор цагаан хэрэмнээс хойшхи нумтны нутгийг Шаньюй захирч, урагшлах малгай бүстнийг би эзэгнэдэг бөгөөд … догшин тэрслэгчид үгүй байлгахыг хичээдэг би…
Хан, Хүннү хоёр бол мөр зэрэгцэх хөрш гүрэн билээ. Хүннү тэсгим хүйтэн эрт ордог умарт оронд оршдог. Иймд амуу будаа тутарга, торго, хоргой, бөс бараа зэргийг Шаньюйд хүргэхийг түшмэдүүдэд зарлиг буулгасан… Хүннү нар хязгаар үл нэвтэрч, хятадууд хязгаар эс даваг. Үүнийг зөрчигчдийг цаазаар аваачиж байя. /Ли-Дай “Шицзи” боть. 31-32 дахь тал/.
Нэн эрт цагт ийнхүү хятадууд Хүннү-гийн хаадыг эвээр засаж, эдээр хуурч, төрийн нарийн бодлого явуулан, амуу будаа, тутарга, торго, хоргой, бөс бараа зэргийг монгол угсаатны эртний өвөг эздэд хүргүүлэн “догшин тэрслэгчид үгүй байлгахыг хичээдэг” байсан бодлого нь одоо ч хэвээр үргэлжилж буйг Улсын Их Хурлын гишүүн дэд доктор М.Зэнээ нарийн судалж, эдийн засгийн талаар эрхшээлдээ оруулах, газар нутгийг хэсэглэх, шашнаар мунхруулах, хүйсээр уусгах, дотроос нь задлах, ёс суртахуунаар доройтуулах” үндсэн есөн арга хэрэглэж, харийнхан тусгаар тогтнолд маань заналхийж буйг тодорхойлсон юм.
Ноён урваач, нохой шарваач
“Баяжих шунал нь хувь хүний чадал боломж болон нийгмийн түргэн хөгжиж байгаа техник хэрэгслийг ойрын хугацаанд хамгийн орлого өгч чадах байгалийн тэр нөөц, объектыг цөлбөн мөлжих зорилгод ашиглах болов” гэж оросын эрдэмтэн И.Даптев хэлсэн бол Америкийн эрдэмтэн Р.Парсон: “Удаан хугацааны турш, сүүлийн үеийг хүртэл, нефть олзворлож болох газрын эздийн хооронд нефть бүхий газар нутгийг эзэмшихийн төлөө хатуу, ширүүн мулгуу тэмцэл явагдсан байна. Хүн бүхэн аль болох олон цооног өрөмдөхийг хичээж байв. Тэд “булаан авах” үхширмэл зарчмыг баримталж, айл зэргэлдээ хүнийхээ өрөмдсөн газрыг өөрийнхөө өрөмдлөгөөр үр ашиггүй болгохыг оролдох болсон байна. Нефть бүхий газар, ялангуяа бусадтай хил залгаа газар өрөмдлөгийн цамхаг зай засваргүй дүүрсэн байна…/М.Парсон. “Байгаль өр нэхэж байна” 1969-498 дахь тал/
“Хөрсөн доорхи зүйлийг хоёрдогч баялаг гэж хэлж болно. Түүнд тийм хялбар гар хүрэхгүй. Эхлээд амьтдын ертөнц, хөрс хохирдог юм. Газрыг ямар нэг панз худалдааны фонд гэж ойлгох болсон нь түүнд ухаангүй тэнэгээр хандахад хүргэсэн байна. Хүмүүс түүнийг үрэлгэн, шунаг, утга учиргүй сүйтгэж байлаа. Хөрсний элэгдэл хүний бараг бүх үеийн турш дагалдсаар ирсэн бөгөөд урьд өмнө үзэгдээгүй их эрчимтэй болжэ.
Европчууд өөрийн газар тариалангийн системийг туйлын тохиромжтой гэсэн бүрэн итгэлтэйгээр дэлхийн өнцөг булан бүрт очиж байлаа. Мянга мянган жилээр шалгагдсан газар боловсруулах аргыг хайр найргүй устган Британи, Испани, Голланд, Португалийн гэх мэт аргаар сольж байлаа.
Дагнасан тариалалтыг шийдвэртэй нэвтрүүлж эхлэв. Цаг уур, хөрсний нөхцөл байдлын ялгааг анхаарч үзэх нь ховор байлаа. Тив дэлхийгээр хар шуурга дайраад өнгөрсөн мэт болжэ.
Газар тариаланчид “бизнесменүүдийн” адил ажилласан бөгөөд тэд үнэхээр ч бизнесменүүд байлаа. Тэдний дурсгал нь тив бүхэнд үлдэж хоосорсон хөндий, үхэж мөхсөн ой болжээ. Авилгач зангаар байгальд хандаж, түүнээс хэт ашиг хожоо хайх явдал нийгмийн дэвшил хөгжлийн төлөө тугийн дор хийгдэж байлаа”. /И.Лаптев, “Оюуны өлгий” 44 дүгээр хуудас/.
Тиймээ, манай Монголд өнөөдөр “нийгмийн дэвшил хөгжил”, “зах зээл”, “ардчиллын тугийн дор байгалийг хайр найргүй цөлмөх”, ямааг “ноолуур”, хонийг “арьс”, бугыг “эвэр”, зээрийг “мах”, баавгайг “доньт” гэж ойлгон эх орноо “дэлгүүр”, газар шороогоо “наймаа” болгон сагсуурагчид мянга мянгаараа сүрэглэн, харийнханд үйлчилж, ихэс дээдэс маань ч
“Уут уут мөнгөөр
Улсаа худалдсан сайдууд гуай
Дэнс, дэнс мөнгөөр
Дэлхийгээ худалдсан сайдууд гуай” болох гэж байна.
Манай зууны эхээр
“Магнаг дээлтэй сайдууд гуай
Манийгаа худалдаад гялайв уу” гэдэг дуу гарч, ардын бослого эхэлснийг бүү мартагтун
“Ноён урваач, нохой шарваач” гэдэг үг эндээс гарсныг сануулахад илүүдэх юун.

Ховд аймгийн Мянгад сумын нутаг дахь Урд улаан үнээт хэмээх уулнаас МЭ-ны тоололын 255-301 оны хооронд багтах Сяньби улсын төгсгөлөөс, Нурин улсын эхэн үе хүртэлх он жилүүдэд хамаарагдах / 1700 – 1745 / жилийн өмнө өмсч, хэрэглэж байсан эдгээр доргон дах болон арьсан дээл, өмд, гутал зэргийг 2015 онд Монголын үндэсний музейн судлаач Ж.Баярсайхан, Т.Түвшинжаргал, Ч.Баяндэлгэр нар олж илрүүлэн судалсан байна. Энэхүү дээл гутал нь бөө нарын сармай арьсаар хийсэн хуягтай ( дээл ) тун төстэй аж. Өдгөө Монголын үндэсний музейн Эртний улсуудын танхимд буй.
Монголын Үндэсний Музей.

– Чихэр өвс чанаж ууваас толгойн өвчин намдана.
-Хөндлөн буюу хөлөөр төрөхүй хийгээд умайд үхсэн хүүхэд эс гарч эх нь үхэтхийхүйд голомтны шороо усанд зуурч цутгаваас даруй гарах бөгөөд тэр хүүхдийн толгойд шороо наалдсан байх нь маш хайхамшигтай бөлгөө.
– Гэдэс хоржигнох, гэдэс ходоод үргэлж өвдөх, огиулах, зогисох, олгойн хий, өтгөн хатах, эс шингэх өвчинд модон аяганд эм хийж гэдсэнд нь тавьж боодог. Монгол хүн хүүхдийн гэдэс зайлахаас хамгаалж аюулхайд нь аяга хөмөрч боодог. Жижиг лонхонд ус хийж бүснээс нь уядаг.
– Хармагийн шүүс түрхвээс үс өтгөн болно.
– Хоолой багалзуур хавдахуйд цавьны булчирхайн нимгэн дээр эрхий дарам газарт 3-4 дахин хүрэндэй \иод\ түрхэхүйд зүгээр болохыг олон үзвээ.
– Хатагтайн сарын хир алдарахуйд усанд хув буцалгаж уулга.
– Шөрмөс тасарсанд цасан чихэр \глюкоз\ ахиухан хийх сайн.
– Ходоодны гал ихэдсэнд \хүчил их\ -д мах шарж идэх, хүйтэн ус тустай.
– Тосонд хүхэр хайлж бүлээн болгоод түүхий яр боовоос эдгэрэх.
– Хамрын цус эс тогтвоос хүхэр нухаж гуурсаар үлээвээс тогтоно.
– Нярай хүүхэд шөнө уйлах аваас зулын бадам хөхөнд түрхэж хөхүүлбээс сайн.
– Тарваганы гамшиг өвчтөнд холилдвоос архи ууж явбаас үл халдах сайн.
– Хор идэж хордсонд хүйсий нь архиар угаагаад, архи ус хольж уулгаваас сайн.
– Чихэнд шавьж орвоос архи, сүү, ус аль болохыг тусаахуйд сайн.
– Чихэнд хорхой орохуйд архи дусааваас гадагш гарах, шар тос дусаахад дотор нь үхдэг.
– Хожгорт шар харгайн тос, баавгайн тос түрхэх эм.
– Ингэний сүүнд хужир хийж ахарын эсгийд шингээж боовоос хөл гарын шар ус арилна.
– Гар хөлийн шар усанд сайн хужиртай усанд утаатай шар эсгий чанаж бүлээн боовоос сайн.
– Өтгөн хатваас ар үр давс хоёрыг буцалгаж өгөх буй.
– Өрөмний цөцгийд давс хольж түрхвэл хамарт гарсан яр эдгэнэ.
– Айргийн тосонд давс хольж түрхвээс хамарт гарсан яр арилмой.
– Шүд тэсэхүйеэ бэрх өвдвөөс чинжүү давстай хольж зууваас маш сайн.
– Утаагүй галд түлсэн хөх давс шар тосонд найруулж түрхвээс биед гүвэрүү гарсныг анагаана.
– Шар тосонд сонгино нухаж хийхүйд \хошногоор\ өтгөн хатсаныг гаргамой.
– Сонгины цоор сайн хольж чих бөглөвөөс дүлий эдэгмүй.
– Цуунд дүрсэн сонгины хальс тавьж боохойд хөлийн эвэр арилмой.
– Үр үл тогтоогч эхэд тарианы шөлөөр махны үнс даруулж уулгаваас хүүхэд удаж олоод төрсөн нь тогтох буй.
– Хүний өлөн шээсэнд улаан тамхи зуурч түрхвээс хүн, малын хамуу эдгэх сайн.
– Цагаан гүүний сүүнд арц буцалгаж шавшваас хөл гарын шар ус арилна.
– Цавуу дарь хоёрыг найруулж түрхвээс могойн яр эдгэнэ.
– Шар тосонд шүдэнзний толгой найруулж түрхвээс хувилсан шарх эдгэнэ.
– Архинд тогооны хөө найруулж уухуйд нярайлсны дараа цус алдахыг зогсоомой.
– Тогооны хөө зөгийн балаар найруулж буцалсан усаар даруулж ууваас хоолой хавдахыг анагаана.
– Хүхрийг шүлсэнд зуурч түрхвээс архины хороор хамар улайсныг эдгээнэ.
– Шар тосонд хүхэр найруулж түрхвээс хожгор толгойд үс ургана.
– Ямааны тархинд цасан чихэр\глюкоз\ найруулж ууваас шөрмөс тасарсаныг эдгээнэ.
– Шар тосонд глюкоз найруулж түрхвээс хөлдөж шархласныг эдгээнэ.
– Эрийн шээсэнд хусны хальс дэвтээж уухуйд сарын тэмдэг хаагдсаныг ирүүлмой.
– Таван салааг хойлигийн шөлөөр даруулж уухуйд ходоодны шарх анагаах тустай.
– Ямааны сүүнд цагаан төмс чанаж уухуйд цайвар хаванг хөөж дотуур хөөрлөг дарагдах сайн.
– Сайн архинд нэг жин буудайн гурилын исгэвэр зуурч чанаад шаарийг нь шүүж орхиод архийг нь сарын тэмдэг ирсэн орой нэг аяга, маргааш үдийн хэрд нэг аягыг, нар гарахад нэг аягыг тус тус уулгаваас үр таслах хүсэл нь 50 нас хүртэл найдвартай биелэх болно.
– Улаан манжингийн шүүс зөгийн балтай найруулж уулгаваас дотуур хөөрлөг дарахдаа маш сайн.
– Зөгийн баланд жүрж найруулж худгийн хүйтэн усаар даруулж уулгаваас хоолойн хавдар эдгэнэ.
Ардын эмчилгээ
Бөөрний архаг өвчинд: 7 ширхэг чандагны баас хандалж уух мөн
Зэрлэг цахилдагны шар цэцгийг дөрөвдvгээр сарын 15-20 ний vед 3-9 ширхгийг нэг өдөр зажлан шvvсийг залгих сайн.
Шээс элбэгшихэд: Чихэр өвсний ханд уухад сайн
Цусны даралт байнга ихэсдэг хvнд: Залуу загын vнс тооройн буулт, сайн чанарын буудайтай хамт буцалгаж /нэг литр усанд гурван халбага vнс, нэг халбага хужир/ хийнэ. Олон дахин шvvгээд өдөрт гурав хувааж гурван удаа ууна.
Бамбай булчирхайн томорсныг: Чонын хэлээр 3-7 удаа шөнө бvр хөхvvлбэл сайн.
Хоол шингэхvйд: Тас, ёл, хар галууны хоолой идвээс сайн нөлөөтэй.
Цусны даралт ихэсвэл: Цагаан тvрvvний ишийг нь цэвэрлээд хөлийнхөө уланд долоо хоног дэвсвэл даралт буурдаг. Мөн зэрлэг шар төмсийг ингэний сvvнд буцалгаж уухад даралт буурна.
Уушгины архагшсан /хvнд/ өвчинд: Эхээсээ төрмөгц vхсэн /сvvгээ амлаагvй /ишигний уушгийг дангаар нь нь буюу ишигний өвчний тантай хамт идэж, ууж хэрэглэвээс сайн. Мөн зэс саванд тараг хийн удааж балыг нь шингээж уух буюу уушгиа гаднаас нь хавтгай зэсээр хөхvvлэх сайн.
Уушги цоорсонд: Туйпланг аливаа архагширсан өвчинд эрт дээр vеэс хэрэглэж байжээ.
Хоол vл шингэхэд: Чонын ходоод хэрэглэвээс сайн
Цусны өвчинд: Шvр /улаан/ -ийг бага бага хэрэглэхэд vр дvн сайтай. Мөн шинэхэн ургасан халгайгаар ханд бэлтгэж уувал сайн.
Цус тогтооход: Алтан ургамал хэмээн ургамал сайн
Цөсний хvvдийн үрэвсэл, суулгалт, цус алдалтыг эмчлэхэд: Сөд өвсийг хэрэглэдэг
Хорт хавдар ходоодны vрэвсэлийг эмчлэхэд: Хус модны онгил /зача/ гэдэг vvгээр өтгөн ханд бэлтгэж уулгаж эмчлэхэд сайн.
Зvрхний өвчинд: Задыг хоол хvнсэндээ амт оруулан хэрэглэвэл сайн.
Зvрхний өвчнөөс шалтгаалсан хаванд: Бугын хуучин ясан эврийг шатааж vнсийг нь буцалгаж уувал сайн. Мөн Тарваганы хатаасан тархи, шар шувууны махны шөл хэрэглэвээс vр дvнтэй.
Нарийн өвчинд /улаан хоолойны/:
А.Загасны хатаасан мах гаансаар татах тустай.
Б.Сохор номингийн махыг шалз чанаад шөлийг нь уух vр дvнтэй.
В.Элээ шувууны мах,цөс идэж уух сайн
Г.Болзлогын шөл өгвөл хоол ордог.
Д.Хус модны онгилоор ханл бэлтгэж ууваас сайн
Ходоодны хорт хавдарт:
A.Хойлгийн мах цус хэрэглэх шинээр нь
Б.Зэрлэг гахайн баас, алтан гагнуур, таван салаа мэт орсон тан уух.
B.Шаргалжуутын хар хадны /өттэй/ рашаанаас ууж өтийг нь залгих зэргээр дээрх эмчилгээнvvдийг зэргэцvvлэн жилд хоёр удаа эмчилгээ хийж цаашид жил бvр эмчилгээг хийвэл сайн.
Элэгний архаг өвчинд: Шаргалжуутын Лхамын рашааныг /бар vр/-тэй хамт хэрэглэвээс сайн.
Элэгний хатууралд: Элээний элэг маш сайн
Таалагдлаа
Сэтгэгдэл
Хуваалцах
МОНГОЛ ЭМЭЭ НАРЫН ГАР ДООРХ АЛТАН ЖОРУУД
– Буцалсан усанд хужир хийж гар хөлөө дүрвээс шар ус арилна.
– Хооллохын өмнө жамц давстай ус уухуйд хоолны шингэц сайжирна.
– Сулхан давстай ширгээсэн ус олон өгвөөс хүүхдийн гэдэс гүйлгэхийг зогсоомой.
– Чихэнд хорхой орвоос утасны үзүүрт цавуу түрхэж наалдуулж ав.
– Ураг хөдөлвөөс\дутуу төрөх\ таван лан мөнгө хоёр аяга усанд буцалгаж уулгаваас тогтох.
– Түлэнхийд савангийн хөөс түрхэвээс сайн.
– Могой үлд гарваас хоёр үзүүрт нь тамхины бохь түрхэхэд томрохгүй.
– 3 тогооны хөөг 3 аяга усанд буцалгаж нэг аяга болгоод бүлээн уулга. Савны өвчинд сайн
– Амаржсаны дараа халуурахуйд 3 тогооны хүйсний хөө буцалгаж хүйтэн уулгаваас сайн.
– Чихэр өвс чанаж ууваас толгойн өвчин намдана.
-Хөндлөн буюу хөлөөр төрөхүй хийгээд умайд үхсэн хүүхэд эс гарч эх нь үхэтхийхүйд голомтны шороо усанд зуурч цутгаваас даруй гарах бөгөөд тэр хүүхдийн толгойд шороо наалдсан байх нь маш хайхамшигтай бөлгөө.
– Гэдэс хоржигнох, гэдэс ходоод үргэлж өвдөх, огиулах, зогисох, олгойн хий, өтгөн хатах, эс шингэх өвчинд модон аяганд эм хийж гэдсэнд нь тавьж боодог. Монгол хүн хүүхдийн гэдэс зайлахаас хамгаалж аюулхайд нь аяга хөмөрч боодог. Жижиг лонхонд ус хийж бүснээс нь уядаг.
– Хармагийн шүүс түрхвээс үс өтгөн болно.
– Хоолой багалзуур хавдахуйд цавьны булчирхайн нимгэн дээр эрхий дарам газарт 3-4 дахин хүрэндэй \иод\ түрхэхүйд зүгээр болохыг олон үзвээ.
– Хатагтайн сарын хир алдарахуйд усанд хув буцалгаж уулга.
– Шөрмөс тасарсанд цасан чихэр \глюкоз\ ахиухан хийх сайн.
– Ходоодны гал ихэдсэнд \хүчил их\ -д мах шарж идэх, хүйтэн ус тустай.
– Тосонд хүхэр хайлж бүлээн болгоод түүхий яр боовоос эдгэрэх.
– Хамрын цус эс тогтвоос хүхэр нухаж гуурсаар үлээвээс тогтоно.
– Нярай хүүхэд шөнө уйлах аваас зулын бадам хөхөнд түрхэж хөхүүлбээс сайн.
– Тарваганы гамшиг өвчтөнд холилдвоос архи ууж явбаас үл халдах сайн.
– Хор идэж хордсонд хүйсий нь архиар угаагаад, архи ус хольж уулгаваас сайн.
– Чихэнд шавьж орвоос архи, сүү, ус аль болохыг тусаахуйд сайн.
– Чихэнд хорхой орохуйд архи дусааваас гадагш гарах, шар тос дусаахад дотор нь үхдэг.
– Хожгорт шар харгайн тос, баавгайн тос түрхэх эм.
– Ингэний сүүнд хужир хийж ахарын эсгийд шингээж боовоос хөл гарын шар ус арилна.
– Гар хөлийн шар усанд сайн хужиртай усанд утаатай шар эсгий чанаж бүлээн боовоос сайн.
– Өтгөн хатваас ар үр давс хоёрыг буцалгаж өгөх буй.
– Өрөмний цөцгийд давс хольж түрхвэл хамарт гарсан яр эдгэнэ.
– Айргийн тосонд давс хольж түрхвээс хамарт гарсан яр арилмой.
– Шүд тэсэхүйеэ бэрх өвдвөөс чинжүү давстай хольж зууваас маш сайн.
– Утаагүй галд түлсэн хөх давс шар тосонд найруулж түрхвээс биед гүвэрүү гарсныг анагаана.
– Шар тосонд сонгино нухаж хийхүйд \хошногоор\ өтгөн хатсаныг гаргамой.
– Сонгины цоор сайн хольж чих бөглөвөөс дүлий эдэгмүй.
– Цуунд дүрсэн сонгины хальс тавьж боохойд хөлийн эвэр арилмой.
– Үр үл тогтоогч эхэд тарианы шөлөөр махны үнс даруулж уулгаваас хүүхэд удаж олоод төрсөн нь тогтох буй.
– Хүний өлөн шээсэнд улаан тамхи зуурч түрхвээс хүн, малын хамуу эдгэх сайн.
– Цагаан гүүний сүүнд арц буцалгаж шавшваас хөл гарын шар ус арилна.
– Цавуу дарь хоёрыг найруулж түрхвээс могойн яр эдгэнэ.
– Шар тосонд шүдэнзний толгой найруулж түрхвээс хувилсан шарх эдгэнэ.
– Архинд тогооны хөө найруулж уухуйд нярайлсны дараа цус алдахыг зогсоомой.
– Тогооны хөө зөгийн балаар найруулж буцалсан усаар даруулж ууваас хоолой хавдахыг анагаана.
– Хүхрийг шүлсэнд зуурч түрхвээс архины хороор хамар улайсныг эдгээнэ.
– Шар тосонд хүхэр найруулж түрхвээс хожгор толгойд үс ургана.
– Ямааны тархинд цасан чихэр\глюкоз\ найруулж ууваас шөрмөс тасарсаныг эдгээнэ.
– Шар тосонд глюкоз найруулж түрхвээс хөлдөж шархласныг эдгээнэ.
– Эрийн шээсэнд хусны хальс дэвтээж уухуйд сарын тэмдэг хаагдсаныг ирүүлмой.
– Таван салааг хойлигийн шөлөөр даруулж уухуйд ходоодны шарх анагаах тустай.
– Ямааны сүүнд цагаан төмс чанаж уухуйд цайвар хаванг хөөж дотуур хөөрлөг дарагдах сайн.
– Сайн архинд нэг жин буудайн гурилын исгэвэр зуурч чанаад шаарийг нь шүүж орхиод архийг нь сарын тэмдэг ирсэн орой нэг аяга, маргааш үдийн хэрд нэг аягыг, нар гарахад нэг аягыг тус тус уулгаваас үр таслах хүсэл нь 50 нас хүртэл найдвартай биелэх болно.
– Улаан манжингийн шүүс зөгийн балтай найруулж уулгаваас дотуур хөөрлөг дарахдаа маш сайн.
– Зөгийн баланд жүрж найруулж худгийн хүйтэн усаар даруулж уулгаваас хоолойн хавдар эдгэнэ.
Ардын эмчилгээ
Бөөрний архаг өвчинд: 7 ширхэг чандагны баас хандалж уух мөн
Зэрлэг цахилдагны шар цэцгийг дөрөвдvгээр сарын 15-20 ний vед 3-9 ширхгийг нэг өдөр зажлан шvvсийг залгих сайн.
Шээс элбэгшихэд: Чихэр өвсний ханд уухад сайн
Цусны даралт байнга ихэсдэг хvнд: Залуу загын vнс тооройн буулт, сайн чанарын буудайтай хамт буцалгаж /нэг литр усанд гурван халбага vнс, нэг халбага хужир/ хийнэ. Олон дахин шvvгээд өдөрт гурав хувааж гурван удаа ууна.
Бамбай булчирхайн томорсныг: Чонын хэлээр 3-7 удаа шөнө бvр хөхvvлбэл сайн.
Хоол шингэхvйд: Тас, ёл, хар галууны хоолой идвээс сайн нөлөөтэй.
Цусны даралт ихэсвэл: Цагаан тvрvvний ишийг нь цэвэрлээд хөлийнхөө уланд долоо хоног дэвсвэл даралт буурдаг. Мөн зэрлэг шар төмсийг ингэний сvvнд буцалгаж уухад даралт буурна.
Уушгины архагшсан /хvнд/ өвчинд: Эхээсээ төрмөгц vхсэн /сvvгээ амлаагvй /ишигний уушгийг дангаар нь нь буюу ишигний өвчний тантай хамт идэж, ууж хэрэглэвээс сайн. Мөн зэс саванд тараг хийн удааж балыг нь шингээж уух буюу уушгиа гаднаас нь хавтгай зэсээр хөхvvлэх сайн.
Уушги цоорсонд: Туйпланг аливаа архагширсан өвчинд эрт дээр vеэс хэрэглэж байжээ.
Хоол vл шингэхэд: Чонын ходоод хэрэглэвээс сайн
Цусны өвчинд: Шvр /улаан/ -ийг бага бага хэрэглэхэд vр дvн сайтай. Мөн шинэхэн ургасан халгайгаар ханд бэлтгэж уувал сайн.
Цус тогтооход: Алтан ургамал хэмээн ургамал сайн
Цөсний хvvдийн үрэвсэл, суулгалт, цус алдалтыг эмчлэхэд: Сөд өвсийг хэрэглэдэг
Хорт хавдар ходоодны vрэвсэлийг эмчлэхэд: Хус модны онгил /зача/ гэдэг vvгээр өтгөн ханд бэлтгэж уулгаж эмчлэхэд сайн.
Зvрхний өвчинд: Задыг хоол хvнсэндээ амт оруулан хэрэглэвэл сайн.
Зvрхний өвчнөөс шалтгаалсан хаванд: Бугын хуучин ясан эврийг шатааж vнсийг нь буцалгаж уувал сайн. Мөн Тарваганы хатаасан тархи, шар шувууны махны шөл хэрэглэвээс vр дvнтэй.
Нарийн өвчинд /улаан хоолойны/:
А.Загасны хатаасан мах гаансаар татах тустай.
Б.Сохор номингийн махыг шалз чанаад шөлийг нь уух vр дvнтэй.
В.Элээ шувууны мах,цөс идэж уух сайн
Г.Болзлогын шөл өгвөл хоол ордог.
Д.Хус модны онгилоор ханл бэлтгэж ууваас сайн
Ходоодны хорт хавдарт:
A.Хойлгийн мах цус хэрэглэх шинээр нь
Б.Зэрлэг гахайн баас, алтан гагнуур, таван салаа мэт орсон тан уух.
B.Шаргалжуутын хар хадны /өттэй/ рашаанаас ууж өтийг нь залгих зэргээр дээрх эмчилгээнvvдийг зэргэцvvлэн жилд хоёр удаа эмчилгээ хийж цаашид жил бvр эмчилгээг хийвэл сайн.
Элэгний архаг өвчинд: Шаргалжуутын Лхамын рашааныг /бар vр/-тэй хамт хэрэглэвээс сайн.
Элэгний хатууралд: Элээний элэг маш сайн